Strona · s. 7strona oryginału ↗
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
W poszukiwaniu najistotniejszego składu. Listy jako znaki drogowe na drodze duchowego samostworzenia
Слово Просвіти, №19 за 2012 рік
Prawda, zalegam im za Ant. ukr. poezji w języku polskim (chciałem zapłacić książkami, ale kontakt się urwał). Możliwe, że w twoim przypadku będzie inaczej. Kiedy wyślesz im 2 egzemplarze tego papieru, to powiadomisz ich też o swoim adresie i, być może, będziesz z lata otrzymywać gazetę. Pospiesz się. Te książki, o których piszesz, są dla mnie mniej ciekawe, czekam na antologię poezji XVII–XVIII w., to będzie coś ciekawego. Nie rozumiem twojego sceptycyzmu w stosunku do swojej udanej pracy, wszystko układa się w porządku, czego ci jeszcze trzeba. Pracuj! Pisz! Twórz! Bo jeśli nie ty, to kto? Bywaj! Pisz! Szczerze W. Hołoborodko. (W liście mowa o publikacji W. Ablicowa pt. „W Krakowie jego Alma mater”, poświęconej twórczości pejzażysty Mykoły Buraczka (polska gazeta „Nasza Kultura”, 1980, nr 6).
67. 6.01.1991 Drogi Witaliju! Pozdrawiam cię z okazji Bożego Narodzenia oraz Nowego Roku! Życzę tobie i twojej rodzinie wszystkiego najlepszego w nadchodzącym roku! Wczoraj całą rodziną przesiedzieliśmy do 12 godziny w nocy, słuchając audycji „Odrodzenie”, ale o sobie ja tak niczego i nie usłyszałem. Prawda, od samego początku ja audycji nie słyszałem, szukałem fali, na której pracuje Kijów (ale nie „Promień”), dlatego zacząłem słuchać od wystąpienia Jara Sławutycza. W ciągu całej audycji ja ani razu nie usłyszałem, kiedyż ona jeszcze będzie wychodzić na antenę, jaka jest jej periodyczność. Ale na wszelki wypadek będę słuchać (będę szukać) i w następną sobotę, tak samo będę śledzić też „Podstawę”, dobrze, że ty przypomniałeś dni i godziny, kiedy ona wychodzi. Miałem zaproszenie na RUA, ale ja z niego nie skorzystałem z powodu bardzo wielu ważnych przyczyn. Kiedy wybiorą mnie na zebranie naszego miejscowego Związku delegatem, to, być może, przyjadę na zjazd na początku kwietnia. Tak że bywam ja w Kijowie nie bardzo często. A kiedyś, pamiętam, kiedy ja przyjechałem do Kijowa po długiej przerwie, to my razem z Mowczanem zachodziliśmy do ciebie, ale ciebie w tym czasie w pracy nie było. Kiedy twój służbowy telefon nie zmienił się, to ja, będąc w Kijowie, zadzwonię do ciebie. Teraz, zimą, chcę posiedzieć bez wyjazdów w domu, żeby popracować spokojnie, bo niemało pracy się zebrało, pora kończyć układać rękopis dla RP, gdzie moją książkę zaplanowano na 92 rok. Tak więc siedzę, czytam Potebnię (siłą odciągnąwszy od siebie periodyki), pracuję nad wierszami, których – nieukończonych – u mnie przez minione lata zebrało się niemało. Ze strachem myślę o swojej pisarskiej przyszłości w związku z rynkiem, chociaż już kupiliśmy z żoną krowę, aby zabezpieczyć się przed czwartym bolszewickim głodomorem. Bywaj! Wszystkiego dobrego! Szczerze W. Hołoborodko. (Tak jak w poprzednim liście i następnych, mowa o audycjach literackich, poświęconych twórczości Wasyla Hołoborodki, przygotowanych przez W. Ablicowa na początku lat 90. ubiegłego stulecia, które wybrzmiały w programach Ukraińskiego radia. Niestety, ani teksty, ani ich nagrania magnetofonowe u adresata się nie zachowały).
Dalszy ciąg nastąpi.
Kontynuacja. Początek w numerze 18 za 2012 r.
