Strona · s. 15strona oryginału ↗
Świadek siwej starożytności
Слово Просвіти, №20 за 2012 рік
naukowcy wyjaśniają ich przeznaczenie, treść napisów i wizerunków. W szczególności w 1928 roku w XXIII tomie „Zapisków Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego w Kijowie” opublikowano interesujący materiał o miedzianym zmijowiku Muzeum Czernihowskiego. Autorem publikacji był Walentyn Szugajewski. Na zmijowiki zwrócił uwagę także znany numizmatyk, doktor nauk historycznych I. H. Spaski. W 1976 roku w zbiorniku Akademii Nauk byłego ZSRR „Średniowieczna Ruś” opublikował artykuł „Inne zmijowiki z Ukrainy”. Wtedy również zwróciłem się o konsultację do petersburskiego Ermitażu, gdzie pracował I. H. Spaski. Naukowiec uprzejmie odpowiedział i przesłał kopię artykułu. Obecnie archeolodzy uważają, że zmijowik to talizman, amulet, który chroni człowieka noszącego go przed nieszczęściami i chorobami, a także przed ich pierwotnymi przyczynami (diabłami i demonami). Nazwę „zmijowik” nadano mu umownie, ze względu na to, że na jednej stronie znajduje się wizerunek głowy otoczonej żmijami. Takie amulety pochodzą z najdawniejszych czasów. Jak sądzono w średniowieczu, choroby są przejawem diabelskiej siły, demonicznymi istotami, dziećmi demona lub skutkiem zamieszkania w człowieku samego diabła, dlatego wypędza się je siłą, z udziałem bóstwa, aniołów, świętych. Do tego potrzebne są szczególne modlitwy, zaklęcia, w których wzywa się święte imiona w celu wypędzenia demonów. Przy tym do wypędzenia demonów i uzdrowienia można nie tylko wypowiadać te modlitwy i zaklęcia, lecz także po prostu nosić je przy sobie zapisane na papierze lub innym materiale. Właśnie na zmijowikach zapisywano modlitwy i formuły zaklęć, a także przedstawiano niebiańskich opiekunów człowieka przed podstępnym demonem oraz samą demoniczną istotę. Zmijowiki mają kształt okrągłego medalionu z uszkiem, który noszono na łańcuszku na szyi. Na jednej stronie przedstawiano archanioła Michała lub świętych Fedora Stratylata, Jefrosina, Matkę Bożą z Dzieciątkiem, a na drugiej — głowę otoczoną splątanymi żmijami
(7, 10, 12, 14). Wizerunki z cyklu prawosławnych przedstawień – archanioła Michała, świętych i Bogurodzicy – są obrońcami człowieka przed nieszczęściem i chorobami, dlatego ich obecność na zmijewikach jest zrozumiała i konieczna. Zmijewik, o którym mowa, to blaszka o średnicy 50 mm, na której przedstawiono świętego Jefrozyna oraz głowę z 14 żmijami o psich uszach wokół niej. Jak ten zmijewik znalazł się w pobliżu hustyńskiego klasztoru? Być może przywieźli go tu mnisi, a może zgubił go ktoś na słynnym hustyńskim jarmarku. I. H. Spaski w historyczno-numizmatycznym opracowaniu „Dukaty i dukacze Ukrainy”, które ukazało się w 1970 roku nakładem wydawnictwa „Naukowa Dumka”, przypuszcza, że zmijewiki mogły występować w XVII, a nawet w XVIII wieku. W artykule „Trzy zmijewiki z Ukrainy” informuje zaś o dobrze udokumentowanym przypadku noszenia pod koniec XIX – na początku XX wieku, zamiast dukacza, prawdziwego zmijewika ze świętym Jerzym (napis „Егорь”). Sądzi, że było to przypadkowe znalezisko chłopa-rolnika, a także wyraża opinię, że i inne zmijewiki z kolekcji ukraińskich lub nabyte na Ukrainie mogły przejść przez chłopski obyczaj. „W przekształceniu zmijewika-znaleziska w dukacz-amulet ukraińskiej dziewczyny czy mężatki, — zaznacza I. H. Spaski, — jest swoja logika: odległy początek staroruskich zmijewików sięga… antyku — amuletów mających chronić kobiecy organizm przed chorobą… Stając się dukaczem, zmijewik powraca do pierwotnej istoty kobiecego amuletu”. Gromadzenie materiałów o rzeczach dawno wycofanych z użytku daje ludziom wiedzę o obyczajach i tradycjach poprzednich pokoleń. Obecnie zapoznawanie się z nimi jest jednym z ważnych źródeł poznawania historii i kultury naszego narodu. Bez upowszechniania wiedzy o bogatym dziedzictwie kulturowym niemożliwe są duchowe odrodzenie narodu, postęp naukowo-techniczny, a zatem także jego przyszłość.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
