Strona · s. 4strona oryginału ↗
Bohdan Horyń. Światosław Hordynski na tle epoki. Księga druga
Слово Просвіти, №18 за 2018 рік
Ciąg dalszy. Początek w nr 17 z 2018 r. Z czasem zaczęły kursować koleje. Początkowo jeździło się na węglu w jesiennej słocie czy w zimowych mrozach. Wtedy też zaczęły nawiązywać się kontakty między poszczególnymi obozami, a obozowe „społeczeństwa” łączyły się w zorganizowane ciało; nie zważając na repatriację, przenoszenie obozów z miejsca na miejsce, nerwowe miesiące z wszelkimi kontrolami — życie płynęło naprzód. Niepostrzeżenie dla zewnętrznego oka — coraz bardziej krzepło i doskonaliło się, chociaż nie zawsze w ramach celowości i realnej konieczności”8. Najtrudniejsze były pierwsze miesiące całkowitego oderwania od świata zewnętrznego i izolacji, szaleństwa komisji repatriacyjnych, całkowitej niepewności co do najbliższej przyszłości, kiedy trzeba było indywidualnie czy zorganizowanie zwalczać te zagrożenia, którymi obdarowywało powojenne życie ukraińską emigrację w Niemczech i Austrii. Zanim rozwinęli pracę narodową i stworzyli pewien system, ukraińscy emigranci musieli przeżyć niejedną trudną chwilę strachu przed przymusową repatriacją. Lecz mimo wszystkich nieszczęść, w ciągu czterech lat (1945—1948), zaledwie czterech lat! w Obozowej Ukrainie otwarto 102 szkoły ludowe, 35 gimnazjów, 12 szkół średnich, 43 szkoły zawodowe. Wzorem dla obozowych gimnazjów było ukraińskie Gimnazjum Akademickie we Lwowie, dlatego kierownicy szkół średnich i wyższych wyszukiwali ludzi zdolnych nauczać języka łacińskiego, greckiego, ukraińskiego, niemieckiego, angielskiego, a także matematyki, fizyki, historii, geografii, dyscyplin sportowych i innych. Obozowe gimnazja wychowały wybitnych ludzi, przykładem może być przyszły działacz kościelny UKGK Lubomyr Huzar, który otrzymał wykształcenie w obozie DP w Salzburgu. O aktywności życia w ukraińskich obozach DP świadczą 232 wydawnictwa periodyczne i wydanie 818 książek9 (według innych źródeł — 1624 wydania). Oprócz instytucji oświatowych i naukowych, w Obozowej Ukrainie istniało Zjednoczenie Artystów Ukraińskiej Sceny, w skład którego wchodziły teatry działające w kilku obozach. Kontynuując tradycje znanego teatru „Berezil” Łesia Kurbasa, zdobywał sławę wśród obozowiczów zespół dramatyczny „Studio Teatralne” pod kierownictwem artystycznym aktora i reżysera J. Hirniaka. Praca zespołów twórczych W. Bławackiego i J. Hirniaka później została nazwana prawdziwym triumfem ukraińskiej sztuki teatralnej na emigracji. W Obozowej Ukrainie, jak przystało na wielką, ustrukturyzowaną społeczność, działały uniwersytet, akademia nauk, organizacje społeczne i polityczne, cerkwie, wychodziły książki, gazety i czasopisma nie tylko dla dorosłych, ale i dla dzieci. O fenomenalnym zjawisku — Obozowej Ukrainie na „Planecie DP” przyjdzie opowiedzieć szczegółowo i argumentowanie, bo właśnie w takich warunkach i przy takim klimacie duchowym żył, pracował, tworzył Światosław Hordynski. Obozowa drużyna piłkarska „Ukraina”. Zacznijmy od tego, że w Obozowej Ukrainie dobrze zorganizowano system szkół. O intensywności edukacji świadczą dane statystyczne za rok szkolny 1947—1948: działały 72 przedszkola ze 139 wychowawcami i 2550 dziećmi, szkoły ludowe z 400 nauczycielami i 5300 uczniami, 35 gimnazjów z 461 nauczycielami i 2780 gimnazjalistami, 39 szkół zawodowych z 217 nauczycielami i 2100 uczniami. Na początku lat 50. XX w., wraz z