Mykoła ŻULYŃSKI, akademik NAN Ukrainy
W listach Wasyla Hołoborodki wyczuwa się świadomość niewidzialnej obecności w jego życiu owego „znawcy poezji”, który prześladuje go w kopalni, nie opuszcza nawet wtedy, gdy Hołoborodko tymczasowo pracuje w gazecie rejonowej jako pracownik literacki, a później — jako elektryk w sowchozie. „Znawca” zadomowił się w świadomości poety, przypominając mu nieustannie o tym, że do głównych ról mu nie wolno!, że w tym wielkim przedstawieniu pod nazwą „Naprzód do zwycięstwa!” wyznaczono mu rolę statysty, małego trybika, że i jego przypadkowo ostrzyżono „na zero” — wcielono do armii, ale ta fryzura „na Kotowskiego” bardzo pasuje do więziennego pasiastego kostiumu. Poecie poradzono, by spojrzał w korzeń — i wtedy zrozumiałem, że na własne oczy widzę, jak wciela się w życie zasada równości. Kto tam w podziemiu wspomina o czubatych? — wyłowić i ostrzyc! Kto tam ma wiersz o czubatej jabłoniowej gałązce? Ostrzyc: A) autora; B) wiersz; C) jabłoniową gałązkę. („Równość”). „Jestem jednym z tych, którym odmówiono prawa do istnienia jako poecie” — z przykrością wyznaje Wasyl Hołoborodko w liście z 8 listopada 1971 r. Ale to nie określa jego stosunku do twórczości poetyckiej. „Jest jeszcze proch na dobrą książkę poezji” — chwali się poeta, chociaż w wolnym od szachterskiej codziennej, oprócz niedzieli, sześciogodzinnej pracy czasie on czyta. „Dla orientacji w duchowym świecie dzisiejszego dnia”, starając się zdążyć coś zrobić „dla swojego ducha”. Hołoborodko nawet cieszy się, że przyszło mu wrócić do kopalni. Po pierwsze, społeczeństwo, ściślej, władze, będą patrzeć na niego nie jak na darmozjada, a jak na pracującego, jak na społecznie użyteczną osobę. Po drugie, i to jest chyba najważniejsze, Wasyl Hołoborodko uważa, że taka nagła zmiana zajęć — przejście od ciężkiej pracy fizycznej do samokształcenia — stymuluje jego dążenie do budowy własnego duchowego świata. Prawda, przykro poraża brak realnej perspektywy „zmienić miejsce przyłożenia swoich fizycznych wysiłków”. Ten ciężki krzyż, który legł na niego — szachtera-kreta, którego pod koniec zmiany niby wyorywują „z nory kopacze”, nie pozwala wyprostować się na cały duchowy wzrost. Niepokoi to, że nie tylko nie ma czasu na pisanie wierszy, ale i „one z jakiegoś powodu nie przychodzą do głowy”. Żyje wiara w to, że mógłby „napisać dobrą książkę poezji”, lecz mijają trzy i pół roku, a książki do tej pory nie ma. Uświadamia sobie, że trzeba jakoś „istnieć w sytuacji odmowy istnienia”, ale jak, w jakich formach wyrazić to swoje istnienie? Intuicyjnie czuje, że nagromadzenie swojego duchowego potencjału powinno objawić światu coś szczególnego, ono dojrzewa w duszy, ale „wiersze nie piszą się. Anioły przestały odwiedzać mnie”. Chyba w każdym liście Wasyl Hołoborodko prosi Witalija Ablicowa o przesyłanie mu nowych książek. Uważnie studiuje katalogi, zwłaszcza wydawnictwa „Nauka”, leningradzkiego oddziału „Książka-pocztą”, śledzi tematyczne plany wydawnictwa „Naukowa Dumka”, „Radziecki Pisarz”, ale przede wszystkim moskiewskich i leningradzkich wydawnictw, bo tam przede wszystkim pojawiają się nowości literatury zagranicznej w przekładach. Przypomina swojemu przyjacielowi, że ma się ukazać „zbiór prac Potebni, i Paul Valéry, i Maksymilian Wołoszyn, i Edgar Poe, i Rilke, i dwutomnik Lorki”. Tak, z celownikiem na wydania z 1976 roku przegląda plany tematyczne i układa listę z 60 tytułów tych książek, które sobie wymyślił kupić. Ale nadzieje kupić czy zamówić u Hołoborodki nie są wielkie, dlatego zamierza wysłać tę listę swojemu przyjacielowi. Niby dla zapoznania się. Mówiąc, oto co mnie interesuje z książkowych nowości, spójrz, może coś z tego chciałbyś i ty mieć, to ja będę się starał, a naprawdę to delikatna sugestia, żeby Witalij Ablicow nabył dla niego te książki. Wśród pożądanych autorów i książek J. Kawabata, K. Vonnegut, S. Lenz, A. Bieły, M. Proust, I. Dracz, Teofan Prokopowicz, albumy francuskich impresjonistów, „Bajki o zwierzętach”, „Pieśni Podola” i badania języka urzędowego i ludowo-potocznego XIII w. na materiałach setek kancelarii i ratuszy Lewobrzeżnej Ukrainy… Poeta-szachter, Ukrainiec „zgłodniały za dobrą pożyteczną lekturą”, zachwycony, jak