Strona · s. 8strona oryginału ↗
Drogi i myśli Andrija Bokoteja
Слово Просвіти, №18 за 2018 рік
W marcu br. z radością powitaliśmy akademika Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, artystę ludowego, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, profesora Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuk Pięknych Andrija Andrijowycza Bokoteja z okazji jego 80. urodzin. Nazwanie mistrza wybitnym byłoby określeniem zbyt delikatnym: imię i prace jubilata są dobrze znane na Ukrainie i daleko poza jej granicami – bez przesady, od Portugalii po Chiny. Dziś naszej kultury nie sposób wyobrazić sobie bez Andrija Bokoteja, tak jak jego twórczości – nie zrozumieć, a osobowości – nie pojąć w oderwaniu od sławnego, dawnego rodowodu. Bo jeśli kierunki i nurty artystyczne słyną imionami założycieli i naśladowców, to każde z tych imion swoją wyrazistą niepowtarzalnością w równej mierze zawdzięcza, oprócz Bożego daru, także krajowi, z którym jest związane rodowymi korzeniami. Andrij TOPACZEWSKIJ Badacze zakarpackich dynastii doliczyli się trzech stuleci tego sławnego rodu. Od 1720 roku, kiedy we wsi Biłki odnotowano narodziny Wasyla Bokoteja, minęło 11 pokoleń. Byli to ludzie pobożni, pracowici, cnotliwi i wykształceni. Dziadek Leontij służył jako diak w cerkwi i dyrektor szkół wiejskich; wychował 12 dzieci, dając im dobre wykształcenie. Ojciec, Andrij Leontijowycz, po gimnazjum w Berehowie, poczuwszy wyższe powołanie, ukończył Użhorodzkie Seminarium Duchowne i został księdzem. Matka, Marija Mykołajiwna Czedryk, również zdobyła wykształcenie gimnazjalne. Wychowała w dzieciach ciekawość sztuki, miłość do muzyki i rysunku. Jak się później okazało, właśnie wiara w Opatrzność i szacunek do wyższych wartości duchowych pomogły rodzinie Bokotejów przetrwać prześladowania polityczne i niedostatek materialny. Prześladowania Kościoła greckokatolickiego, które rozpoczęły się niemal zaraz po przyłączeniu Zakarpacia do ZSRR, nie ominęły ich rodziny. „W 1949 roku w środku nocy irszawskiego księdza z pięciorgiem dzieci wyrzucają z domu parafialnego na ulicę. Przygarnęła ich w jednym pokoju biedna chłopska rodzina. Reszta się odwróciła...” (Ołeksandr Hawrosz. Bokoteje. Z cyklu „Zakarpackie dynastie”. W książce „Ziemskie i wieczne”. Lwów, 2014). Po aresztowaniu i zesłaniu ojca 11-letni Andrij zostaje w rodzinie jako najstarszy mężczyzna. Oprócz niego, pod opieką matki było dwoje jego młodszych braci i tyle samo sióstr. Musieli jakoś przetrwać. Matka dawała lekcje muzyki, starsza siostra Ewa grała na akordeonie, akompaniowała zespołom. „W tamtych powojennych latach, — Andrij Bokotej w pracowni fortepianów i pianin. I, oczywiście, rysuje, co określiło wybór drogi. Było z czego wybierać, więc trafia na pole sztuk plastycznych. Uważając, że tutaj jest więcej przestrzeni, nie myli się. W 1959 roku za radą Iwana Skobała, wykładowcy Lwowskiego Instytutu Sztuki Stosowanej i Dekoracyjnej, Andrij Bokotej rozpoczyna studia w tej placówce. Od tego czasu sławny instytut staje się jego Alma mater i w każdym sensie wyrasta wraz z nim do znaczenia, roli i zaszczytnego tytułu Akademii. Ale to stanie się już w odpowiednim punkcie czasoprzestrzeni. Wtedy, w latach 60., sama nazwa uczelni niejako zobowiązywała do użytkowego przeznaczenia dzieł, które nierzadko otrzymywały lekceważące miano wyrobów. A malarstwo i grafika trzymały za granicą dwuwymiarowości; stąd wzięła się ciekawość ceramiki artystycznej. Wazy, serwisy, malowane emaliami wyroby z masy kamionkowej i szamotu jako środki wyrazu pozwalały jedynie częściowo wykorzystać potencjał twórczy, bo i w trójwymiarowej przestrzeni mistrzowi było ciasno. Wtedy kategorię czasu jako czwarty wymiar, dzięki wszechstronnemu talentowi, kompensował muzyką, którą, dzięki wychowaniu rodzinnemu, pasjonował się od dzieciństwa. Stworzył kompozycję na 10 głosów żeńskich „Płacz Jarosławny”. Kiedy zaś zapoznał się z poezją Mykoły Winhranowskiego, ułożył do muzyki słowa jego wiersza: „Grzmot grzmotu, błyskawic arkany i jądra chmur, chorągwie nieba zgasłe. Leżą z podbitymi nogami i rękami kozackie czaszki pod Beresteczkiem w cerkwi”. Wyszła oratoria dla 100 śpiewaków! Zrozumiałe, że wykonać podobne patriotyczne utwory wtedy nie było możliwości, ale przejmujący romans do słów Ołeksandra Olesia „Ciszej, ciszej, chodzą bestie, piją ludową krew wampiry...” chór studencki pod jego kierownictwem jednak, zdaje się, zaśpiewał. Bez wątpienia, okoliczności społeczno-polityczne i kleszcze ideologizowanego procesu nauczania nie sprzyjały takim patriotycznym eksperymentom. Ale ruch oporu „Rydwan”. 2017 r. szistdziesiatnyków zarówno w środowisku wykładowców, jak i studentów był dość odczuwalny. Wokół profesora przedradzieckiej szkoły Karła Zwirynskiego gromadziła się młodzież; u niego w domu przy ulicy Łysenki odbywały się nieformalne spotkania czy też niezależne studia, gdzie okresowo spotykali się spragnieni wiedzy współmyśliciele, których nie zadowalały znudzone kanony i apologie „socrealizmu”. Bywali tam, oprócz Andrija Bokoteja, Lubomyr Medwid, Ołeh Mińko, Zenowij Flinta, Roman Petruk, Bohdan Sojka, Petro Markowycz, Łesia Cehelśka (Krypjakewycz) i inni, którzy marzyli, by wyrwać się z ciasnych ram oficjalnych wymiarów. Podobieństwo Ostatniej Wieczerzy? Możliwe. Profesorowie Roman Selśkyj, Danyło Dowboszynśkyj, Witowt Manastyrśkyj, Iwan Skobało i Dmytro Krwawycz, którego Andrij Bokotej również uważa za swojego nauczyciela, rozumieli te dążenia i poszukiwania nowych form oraz treści, wspierali w razie potrzeby patriotyczną młodzież studencką. Taka potrzeba była: wtedy janczarstwo nazywano partyjną pryncypialnością, a Syn Marnotrawny, jak pisał Jewhen Swerstjuk, stawał się pozytywnym bohaterem. Bojowników o Niepodległość, aż od hetmana Mazepy, nazywano „zdrajcami”, uznając jedynie działaczy orientacji pro-moskiewskiej. W tym prześwituje „Armia terakotowa”. 2017 r.
utrzymywała się sekwencja reżimów, począwszy od carskiego. Artysta, nie namalowawszy Lenina, nie otrzymywał oficjalnego uznania... Tymczasem w czynadijewskim domku Bokotejów z obrazu na gościa patrzył, stojąc pośród dojrzałych łanów, zadumany Jezus: „Chcę raczej miłosierdzia niż ofiary” (Ewangelia według św. Mateusza, 12:7). Ówczesny pracownik Lwowskiej Galerii Obrazów, historyk sztuki, dysydent (później – znany więzień sumienia i pisarz) Bohdan Horyń wspomina, jak zaprosił Andrija Bokoteja i Romana Petruka do swojego mieszkania przy ulicy Teatralnej, obok teatru Zankowieckiej (potem „Teatralna” i „Zankowiecka” stały się nawet pewnymi hasłami w rozmowach o „samwydawie”). Zanim powielono metodą fotograficzną nieoficjalne wydanie poetów-szestdziesiatnyków (I. Dracza, M. Winhranowskiego, I. Kałyncia i in.), Horyń poprosił tych, którym ufał, o oprawienie tej samoróbnej książki. Młodzi ludzie, po raz pierwszy biorąc udział w rozpowszechnianiu zakazanej literatury, bez wahania zgodzili się i wykonali makiety oryginałów. Zaufanie było wzajemne. Kiedy Bohdana już w następnym roku aresztowano (druga fala represji), na przesłuchaniu oświadczył, że wszystko zrobił sam... Andrijowi natomiast udało się ukończyć Instytut; kierował muzeum prac studenckich, przygotował dysertację o ceramice Czernihowszczyzny. Lecz nadciągnęła jeszcze trzecia fala, tzw. generalny pogrom ukraińskiej inteligencji w 1972 roku. Przypomniano wszystko: przyjaźń z Ihorem i Iryną Kałynciami, spotkania z Wiaczesławem Czornowołem w lwowskiej telewizji, tegoż właśnie Horynia. Przesłuchiwano długo, wyczerpująco. Odmowa współpracy z „kompetentnymi organami” oznaczała, co najmniej, wyrzucenie z Instytutu. Tak też się stało. Tylko zewnętrznie sytuacja przypominała wymuszoną izolację i bezrobocie. W istocie, ta faza życiowa
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