wyjazdem dużej części Ukraińców za granicę i włączeniem reszty z nich do niemieckiej gospodarki, zlikwidowano poprzednią sieć szkół, pracowały jedynie dodatkowe kursy ukrainoznawstwa „szkół sobotnich”. W latach powojennej niedoli Ukraińcy wydali 82 tytuły podręczników szkolnych: historia — 11 tytułów, literatura — 6, język ukraiński — 10, języki obce — 7, podręczniki do matematyki i geometrii — 16, geografia — 12, inne przedmioty — 7, elementarze, czytanki — 13. Działalność wydawnicza. W obozach wielki rozwój osiągnęła działalność wydawnicza. Wołodymyr Maruniak w wydanej przez siebie książce „Ukraińska emigracja” (Monachium, 1985) podaje następujące liczby: w latach 1945–1951 w Niemczech Zachodnich i Austrii ukazały się 1624 wydania (w Niemczech — 1548, w Austrii — 76)10. Sporządzona przez W. Maruniaka „Bibliografia wydań w latach 1945—1951 w Niemczech i Austrii” zajmuje w jego książce 49 stron (363—411) z następującymi rozdziałami: 1. Wydania UWU (44); 2. Wydania dotyczące życia Ukraińców w Niemczech i Austrii (53); 3. Różne wydania (26); 4. Młodzież, studenci, Plast, SUM, RFK (51); 5. Biobibliografia i bibliotekoznawstwo (22); 6. Pedagogika, szkolnictwo i sprawozdania o instytucjach naukowych (13); 7. Kalendarze (23); 8. Śpiewniki (20); 9. Literatura więzienna (12); 10. Wspomnienia (5); 11. Tematyka wojskowa (10); 12. Językoznawstwo (60); 13. Sztuki plastyczne (40); 14. Literaturoznawstwo (73); 15. Historia (61); 16. Literatura piękna. Proza (199); 17. Literatura piękna. Poezja (113); 18. Utwory dramatyczne (28); 19. Literatura dla dzieci i bajki (91); 20. Podręczniki szkolne dla szkół ludowych i średnich oraz samokształcenia. Podręczniki (116); 21. Skrypty studyjne (oprócz skryptów UWU i UTGI) (45); 22. Skrypty studyjne UTGI (68); 23. Wydania naukowe (których nie ma w innych rubrykach) (12); 24. Wydania Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk (11); 25. Wydania NTSh (11); 26. Wydania religijne (112); 27. Publicystyka polityczna (269). Wykaz wydawnictw periodycznych, sporządzony przez tego samego autora, zajmuje w jego książce 9 stron z następującymi rozdziałami: 1. Biuletyny obozowe (51 tytułów); 2. Drukowane periodyki gazetowe (17 tytułów); 3. Czasopisma studenckie (21 tytułów); 4. Periodyki plastowe (16 tytułów); 5. Periodyka Związku Młodzieży Ukraińskiej (7 tytułów); 6. Inne wydania dla młodzieży (10 tytułów); 7. Periodyka dla dzieci (8 tytułów); 8. Humor i satyra (12 tytułów); 9. Jednodniówki (5 tytułów); 10. Czasopisma literacko-artystyczne (22 tytuły); 11. Periodyki naukowe (15 tytułów); 12. Wojskowe czasopisma (6 tytułów); 13. Periodyka kościelno-religijna (18 tytułów); 14. Periodyka polityczna (45 tytułów); 15. Inna periodyka (35 tytułów). Twórcy indeksu „Dziennikarska »Planeta DP«” w rozdziale o periodyce dziecięcej w ukraińskich obozach DP (1945—1950)11 podają imponującą liczbę wydań dla dzieci i młodzieży, które ukazywały się w Niemczech Zachodnich. Dla przedszkolaków w Niemczech i Austrii wydawano bogato ilustrowane bajki. Bajka D. Sołowija „Zwierzęcy zimownik” z rysunkami Mychajła Mychalewycza ukazała się w 1947 r. w Nowym Ulm. Autor rysunków urodził się w 1906 r. w Kijowie, kształcił się w Kijowskim Instytucie Artystycznym, Szkole Przemysłu Artystycznego w Pradze oraz Praskiej Akademii Sztuk Pięknych. Pracował na terenach Ukrainy Karpackiej i we Lwowie. Od 1944 r. — w Niemczech, gdzie zajmował się głównie ilustrowaniem książek dla dzieci i czasopism. Literaturę dla przedszkolaków wypuszczało wydawnictwo w Salzburgu „Nowi dni”. W 1948 r. w tym wydawnictwie ukazała się bajka ludowa „Leśny car Och” z rysunkami B. Jefremowa. Zatem nie tylko dzieci w wieku szkolnym,
a nawet przedszkolaki były zaopatrzone w książki. Światosław Hordynśkyj, rozumiejąc wagę literatury dziecięcej, w 1947 r. napisał bajkę, której zakończenie zachowało się u córki Wołodymyra Hordynśkiego, Ołenki Jurczuk: Jeśli nie smakuje wam bajka ta, To nie słuchajcie do końca, A innym, grzecznym wszystkim Jeszcze lepszą kiedyś opowiem. Inicjały „S. H.”, data „1947” i napis „Naszym dzieciom” skłaniają do wniosku, że bajka prawdopodobnie była przeznaczona do monachijskiego zbioru-czasopisma „Naszym dzieciom”. Przytoczone przykłady z życia Obozowej Ukrainy są dowodem na to, że 200 tysięcy Ukraińców w trudnych warunkach w ciągu 5 lat jest w stanie osiągnąć w rozwoju kultury takie sukcesy, jakich, niestety, nie było w stanie osiągnąć przez te lata 40 milionom Ukraińców w warunkach stalinowskiego zniewolenia. Wysoko ocenił siłę woli i niezłomnego ducha Ukraińców w obozach DP mieszkaniec Obozowej Ukrainy, znany poeta, prozaik, tłumacz Jurij Klen (literacki pseudonim byłego neoklasyka Oswalda Burghardta): „Żyjemy w mało kulturalnych warunkach, w ciasnocie, nie mając własnego kąta, często wśród ruin najbardziej zniszczonych miast, zagrożeni ciągłym niebezpieczeństwem utraty nawet tego kąta z twardym posłaniem, gdzie prowizorycznie możemy skłonić swoje głowy. Jesteśmy ludźmi bez imienia i państwa, bez przynależności społecznej. A jednak uparcie stoimy na swojej wędrownej drodze i nie chcemy z niej zboczyć. Jesteśmy gotowi pójść w świat, za oceany, w kraje tropikalne czy polarne, byle nie wracać do domu, — to zjawisko, które nie ma przykładu w historii. I w tych ciężkich warunkach życia, oddani na łaskę obcych narodów, stawszy się przejezdnymi gośćmi — my dalej tworzymy swoją kulturę. Mamy szkoły, niższe, średnie i wyższe, nawet swój uniwersytet, mamy swoje cerkwie, szpitale, teatry, wydawnictwa, gazety, trupy artystów, śpiewaków, a nasi poeci i prozaicy nie przestają i tutaj, na obczyźnie, pielęgnować ojczyste słowo. Jaki inny naród zdobyłby się na to?” — retorycznie pyta Jurij Klen12. Pozostaje zagadką, jak w ciągu jakichś pięciu lat w obozach na obcej ziemi mogło wytworzyć się życie kulturalne, o którym w warunkach sowieckiej Ukrainy można było tylko marzyć i którego nie zawsze udaje się zorganizować w obwodach i rejonach dzisiejszej niepodległej Ukrainy. Aby nie budził wątpliwości wysoki duch i rozmach energii w Obozowej Ukrainie, przejdziemy od ogólników do konkretów. Ciąg dalszy nastąpi. ———————————— 8 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleja, 1985. — S. 33. 9 Encyklopedia ukrainoznawstwa. Część słownikowa. — Paryż—Nowy Jork: Mołode żyttia, 1976. — T. 8. — S. 3120. 10 Maruniak W. Ukraińska emigracja w Niemczech i Austrii po II wojnie światowej. — T. I. — Monachium: Wydawnictwo Akademickie dr. Petra Beleja, 1985. — S. 212. 11 Sydorenko N. Dziennikarska „Planeta DP”: ukraińska prasa w obozach jenieckich, osób przemieszczonych i uchodźców w Europie po II wojnie światowej (1945–1950) / Sydorenko N., Sydorenko O. — K., 2000. — S. 175. 12 Jurij Klen. Myśli na wypoczynek — Ukraińskie wieści. — 1947. — Nr 84. Kapela bandurzystów. 1947 r. W centrum W. Bożyk i H. Kytastyj
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