i Ablicow, F. G. Lorką, w listach rozmyśla-dyskutuje o przekładach hiszpańskiego poety na język ukraiński, zwłaszcza o przekładzie wiersza „Memento” przez Witalija Ablicowa oraz analizuje przekład tego wiersza przez Mykołę Łukasza. Sądząc z tych listów, Wasyl Hołoborodko nie tylko dużo czyta dzięki temu, że Witalij Ablicow regularnie przesyła mu nowe i nowe wydania, ale i tłumaczy, zwłaszcza B. Pasternaka, pisze poezje. Prawda, chyba w każdym liście spotyka się ta sama fraza: „Wiersze nie piszą się”, jednak poeta przesyła Witalijowi Ablicowowi i dawne swoje wiersze, i nowe, przygotowuje rękopis poezji, które podaje do wydawnictwa „Radziecki Pisarz”. Ale gdzie tam, szybko „wróciły razem z haniebnymi i poniżającymi odpowiedziami”. Chce kontynuować naukę, jednocześnie samodzielnie stara się „nadrobić utracone uniwersyteckie studia”, ale ani do Kijowskiego Instytutu Teatralnego, ani do Moskiewskiego Instytutu Literackiego, ani do Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Łomonosowa przebić się nie było dane. Ideologiczne piętno „wyrzutka, wygnańca” jeszcze głębiej wżarło się w jego los po wykluczeniu z Donieckiego Instytutu Pedagogicznego za rozpowszechnianie wśród studentów pracy I. Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”. Stało się to jeszcze przed służbą w armii, która, być może, uratowała młodego poetę od bardziej radykalnych represji. Udało się dopiero w 1977 roku po-
ale udało mu się dostać na drugi rok w miejscowym instytucie pedagogicznym, który Wasyl Hołoborodko ukończył eksternistycznie w 2001 roku. A tak niczego pocieszającego, życie szare, nędzne pod względem swoich możliwości — „niczego i nie trzeba”. Chyba że żartobliwe, ironiczne marzenie, by mieć takie same „zamszowe spodnie, jak u Dracza”, chyba że prośba do swojego przyjaciela Witalija Ablicowa, by „przesłał czapkę z piżmaka czy jak tam ją u licha” — może choć ona podniesie jego, „stu rublowego wiejskiego elektryka”, status społeczny. Ale poetę najbardziej martwi to, że już od dłuższego czasu wiersze nie piszą się: „Rzadko zalatuje do mojej chaty wielki ptak poezji”. Ale jednak zalatuje. Choć i rzadko. Zalatuje i tak rozburza uczucia, tak po brzegi napełnia jadowitą ironią, sarkazmem i gniewem jego słowa, że zdaje się, iż one rozrywają się od środka, wybuchają piekielną magmą i opalają do czerni znieczulone ukraińskie dusze. Kiedy czytasz wiersz „Samobójcy”, zdaje się, że w wyobraźni poety przebywała nie cicha, biała gołąbka, a rozwścieczony krogulec, który i dziobem, i pazurami rwie na strzępy nasze pyszne zadowolenie z porażek, naszą wołową cierpliwość w imię przetrwania wysłuchiwania obelg, znęcania się, upokarzania narodowej godności i honoru, naszą nieumiejętność zmobilizowania się i dania zdecydowanego odporu krzywdzicielom i najeźdźcom: aby przeżyć — my siebie zabijamy: ścieramy swoje imię — imię Ukraińca — z powierzchni ziemi, jak własną plwocinę, my odmawiamy się od swojego języka, niby od jakiegoś niepopełnionego przestępstwa, o które nas oskarżają, my odmawiamy się od rodzinnego domu, którego ściany nas już nie chronią — my — samobójcy. („Samobójcy”). Ten ukraiński świat, w którym żyjemy i w którym nas i „swoi”, i „obcy” Ukraińcy razem z przybłędami oskarżają i obrażają, nazywają „zdartymi mieszkańcami Chochlandii”, „leniami i tchórzami”, „kułakami i podkułacznikami”, „bandytami, zdrajcami, policjantami”, „mazepińcami, petlurowcami, banderowcami”, ten świat my także tworzyliśmy, pomagając okupantom „wyhodować taki oto sad”. W wierszu „Roman Żuk: 'Sad'” Wasyl Hołoborodko „domalowuje” wyobraźnią obraz „w ramie z drutu kolczastego”, pisany na tkaninie, z której wykonuje się więzienne ubrania. Poeta widzi na tym obrazie łzy żony, „która nijak nie odwróci wzroku od zamkniętych drzwi” — za jej mężem zamknęły się żelazne drzwi „czarnej wołgi”, w domu zostały zapłakane dzieci. Dalej wyobraźnia przenosi go do więziennej celi z przepełnionymi moczem wiadrami, krwią wykrztuszaną z chorych płuc, „surowicą z pęcherzy na dłoniach od rączek taczki 'oś'... I — 'modlitwą w ukraińskim języku'. To — sad to — nasz sad to my współcześni wyhodowaliśmy taki oto sad” („Roman Żuk: 'Sad'”). Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
