Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«SŁOWIAŃSKI KRZYŻ»

Слово Просвіти, №20 за 2005 рік

Problem śmierci jest jednym z najstarszych wśród problemów, jakie postawiła przed sobą ludzkość. Współczesne osiągnięcia biologii teoretycznej (i gerontologii, która jest jednym z jej działów) świadczą o tym, że zjawiska życia, starzenia się i śmierci mogą (i muszą) wchodzić w skład jednolitej nauki, która bada całą sumę procesów stawania się, rozwoju i zamierania organizmu. „Każdy sukces w badaniu śmierci jest jednocześnie sukcesem w badaniu życia” — pisał siedemdziesiąt lat temu wybitny ukraiński uczony O. W. Nahorny, którego badania w znacznym stopniu określiły dalszy rozwój gerontologii. Zdjęcie H. Oborśkiej. Ogólna i medyczna demografia — nauka, która bada dzietność i śmiertelność — w latach 20. i pierwszej połowie lat 30. ubiegłego wieku była jednym z płodnych kierunków w pracy Ukraińskiej Akademii Nauk (UAN), a Instytut Demograficzny UAN zdobył międzynarodowy autorytet. Jednak spis ludności w styczniu 1937 r. ujawnił katastrofalne demograficzne skutki wielkiego głodu z lat 1932—1933 i wywołał skandal polityczny. Wyniki spisu „anulowano”, demografów represjonowano, instytut zamknięto. Jako tako badania demograficzne zaczęto ponownie publikować dopiero po 40—50 latach. Dzisiaj mamy kilka autorytatywnych ośrodków badawczych. Mamy, bo musimy je mieć nie tylko ze względu na akademicką polifonię. Problemy społeczno-ekonomiczne, które towarzyszą przejściu Ukrainy od totalitaryzmu do demokratycznego społeczeństwa, przyczyniły się do systemowego kryzysu demograficznego, stał się on zagrożeniem dla bezpieczeństwa narodowego. Zmniejszenie dzietności przy jednoczesnym wzroście śmiertelności — to zasadnicza charakterystyka tego, co się dzieje. Krzyże, a nie chrzciny… Nakreśliwszy dynamikę tych wskaźników na jednym wykresie, zobaczymy, że dwie linie przecinają się jak przekątne czworokąta. To właśnie przyczyniło się do smutnej analogii, którą wprowadzili do użytku zachodni demografowie: „Słowiański Krzyż”. Prawda, spojrzawszy na obecną sytuację w Polsce, Czechach, Słowacji czy Słowenii, przekonamy się, że właściwie słowiańskiego ten „krzyż” ma niewiele. Odzwierciedla on jedynie społeczno-ekonomiczną nędzę reżimów totalitarnych i posttotalitarnych. Średnio o 400 tys. osób rocznie na Ukrainie staje się mniej… Tabela 1 pozwala zobaczyć, o co właściwie chodzi. Długość życia zależy po pierwsze od struktury śmiertelności według przyczyn (na przykład choroby sercowo-naczyniowe czy patologia infekcyjna), po drugie od średniego wieku tych, którzy zmarli. Ogólnie od infekcji odchodzą z życia ludzie w młodym i dojrzałym wieku, podczas gdy zawały czy udary są częstsze w starszym. „Słowiański krzyż” w znacznym stopniu opiera się na „odmłodnieniu” wszystkich przyczyn śmierci w wyniku niesprzyjających warunków i stylu życia. Jednym z odzwierciedleń tej prawidłowości jest różnica między mężczyznami a kobietami. Mężczyźni nie dożywają do kobiecych standardów we wszystkich krajach i bazuje to na biologicznych osobliwościach Ewy. Jednak Adam — jeśli pali, pije i pracuje w niebezpiecznym zawodzie lub zaprowadza „porządek konstytucyjny” w Czeczenii — ma dodatkowe ryzyko wczesnej śmierci. Wszystkie procesy demograficzne są wzajemnie zależne od siebie i od tych charakterystyk gospodarowania społecznego, które nie należą do kompetencji demografów. Systemowe „zapętlenie” przyczyn i skutków stwarza pewne trudności dla analizy. Wyodrębnienie poszczególnych składników procesów systemowych nie jest prostą sprawą. Rozwój (i samo istnienie demografii) opiera się na statystyce i statystyce matematycznej. Pierwsza to nauka o ewidencji ludności czy jej poszczególnych grup (migrantów; tych, którzy się urodzili lub zmarli itp.). Druga — statystyka matematyczna — z ewidencją nie ma nic wspólnego i jest jednym z działów matematyki. W szczególności jej wykorzystanie pozwala zbadać źródła regionalnych różnic demograficznych. Są one u nas nienaturalnie wielkie, co samo w sobie świadczy o zjawiskach kryzysowych. Pod względem śmiertelności z poszczególnych przyczyn różnice między poszczególnymi jednostkami administracyjnymi sięgają 2—3—5 razy; może powstać wrażenie, że chodzi o regiony różnych państw. Umownie zadowalającą można uznać sytuację w Republice Autonomicznej Krymu, obwodach winnickim, wołyńskim, zakarpackim, iwanofrankiwskim, lwowskim, mikołajowskim, rówieńskim, tarnopolskim, charkowskim i czerniowieckim, a także w miastach Kijów i Sewastopol. Gorszy obraz jest na Żytomierszczyźnie, w obwodzie zaporoskim, na Kijowszczyźnie, Kirowohradszczyźnie, Odesszczyźnie, Połtawszczyźnie, Sumszczyźnie, Chmielniczyźnie i Czerkaszczyźnie. Ostra (właściwie katastrofalna) sytuacja powstała w obwodach donieckim, ługańskim, dniepropetrowskim, chersońskim i czernihowskim. Co stoi za różnicami regionalnymi: dlaczego, powiedzmy, obwód lwowski i Ługańszczyzna są „antypodami” nie tylko w sensie geograficznym, ale i pod wieloma wskaźnikami demograficznymi? Odpowiadając na te pytania, wraz z kolegami przeprowadziliśmy obliczenia wpływu gospodarki każdej z 27 jednostek administracyjnych na rozbieżności demograficzne między nimi. Tabela 2. Łączny wkład (%) niektórych czynników w regionalne wariacje wskaźników demograficznych. Gospodarka. Dzietność 44,8. Śmiertelność z wszystkich przyczyn 59,6. Śmiertelność z powodu chorób serca i naczyń 33,9. Śmiertelność z powodu nowotworów 46,0. Śmiertelność z powodu nieszczęśliwych wypadków 35,6. Śmiertelność z powodu chorób układu oddechowego 10,3. Śmiertelność z powodu infekcji 18,6. Gdyby wariacje regionalne zależały TYLKO od czynników ekonomicznych, wskaźnik ich wpływu (matematycy mówią „współczynnik determinacji”) sięgałby 100%. W rzeczywistości jednak, jak świadczy tabela 2, osiem wziętych pod uwagę najważniejszych charakterystyk ekonomicznych ma o wiele mniejszy łączny wpływ (od 10% do 60%). Zatem na „pozaekonomiczny zasób demograficzny” przypada od 90% do 40% rozbieżności międzyregionalnych. I cóż to za zasób? Porozmawiajmy o dwóch z ośmiu wykorzystanych wskaźników ekonomicznych: dochodach pieniężnych i wydatkach pieniężnych ludności w przeliczeniu na jedną osobę. Czy dobrze jest mieć dużo pieniędzy? A to zależy od tego, jak zostały zarobione i na co są wydawane. Jeśli chodzi o zarobki w produkcji przy przestarzałej technologii (tam, gdzie wybucha metan, lub tam, gdzie żrąca „chemia” faktycznie jest normą technologiczną, a nie odchyleniem od niej), to za taką pracę płacą grubszymi pieniędzmi, a za takie pieniądze trzeba płacić zdrowiem. Jeśli — do tego — zarobek wydawany jest na tytoń, alkohol i narkotyki, a one, z kolei, prowokują przestępczość, niestabilność rodziny i rozpustę, to o jakim zdrowiu tu mowa… Do oceny marginalizacji społecznej (lumpenizacji) wykorzystaliśmy regionalne wskaźniki przestępczości oraz zakażeń wirusem HIV/AIDS. Biada nam, ale to właśnie najbardziej dochodowe regiony przemysłowe (z wyjątkiem Kijowa) są najbardziej problematyczne z wielu punktów widzenia, a z demograficznego — przede wszystkim. Nieludzkie warunki pracy, mordercza ekologia (nowotwory), nieszczęścia domowe, drogowe i kryminalne, pijaństwo i „narkotyki” zabierają wiele istnień — przeważnie młodych, przeważnie męskich. Druga kolumna tabeli 2 odzwierciedla prawdziwą, a nie pseudoetniczną istotę „słowiańskiego krzyża”: 60% różnic regionalnych w zakresie ogólnej śmiertelności i 50% w zakresie długości życia wynika nie z braku pieniędzy, a z takiego zachowania, które świadczy raczej o braku rozumu. Co robić? Po pierwsze: musimy uświadomić sobie, że za pomocą dźwigni ekonomicznych nie możemy podnieść dzietności, tak jak nie może tego zrobić bogata Europa. Niemcy ratują się przed depopulacją imigracją Turków, Francja — przybyszów z Afryki Północnej, Wielka Brytania — mieszkańców z Indii i innych krajów imperium wiktoriańskiego. 8,5 tys. hrywien na pieluchy, które daje noworodkowi nowa władza, to bezwarunkowe dobro, ale niewystarczające dla „baby boomu”. Prawdziwa cena za wyprodukowanie człowieka i obywatela od metryki do paszportu jest o wiele wyższa (nie mówiąc już o modzie na rodzinę bezdzietną lub jednodzietną, która odzwierciedla głębokie zmiany psychologii społecznej i nie jest wyłącznie problemem ekonomicznym). Po drugie: musimy wiedzieć, że osiągnąwszy zachodnie standardy, w tym wysoką długość życia, będziemy mieli „ich” problemy. Rosnąca liczba emerytów, ogromne wydatki na „socjal” i medycynę, napięcia w systemie „pracownicy—utrzymankowie”, podniesienie wieku emerytalnego… Za wszystko trzeba komuś i czymś płacić. Po trzecie: przyszłe smutki, zostawiwszy przyszłości, musimy drogę do nich rozpoczynać dzisiaj. Wysoka śmiertelność (i nadumieralność młodych mężczyzn) ma nie tylko ekonomiczne, ale i społeczno-psychologiczne ekwiwalenty. Brak perspektyw prowadzi do wypaczonej optyki życiowej, w wyniku której człowiek nie rozróżnia przedmiotów bardziej oddalonych niż kiosk handlowy czy knajpa. Kto widzi dalej, ucieka za granicę; „brygada” i „autorytet” stają się atrakcyjne przez „pełnię życia”; walutowa prostytutka — to „cool”… Zaglądając do informatorów, możemy dać „lokalne” rekomendacje dotyczące poprawy sytuacji demograficznej. Tak, dla obwodu donieckiego jest to przede wszystkim zmniejszenie śmiertelności w wyniku nieszczęśliwych wypadków, zatruć i urazów; dla obwodu kijowskiego i kirowohradzkiego — obniżenie śmiertelności z powodu nowotworów złośliwych; dla obwodów wołyńskiego, iwanofrankiwskiego i lwowskiego — zmniejszenie liczby zgonów z powodu chorób układu oddechowego itd. Takie rekomendacje ogólnie są poprawne, ale ich wartość jest niewielka: poza nielicznymi wyjątkami żaden problem nie może zostać rozwiązany na poziomie lokalnym. Rekomendacje planu ogólnopaństwowego, obawiam się, rozczarują czytelników swoją prozaicznością i brakiem czegoś w rodzaju magicznej różdżki (tak jak przez dziesiątki lat nie oczarowują one wysokich urzędników, którym demografowie składają swoje memoranda). Światowa praktyka świadczy o kilku głównych drogach obniżenia śmiertelności. Pierwsza — pełna (lub prawie pełna) likwidacja tych chorób, których zlikwidowanie pozwala współczesna nauka medyczna. Chodzi przede wszystkim o choroby zakaźne. Druga — taka organizacja życia obywateli i pracy służb ratunkowych, która zmniejsza do możliwego minimum urazowość domową, drogową i produkcyjną. Trzecia droga — „odsuwanie” na jak najpóźniejsze terminy wiekowe zgonów spowodowanych starzeniem się (wiodącymi wśród nich są choroby sercowo-naczyniowe i rak). Pożądana jest jednoczesna realizacja wszystkich dróg i środków. Jednak najbardziej wrażliwe na inwestowanie państwowych pieniędzy (i najskuteczniejsze z uwagi na młody wiek potencjalnych ofiar) są dwa pierwsze podejścia. Cały świat ma problemy z gruźlicą i AIDS, w każdym państwie ludzie giną za kierownicą lub pod kołami aut, ale to, co dzieje się na Ukrainie, nie jest tylko naszym nieszczęściem, ale i naszą hańbą. Każdy rok, o który chcemy zwiększyć długość życia, kosztuje albo drogo, albo bardzo drogo. Jednak chodzi nie tylko o pieniądze. Nie w ostatniej kolejności potrzebujemy takich zmian w światopoglądzie ludzi, które skłoniłyby do cenienia zdrowia i życia przynajmniej nie mniej niż tytoniu i alkoholu. Jeszcze 200 lat temu G. Storch pisał: „Uważam za aksjomat, że liczba urodzonych i liczba zmarłych pozostają w bezsprzecznym stosunku do fizycznego, politycznego i moralnego stanu ludności”. Ten aksjomat pozostaje nieobalony. Wołodymyr WOJTENKO, profesor. Lumpenizacja 33,9 67,8 16,7 40,6 54,7 7,7 50,6. Średnia długość życia 27,2 51,3. Ukraina 68,2 62,6 74,1 – 11,5. Federacja Rosyjska 64,8 58,5 72,0 – 13,5. Białoruś 68,0 62,3 74,1 – 11,8. USA 77,0 74,0 80,0 – 6,0. Włochy 79,0 75,7 82,1 – 6,4. Szwecja 79,6 77,1 82,0 – 4,9. Japonia 82,0 78,0 85,0 – 7,0.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn