PIERWSI KIEROWNICY „PROSWITY”
PREMIERA W „SP”
Tłumaczenie maszynowe
Nagrodę Ludową im. Tarasa Szewczenki, którą w ubiegłym roku ustanowiło Zjednoczenie Społeczne „Ukraińska alternatywa”, w tym roku uroczyście wręczono dwóm laureatom — narodowemu artyście Ukrainy Femijowi Mustafajewowi oraz zasłużonemu mistrzowi twórczości ludowej Anatolijowi Kołoszynowi (na dolnym zdjęciu po lewej). Dzień, w którym 157 lat temu prochy Tarasa Szewczenki zostały pochowane w rodzinnej ziemi na Czerneczej Górze, zawsze był spowity nie tylko poczuciem dumy z wielkiego syna narodu ukraińskiego, ale i mgiełką smutku. Teraz jednak nowe i jasne uczucie wplata się we wspomnienie o 22 maja, bo odtąd jest to także czas honorowania współczesnych twórców, którzy żyją i tworzą dla współczesnych w niepodległej, wymarzonej przez Szewczenkę Ukrainie. Olga ŻMUDOWSKA, Eduard OWCZARENKO. Przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Pawło Mowczan, otwierając zebranie, podkreślił, że 22 maja to wielki dzień, ponieważ oznacza powrót na ojczystą ziemię Ducha Tarasa. Jego myśl poparł akademik Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Heorhij Filipczuk, który zaznaczył, że nadszedł czas, by wspominać sukcesy tych, którzy po Szewczence nieśli jego ideę, jego słowo. Przewodniczący partii politycznej „Patriota” Mykoła Hołomsza wygłosił: „Mamy czego bronić w naszym kraju — naszego języka, naszej ziemi, po której chodził kiedyś Andrzej Pierwsowozwany, po której chodził i Taras Szewczenko”. Przewodniczący Rady Związków Twórczych Ukrainy Jewhen Szewczenko pogratulował nominowanym do nagrody ludowej i podkreślił, że Femij Mustafajew to artysta, który piąty rok występuje przed ukraińskimi żołnierzami broniącymi Ukrainy na wschodzie, a Anatolij Kołoszyn zachowuje i pomnaża dawną ukraińską tajemnicę, zakodowaną w rzeźbionych ornamentach i koronkach. Dostojników, którym wręczono nagrody ze srebra z pozłotą oraz premie, powitali także artyści chóru „Proświty” rejonu obołońskiego miasta Kijowa, chóru „Homin” oraz narodowy artysta Ukrainy, pisarz Hryhorij Bułach. Wszyscy oni witali występ Femija Mustafajewa i wtórowali mu, gdy wykonywał pieśni do wierszy Tarasa Szewczenki. Femij Mustafajew to znany ukraiński śpiewak pochodzenia krymskotatarskiego, narodowy artysta Ukrainy, profesor Narodowej Akademii Kadr Kierowniczych Kultury i Sztuki, laureat literacko-artystycznej nagrody im. Hryhorija Skoworody. Urodzony w 1952 roku w Uzbekistanie w rodzinie deportowanych krymskich Tatarów. W 1967 roku rodzina wróciła na Ukrainę, ale nawet wtedy władza radziecka nie pozwoliła jej osiedlić się w rodzinnym Krymie, a jedynie na Chersońszczyźnie. Tam właśnie dorastał chłopiec o zadziwiającym głosie — lirycznym barytonie — w wielkiej i szczerej miłości zarówno do cierpiącego narodu krymskotatarskiego, jak i do całej Ukrainy. Femij Mansurowycz dużo pracował za granicą, śpiewał w Operze w Koszycach na Słowacji, koncertował w Europie i USA, ale wszystkie swoje siły i talenty poświęcił Ukrainie. Z początkiem rosyjskiej agresji dużo czasu spędza na froncie, występując z koncertami na wsparcie ukraińskich żołnierzy. W jego repertuarze znajdują się partie z najwybitniejszych oper światowych, w jego dyskografii jest ponad półtora tuzina albumów muzycznych, w tym „Taras Szewczenko. Solospiewy”, „Ukrainie”, „Zjednoczmy się, Ukraińcy” z patriotycznymi utworami ukraińskimi, „Watanym” — z pieśniami krymskotatarskimi, „Już pora” z pieśniami znanych ukraińskich kompozytorów do słów Iwana Franki i inne. Anatolij Kołoszyn to ukraiński rzeźbiarz, zasłużony mistrz twórczości ludowej Ukrainy, członek Narodowych Związków Artystów oraz Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy, laureat Czernihowskiej Nagrody Obwodowej im. Mychajła Kociubynskiego w nominacji „Dekoracyjna sztuka plastyczna”. Począwszy od połowy lat 70. XX wieku, artysta pracuje nad odrodzeniem poleskiego czernihowskiego rzeźbiarstwa. Rzeźbi talerze, półki na naczynia, półeczki, skrzynie, chlebaki, naczynia oraz meble. Jest uczestnikiem ponad dziesięciu wystaw, które odbywały się na Ukrainie i za granicą. „Dzisiaj honorujemy wyjątkowego człowieka, który jest klasykiem rzeźbiarstwa, rozwijającego się na terenach ziemi siewiersko-czernihowskiej już 22 tysiąclecia. Ta złota nić nie powinna zostać przerwana na naszym pokoleniu. Musimy przekazać tradycje języka artystycznego potomnym. Jesteśmy samowystarczalnym narodem, który posiada unikalną kulturę ornamentyki, przekazywaną od babci do mamy, od mamy do córki. Jestem szczęśliwy, że dzisiaj po raz pierwszy, dzięki „Ukraińskiej alternatywie” oraz Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu „Proświta”, ustanowiono Nagrodę Ludową w dziedzinie sztuki ludowej i honorujemy nią wyjątkowego człowieka — Anatolija Iwanowycza Kołoszyna. Wychował on kilka pokoleń mistrzów rzeźbiarzy, którzy tworzą niepowtarzalne rzeczy, kontynuują złotą nić rzeźbienia w drewnie Siewierszczyzny, która jest ozdobą naszej działalności kulturalno-artystycznej i wystawienniczej oraz prezentuje kulturę Ukraińców na świecie” — podkreślił podczas wręczenia Nagrody Ludowej im. Tarasa Szewczenki Anatolijowi Kołoszynowi przewodniczący Narodowego Związku Mistrzów Sztuki Ludowej Ukrainy Jewhen Szewczenko.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wypowiedział kilka ważnych, sprawiedliwych myśli dotyczących złowrogiej działalności Hitlera i Stalina, którzy rozpętali II wojnę światową, o imperialno-raszystowskiej polityce Putina, zachłanności oligarchów na Ukrainie i tym podobne. Jednak poszczególne jego mądre przemyślenia oraz uczestników dyskusji tonęły, rozpuszczały się w niepohamowanej wielomówności tegoż właśnie Palczewskiego, w której ukrywała się nieznajomość prawdziwej, rzetelnej historii Ukrainy, głębokiej istoty nacjonalizmu i narodowowyzwoleńczej walki Ukraińców, współczesnego stanu językowo-kulturowego na Ukrainie. Szanowny Andrij Palczewski wraz ze swoimi kolegami podczas audycji natarczywie narzucał błędną, szkodliwą tezę o polietniczności Ukrainy. Dziwne, że nie jest mu znana uchwała Zgromadzenia Ogólnego ONZ z 1960 r., w której czarno na białym napisano: mononarodowym uważa się kraj, w którym tytularny etnos stanowi 60%. Czy Ukraińcy na Ukrainie nie są narodem tytularnym?! Przecież, zgodnie ze spisem, Ukraińców jest prawie 80%. Czyli Ukraina nie jest bardziej wielonarodowa niż Niemcy, Francja czy Hiszpania. I nawet w Federacji Rosyjskiej, rzeczywiście polietnicznym agresywnym imperium, ogłoszony i chroniony prawem jest jeden (!) język państwowy — rosyjski. Jednak tacy „troskliwi” jak Andrij Palczewski na Ukrainie prowadzą programy nie w ukraińskim języku państwowym, a w języku mniejszości narodowej. Warto przypomnieć, że Ukraińcy, jako naród tytularny, poza praojczystą ziemią Ukrainy nie mają innej Ojczyzny. Bezsprzecznie, słusznie podkreślał 2 maja 2018 r. w programie „Wieczór informacyjny” (Kanał 5) prowadzący Witalij Hajdukewycz, że media powinny wszechstronnie, operatywnie, prawdziwie informować o społecznie ważnych faktach, wydarzeniach, zjawiskach. Ale jednocześnie powołaniem dziennikarstwa jest przewidywanie, prognozowanie, przyciąganie uwagi opinii publicznej do problemów, które należy rozwiązywać. Dlatego rację ma pisarka Łarysa Nicoj, która próbowała przekonać Witalija Hajdukewycza, że tę naturalność dziennikarstwa trzeba rozwijać, utwierdzać, czyli pracować na wyprzedzenie zewnętrznej i wewnętrznej antyukraińskiej działalności, rosyjskiej aferalnej ideologii i polityki. Czyżby nie było komu przerwać rosyjskiego oszustwa w eterze telewizyjno-radiowym Ukrainy? Czyż nie wchodzi to w patriotyczno-obywatelskie obowiązki pracowników Narodowej Rady Ukrainy ds. Telewizji i Radiofonii, Ministerstwa Polityki Informacyjnej Ukrainy, Państwowego Komitetu Telewizji i Radia, Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy? Dlaczego pobłaża antyukraińskiemu killerstwu w eterze Komitet Rady Najwyższej Ukrainy ds. wolności słowa i polityki informacyjnej? Deputowanym przysługuje prawo inicjatywy ustawodawczej, więc powinni wnieść takie zmiany do ustaw o telewizji i radiofonii Ukrainy, aby media pracowały na zasadach ukrainocentryzmu.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego imienia Iwana Franki. „A w czistom pole sistiema grad, za nami Putin i Stalingrad”. Tak brzmi refren jednej z najnowszych piosenek, która zalała rosyjską antenę. Na szczęście zabrakło cynicznej zuchwałości, by to „cudowne” dzieło imperialnej sztuki transmitował kanał telewizyjny „Inter” 9 maja 2018 r. podczas rosyjsko-sowieckiego koncertu „Pobieda na wsiech odna”. Organizatorzy tego programu telewizyjnego — wyraźnego elementu wojny informacyjno-psychologicznej Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie — wywołali uzasadnione oburzenie milionów ukraińskich obywateli. Przecież prowadzący promoskiewski w duchu koncert, Anastasija Daugule i Andrij Domanski, spekulując na uczuciach uczestników II wojny światowej oraz czystości intencji dzieci, wnuków i prawnuków tych, którzy oddali życie w rzezi spowodowanej przez tyranów Hitlera i Stalina, cynicznie szkalowali ukraińskich patriotów, którzy heroicznie walczyli przeciwko nazistowsko-niemieckim i bolszewicko-rosyjskim najeźdźcom. I ani słowem nie wspomnieli o obecnych złowrogich rosyjskich wrogach, którzy zaanektowali Autonomiczną Republikę Krymu, zagarnęli część obwodów donieckiego i ługańskiego. Nie znalazło się u Anastasiji Daugule i Andrija Domanskiego ani kropli ludzkiego sumienia, by pokłonić się obecnym najlepszym synom i córkom, którzy heroicznie bronią jedności i niepodległości Państwa Ukraińskiego przed nowymi rosyjskimi agresorami. Zamiast tego, z żółcią na ustach „nadawali” przeciwko prawu Ukraińców do nazywania ulic miast imionami patriotów Ukrainy, przyklejając im łatkę „faszystowskich zbrodniarzy”. Bardzo ważną myśl wyraził Amerykanin ukraińskiego pochodzenia Askold S. Łozynski w związku z komentowaniem przez 50 członków Kongresu USA ukraińskiej historii i bohaterów naszego narodu — bojowników o wolność i niepodległość Ukrainy. „Jeśli Żydzi, amerykańscy czy inni, mają problem z Banderą, Szuchewyczem, OUN i UPA lub jakimkolwiek innym ukraińskim ugrupowaniem czy liderem, skierowałbym ich do najbardziej wybitnej żydowskiej książki o Holokauście — Raula Hilberga „Zagłada Żydów europejskich” — lub do miliona stron dokumentów Trybunału Norymberskiego. Żaden nie zawiera aktu oskarżenia przeciwko tym ludziom lub ugrupowaniom”. Askold S. Łozynski słusznie podkreślił, że w okresie tragicznego czasu, gdy Ukraińców niszczyli liczni zagraniczni ciemiężyciele, zginęło około 20 milionów Ukraińców. Ukraińcy bronili się za pomocą tworzenia podziemnych i wojskowych zgrupowań Armii Radzieckiej, Ukraińskiej Powstańczej Armii i innych. Ani Stepan Bandera, ani Roman Szuchewycz nie zostali oskarżeni o zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciwko ludzkości przez jakąkolwiek kompetentną jurysdykcję lub trybunał, poza sowieckimi. Stepana Banderę wtrącono do niemieckiego obozu koncentracyjnego, dwóch jego braci zabili Polacy w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Roman Szuchewycz pomagał swojej żonie podczas wojny ukrywać żydowską kobietę, dostarczając jej fałszywe dokumenty. O tych i wielu innych faktach sprawiedliwej walki narodowowyzwoleńczej przeciwko bolszewickim i nazistowskim najeźdźcom muszą dobrze wiedzieć pracownicy de iure ukraińskich kanałów telewizyjnych, z których niektórzy, niestety, pełnią rolę tub moskiewskiej manipulacyjnej propagandy przeciwko Ukrainie. Do celowej antyukraińskiej propagandy należą brudne igraszki z tak zwanym „Nieśmiertelnym pułkiem”. Pod tą symboliczną nazwą, za ludźmi, którzy brali udział w II wojnie światowej lub zginęli, a których czyn jest nieśmiertelny, obecnie cynicznie ukrywa się imperialną ideologię i praktykę „russkiego mira”, którego przywódcy przedstawiają moskiewską agresję poza granicami Federacji Rosyjskiej jako swoistą kontynuację antyfaszystowskiej walki podczas II wojny światowej. Koncept „pobiedobiesia” w wydaniu putinowskim w rodzaju „My pobiedili — możem powtorit!”, „Dieło diedow — nasze dieło”, „Rossija silnieje wsiech stran”, „Sokruszym faszyzm i siegodnia!” pochwalają i wspierają na Ukrainie przedstawiciele piątej kolumny, członkowie Opozycyjnego Bloku i inni różnoimienni promoskiewscy błąkacze. Oni na prorosyjskie wydarzenia, zgodnie z tradycjami komunistycznego reżimu, „spędzają” uczniów. Na przykład Zarząd Oświaty komitetu wykonawczego Rady Miejskiej w Połtawie wysłał do dyrektorów szkół pismo, w którym „prosił” o zapewnienie obecności uczniów z portretami bliskich w celu udziału w niesławnej akcji „Nieśmiertelny pułk”, która jest narzędziem wojny hybrydowej Rosji przeciwko Ukrainie. Nasuwa się logiczne pytanie: „Czyż potrzebny jest przymus dla tych, którzy mają poległych podczas wojny, aby o nich pamiętali?”. Wspieranie ideologicznych działań na korzyść obecnego agresora przeciwko Ukrainie to niewiarygodny nonsens. Masowe angażowanie dzieci w koncert „Pobieda na wsiech odna” jest nie tylko prowokacją; w ten i inne podobne „szlachetne” akty organizatorzy wkładają głęboki ideologiczno-psychologiczny sens — kształtowanie w ukraińskich dzieciach rosyjsko-sowieckich imperialnych niemoralnych wartości. Dlaczego Anastasija Daugule i Andrij Domanski nie mieliby ujawnić tragicznej prawdy o tym, że w Odessie 2 maja 2014 roku w istocie miały miejsce działania wojenne? Eks-pułkownik MSW, a obecnie adwokat
Rusłan Suszko jeszcze raz przypomniał, że 9 maja 2014 roku w Odessie puczyści planowali przeprowadzić paradę zwycięstwa Rosji nad Ukrainą. Ich zdaniem do tego czasu bunt powinien był zwyciężyć. A odeska milicja wyczekiwała, kto zwycięży, Rosja czy Ukraina, i przygotowywała się do przyłączenia do zwycięzcy. Filozof Ihor Łosiew podkreślił, że narodowo świadomi odesici dali zdecydowany odpór wrogowi, aby nie powtórzył się Krym i Donbas. „Wydarzenia 2 maja 2014 r. to zwycięstwo Ukrainy — podkreślił odeski dziennikarz Serhij Dibrow. — Tragedią byłoby zwycięstwo kremlowskich marionetek”. Na szczęście wrogowie Ukrainy przegrali. Aferalne, oszukańcze rosyjskie wymysły w historii na różne sposoby narzuca się i dzisiaj. W tymże samym promoskiewskim koncercie „Pobieda na wsiech odna” (w nim, co prawda, zabrzmiały aż trzy (!) ukraińskojęzyczne piosenki) prowadzący Andrij Domanśkyj bez żadnego wstydu wychwalał heroizm Aleksandra Newskiego, aby podkreślić ciągłość wielkości rosyjskiego oręża. W rzeczywistości ten okres historyczny był inny. W latach najazdu Batu-chana na ziemię suzdalską (1237—1238 rr.) ani Aleksander, ani jego ojciec Jarosław Wsiewołodowicz, ani młodsi bracia Jarosława oporu nie stawiali, dlatego nie zostali zniszczeni przez mongolo-tatarów. Poddawszy się chanowi „na kapitulację”, książę Jarosław z krewnymi stanął na służbie u mongolo-tatarów. „A wszystkie tak zwane zwycięstwa Aleksandra Newskiego to całkowite kłamstwo — podkreśla Wołodymyr Bilinśkyj. — Książę Aleksander z racji małoletności nie mógł brać udziału w potyczkach nad Newą w 1240 roku oraz na jeziorze Pejpus w 1242 roku. I nie były te potyczki brzemienne w skutki dla Nowogrodu i ziemi suzdalskiej (ziemi Moksel), bo Złota Orda nikomu nie pozwalała naruszać swoich posiadłości”. Andrij Domanśkyj i Anastasija Dauhule powinni znać prawdziwą historię, a nie być ślepymi podszczuwaczami rosyjskich awanturników, wszak głęboko studiując prace rosyjskich historyków, W. Bilinśkyj sprawiedliwie twierdzi, że Aleksander, tak zwany Newski, urodził się około 1230 roku. W 1238 r. zabrał go chan Batu jako amanata (czyli zakładnika), inaczej jego ojciec Jarosław Wsiewołodowicz nie otrzymałby wielkoksiążęcego tronu. Przebywając w Ordzie Batu-chana od 1238 do 1252 r., kiedy został wysłany na wielkoksiążęcy tron we Włodzimierzu, Aleksander nie brał udziału w żadnej poważnej bitwie. Ale właśnie on okazał się prapradziadkiem moskiewskich książąt, bo jego syn Daniło w 1277 roku został pierwszym moskiewskim księciem i od niego poszła dynastia moskiewskich książąt i carów — Rurykowiczów. Dlatego musieli moskiewscy imperialni ideolodzy szukać, wymyślać „zwycięstwa” dla Aleksandra… Newskiego, bo on, jako przodek wielkorusów-władców, jawiłby się w nieatrakcyjnym świetle. Pod hasłem standardu „balans opinii i poglądów” na temat tego czy innego faktu, wydarzenia, zjawiska manipulatorzy często rozpowszechniają, wbijają do głów antyukraińskie, antypaństwowe postulaty, wytworzone w Rosji. W imię sprawiedliwości zaznaczam, że prowadzący program „Dorosła gra” Andrij Palczewśkyj na kanale telewizyjnym „Prymyj”, na przykład, 6 maja 2018 r. wyraził-
Tłumaczenie maszynowe
Od tego czasu minął rok, 26 lipca 2017 roku pierwsze sprawozdanie z pracy Zarządu zostało już złożone w tej samej gazecie. Dzisiaj w imieniu Zarządu składamy drugie sprawozdanie. My, członkowie zarządu Stanisław Dowhyj, Dmytro Pawłyczko oraz nasz główny współpracownik Maksym Halczenko spotkaliśmy się we Lwowskim Narodowym Uniwersytecie im. Iwana Franki z wybitnymi frankoznawcami, profesorami i studentami Lwowa. Następnego dnia mieliśmy podobne spotkanie z inteligencją, nauczycielami i uczniami rejonu swalawskiego na Zakarpaciu. Składamy sprawozdanie ze spotkania i wyrażamy głęboką wdzięczność obywatelom za składki na budowę pomnika Iwana Franki w stolicy Ukrainy. Nieogłoszona, ale skierowana na zniszczenie naszej państwowości i narodu wojna putinowskiej Rosji trwa. Potrzebna jest broń naszym żołnierzom, ale potrzebny jest także duch genialnego Iwana Franki. Jego twórcza i naukowa działalność zaświadczają przed światem, że naród ukraiński formował się jako naród europejski. Iwan Franko w Kijowie nie ma pomnika jako potężny duch naszej wolności narodowej, symbol życia Ukrainy w historii i kulturze całej planety. 14 kwietnia we Lwowskim Narodowym Uniwersytecie im. Iwana Franki wiceminister edukacji i nauki Ukrainy Jurij Raszkewycz, jako przedstawiciel członkini zarządu Lilii Hrynewycz, zauważył, że budowa pomnika Franki w Kijowie powinna stać się nie tylko wydarzeniem kulturalnym, nie tylko wydarzeniem politycznym, ale także wydarzeniem światopoglądowym, wszak kto, jak nie Franko, charakteryzuje europocentryczność dążeń narodu ukraińskiego w tej sytuacji, w której teraz się znajdujemy. Profesor, akademik Ihor Juchnowski skonstatował, że Franko dołożył ogromnych starań do konsolidacji ukraińskiej inteligencji. Nie jest ważne, jaką sumę da każdy z nas na budowę pomnika, ważne, że swoim wkładem zaświadczy nieobojętność i przyłączy się do kohorty świadomych, działających, aktywnych Ukraińców. Rektor Narodowego Uniwersytetu Leśnictwa Jurij Tunycia dodał, że młodzież zawsze lepiej rozumiała całe znaczenie naszego genialnego myśliciela, którego utwory są szczytem myśli filozoficznej. I ten cel, który stawiał, — ludzkie szczęście i wolność — dzisiaj dla nas jest szczególnie aktualny. Artysta ludowy Bohdan Kozak wyraził myśl, że fala ludowa musi pójść przez Lwów po całej Ukrainie. Społeczności się podniosą i w Kijowie powstanie pomnik, tak jak powstał pomnik Bohdana Chmielnickiego, wzniesiony za środki narodu Ukrainy. Lepszego symbolu jedności Ukrainy, jak Iwan Franko, w sferze duchowej obecnie nie ma. Artysta ludowy Swiatosław Maksymczuk podkreślił, że na dzisiaj najsilniejszym okrzykiem Ukrainy może być tylko słowo Franki. W utworach Iwana Franki artysta znajduje odpowiedzi na wszystkie nasze najbardziej palące problemy i pytania. Dyrektor Lwowskiego Muzeum Iwana Franki Bohdan Tychołoz widzi Frankę jako postać, która z jednej strony łączy Ukrainę z Ukrainą, a z drugiej — jednoczy Ukrainę ze światem. Swego czasu akademik Ołeksandr Biłecki pisał o tym, że światowe znaczenie Franki jest samooczywiste. Ale pojęcie „światowego znaczenia” nie jest niestety tożsame z pojęciem światowego uznania. Franko — to myśliciel, działacz społeczny i polityczny. Franko
— to rzeczywiście nasza Akademia Nauk i nasz najwybitniejszy uniwersytet. I to bardzo ważne, że właśnie z Kijowa przyszła do nas ta inicjatywa. Bohdan Tychołoz skoncentrował uwagę na tym fakcie, że Grupa Inicjatywna nie ogranicza się do idei samego tylko wzniesienia pomnika. Wokół pomnika musi powstać Narodowe Centrum Iwana Franki. Zatem musimy myśleć o systemowym programie, o szeregu działań skierowanych na popularyzację postaci Franki, rozumiejąc, że Franko to nie tylko nasza przeszłość. Franko to nasza teraźniejszość i Franko, poza wszelką wątpliwością, nasza przyszłość. Stanisław Dowhyj zaprosił obecnych do odwiedzenia stworzonego przez niego na 200-lecie Szewczenki unikalnego zasobu — portalu „Taras Szewczenko — kobzar.ua”. To rezultat 20-letniej pracy. Zdigitalizowano setki tysięcy stron rękopisów, audio, materiałów wideo i podano w sieci w wygodnej, interesującej, jakościowej i logicznie ustrukturyzowanej formie. Stanisław Dowhyj zwrócił się do Jurija Mykołajowycza jako do przedstawiciela Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy z propozycją wsparcia inicjatywy stworzenia portalu internetowego poświęconego Iwanowi France, który udostępni ukraińskiemu i zagranicznemu czytelnikowi wszystkie teksty Franki, rękopisy Franki, a także badania frankoznawcze. Tłumacz i profesor Andrij Sodomora wyraził opinię, że do pomnika trzeba dopasować głębokie odczytanie utworów Franki. Uczniowie powinni przenikać w głębię utworów Franki. To będzie najlepszy dar dla narodu. Poruszamy się w przestrzeni duchowej na dwóch skrzydłach — to Szewczenko i Franko. To potężne skrzydła, o które musimy dbać. Skrzydło Franki potrzebuje naszej uwagi, musimy robić wszystko, aby słowo Franki rzeczywiście nas budziło. Oczywiście, pomnik Franki będzie rzeczywiście wielkim wydarzeniem, będzie nas inspirował do dalszej naszej drogi w przyszłość. Profesor Mychajło Hnatiuk zauważył, że obecność pomnika w centrum Kijowa — to również bardzo ważna sprawa. Jednocześnie poruszył kwestię pełnego zbioru utworów Franki. Dyrektor Instytutu Iwana Franki NAN Ukrainy Jewhen Nachlik podkreślił ważność Inicjatywy autorytatywnych działaczy, znanych na Ukrainie, szczególnie od Dmytra Pawłyczki, który jest nosicielem i znawcą idei Franki. I tutaj warto przypomnieć, że dzięki Dmytrowi Pawłyczce powstał pomnik Tarasa Szewczenki w Warszawie. Oczywiście, środków zebranych od społeczności będzie niewystarczająco, musi dołączyć się i rząd, ponieważ to sprawa ogólnopaństwowa. Ale bardzo ważne jest to, że odbywa się ruch wśród społeczności wokół fenomenu Franki. Zadaniem naszego instytutu jest stworzenie Encyklopedii Frankowskiej, pierwszy tom już wyszedł. Także przygotowane są kolejne jego utwory do wydania, stworzone indeksy. W tym roku w wydawnictwie „Naukowa Dumka” zaplanowano szereg publikacji z zakresu frankoznawstwa. To nasz wkład, cenimy naszą współpracę z Instytutem Literatury oraz z pracownikami naukowymi uniwersytetu imienia Iwana Franki. Profesor Mykoła Ilnycki zaznaczył, że pomnik Iwana Franki w Kijowie powinien znajdować się w prestiżowym miejscu, tak jak zasługuje na to wielkość tej postaci. Przecież w naszej tradycji tak zawsze było. Iwanowi Kotlarewskiemu, na przykład, też postawiono pomnik z inicjatywy społecznej. Przewodniczący Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie Roman Kusznir zwrócił uwagę na to, że 145-letnia historia NTSz — pierwszej ukraińskiej Akademii Nauk — miała niejedną wybitną postać. Iwan Franko jest wśród nich. W latach 1896—1910 Towarzystwu przewodniczył Mychajło Hruszewski. Iwan Franko — przewodniczący ówczesnej sekcji. Te wybitne postacie wiele się spierały odnośnie losów towarzystwa, odnośnie innych zasad, przygotowywały ukraińską naukę, tworzyły społeczeństwo naukowe. Ludowy artysta Myrosław Otkowycz rozmyślał o tym, że pomnik musi być mądry i filozoficzny. Dmytro Pawłyczko, poruszony wystąpieniami lwowskiej inteligencji, podziękował swojemu nauczycielowi, akademikowi Mychajłowi Wozniakowi za to, że ten zaszczepił w jego duszy obraz Iwana Franki. Dmytro Pawłyczko pokłonił się Lwowowi za to, że w dniu zebrania usłyszał ważne, konkretne rzeczy. Jasna sprawa, Iwan Franko będzie potrzebny naszym nowym pokoleniom, on jeszcze długo będzie nami kierował. W poemacie „Mojżesz” napisał o sobie: „Lecz nam, znużonym troską, Rozdartym wątpliwościami, bitym wstydem, — Nie nam ciebie prowadzić do boju!”. To zmusza do refleksji. Jak mógł tak powiedzieć? On wziął w swoim najważniejszym utworze winę na siebie. Winę za to, że my, jako naród, poddawaliśmy się swoim sąsiadom, byliśmy zawsze rozdzieleni przez nich. Rozdzielenie narodu ukraińskiego i dzisiaj widzimy. Potrzebujemy Franki, aby zjednoczyć się w jego proroczej, narodowej idei. Dmytro Wasylowycz opowiedział, że wiele razy prosił wszystkich naszych prezydentów o to, abyśmy wyszli do Europy z utworami Franki — filozoficznymi i literackimi o europejskiej skali. Tego nie zrobiono. Żal! Ale zostanie zrobione! „Jakim wyobrażamy sobie pomnik i gdzie on będzie? Będzie wielka walka, bo nie zdążyłem zebrać niewielkich środków, a już rzucili się krzykacze: „Gdzie będzie?”. Rzeczywiście — nie może on stać przy ulicy. On musi stać na placu, na Majdanie. Nie budujemy pomnika dla kwiatka, a budynek, gdzie zbierzemy wszystkie książki, które napisał i które o nim napisano”. Rektor Lwowskiego Uniwersytetu Narodowego Wołodymyr Melnyk przed zamknięciem honorowego zebrania podsumował, że należy skoncentrować się na tym, aby realizować wszystkie propozycje, które wybrzmiały. 15 kwietnia odbyło się spotkanie ze społecznością Zakarpacia we wsi Polana w rejonie swalawskim obwodu zakarpackiego. Na spotkaniu byli obecni kierownik i metodycy wydziału oświaty Swalawskiej Rejonowej Administracji Państwowej, przedstawiciele Swalawskiej Rady Rejonowej, dyrektorzy, administracja, nauczyciele, dziennikarze, biznesmeni, przedsiębiorcy. Każdy miał głos i tym głosem było „Jedność przez Frankę”. Społeczność jednogłośnie wypowiedziała się na poparcie Inicjatywy i obiecała stworzyć ośrodki informacyjne w granicach swojej aktywności terytorialnej dla rozpowszechniania idei upamiętnienia Iwana Franki i jednoczenia się wokół niego. Na zakończenie szczerego i ciepłego spotkania przedstawiciel Grupy Inicjatywnej Polana przekazał Zarządowi pokwitowanie o wpłacie 85 000 hrywien na konto „Społecznej inicjatywy budowy pomnika Iwana Franki w m. Kijowie”. Konto w banku: 26008052637482 MFO: 320649 EDRPOU: 41210532 Bank: PAT KB PrywatBank Przeznaczenie płatności: pomoc charytatywna, nazwisko, imię, organizacja/instytucja (w razie potrzeby) Raport o wpłatach: 1. Dmytro Pawłyczko — 10000 2. Bohdana Pawłyczko — 1000 3. Serhij Hałczenko — 1000 4. Hennadij Wołodko — 150 5. Witalij Ablicow — 2000 6. Anatolij Serdiuk (kompozytor) — 200 7. Stanisław Dowhyj — 100000 8. Anatolij Pałamarenko — 1200 9. Dmytro Pyłypczuk — 2000 10. Jarosław Jackiw — 10000 11. Wasyl Poliszczuk — 100 12. Stanisław Roman — 200 13. Wołodymyr Martyniuk — 500 14. Petro Zasenko — 1000 15. Taïsija Sahajdak — 100 16. Iwan Derda — 500 17. Mychajło Dyczkowśkyj — 1000 18. Wołodymyr Melnyczenko — 2000 19. Lilija Hrynewycz — 50000 20. Lubow Paszczyna — 300 21. Tetiana Hrynowa — 5000 22. Ołeksij Biłyj — 20 23. Maksym Stricha — 1000 24. Hałyna Humeniuk — 200 25. Andrij Czebykin — 5000 26. Stepan Nahirnyj — 500 27. Ludmyła Mychajluk — 100 28. Kijowska Patriarchia UCP KP — 50000 29. Mykoła Żułynśkyj — 3000 30. Pawło Mowczan — 2500
31. Wiktor Hrinczenko — 10000 32. Mykoła Ananjew — 100 33. Mykoła Hwozdź — 100 34. Mychajło Kunycki (Honorowy Konsul Republiki Mołdawii w Winnicy) — 5000 35. Wałerij Olijnyk — 100 36. Ołeksandr Szarpyło — 100 37. Kostiantyn Bojko — 1 38. Durbak B. O. — 100 39. Łeonid Krawczuk — 130000 40. Predrag Miłowicz (obywatel Czarnogóry) — 28800 41. Rafaił Potoka — 100 42. Mychajło Dowbenko (Blok Poroszenki) — 4000 43. Stepan Kubiw — 71400 44. Iwan Dracz — 10 000 45. Jurij Doroszenko — 500 46. Sawkiw Hanna — 200 47. Sawkiw Bohdan — 1 000 48. Najenko Mychajło — 1 000 49. Kiselowa Natalia — 1 000 50. Humnicki Jarosław — 1 000 51. Humnicka Natalia — 1 000 52. Pożar Wira-Oksana — 200 53. Ionowa Maria — 1000 54. Kondratowycz Ołeksandra — 200 55. Tkachuk Hanna — 200 56. Hałenko Wiktor, Kozeriewa Lidia — 500 57. Hajduk Lidia — 500 58. Hajduk Switłana — 200 59. Iwanicka Hanna — 200 60. Mostowa Sofia — 300 61. Czernobaj Regina — 100 62. Piatenko Mykoła — 100 63. Kudźko Nina — 200 64. Bazyluk Tetiana — 200 65. Hołcew Wałerij — 100 66. Wołoszko Natalia — 1000 67. Czeszko Tetiana — 50 68. Sadajew Elczyn — 49 69. Petryszyn Maria — 200 70. Kułko Tychon — 100 71. Plesaka Mykoła — 200 72. Jałoweha Stepan — 200 73. Kijowska Miejska Dyrekcja PAT “Ukrposzta” — Mazun — 1000 74. Sawczenko Serhij — 200 75. Kulczynski Mykoła — 1000 76. Nar. Muzeum Literatury Ukrainy — 6000 77. Korabeł Mychajło — 300 78. Mudryk Sofia — 100 79. Fedas Zenowia — 100 80. Krywyj Petro — 250 81. Tomyleć Iryna — 50 82. Docenko Olesia — 50 83. ?—500 84. Kowalska Lidia — 150 85. Dziuba I. M. — 2000 86. Hulyk Jarosława — 50 87. Hnot Anastasija — 50 88. Marycz Myrosława — 100 89. Kozub Ałła — 500 90. Zariczny Mychajło — 1000 91. Sodomora Andrij — 1000 92. Cymbaluk Wołodymyr — 50 93. Askold Łozynski — 1000$ 94. Romaniuk Iwan — 1000 95. Kowalska Lidia — 1000 96. Filc Bohdana — 1000 97. Antonenko Hryhorij — 100 98. Wydawnictwo A-BA-BA-HA-LA-MA-HA — 10000 99. Perewalśkyj Wasyl — 2500 100. Suszczenko Olha — 500 101. Feszczuk Anatolij — 200 102. Sawczenko Olha — 650 103. Szreder Jadwiga — 500 104. Chwojnycka Natalia — 200 105. Perechrestenko Maria — 200 106. Wafif Alijew — 100000 107. Łazarenko Heorhij — 200 108. Narodowy Uniwersytet Leśnictwa Ukrainy — 2790 109. Iwan Strażnyk — 500 110. Juchnowski Ihor — 10000 111. Grupa Inicjatywna Polana — 85000
Razem 755260
W gazecie “Słowo Proświty” z 19 kwietnia 2017 roku członkowie Zarządu opublikowali Apel do obywateli Ukrainy i Ukraińców całego świata, w którym przedstawili najważniejsze argumenty inicjatywy i zwrócili się z prośbą o wsparcie nas. Uważamy, że pomnik Mojżesza Ukrainy powinien zostać zbudowany dzięki ofiarności swojego narodu, w którego świadomości narodowej Iwanowi Frankce należy się takie samo miejsce, jak Tarasowi Szewczence.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek w nr 20 z 2018 r.
Uważam, że kierownictwu Polski zasadne byłoby przeczytanie fundamentalnych publikacji ukraińskich historyków światowej sławy M. Hruszewskiego i I. Krypjakewycza, a nie słuchanie podszeptów niektórych swoich doradców. W swojej znanej monografii „Historia Ukrainy” (Lwów, 1990, s. 85) I. Krypjakewycz wskazuje, że „Państwo czasów książęcych trwało pięć wieków... Terytorium państwa kijowskiego w czasie jego najwyższego rozwoju sięgało na południe do Morza Czarnego i Kaukazu, na zachód — prawie po Wisłę, Niemen i Morze Bałtyckie, na wschód — do Wołgi i Morza Kaspijskiego. Było to największe państwo w średniowiecznej Europie”. Dla potwierdzenia powyższego w książce podano odpowiednie mapy. I o tym powinni wiedzieć nie tylko Ukraińcy. Ale polscy szowiniści, z których część jest zapewne nieoświecona, postępują tak, jak powiedział kiedyś znany uczony, astronom Galileusz: „Nie ma większej nienawiści niż nienawiść niewiedzy do wiedzy”. To jego stwierdzenie przetrwało wiele wieków i jest aktualne nawet w czasach naszej ukraińskiej współczesności. W. Makar przytacza jeszcze wiele innych szowinistycznych wypowiedzi Polaków pod adresem Ukraińców. Bardzo interesujące w książce są dane o Polakach jako bolszewickich tajnych współpracownikach (s. 357—363), o polskim terrorze na Chełmszczyźnie i Podlasiu (s. 363—377), o odezwach ukraińskich czynników rewolucyjnych do Polaków (s. 377—393), a także „List pasterski Metropolity Hilariona z 4 kwietnia 1944 r.” (s. 369—374), w którym powiedziano, że w 1938 r. 151 cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i Podlasiu zostało zburzonych i spalonych, a 153 cerkwie prawosławne zamieniono na kościoły katolickie. Metropolita chełmski i podlaski, profesor Hilarion zaznaczył, że „na Wołyniu poległo z rąk Polaków dziesięciokrotnie więcej Ukraińców niż Polaków z rąk Ukraińców... Na wszystkie moje wezwania do wzajemnej zgody i miłości do wszystkich chełmian polskie rzymskokatolickie duchowieństwo nie po chrześcijańsku wystąpiło przeciwko Cerkwi Prawosławnej... Polskie uzbrojone oddziały, wchodząc do prawosławnego domostwa, najpierw rzucają się na prawosławną cerkiew i palą ją, a jednocześnie rzucają się na prawosławne duchowieństwo, które już w ciągu ostatnich 2 lat liczy w swoich szeregach 24 męczenników, z tego 14 księży i 10 diaków, którzy zostali okrutnie zamordowani przez Polaków”. Dalej Metropolita opisuje różne okrucieństwa wobec prawosławnych i wzywa: „opamiętajcie się, nie podnoście ręki na bezbronnych”. W obronie prawosławnych na Chełmszczyźnie, Podlasiu, Polesiu i Wołyniu 20 lipca 1938 r. wystąpił ze swoim listem lwowski metropolita greckokatolicki Andrzej Szeptycki. Dokument ten opublikowano również w książce W. Makara (s. 271—272). A. Szeptycki podkreślił, że ponad 100 cerkwi rozebrano i zrujnowano. Wiele zamknięto. Często niszczono także przedmioty kultu religijnego. Ludzi zmuszano, czasem przemocą, do przyjmowania wiary katolickiej obrządku rzymskiego. Księży wysiedlano i karano grzywnami lub więzieniem. To fakty prześladowań religijnych. Dokument ten polskie władze skonfiskowały i zabroniły rozpowszechniać na całym terytorium Polski. W monografii Makara jest jeszcze wiele innych rzeczy wartych uwagi. W szczególności w drugiej części książki podano dokumenty z wiosny 1939 r. Raport księdza pułkownika Antoniego Miodowskiego, ogłoszony 23 marca 1939 r. w Jaworowie na Lwowszczyźnie i powtórzony 16 kwietnia tego samego roku w Przemyślu, poraża bezczelnością i historycznym kłamstwem (s. 273—275). Ten szowinista posunął się do tego, że nazwę „Ukraińcy” powiązał ze słowem „ukradzeńcy”, bo rzekomo ukradli oni wielu mieszkańców Polakom. Dalej ksiądz podkreśla, że „prawdziwej ukraińskiej inteligencji nie ma, są tylko parobki w krawatach, niektórzy z nich w wyszywanych koszulach, a za pazuchą pełno wszy, nie ma też języka ukraińskiego, istnieje tylko gwara ukraińska”. Zwracając się do Polaków, Miodowski wzywa ich, by nie kupowali towarów w ukraińskiej spółdzielni „Centrosojuz”, bo w ten sposób opłacane są kule na zabijanie Polaków. Ten rasista posunął się do tego, że stwierdził: polska krew jest bardzo czysta, europejska, natomiast ukraińska jest mieszaniną tatarsko-turecko-mongolsko-grecką. Nieludzkie i sadystyczne traktowanie Ukraińców przez Polaków nie mogło nie wywołać u tych ostatnich chęci zemsty za takie działania polskich szowinistów. Narastał wielki opór Ukraińców, który wyrażał się w różnych formach, w tym także w aktach terrorystycznych. Młodzi ukraińscy nacjonaliści zaczęli przeprowadzać akty odwetu. Jak wskazuje W. Komar [Kwestia ukraińska w polityce rządów Polski (1926—1939) // Ukraiński dziennik historyczny. — 2001. — nr 5. — s. 120—128] „Zachodnią Ukrainę piłsudczycy uważali za odwieczne polskie terytorium. A Polak Hołówko (Hołowko), jako żarliwy zwolennik marszałka J. Piłsudskiego, pisał, że »Czerwona Ruś (chodzi o Galicję i Wołyń. — Ju. K.) już bardzo dawno należy do państwa polskiego, że Kresy to nasze płuca, jeśli zaś chcemy być silnym państwem, to na Kresach musimy mocno zakorzenić nie tylko państwo polskie, ale i polską kulturę«, że popiera on stołypinowską tezę: »Najpierw uspokojenie, a potem reformy« (Hołowko T. Ostatni rok. — Warszawa. — 1932. — s. 18). Dziwne jest to, że chociaż w Polsce jest jeszcze wielu szowinistów, którzy z jakiegoś powodu zaciekle nienawidzą Ukraińców, to, jak świadczą fakty historyczne, Papież Paweł II dość dobrze odnosił się do nich, ponieważ jego matka była Ukrainką i pochodziła z rodziny Kaczorowskich (»Nowa Zoria«. — USA. — 17.XII.1978), a sam Papież był dobrym znajomym, nawet przyjacielem znanego w tamtym czasie lekarza, z pochodzenia Ukraińca, B. Fyłypczuka, w 1958 r. odwiedził w USA jego rodzinę i korespondował z nim aż do śmierci tego ostatniego w 1988 r. (Witwycki Ihor »Ukraiński rodowód Papieża Pawła II« // Ukrainian Information Health Bulletin. nr 3. — Lwów. — 2001. — s. 14—15). W swoich wspomnieniach o Papieżu Pawle II I. Witwycki napisał także o matce Papieża, że ona — Emilia Kaczorowska — była Ukrainką, grekokatoliczką, początkowo mieszkała na Chełmszczyźnie, a potem na Tarnopolszczyźnie. Wyszła za mąż za Wojtyłę — ojca Papieża Pawła II, wyjechała z nim do miasta Linz w Austrii, a potem do miasta Wadowice w Polsce, gdzie urodził się Karol Wojtyła — przyszły Papież Paweł II. Ciekawe, że podczas spotkania z Ukraińcem Wołodymyrem Trembickim w czasie obchodów 1000-lecia chrześcijaństwa na Ukrainie Papież Paweł II podkreślił: »Jak można zapomnieć język mojej matki« (Biuletyn Informacyjny Zdrowia. — Lwów. — 2003. — nr 3. — s. 15). Mało kto nawet z historyków wie o niezwykłej historii, która wydarzyła się między Papieżem Pawłem II a Ukraińcem majorem Wasylem Syrotenką. Została ona opisana w artykule »Był Ukraińcem, który uratował Papieża Rzymskiego« (»Mist«. — Toronto, Kanada. — 2001. — nr 24. — s. 17). Fabuła tej historii jest taka. Major Syrotenko pracował w wydziale operacyjnym Armii Radzieckiej, która przebywała na terytorium Polski, i zajmował się sprawdzaniem jeńców wojennych. Karol Wojtyła znał kilka języków i był u tego majora tłumaczem. Jakiś polski łotr napisał donos na Wojtyłę, że jego matka jest Ukrainką, a on ukończył kursy teologiczne. Komunistyczny wywiad mógł go aresztować i wywieźć na Syberię. Ale Ukrainiec W. Syrotenko okazał mu zaufanie, obronił przed aresztowaniem, zwracając się do kierownictwa armii. Gdyby nie ten Ukrainiec, to K. Wojtyła byłby więźniem Gułagu, nie wiadomo, czy przeżyłby tam, a Polska nie miałaby swojego Papieża. Szerzej o tym niecodziennym przypadku można przeczytać w artykule I. Temnyk i Sołomiji Kowaliw »Mało znane fakty z życia Papieża Jana Pawła II« (Mała i średnia przedsiębiorczość szansą aktywizacji gospodarczej Podkarpacia || VI Międzynarodowa konferencja naukowa w Jarosławiu. — Jarosław. — 2002. — s. 199—203). O tych niezaprzeczalnych faktach powinni pamiętać współcześni polscy szowiniści, a nie rozniecać wśród ludności nienawiść do Ukraińców. William Szekspir pisał: »Czasem nienawidzimy tego, kogo często się boimy«, a Romain Rolland uważał, że »nienawiść jest bardziej nieprzyjemna niż wrogość«. Uważam, że mieli rację! Nie wspominają Polacy, że po zawarciu przez S. Petlurę sojuszu z Polską dwóch Polaków — S. Stempowski i H. Józewski, weszło w skład rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej. Ciekawe, że ci sami dwaj Polacy później ukrywali S. Petlurę przed jego deportacją z Polski do sowieckiej Rosji (Jacek Bruski. Petlurowcy. — Krakow. — 2000. — s. 268—269). Również nie w smak polskim szowinistom jest fakt, że dowódca polskich wojsk na wygnaniu generał W. Anders za udział w obronie Polski przed atakiem hitlerowców w 1939 r. odznaczył w 1964 r. Ukraińca generała Pawła Szandruka orderem »Virtuti Militari« (Bogumiła Berdychowska. Jerzy Giedroyc i Ukraińcy / Jerzy Giedroyc i ukraińska emigracja. Korespondencja 1959—1982. — Kijów. — 2008. — s. 35). Zaznaczę, że P. Szandruk (1889—1979) — ukraiński działacz wojskowy i polityczny, w latach 1917—1921 brał udział w ukraińskich zmaganiach wyzwoleńczych, od 1921 r. był na emigracji w Polsce, od 1938 r. — oficer armii polskiej, od 1945 r. — przewodniczący Ukraińskiego Komitetu Narodowego, dowódca Pierwszej Dywizji Ukraińskiej Armii Narodowej (UAN), stworzonej pod protektoratem Niemiec do walki z komunistyczną Rosją. W 1965 r. w wydawnictwie »Kultura« (1965, nr 6) opublikował artykuł »Historyczna prawda o Ukraińskiej Armii Narodowej«. Takiej osobie wręczono najwyższy order wojskowy Polski. Widać, że było za co!
Polscy szowiniści próbują ukryć, że na początku wojny niemiecko-polskiej w 1939 r. w polskiej armii znajdowało się 200 tysięcy Ukraińców, co stanowiło prawie 30% całej liczebności wojskowych, którzy walczyli przeciwko Wehrmachtowi (L. Zaszkilniak, M. Krykun. Historia Polski. — Lwów. — 2002. — S. 509). Zgodnie z danymi tych autorów, w działaniach bojowych zginęło około 70 tysięcy żołnierzy i oficerów, ponad 130 tysięcy zostało rannych, do niewoli trafiło ponad 500 tysięcy. Zatem Ukraińcy również ponieśli bardzo duże straty w czasie tej wojny. Ale o tym Polacy wolą nie wspominać. Polscy szowiniści ignorują postać wielkiego polskiego intelektualisty, redaktora znanego na świecie czasopisma „Kultura”, pana Jerzego Giedroycia, który wydał bardzo ciekawą książkę swojej wieloletniej korespondencji z tak znanymi Ukraińcami, jak Bohdan Osadczuk, Borys Łewycki, Iwan Łysiak-Rudnycki, Jurij Szerech (Szewelow), Jurij Ławrynenko, Iwan Koszeliweć oraz Iwan Kedryn-Rudnycki. Korespondencja świadczy, że J. Giedroyc nie tylko bardzo ich szanował, ale i zwracał się do nich o radę czy pomoc, otrzymywał ją. W. Makar w drugiej części swojej książki (s. 270—393), oprócz swoich wspomnień o stosunkach polsko-ukraińskich, przedstawił oficjalne materiały, które pokazują prawdziwą istotę polskich szowinistów: 1) Dokumenty sprzed września 1939 r.; 2) problem ukraiński w świetle polskiej prasy i publicystyki; 3) wydarzenia na ziemiach ukraińskich w świetle polskiej prasy; 4) odezwy polskich czynników oficjalnych i polskiego podziemia do Ukraińców; 5) odezwy Polaków do obywateli polskich i polskich czynników; 6) z rozkazów, instrukcji i odezw polskiego podziemia na ziemiach zachodnioukraińskich; 7) z kroniki polskiego terroru na ziemiach ukraińskich; 8) polscy szowiniści w sojuszu z niemieckimi i węgierskimi pogromcami; 9) współpraca Polaków z bolszewikami przeciwko Ukraińcom; 10) z dokumentów z epoki o polskim terrorze na ziemiach ukraińskich; 11) z odezw ukraińskich czynników rewolucyjnych. Jeśli ktoś jeszcze zwątpi w prawdziwość wspomnień i rozważań W. Makara, to przeczytawszy wymienione oficjalne materiały, przekona się o ich prawdziwości i zdziwi się tej szowinistycznej złości i nienawiści do Ukraińców, które panowały wśród większości Polaków. Dla mnie stało się to pewnym odkryciem, bo nigdy nie myślałem, że Polacy, którzy uważają się za cywilizowany naród, mogli wyznawać to, o czym świadczą wymienione dokumenty. Dziwię się tylko temu, że przez 17 lat po wyjściu książki Wołodymyra Makara (2001 r.) nasi „historycy” nie wykorzystali ich do odkrycia prawdziwej prawdy o omawianych w tym artykule wydarzeniach. Dlatego chociaż teraz dziękuję ś.p. W. Makarowi za wykonaną pracę. Uważam, że wskazane materiały (a książka wydana w nakładzie 4 tysięcy egzemplarzy) powinny być dostępne nie tylko dla patriotycznie nastawionych historyków, ale i dla szerokich mas, które interesują się stosunkami polsko-ukraińskimi (a teraz staje się to ogólnie potrzebne), ponieważ, jak słusznie powiedział A. Kowal: „Zrywaj maski z fałszywych przyjaciół, wszak wrogów trzeba znać w twarz”. W. Makar przedstawił także wspomnienia o swoim pobycie w Belgii od 1947 do 1950 r. (s. 393—471) oraz w Kanadzie od 1950 r. aż do samej śmierci w 1993 r. (s. 472—487). A przeżył on 82 lata. Podsumowując wszystko powiedziane i niepowiedziane tutaj przeze mnie o W. Makarze, polecam Ukraińcom przeczytać jego „Wspomnienia i rozważania”, aby stać się bardziej politycznie piśmiennymi, narodowo świadomymi, poznać autora tej książki i uwierzyć, jakimi są naprawdę polscy szowiniści. Autor był przekonany o tym, że „Nawet gdy ucichła na polach bitew broń, walka na odcinku informacji i propagandy nie może cichnąć, dopóki żyją Ukraińcy w wolnym świecie. Właśnie teraz, kiedy na naszych oczach ważą się losy całego świata i całej ludzkości, musimy robić wszystko, co w naszych siłach, aby zwyciężył świat wolności i sprawiedliwości dla wszystkich narodów”. Jest to aktualne i dzisiaj. Kierownictwo Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów wypowiedziało się o W. Makarze tak: „Sławnej pamięci przyjaciel W. Makar był bardzo oddanym człowiekiem i pracował nawet w czasie swojej długiej choroby, bo uważał, że trzeba zrobić wszystko, co jest potrzebne i pożyteczne dla Ukraińskiego narodu” (napis na okładce jego książki). „Wspomnienia i rozważania” W. Makara powinni czytać Ukraińcy, aby właściwie ocenić tak zwaną „braterską” pomoc Polaków dla Ukraińców dzisiaj. Jurij KOWALIW, m. Lwów
Tłumaczenie maszynowe
Eduard OWCHARENKO Zdjęcie udostępnione przez muzeum
Pierwszy rozdział wystawy poświęcony jest rodowi Skoropadskich oraz dzieciństwu przyszłego hetmana — Pawła. Najwięcej uwagi badaczy poświęcono Iwanowi Skoropadskiemu, hetmanowi Lewobrzeżnej Ukrainy (1708—1722). Nie miał on jednak synów, dlatego ród Skoropadskich kontynuował jego brat Wasyl. Na wystawie eksponowany jest portret hetmana Iwana Illicza Skoropadskiego autorstwa malarza W. Koszlaka oraz genealogia rodu Skoropadskich według O. Pritsaka. Ojciec P. Skoropadskiego — Petro Iwanowycz (1843—1885) uczył się w szkole podchorążych gwardii, później został oficerem. Brał udział w wyprawach na Kaukaz, za co został odznaczony wieloma orderami. W 1865 roku w stopniu pułkownika opuścił wojsko, później brał aktywny udział w życiu społecznym Starodubszczyzny na stanowisku powiatowego marszałka szlachty. Matka Pawła Skoropadskiego — Marija Andrijiwna Mykłaszewśka (1841—1901) również należała do starodawnego ukraińskiego rodu, który wywodzi się jeszcze od Wielkiego Księcia Kijowskiego Mścisława, syna Włodzimierza Monomacha, oraz od ukraińsko-litewskiego księcia Giedymina. Tradycje rodzinne, jak i tradycje całej arystokracji Imperium Rosyjskiego XIX wieku, wymagały, aby młody Paweł wybrał drogę wojskową. Taka kariera pociągała również samego P. Skoropadskiego. W 1886 roku Paweł wstąpił do petersburskiego Korpusu Paziów, który ukończył w 1893 roku w stopniu korneta. 11 stycznia 1898 roku Paweł Skoropadski ożenił się z Ołeksandrą Durnowo. Z czasem małżeństwu urodziło się dwie córki — Marija (1898) i Jelyzaweta (1899) oraz trzech synów: Petro (1900), Danyło (1904) i Pawło (1916). A na emigracji — młodsza córka Ołena (1919). Na wystawie zaprezentowano: świadectwo ukończenia przez P. Skoropadskiego Korpusu Paziów oraz list do matki z 5 października 1892 roku w sprawie przedstawienia cesarzowi w Pałacu Gatczyńskim i dalszej służby wojskowej w pułku Kawalerogardów. A oto jak wspominał przyszły hetman swoje dziecięce lata: „Pierwsze ukraińskie wrażenia związane są z domem mojego dziadka… Ukraina rozumiana była jako sławna ojczysta przeszłość, ale w żaden sposób nie wiązała się z dniem dzisiejszym, innymi słowy, żadnych rozważań politycznych związanych z odrodzeniem Ukrainy nie było… W domu wszędzie wisiały portrety hetmanów oraz różnych działaczy politycznych i kulturalnych na Ukrainie, było kilka wizerunków starodawnego „Mamaja”. Ukraińskie pieśni stale śpiewano w domu… Dziadek dobrze mówił po ukraińsku. A nas języka ukraińskiego nie uczono specjalnie, ale ukraińskie książki czytać dawano. Jednym słowem, polityki nie było, ale wszystko co ukraińskie było nam drogie i trzymaliśmy się tego”. Drugi rozdział ekspozycji „Wojskowa droga Pawła Skoropadskiego” opowiada o jego nauce i karierze wojskowej. Tutaj pokazano główne momenty lat 1893—1918. A mianowicie: służbę w pułku Kawalerogardów, gdzie młodego oficera wyznaczono do służby jako tymczasowego pełniącego obowiązki dowódcy szwadronu. Po dwóch latach otrzymał nominację na stanowisko adiutanta pułkowego tego pułku, a w grudniu 1897 r. został porucznikiem. Z początkiem wojny rosyjsko-japońskiej 1904—1905 młody oficer wyruszył na front, ponadto powierzono mu eskortowanie pociągu-lazaretu. Do I wojny światowej P. Skoropadski przystąpił jako dowódca Lejb-Gwardyjskiego Pułku Konnego, gdzie wyróżnił się w bitwie pod Kraupischken, za co został odznaczony Krzyżem św. Jerzego. Na początku lutego 1917 roku P. Skoropadskiego mianowano dowódcą 34 korpusu armijnego, który stacjonował na terytorium Ukrainy i został przez Skoropadskiego ukrainizowany. W październiku tego samego roku odbywa się zjazd Wolnego Kozactwa w Czehryniu, gdzie Pawła Skoropadskiego wybrano Atamanem. A na początku 1918 roku wyrusza do Kijowa, gdzie tworzy organizację „Ukraińska Hromada”. „Dla mnie ważne jest, jeśli ukrainizować, to żeby to rzeczywiście była ukrainizacja, to znaczy, żeby przyszli do mnie ludzie przesiąknięci ideą ukraińskości, żeby byli dobrymi wojownikami, a nie jakimś odpadem, jak to dezerterzy itp., którzy zasłaniając się wszelkimi szyldami, myślą tylko o tym, jak by nie trafić pod ogień przeciwnika” — pisał generał Skoropadski w liście do generała-kwatermistrza Frontu Południowo-Zachodniego Rattela. Trzeci rozdział odkrywa temat „Państwo Ukraińskie hetmana Pawła Skoropadskiego”. Podstawowy materiał ekspozycyjny dla tego rozdziału dobrano w Centralnym Państwowym Archiwum Wyższych Organów Władzy w Kijowie oraz w zbiorach Muzeum Hetmanatu. Kolekcja pocztówek z początku XX wieku, przekazanych muzeum przez Ołenę Ott-Skoropadską, pokazuje ówczesny Kijów, a sytuację polityczną i gospodarczą Ukrainy odkrywają materiały niemieckich gazet z 1918 r., które relacjonowały przebieg wydarzeń na ziemiach ukraińskich, gdzie przebywały ich wojska. Proklamacja Pawła Skoropadskiego hetmanem odbyła się na Wszechukraińskim Zjeździe Rolników 29 kwietnia 1918 roku. W pierwszych dniach ogłoszono program budowy państwa, ustawy o ustroju państwowym — „Gramotę do całego narodu ukraińskiego”, „Ustawy o tymczasowym ustroju państwowym Ukrainy”, które zostały opublikowane w „Wiestniku Państwowym”. Już w pierwszym akcie założycielskim hetmana P. Skoropadskiego „Gramocie do całego narodu ukraińskiego” z 29 kwietnia 1918 roku zaznaczano: „Zarządzanie Ukrainą będzie prowadzone za pośrednictwem mianowanego przeze mnie Gabinetu Ministrów i na ostatecznym uzasadnieniu niżej załączonych do tego ustaw o tymczasowym ustroju państwowym Ukrainy”. Radzie Ministrów przewodniczył znany działacz ziemstw, wywodzący się ze starego ukraińskiego rodu szlacheckiego F. Łyzohub. Aktywna działalność urzędników hetmańskich przyniosła rezultat, uchwalono ponad 400 ustaw, które były praktycznym osiągnięciem w sprawie budowy państwa. Już na pierwszym posiedzeniu Rady Ministrów 3 maja 1918 roku w obecności hetmana określono granice Państwa Ukraińskiego, które formowały się zgodnie z traktatem brzeskim. W ekspozycji przedstawiono Mapę ziem etnicznych Ukrainy i granic Państwa Ukraińskiego na arkuszu niemieckiej gazety z 1918 roku. Ważną kwestią w kręgach rządowych była przynależność Krymu. „Ukraina przecież nie może żyć, nie posiadając Krymu, to będzie jak ciało bez nóg. Krym powinien należeć do Ukrainy, na jakich warunkach — to nie jest ważne, czy to będzie pełne zjednoczenie, czy szeroka autonomia, to ostatnie powinno zależeć od życzenia samych Krymian… W sensie ekonomicznym Krym faktycznie nie może istnieć bez nas” — podkreślał hetman. W Gramocie Hetmana z 29 kwietnia 1918 roku zawarta jest ważna teza — prawo własności prywatnej. Wyraziło się to w przygotowaniu reformy rolnej — zapewnić ziemię małorolnym chłopom i stworzyć potężną bazę społeczno-polityczną władzy hetmańskiej. Polityka kulturalno-oświatowa Państwa Ukraińskiego otrzymała potężny impuls do rozwoju. Otwierano ukraińskie szkoły, pojawiały się szczegółowe programy nauczania dyscyplin w języku ukraińskim oraz lista odpowiednich podręczników. Dzięki dotacjom państwowym w krótkim czasie wydrukowano ponad 130 różnych podręczników w łącznym nakładzie 2 mln egzemplarzy. (W centralnej witrynie przedstawiono wybór ukraińskich podręczników z 1918 roku ze zbiorów Muzeum Hetmanatu). Utworzono uniwersytety, Akademię Nauk, Bibliotekę Narodową oraz wiele innych instytucji i organizacji twórczych, które funkcjonują do naszych czasów. Głównym zadaniem polityki zagranicznej było nawiązanie stosunków z innymi państwami. Państwo Ukraińskie nawiązało stosunki dyplomatyczne, oprócz Niemiec i Austrii, ze Szwajcarią, Bułgarią, Polską, Finlandią, Turcją, a nawet z bolszewicką Rosją. Rząd hetmański nawiązywał stosunki z rządami państw neutralnych. Prowadzono negocjacje ze Szwajcarią, Hiszpanią, Danią, Szwecją, Norwegią, Holandią, Włochami, Persją. Dobre stosunki ustanowiono z państwami, które powstały na terytorium byłej carskiej Rosji: Finlandią (rząd tego kraju objął dawny przyjaciel hetmana P. Skoropadskiego generał Mannerheim), Gruzją, Litwą, Estonią. Państwo Ukraińskie wymieniło ambasady z 12 krajami. Ogółem de facto lub de jure uznało je 30 państw świata. W maju 1918 roku opracowano projekt ustawy o ogólnych zasadach służby wojskowej, który pozostawiał opracowany przy Centralnej Radzie system wojskowy. Składał się on z 8 korpusów terytorialnych: wołyńskiego, podolskiego, charkowskiego, chersońskiego, kijowskiego, czernihowskiego, połtawskiego i katerynosławskiego. Sztab Generalny opracował plan organizacji armii, która miała liczyć ponad 300 tysięcy. Jednak tego i wielu innych przedsięwzięć Pawła Skoropadskiego z obiektywnych przyczyn nie udało się wcielić w życie. A 14 grudnia 1918 roku zmuszony był napisać gramotę o zrzeczeniu się władzy. „Nie jestem germanofilem, nie jestem „antantystą”, życzę dobra mojemu krajowi, ale uznaję, że w naszym smutnym położeniu trzeba iść na ofiarę, zważywszy na to, że Niemcy, którzy przyszli ze swoimi armiami, nie przyszli tutaj po to, żeby nic od nas nie wziąć, i Ententa nie będzie miała chęci nam pomóc, jeśli my nic nie będziemy dawać. To jest wiadome” — zaznaczał Paweł Skoropadski. Ostatni rozdział opowiada o życiu emigracyjnym rodziny Skoropadskich. Emigrując do
Niemiec w 1921 roku, Pawło Skoropadski rozpoczął aktywne życie polityczne na emigracji. Został liderem Ukraińskiego Związku Rolników-Państwowców (związku ukraińskich monarchistów). Przez całe życie za granicą hetman wkładał wszystkie siły i umiejętności w tworzenie jedności na emigracji. Szczególne zainteresowanie zwiedzających wystawę budzi testament Pawła Skoropadskiego: „Historia nakazuje Mi dbać, aby zapoczątkowana przeze Mnie w 1918 roku organizacja państwowa Ukrainy trwała dalej aż do pełnego, szczęśliwego zakończenia naszego narodowego państwowego Dzieła. W naszych ukraińskich okolicznościach potrzeba do tego wytężonej, upartej pracy szeregu pokoleń. Dlatego, choć czuję jeszcze siły, energię i zapał do walki, to jednak muszę zadbać o to, aby i po mnie zapewnione było nieprzerwane Kierownictwo naszemu Dziełu. I dlatego w tym dniu sześćdziesięciolecia Moich urodzin uroczyście ogłaszam Swoją Wolę. Po Mnie Kierownictwo naszego Dzieła oraz wszystkie prawa i obowiązki starszego w naszym Rodzie przechodzą na Syna Mojego DANYŁĘ. Synowi Mojemu Danyle nakazuję niezachwianie, do końca życia, stać na czele Hetmańskiego państwowego Dzieła, a wszystkim Hetmańczykom — wiernie pomagać mu w tym. 16 maja 1933 roku”. Sprawę hetmana po jego śmierci kontynuowali żona Ołeksandra oraz dzieci. A podstawą wystawy stały się materiały, które trafiły do muzeum od Ołeny Ott-Skoropadskiej, córki hetmana P. Skoropadskiego. „W październiku 1991 roku na zaproszenie Akademii Nauk Ukrainy po raz pierwszy przylecieliśmy z Luxem do Kijowa. Nasze życie nabrało teraz zupełnie innego biegu. Ze spokojnym życiem szwajcarskich emerytów było skończone. Od tej pory u nas wszystko kręciło się wokół Ukrainy. Znów staliśmy się młodzi, pojawiły się u nas nowe zainteresowania, wielu nowych ukraińskich przyjaciół i mnóstwo nowych kłopotów. Ukraina stała się centrum naszego życia. To, że tak się ze mną stało, zapewne naturalnie wynika z mojego pochodzenia. Ale to, że tak się stało również dla mojego ukochanego męża, jest dla mnie wielkim szczęściem, jeszcze jednym, które mogę przeżyć dzięki niemu” — wspominała Ołena Ott-Skoropadska. W dniu otwarcia wystawy odbyła się również Ogólnoukraińska konferencja naukowa „W 100-lecie Państwa Ukraińskiego hetmana Pawła Skoropadskiego”, którą Muzeum Hetmaństwa przeprowadziło wspólnie z Instytutem Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa im. M. S. Hruszewskiego NAN Ukrainy. Z referatem „Rok 1918: osobiste i narodowe w życiu Pawła Skoropadskiego” wystąpił doktor nauk historycznych, dyrektor Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa Heorhij Papakin. Wśród prelegentów byli także doktorzy nauk historycznych Rusłan Pyrih (temat wystąpienia: „Przyjście hetmana Skoropadskiego do władzy w świetle ówczesnej prasy niemieckojęzycznej”), Ihor Hyrycz („Problem ciągłości między państwowością URL a hetmanem Pawłem Skoropadskim: stereotypy historiograficzne i sprawa powiązania ze sobą różnych modeli ukraińskiej państwowości”), Wołodymyr Potulnycki („Konserwatywno-hetmański ruch XX wieku i współczesność: lekcje i znaczenie”) oraz inni. Na podstawie materiałów konferencji zostanie wydany zbiór materiałów. A w przeddzień tych wydarzeń autor „Kozackiej poczty” Andrij Pyłuch (Lwów) oraz Muzeum Hetmaństwa dokonali skasowania koperty pocztowej, poświęconej 100-leciu Państwa Ukraińskiego hetmana Pawła Skoropadskiego. W Muzeum Hetmaństwa otwarto wystawę „Hetman Pawło Skoropadski i Państwo Ukraińskie 1918 roku”, przeprowadzono Ogólnoukraińską konferencję naukową „W stulecie Państwa Ukraińskiego hetmana Pawła Skoropadskiego”, odbyło się także specjalne skasowanie koperty pocztowej, przyуроczone do tego wydarzenia.
Tłumaczenie maszynowe
Maria PAWLUK, przewodnicząca zjednoczenia rejonu halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; Olga MANIUK, zastępczyni przewodniczącej zjednoczenia rejonu halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Utworzone 8 grudnia 1868 roku towarzystwo „Proświta” stało się wielkim zwycięstwem ruchu narodowskiego w Galicji. Ukraińskie, czeskie, serbskie i słowackie organizacje narodowskie witały Towarzystwo. Jedynie moskalofilska gazeta „Słowo” jego utworzenie nazwała „polską intrygą”. Na przewodniczącego Towarzystwa wybrano profesora gimnazjum, pisarza i znanego muzyka Anatola Wachnianina. Anatol Kłymowycz Wachnianin urodził się 19 września 1841 roku we wsi Sieniawa niedaleko Przemyśla. Jego dzieciństwo i młodość minęły w warunkach zwyczajnego dla tamtego czasu panowania języka polskiego i niemieckiego we wszystkich sferach życia społecznego, „...gwarzyli we wszystkich językach, tylko swojego nie znali”. Po ukończeniu przemyskiej 4-klasowej szkoły niemieckojęzycznej uczył się w Gimnazjum Przemyskim (1851—1859). Matce A. Wachnianin zawdzięczał zamiłowanie do muzyki i śpiewu. Chłopiec posiadał dobry alt i przyjęto go do przemyskiego chóru katedralnego, który założył greckokatolicki biskup Iwan Sniehurski. Właśnie w tym chórze cerkiewnym chłopiec przyswoił utwory M. Berezowskiego, D. Bortniańskiego, M. Werbyckiego i in. Według słów A. Wachnianina „Przemyśl był niby rozsadnikiem muzycznego życia Rusinów...”. Od 1859 do 1863 roku zgłębiał teologię w Lwowskim Seminarium Duchownym, zajmował się działalnością literacką i muzyczną. Na ten okres przypada jego bliższe zapoznanie się z utworami ukraińskich pisarzy M. Maksymowicza, H. Kwitki-Osnowjanenki, J. Fedkowycza i T. Szewczenki. Wachnianin już wtedy występował w prasie z rozprawami literaturoznawczymi o poezji T. Szewczenki, co stało się początkiem badań twórczości poety w Galicji. On wcześniej od innych poznał siłę słowa Szewczenki i stał się jego żarliwym propagatorem. Na czwartym roku nauki w seminarium (w 1863 r.) młody seminarzysta zorganizował w przemyskim gimnazjum kółko młodzieżowe „Hromada”. Właśnie ci gimnazjaliści w 1865 roku, w 4. rocznicę śmierci Tarasa Szewczenki, przygotowali w Przemyślu pierwszy koncert szewczenkowski. W przemyskim hotelu, który był własnością konsystorza biskupiego, odbył się wieczór szewczenkowski, na zakończenie którego chór katedralny wykonał pieśń do muzyki M. Werbyckiego „Szcze ne wmerła Ukrajiny”. Na koncercie był obecny sam autor muzyki. Od listopada 1865 r. do marca 1868 r. A. Wachnianin studiował historię i geografię na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Wiedeńskiego, gdzie w 1867 roku zorganizował ukraińskie towarzystwo studenckie „Wiedeńska Sicz”. W tamtym czasie w Wiedniu wrzało życie kulturalno-oświatowe. Swoje towarzystwa mieli Czesi, Słowacy, Chorwaci, Polacy i in. Celem nowo utworzonej „Wiedeńskiej Siczy” było reprezentowanie młodzieży słowiańskiej Ukraińców jako odrębnego narodu, zapoznawanie ich z ukraińską kulturą. A. Wachnianin był aktywnym uczestnikiem utworzonego przy towarzystwie chóru. Tradycję czczenia Kobziarza A. Wachnianin przeniósł także na Uniwersytet Wiedeński, w 1866 r. zorganizował studencki uroczysty wieczór szewczenkowski w wiedeńskim hotelu „Pod Zieloną Bramą”. Niezwykle utalentowany, pracowity i celowy, Anatol Wachnianin podczas studiów w Wiedniu miał możliwość błyskotliwej kariery za granicą. Ale po ukończeniu studiów uniwersyteckich powrócił do Lwowa i kontynuował działalność pedagogiczną w Lwowskim Gimnazjum Akademickim. Cała dalsza działalność artysty była poświęceniem się rodzimej kulturze. Poza działalnością pedagogiczną owocnie pracował w różnych dziedzinach życia społeczno-politycznego, oświatowego i kulturalnego Ukraińców Galicji. W 1868 r. dołączył do utworzenia towarzystwa „Proświta”. Na pierwszym walnym zgromadzeniu jako przewodniczący komitetu założycieli A. Wachnianin w swoim przemówieniu podkreślił, że głównym zadaniem Towarzystwa jest „oświata narodu”. Ściśle współpracował z komisją ds. przygotowania ukraińskich podręczników, w szczególności z historii i geografii dla szkół ludowych i średnich Galicji. W 1873 r. przetłumaczył z niemieckiego geografię Bellingera, a w 1882 r. wyszedł jego podręcznik z geografii dla szkół średnich. Należą do niego prace badawcze z historii literatury, historii Ukrainy, geografii. Od 1867 roku A. Wachnianin współpracował z tygodnikiem literackim „Prawda”, a od 1868 roku stanął na czele tego wydawnictwa. W latach 1878—1879 był redaktorem czasopisma „Pysmo z Proświty”, gdzie praktycznie w każdym numerze drukowano jego materiały na tematy społeczno-polityczne. A. Wachnianin brał udział w tworzeniu Towarzystwa Naukowego im. T. Szewczenki, był dyrektorem sekcji historyczno-filozoficznej TNT-u do czasu wybrania go na deputowanego Parlamentu Wiedeńskiego (1894—1900). Jest on także jednym z założycieli „Ruskiego Towarzystwa Pedagogicznego” (1881), którego głównym celem było zakładanie i zwiększanie liczby ukraińskich szkół ludowych, udzielanie im pomocy materialnej. Jest on organizatorem i kierownikiem towarzystwa muzyczno-chóralnego „Torban”, z którego w szeroki świat muzyczny wyszedł znany ukraiński śpiewak O. Myszuha. Chór Ostapa Nyżankowskiego był zwiastunem założonego w 1890 r. „Lwowskiego Bojana”, którego pierwszym dyrygentem został A. Wachnianin. Do „Lwowskiego Bojana” należeli D. Siczyński, F. Kołessa, S. Ludkewycz, H. Topolnycki i in. W 1867 r. we Lwowie odbyło się spotkanie A. Wachnianina z M. Łysenką, kiedy kompozytor, jadąc na studia do Lipska, zatrzymał się w mieście. Od tego czasu zawiązała się między nimi przyjacielska współpraca. Począwszy od końca lat 60. XIX w., w szeregu wieczorów szewczenkowskich A. Wachnianin osobiście wykonuje solowe pieśni M. Łysenki do słów T. Szewczenki. Sprzyjało to nie tylko popularyzacji słowa Szewczenki, ale i muzyki M. Łysenki w Galicji. Od tamtych czasów utwory Łysenki, jak i wieczory szewczenkowskie, stają się tradycją w ośrodkach ukraińskich społeczności. Właśnie A. Wachnianin zwrócił się do Łysenki z prośbą o skomponowanie muzyki do „Zapowitu” T. Szewczenki. A sam napisał muzykę do dramatu T. Szewczenki „Nazar Stodola”. W 1903 roku Wachnianina wybrano na przewodniczącego komitetu ds. obchodów we Lwowie 35-letniego jubileuszu pracy twórczej M. Łysenki. Na zaproszenie komitetu do Lwowa przybył sam jubilat. Z inicjatywy A. Wachnianina Wyższy Instytut Muzyczny we Lwowie, którego był założycielem (1903) i pierwszym dyrektorem, z czasem zaczął nazywać się Wyższym Instytutem Muzycznym im. M. Łysenki. Jako działacz polityczny, w 1890 r. wraz z innymi liderami „narodowców” stał się inicjatorem polityki „nowej ery”, która miała sprzyjać unormowaniu stosunków ukraińsko-polskich w Galicji. Całe życie A. Wachnianina było skierowane na badanie i popularyzację ukraińskiego folkloru i literatury, a także wydawanie i referowanie prac naukowych związanych z kwestią ukraińską. Był wspaniałym pedagogiem, wnikliwym uczonym, pisarzem, utalentowanym kompozytorem. Za największe osiągnięcie w spuściźnie muzycznej Wachnianina uważa się jego operę „Kupało” — pierwszą pełnowartościową operę w Galicji. Zmarł A. Wachnianin 11 lutego 1908 roku we Lwowie, pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim. Na początku swojej działalności
Anatol Wachnianin organizacja Proświty główną uwagę skupiała na problemach organizacyjnych, wydawnictwach i wspieraniu ukraińskich tradycji. Jednak głównym kierunkiem działalności „Proświty” od początku do końca pozostawało drukarstwo książkowe. Jeszcze na pierwszym walnym zgromadzeniu postanowiono wydawać książki w czystym języku ukraińskim, bez domieszki słów polskich, rosyjskich i cerkiewnosłowiańskich, w prostym i przystępnym stylu. Prawda, przejście na pisownię fonetyczną „Proświcie” udało się dopiero w 1898 roku. Drukowano głównie literaturę historyczną, ekonomiczno-gospodarczą, utwory artystyczne oraz książki o charakterze religijnym. Pierwsze podręczniki „Proświta” wydrukowała dla Lwowskiego Gimnazjum Akademickiego, gdzie w tamtym czasie nauczanie w klasach 1–4 prowadzone było w języku ukraińskim. Pierwszym drukowanym wydaniem „Proświty” stała się czytanka „Zoria”, opracowana przez profesora seminarium nauczycielskiego O. Partyckiego wiosną 1869 r. Cały dwutysięczny nakład wyprzedano w ciągu dwóch tygodni. Kolejne wydania („Katechizm dla dzieci” K. Sełeckiego oraz „Kalendarz ludowy” pod redakcją O. Partyckiego) ukazały się już w nakładzie trzech tysięcy. Sukcesowi sprzyjała dobra praca redakcyjna Wołodymyra Szaszkewycza (syna Markijana Szaszkewycza) oraz bukowińskiego pisarza J. Fedkowycza. „Proświta” stała u steru życia kulturalnego i społecznego Ukraińców Galicji, angażując przede wszystkim do tej pracy młodzież, co miało wielkie znaczenie wychowawcze. Towarzystwo sprzyjało kulturalnemu, oświatowemu i duchowemu rozwojowi narodu ukraińskiego: zakładało szkoły, tworzyło biblioteki i czytelnie, przeprowadzało wystawy-kiermasze ukraińskiej książki, wydarzenia kulturalne. Najbardziej zauważalnymi wśród nich były wieczory muzyczno-deklamatorskie na cześć T. Szewczenki, które zapoczątkowała w latach 60. XIX wieku ukraińska młodzież studencka. „Kobziarza”, wydanego w Petersburgu w 1860 r. przez Symyrenkę, przywiózł do Lwowa w następnym roku po śmierci poety działacz społeczny, członek-założyciel „Proświty” Mychajło Dymet. Gimnazjaliści samodzielnie studiowali utwory Szewczenki w swoich kółkach – „Hromadach”. Ponieważ „Kobziarze” przywiezione przez Dymeta były rzadkością, studenci często przepisywali je samodzielnie. Często Szewczence przypisywano utwory innych autorów, w tym wiersz P. Czubynskiego „Jeszcze nie zginęła Ukraina”. Poszczególne utwory T. Szewczenki zaczęto drukować we lwowskich czasopismach „Weczornyci”, „Meta”. A już w latach 1867–1868 we Lwowie ukazał się dwutomowy zbiór „Poezje Tarasa Szewczenki”. 27 lutego (11 marca) 1865 roku odbyła się pierwsza we Lwowie panichida za spokój duszy Tarasa Szewczenki w prawosławnej kaplicy Przenajświętszej Trójcy przy ul. Franciszkańskiej (obecnie Korolenki). A 10 marca 1868 roku towarzystwo studenckie „Hromada” przeprowadziło pierwsze świeckie wydarzenie dla uczczenia pamięci poety – publiczne obchody 7. rocznicy śmierci poety (rocznic urodzin wtedy jeszcze nie było w zwyczaju świętować). Wydarzenie odbyło się w Domu Narodowym (Teatralna 22). Wtedy po raz pierwszy zabrzmiał we Lwowie „Testament” do muzyki M. Łysenki. A w następnym 1869 roku, 10 marca, nowo powstała „Proświta” w budynku Strzelnicy (obecnie ul. Łysenki 23) zorganizowała koncert szewczenkowski, który stał się we Lwowie tradycyjnym. Od tego czasu „Proświta” wraz z innymi ukraińskimi organizacjami Lwowa przeprowadzała go corocznie. Rozwijając się, Towarzystwo otwiera oddzielne jednostki strukturalne. W 1869 r. „Proświta” tworzy archiwum Towarzystwa i bibliotekę, która stała się narodowym księgozbiorem. Tworzy muzeum narodowe, gdzie przechowywano kolekcje numizmatyczne, różne starodawne wyroby, portrety, obrazy, materiały etnograficzne, instrumenty muzyczne, przedmioty kultu. Z czasem większa część zbiorów muzeum przeszła do „Muzeum Narodowego im. Metropolity A. Szeptyckiego”, a niektóre materiały przekazano do muzeum NTSz. We wrześniu 1869 roku „Proświta” złożyła petycję do Sejmu Krajowego z prośbą o subsydiowanie działalności oświatowej Towarzystwa. Dzięki staraniom wicemarszałka Sejmu J. Ławriwskiego „Proświta” w 1870 roku otrzymała od państwa austriackiego 2 tys. koron na wydanie książek, co było wielkim wsparciem materialnym i moralnym dla Towarzystwa, które stawało na nogi. 26 maja 1870 roku drugie walne zgromadzenie Towarzystwa przyjmuje drugi statut, zgodnie z którym, oprócz Wydziału Głównego, który pracował we Lwowie, Towarzystwo mogło już rozszerzać swoją działalność na rejony, gdzie tworzono samodzielne oddziały z prawem przeprowadzania własnych zgromadzeń. Na tym walnym zgromadzeniu Juliana Ławriwskiego wybrano drugim prezesem „Proświty”. Julian Hryhorowycz Ławriwski – sędzia, narodowiec, działacz społeczno-polityczny i kulturalny. Urodził się 27 sierpnia 1819 roku we wsi Mszana na Łemkowszczyźnie (obecnie województwo podkarpackie w Polsce) w rodzinie greckokatolickiego księdza. Uczył się w Gimnazjum Przemyskim i na studiach filozoficznych, które otwierały drogę do edukacji uniwersyteckiej. Ukończył wydział prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Podczas rewolucji 1848–1849 lat w Cesarstwie Austriackim został członkiem towarzystwa „Sobór Ruski”, brał udział w pracy „Soboru uczonych ruskich”, kierował sekcją prawniczą. Był członkiem Instytutu Stauropigijskiego od
Tłumaczenie maszynowe
1849 r. W 1861 roku staraniem Ławriwskiego we Lwowie założono towarzystwo „Ruska Besida” i utworzono przy nim ukraiński teatr. Będąc wówczas jedną z najbardziej wpływowych postaci ukraińskiej polityki w Galicji, wspierał wydawanie gazet narodowców „Meta”, „Nywa”. W 1861 roku J. Ławriwskiego wybrano posłem do Sejmu Krajowego, a od 1870 roku został jego wicemarszałkiem. Jako znany prawnik, bronił równouprawnienia Ukraińców z Polakami we wszystkich sferach życia społeczno-politycznego, administracji krajowej, oświaty. Doprowadził do uzyskania od ówczesnych władz finansowania i opracowania kodeksów ustawodawczych, tłumaczeń dokumentów prawnych austriackiego kodeksu cywilnego z języka niemieckiego na ukraiński, był jednym z założycieli Galicyjskiego Banku Rustykalnego (chłopskiego) (1867). Jako poseł do Sejmu Krajowego i przewodniczący „Proświty” (1870—1873), J. Ławriwski aktywnie domagał się od Ministerstwa Oświaty w Wiedniu otwarcia katedry historii Ukrainy na Uniwersytecie Lwowskim. Z jego inicjatywy główny wydział „Proświty” w 1870 roku złożył petycję do Sejmu Krajowego o wprowadzenie języka ukraińskiego jako wykładowego w wyższych klasach gimnazjum akademickiego we Lwowie, co udało się zrealizować w 1874 r. Zabiega o wypłatę środków z funduszu państwowego autorom podręczników szkolnych, które Towarzystwo wydawało dla gimnazjum akademickiego we Lwowie. Dzięki staraniom drugiego przewodniczącego Towarzystwo wzmacnia sytuację materialną: już w 1872 r. organ wykonawczy Sejmu, Wydział Krajowy, przyznaje „Proświcie” 4 tys. koron, w 1873 r. — 5 tys. koron, co w tamtym czasie było odczuwalną pomocą materialną. J. Ławriwski wspierał rozpowszechnianie ukraińskich podręczników na Bukowinie i Zakarpaciu, nawiązywanie kontaktów z pisarzami z Naddnieprza. Jasno deklarował stanowisko Galicjan dotyczące wyznawania tych samych wartości, tradycji narodowych i języka, co Ukraińcy z Ukrainy podrosyjskiej. Zapewniwszy „Proświcie” stabilną sytuację materialną, drugi przewodniczący wprowadza przy Towarzystwie fundusze stypendialne, rozwija działalność charytatywną, opiekując się ubogą młodzieżą szkolną. Z powodu braku własnego lokalu, podobnie jak pierwszy przewodniczący Towarzystwa, J. Ławriwski posiedzenia Głównego Wydziału prowadzi w prywatnym mieszkaniu. W kwietniu 1873 roku Julian Ławriwski nagle zmarł, pochowany wraz z żoną na Cmentarzu Łyczakowskim. Jego portret autorstwa Kornyla Ustijanowicza przechowywany jest we Lwowskim Narodowym Muzeum im. Andrzeja Szeptyckiego. Literatura: 1. Zarys historii „Proświty”, 1993. 2. Na podstawie materiałów ze zbiorów muzeum Mychajła Hruszewskiego we Lwowie. 3. N. Kind-Wojtiuk. Anatolij Wachnianyn — przewodniczący towarzystwa „Proświta” // Biuletyn Naukowy Wschodnioeuropejskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki. Rozdz. 1. „Proświta” w życiu społeczno-politycznym Ukrainy. 3, 2016, s. 79-81. 4. T. Fischer. Ewolucjonista i „autodydakta” Anatol Wachnianyn // www.mubis.com.ua 5. I. Melnyk. Pierwsze rocznice szewczenkowskie we Lwowie // https: // zbruc.eu/ 6. I. Choma. „Julian Ławriwski — menedżer kultury ukraińskiej” // Oficjalna strona internetowa Uniwersytetu Narodowego „Politechnika Lwowska”, 2005-2016. Lwowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki po raz osiemnasty obchodziło „Święto Matki w Gaju Szewczenkowskim”. Przewodniczący towarzystwa Jarosław Pitko podkreślił: „To trójjedyne Święto — czczenia Matki, Bogurodzicy, Matki Ukrainy, Matki, która dała nam życie, podziękowania swoim matkom za to, że nauczyły kochać swój kraj, język ojczysty, za łaskę i troskę. Celem przeprowadzenia „Święta Matki w Gaju Szewczenkowskim” jest odnowienie ukraińskich tradycji, popularyzacja ukraińskiej kultury, języka, zachowanie ukraińskiej tożsamości. Dlatego w programie święta pieśni poświęcone matkom, kobietom, pieśni patriotyczne dla matek, które czekają z wojny na swoich mężów, synów; a święto zakończono programem, który wlewał optymizm, wiarę w siebie i swoje państwo”. W programie koncertowym wzięli udział: zasłużony i ludowy artysta Ukrainy Marian Szunewycz; zasłużony artysta Ukrainy Roman Kowalczuk; piosenkarka, laureatka międzynarodowych konkursów Oksana Mucha; orkiestra instrumentów ludowych oraz orkiestra dęta Konserwatorium Lwowskiego; poeta Bohdan Stelmach, zespół taneczny „Karpaty”; zwycięzcy etapu eliminacyjnego festiwalu „Czerwona Ruta”, dziecięce zespoły Centrum Twórczości „Weselka”, teatr pieśni „Hałyćka perłyna” oraz inne profesjonalne zespoły. Odbył się program rozrywkowy dla dzieci. Biuro Prasowe LOZ OT „Proświta”. ków: Walerian (artysta, projektant, architekt, witrażysta) i Halina (mistrzyni, artystka), którzy zapoznali studentów III roku edukacji przedszkolnej PNU imienia W. Stefanyka ze swoimi osiągnięciami twórczymi. Rodziny podzieliły się sekretami szczęśliwego życia małżeńskiego, opowiedziały, jak poznać wyjątkowość swojego dziecka, jak budować z nim relacje. Obecni mieli możliwość zapoznania się z unikalnymi autorskimi pracami rodziny Fedoriaków. Bibliotekarka czytelni Tamara Cisełśka zaprezentowała wystawę książek „Rodzina — świątynia ludzkiego ducha”. Uczestnicy wydarzenia proświtańskiego przekonali się o tym, że rodzina — to świątynia ludzkiego ducha, szlachetnych uczuć: miłości, wierności, troski.
Tłumaczenie maszynowe
Switłana SZAHAN
W Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Bibliotece dla Młodzieży z okazji obchodów Międzynarodowego Dnia Rodziny odbyło się święto rodziny „Niech kwitnie drzewo rodzinne”. Celem imprezy było zapoznanie młodzieży z utalentowanymi rodzinami Iwano-Frankiwska, wychowywanie w nich miłości i szacunku do rodziny, rodziców, a także sprzyjanie zrozumieniu tego, że rodzina – strażniczka narodowych obyczajów i tradycji. Sprzyjanie poszerzaniu duchowego świata chłopców i dziewcząt. Na święto przybyła rodzina Romana Dzundzy (dyrygent orkiestry operowo-symfonicznej) oraz Iryna Kluczkowska (solistka Iwano-Frankiwskiej Obwodowej Filharmonii im. I. Małaniuk) i rodzina Fedoria-
Tłumaczenie maszynowe
Ruslan BARAN, Lwów
Od lat 90. XX wieku prenumeruję „Słowo Proświty”. Bardzo szczery i ciekawy tygodnik, publikuje artykuły na aktualne tematy współczesności. Ukraińskość jest najwyższą wartością większości materiałów pisma. Dlatego właśnie postanowiłem podzielić się swoimi wrażeniami z tego, co zobaczyłem i usłyszałem podczas koncertu z okazji 30-lecia wiejskiego chóru śpiewaczego na Lwowszczyźnie. Otóż jako przewodniczący jego grupy redakcyjno-wydawniczej z Lwowskiego Miejskiego Towarzystwa „Ternopilszczyzna” miałem zaszczyt w niedzielę 6 maja 2018 r. być w domu ludowym wsi Obroszyne na koncercie „Z piosenką w sercu”. Impreza była poświęcona jubileuszowi twórczości zespołu wokalnego nauczycieli tamtejszej wiejskiej dziecięcej szkoły muzycznej, „Proświty”. Zespół w składzie: Haliny Wołoseckiej, Oksany Słobodskiej i Oksany Hryszy, Olgi Barabach oraz wieloletniej kierowniczki zespołu Łubow Kowalczuk był pożądany i oczekiwany. Śpiew zespołu jest znany we wsi i poza jej granicami. Również w koncercie wzięli udział obecni i byli uczniowie obroczyńskiej szkoły muzycznej — jej absolwenci: Maria Kuzyk, Julia Mamitowa, Łubow Hnatiw, Jaryna Rostaniuk, Iwan Moroz i Oleh Barabach, uczeń Josyp Cymbała, skrzypek Nazar Huk. Po zakończeniu wieczoru twórczego zespołu wokalnego nauczycieli Obroszynskiej dziecięcej szkoły muzycznej zaproszeni goście pozdrowili wiejskich działaczy „Proświty”. Zespół wokalny otrzymał dyplomy honorowe w imieniu dyrektora Departamentu ds. kultury, narodowości i religii M. W. Turkało Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, kierownika wydziału kultury Pustomytiwskiej Rejonowej Administracji Państwowej O. W. Rudenko, w imieniu dyrektora obwodowego centrum twórczości ludowej R. P. Berezy, dyrekcji DSzM, którą kieruje N. W. Kusznir. Również w tym świątecznym dniu jubilatów pozdrowili dyrektorzy Lwowskiej DSzM nr 2 H. W. Ławryś oraz miejscowej szkoły ogólnokształcącej L. W. Antoniw, jej wicedyrektor O. W. Sawka, a także uczestnicy ludowej kapeli chóralnej „Halyczanie”. Osiągnięcia twórcze wokalistów wyróżnili także dyrektor Domu Ludowego wsi Obroszyne N. D. Sawicka, kierownik ludowego teatru dramatycznego „Oboryh” Z. I. Rohoziska. Od organów władzy i samorządu lokalnego osiągnięcia odnotowali sołtys wsi A. J. Mercalo oraz jego zastępca J. W. Ochryn. Zatem życzymy dalszych sukcesów w popularyzacji ukraińskiej patriotycznej, ludowej, duchowej pieśni, mistrzowskiego wokalu, kultury narodowej na tylnych frontach edukacyjnych antyterrorystycznego życia wojskowego naszego państwa w warunkach wojny zaborczej prowadzonej przez sąsiedni nam i nieprzyjazny obecnie kraj ze Wschodu.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandra KOWALOWA, m. Charków Życie poety to jeden wielki wiersz, który pisze, dopóki oddycha. W życiu, jak i w wierszu, nic się nie powtarza, ale wszystko wiąże się w jedną całość. Wszystko należy jedno do drugiego, jak ściany domu, jak rozdziały książki. O tym mówi autorka, zwracając się do czytelnika. Dom jej wiersza jest prosty i ma związek z kosmosem. Nazwy rozdziałów mówią same za siebie: 1. Konie z miejskiej koniczyny; 2. W świetle białej góry; 3. Górskie strumienie gruzińskich głosów; 4. Czcionką wrocławskich klonów. Do której ściany podejdziesz, to z odpowiedniego okna zobaczysz: Konia podparłam ołówkiem, żeby głowa nie opadła, Bo on z kwiatu i trawy — na niebieskim stole. Jego w stawie czy niebiosach złapali na Kupała, A siwej grzywie z piołunu już minęło sto lat. Tu dziurawiec i krwawnik, i ostróżki po grzbiecie, Nie siodłanej przez sto lat bohaterom pieśni. Skąd taki obraz konia, podpartego ołówkiem? Czy to jeden z tych, co “z miejskiej koniczyny”? Czy to ten koń, pod kopytami którego ściele się tęskna ostnica stepu? Czy jeszcze jakiś inny, nam dotąd nieznany? Odpowiedź jest prosta: to koń z systemu obrazowego autorki, który buduje się według prawa nieoczekiwaności, zestawienia niekompatybilnego, oksymoronicznej zasady zlewania równoległych światów w coś jakościowo nowego, chociaż składniki tego nowego przypominają inne, do bólu w sercu znane ci i bliskie. Według tej samej zasady wybrano tytuł książki: “Poziomki Derżpromu”. Dla charkowian (i nie tylko dla nich) Derżprom ucieleśnia dziwną modernistyczno-romantyczną wizję architektów, symbol industrialnego Charkowa. Magiczna lekkość żelbetu, charkowski fantastyczny labirynt, z którego wyjście znajdzie daleko nie każdy. A obok poziomki, których my tu nie szukaliśmy… Historyczno-kulturowa treść, filozoficzność, plastyczność obrazu — morze treści i magia poetyckiej formy. I, jak zawsze u Iryny Myronenko, zaproszenie czytelnika do misterium. Czytelnik tutaj nie jest biernym obserwatorem, został zaproszony i włączony w tajemnice. Musi napinać pamięć, przypominać sobie i zapamiętywać na nowo. Na naszych słobodzkich drogach, chociaż i nogi zedrzesz, ale nigdy nie pożałujesz, że odważyłeś się na podróż. Podróże po Słobożanszczyźnie są drogie Irynie Myronenko jeszcze dlatego, że każda z nich była dla autorki bogata w ludzi, dawała jej materiał do reportaży radiowych i nowe bodźce dla rozbłysków poetyckiej wyobraźni. Drodze nie boli — skostniała, Odmierzyła pola na maskałaty. Pąsowiał kwiat weselny biały Na sosnowym progu pożegnalnej chaty. Drodze nie straszno — miała odwagę Podważyć wóz, wojnę, ruinę. Czarnych dębów bohaterskie karwasze. Szczęście, miażdżone na makuch. Poetycki obraz, niczym magiczne szkiełko, pokazuje nam jednocześnie przeszłość i przyszłość, wzmacnia nasze przeczucia, uczy mądrości znajdowania siły, by żyć w świecie, gdzie ludzkie szczęście jest miażdżone na makuch. Poetka tak mistrzowsko nawleka obraz na obraz, że czytelnik nie zdąży odetchnąć, a już przed nim tyle się dzieje, że tej treści wystarczyłoby na wielki epicki utwór. Chce się odgadnąć, w czym sekret tego, wydawałoby się, tradycyjnego, nie raz używanego zabiegu antropomorfizacji obrazu drogi: — skostniała Droga — odmierzyła pola na maskałaty — miała odwagę podważyć wóz, wojnę, ruinę. Czy rzeczywiście z takim niełatwym doświadczeniem “drodze nie boli”? To już dopowiada czytelnik, nawlekając wrażenie na wrażenie. Obraz drogi, chyba najczęściej używany w poezji — i nagle takie nowe oblicza, takie nawarstwienia sensu, taka niespodziewana wieża, z której tę drogę widać ze wszystkich stron w wymiarze przestrzennym i czasowym. W czym sekret umiejętności łączenia tak gęsto zbitej treści, skąd to wrażenie lekkości i przejrzystości? Klucz do tego należy szukać w autorskiej stylistyce, a ta u Iryny Myronenko zbudowana jest mistrzowsko. To ta prostota, na którą idzie całe życie. Osobne miejsce w pierwszym rozdziale należy cyklowi listów do niemieckiej szefowej domu Charkowa w Norymberdze, frau Antje Rempe. Tutaj czuć wprawną rękę dziennikarki. Czasem te listy przypominają poetycki reportaż, czasem wpisują się w ramy stylu epistolarnego, czasem zwracają uwagę elementami psychologizmu, jak na przykład w poetyckich szkicach poświęconych tworzeniu portretów psychologicznych. Poprzez osobny detal, niby przelotną obserwację, jakiś jeden rys, zrobiony mimochodem, powstaje obraz człowieka, o którym przywykliśmy słyszeć inne słowa, inaczej powiedziane. Nieco niespodziewanym w tym cyklu listów występuje obraz Ołeksandra Maselskiego. Urzędnik dość wysokiej rangi, przede wszystkim gospodarz, zawsze otoczony służalczą, wiernopoddańczą czeladzią, zostaje uczłowieczony przed czytelnikiem poprzez swoje dobrotliwe uczynki, gesty, słowa. Opis takich uczynków, gestów, słów tworzy się za pomocą rozrzuconych po tekście echa, słów-drogowskazów, znaczników, zostawionych przy drodze. W rezultacie powstaje bardzo sympatyczny obraz nietuzinkowego człowieka. Niewiele w poezji spotkasz takich prób upoetycznienia naszego współczesnego, człowieka, który jeszcze całkiem niedawno odszedł w zaświaty, zostawiając szczodry ślad w pamięci tych, którym poszczęściło się znać go bliżej. Po chacie chodzą pszczoły-pegazy, w lasach-przelesiach przelatują z kwiatka na kwiatek pszczoły przebiśniegowe, świeci biała góra nad Oskołem. Droga na Dworiczną ściele się na stronach drugiego rozdziału książki (“W świetle białej góry”). Gór kredowych rozwinięte bandaże. Ewakuacyjny szpital pielęgniarkami, bojownikami Spłacił podatek za młyny, mosty, Żeby wybiec na białe miłkami, Ciemnowiśniowo płynąć w wiosnę, Przejść się okoniem, błysnąć płetwami. Skojarzenia, przywołane tragiczną współczesnością, — góry w bandażach. Kontrasty w kolorowym obrazowaniu: białe — ciemnowiśniowe. Obraz miłków, które wybiegły na białe, gdzie kreda już nie jest kredą, a szmatami bandaży. Srebrny Oskoł, gdzie okonie tajemniczo błyszczą płetwami. Posiadłość Miecznikowych, gdzie bujnie rozrósł się maliniak, gdzie gospodarz z oddaniem karmi nietoperze marchewką. Cykl wierszy poświęcony naszemu sławnemu rodakowi Ilji Miecznikowowi. Dziennikarka stawia przed sobą pragmatyczny cel, zbiera materiał do audycji radiowej o wybitnym naukowcu, poetka wygląda zza horyzontu swoje obrazy-wizje, które niechybnie przychodzą i przywołują swoje motywy. Cykl poświęcony Wasylowi Mysykowi rozbrzmiewa przejmującym liryzmem, romantyką dalekich dróg. Tutaj są swoje konie: jedne realne — wynajęte na garmowskim bazarze, inne — z tych, co skaczą wysoko w niebie i tam rozpuszczają się… Wynająwszy parę koni na garmowskim bazarze, Pojechać powoli nad rzeką Surchob. Bo ta Woda Czerwona i Czarna Cisa — w parze Pod niebem, co całuje wszystkich flisaków w czoło, Gdziekolwiek by nie pędzili wierzbowymi tratwami, Po co by nie wiązali smukłych ciał świerków. Ta czarna kropka — koń, co w niebiosach rozpuścił się, Albo weselny taniec dwóch stepowych bocianów. 12.04.2016 *Notatki Wasyla Mysyka o podróży do Tadżykistanu A jeszcze można zaglądać w oczy osła i doganiać tam górską rzekę: Nakarmić jabłkiem osła, Zajrzeć mu w wilgotne oczy, Żeby w nich dogonić górską rzekę. Choćby jej przebić się tam, gdzie chce. 14.04. 2016 Blask białej góry dworiczańskiego kierunku wzmacnia się migotaniem odeskiej latarni. Do słobodzkich wrażeń naturalnie dołączają się odeskie w ramach tego samego rozdziału: “W świetle białej góry”.
* * * Złoty dywanowy chodnik dla kormorana, Dla mewy, dla kraba po porannej fali. Słońce wyszło nad morzem piracko z mgły, Zajrzało do zrudziałych łodzi. Na statyw nawinęło morskiej kapusty Silnym, szerokobarkim przypływem. Inna jest rano miejska asfaltowa pustka. Tam zaufanie na rozstrzelanie prowadzą pod konwojem. 27.07.2017 Czytelnik może dostrzec tu dramatyczne przeciwstawienie świata przyrody światu ludzi. Tam, gdzie ludzie nie wtargnęli ze swoją gwałtowną samowolą, tam działają prawa przyrody, po swojemu surowe, ale po swojemu sprawiedliwe i konsekwentne. Tam, w świecie przyrody, wszystko rozlane jest szczodrze i jest miejsce na hojne święto, tam wszystkim (a przynajmniej tym, którym poszczęściło się pojawić w odpowiednim miejscu i w odpowiednim czasie) ściele się pod nogi złoty dywanowy chodnik. Chociaż słońce może odegrać rolę pirata, to szans i tak pozostaje wiele dla wszystkiego, co biega, lata, pływa. A w świecie ludzi? A w tym świecie samowola gwałciciela jest absolutna, tutaj po szarym asfalcie „zaufanie na rozstrzelanie prowadzą pod konwojem”… „Górskie strumienie gruzińskich głosów” — taką nazwę ma trzeci rozdział książki. Tutaj są dwie liryczne bohaterki: matka i córka. Córka odwiedza Gruzję i przeżywa wszystko to, co matka przeżyła tutaj trzydzieści lat temu. Ich głosy rozbrzmiewają echem, przeplatają się, każda śpieszy opowiedzieć o swoim, a ostatecznie obie mówią o tym samym: o swojej miłości do bajkowego kraju: Gruzji. Tutaj panuje gruziński koloryt, wiele gruzińskiej toponimiki, gruzińskich artefaktów, nazwy win i potraw, dużo kaukaskiej egzotyki, opisanej z miłością i poczuciem bliskości. Potrawa ostra, mięsna, pomidorowa. Lawa w sam raz dla zmęczonych nóg. Ślimak wypełznie — miniwaltornia, Zajrzy w położony róg. W zimę przesuniemy się na planecie, Gdzie u kogoś — wiosna czy śniegi. Ukoronowani słońcem w Mcchecie Łatwiej noszą krzyż i łańcuchy. 26.09.2016
Tłumaczenie maszynowe
Dla Iryny Myronenko charakterystyczne jest kończenie wiersza aforystycznie, zbierając w jedno zdanie całą mądrość, cały dramatyzm, całą istotę tej czy innej sytuacji. „Ty obejrzyj Tbilisi i za mnie” – taka prośba musi być skierowana do córki. Jest świat wielki: państwa, narody, epoki. Są czasy rozkwitu i czasy upadku. Jest siła ludzkiego ducha, duchowe szczyty, wchodzenie na nie. I jest świat mały: pojedynczy człowiek, jego rodzina, zacisze życia rodzinnego, wszechgalaktyczne znaczenie istnienia takiego zacisza. Matka pisze do córki o prostych troskach codziennego życia, a w duszy posyła jej spadające gwiazdy z Murawskiego Szlaku. Wielkie pochłania małe czy małe – wielkie? I co jest ważniejsze? Czy może być wielkie bez małego i odwrotnie?
A my z twoim ojcem naprawiamy w domu płot. Zobaczyliśmy dziób kosa i półksiężyc sierpa. Śpiewają sąsiedzi i koguty. Żeby obudzić się rano, Z Murawskiego Szlaku wysłaliśmy ci spadające gwiazdy. 02.10 2016
Iryna Myronenko ma szczególny dar tak rozstawiać akcenty, że czytelnik jednocześnie widzi wszystko, co dzieje się w świecie małym, i wszystko, co dzieje się w świecie wielkim. Umiejętnie zastosowany zabieg symultanicznego obrazowania: szczególne przekroje czasowe i przestrzenne, nieoczekiwane metafory, porównania, uogólnienia. I znowu obraz konia w potoku nieskończonych metamorfoz:
Ktoś pisał: konie z profilem dzioba wrona. Chyba świat jest inny oczami konia(tuszynca. … Przekroczy zdobycz – stanie się królewną Ten myśliwy. Nawet urodzi syna. Znowu przyjdzie do jelenia ścieżką nierówną. Oto i łuk, i strzała, i dotąd ciepłe zwierzę. Przekroczy drugi raz – oko drgnie u jelenia. Już myśliwy – koń dla królewskiej stajni. W tym lesie czas się zatrzymał. I któż by to wiedział? Te na wieki splamione krwią kwiaty schludne.
Nie wszystko można poddać anatomicznej sekcji, nie wszystko można wyjaśnić, bo wyjaśnić znane przez takie samo znane to po prostu marnotrawstwo słów. Magię trzeba wyjaśniać przez magię, ale komu to pod siłę? Dlatego tajemnica poezji zawsze będzie niepokoić naszą wyobraźnię i skłaniać do wyrwania się poza granice znanego… W ostatnim, czwartym rozdziale książki („Czcionką wrocławskich klonów”) autorka umieściła swoje własne wiersze, naznaczone polską tematyką, oraz przekłady z języka polskiego. Tutaj czytelnik spotka polskich poetów-współczesnych, którzy bywali w Charkowie w ramach ukraińsko-polskich więzi literackich w 2015 roku, a także tych, którzy dopiero marzą o odwiedzeniu naszego miasta. Gośćmi Charkowa byli Kazimierz Burnat, Danuta Bartosz. Nie będę określać, kto z tłumaczonych poetów jest bliższy upodobaniom tłumaczki, kto jest spokrewniony z nią stylistycznie, to wymaga osobnej rozmowy, subtelnej analizy palety translatorskiej. Zauważę jedynie, że stylistyka polskich autorów jest ogólnie inna niż w oryginalnych utworach naszej autorki i tłumaczki, inna jest też estetyka, i rzecz nie tylko w tym, kto używa nierymowanych rytmów, a kto buduje konstrukcję wiersza na rymie, rzecz w samym obrazowym obrazie świata, gdzieś jest on wypełniony gęsto, ciasno, gdzieś panuje dyktat pobieżnego oglądania rzeczy. Ogólnie nowa książka Iryny Myronenko jest zauważalnym wydarzeniem na tle współczesnego ukraińskiego procesu poetyckiego, jest niepowtarzalna, tego głosu nie pomylisz z niczyim innym, tutaj jest zbyt wiele tajemnic, by obojętnie przejść obok…
Iryna MYRONENKO, m. Charków
* * * Błękitne wiosła pasażera w metrze. Jeszcze nie otworzyły się kefiry i zefiry, a nastrój listopadowy aż szary, gotowy oderwać się, niby zakrzep. Dokąd my – bez żagla i łodzi? Krajowi kazano już suszyć wiosła. Zagubieni między wykreśleń i kreśleń, nam dusze prawie wyziębły do dna. Aż tu pod ranek radosny wioślarz w mieście poprawianych rękopisów i koryt, wpadkowych wystąpień na briefingach i poręczach. Ty wyrwiesz się i wypłyniesz do chmur.
Poziomki Derżpromu Poziomki i szary konstruktywizm. Bruk i jagody pod muzeum. Każdy dzień powszedni ma swoje Kolosea, a palec imperialny opuszczony w dół. A tu życiodajny słodki niespodzianek w trawach, które skosi dozorca na kaca. To wspomnienie zapachnie zimą, jak ziele, lecznicze od ludzi podłych i łez.
* * * Trzylitrowy słoik miraży. Nasionko lipy w zaspie. W czterdziestu, psów swoje trzy-dżi. Piąte piętro nietypowości poetów. Ta zaspa weszła na klimatyzator. Tylko że lipie nawet blisko nie rosło się. Przyleciało nasionko z atmosfer, gdzie u mnie jeszcze nie siwiały włosy, gdzie tobie niosą w śnieg koło garncarskie, bo w pracowni bez gospodarza nietoperzowo. Odczepić by przeklęte przykrości, jak pług. Niechby jeszcze żyła teściowa Anna: wydoiła Czarne morze mleka, do hektarów przytulała się wdowio. Niebo dla niej było w gwiazdach i ogórkach, które kwitły w mgłach i dolinach. Podlewała pod gwiazdozbiorami ogród. Cieszyła się dzbanami od syna. Śnieg i lipa dokwitają z tych szerokości, gdzie dla spraw twoich bieleje glina.
* * * Nietoperze skrzypiały nad Derżpromem fizykom i lirykom zimy. Zagraniczny paszport spał pod tomem, zmęczonymi pisanym ludźmi. Nad śniegami śniła się malina – ciemno-dojrzała, cienko-pachnąca. Stopnie skrzypiały bezprzyczynowo, niby ktoś nalać szedł wina, jagody zmieszać ze śmietanką, dopóki obleci nasiono z lip, dopóki wodę z lodem i gwiazdami z parapetu białe piją orły.
* * * Ciszy i sikorek chciała dusza, a w ogródku za płotem – szach-szach, jakby wiosna mroźnemu dniu gotowa już krzyknąć „Narciarską”, a to, drągi chwyciwszy w ręce, na szkolnych nartkach wnuki gania smutek czy zimowe zło suchy, jak słonecznik, dziad Pawło. Lecz nagle zobaczył ciebie i mnie i za kalinę jak czmychnie. Wszystko w czerwoną jagodę weszło – pomieściły się ptak, dziad i wieś. W niebie wiatr czy anioł już śpieszył podchwycić jagodę – szach-szach.
* * * Leciały gęsi na wojnę, w niebo, pełne rdestu. Niosły zerwaną strunę temu, czyj wzrok gaśnie. Śpieszyły kogut i pająk w marcowych sprawach. Woda błyszczała z łąk lustrami łuny. I ta wróżba – już wiosna, bo gęsi nad podwórkami, była niepokojąca i smutna, jak młode zdjęcie mamy: powojenny krepdeszyn, wianuszkiem – czarne włosy. Kurz spod osiadłych opon bez głosu głosi.
Znowu czterdziestu wojowników – święci. Refren męki Jezusa. I rdest niepodeptany drżał. Leciały gęsi.
* * * Słonecznik w nocy chyli głowę przy ławce. Ty siedzisz z telefonem, kotami, gwiazdami. Cicho-cicho, jak za czasów Łukasza i Mawki. A między nami – sól, którą zamiatali latami, żeby nie kłócić się, bo słonecznik głowę chyli. Mówisz, on na ciebie, niby ja, patrzy. W stawie na deszcz drzemie się falom. Aster o dynię nadusiła policzek. A mniejszy słonecznik – córka nasza. Podkrada się z łąk mgła-szaraczek. Wszystkie słowa poszły, jak źrebak na pastwisko, a młodszy słonecznik głowę podnosi.
* * * Na liściach śnieg leży, zsypuje się pod korzeń krzewów, które zapomniały, że obok lodowiec. Wołami ciągną siano, i niebo, jak cykoria, i jaszczurka szeleści od buta w bok. Brązowemu ciałku dostał się ogon zielony. Zeszli do cerkwi, gdzie kilka pochówków. Życia, miłości i straty ogólnozwyczajne sceny. A nad portretem – rogi dla cichych wspomnień. Od cerkwi idziesz, wydaje się, promieniami – nie kamieniami. Na rzeźbionych balkonach – sierpy i młoty, ale i pradawna swastyka kładzie się tym nasieniem, z którego wschodzą wieże, mężczyźni i kobiety. I ty – widz historii, nie poprawionych czasem. Choć białemu koniowi ty niby jak swoja, droga do Kutaisi już pachnie gazem, naftą. Ciekawe, a wiosną tutaj słychać słowika?
Kindzmarauli. Cicha dzielnica “Po prostu miasto, odrobina wina i samolot” (a u nas Gruzini w legionie). Przesala słońce senny kwartał (wernisaż naboiXszewronów). Lepią serowe koniki i baranki (ktoś na czołgu żywyXmłody do dziś). Kamień nie za pazuchą — w rzece (ile zdjęć z wojny się zeszło)… Wzgórze Sławy było — parlament i plaża (stepowa między walkami lezginka). Jest miłość i wojna. Reszta wszystko — anturaż. Pieśń. Płacz. Wizja. Obrazek. * * * “Pod Złotym Orłem”, “Pod Jeleniem Błękitnym” — nie ma tych zajazdów cudzoziemskiego życia. Tu aster sygnalizacji na czerwono długo kwitnie, aż na zielone światło dwie bajki przylecą — od gęsi zXza Odry, od polskiego bociana. A tu grzęzną ludzie po piersi w przejściu, by na tamtej stronie przejść nie do apteki, a precz od kolei, która prowadzi na wschód. Tam jelenie pasą się na dywaniku nad łóżkiem. Zlane krwią słońce w szponach orła. Ktoś asfaltuje niebo, gwiazd zostało odrobinę, żebyś na przejściu odetchnąć mogła.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
festiwalu (bo jeszcze był Związek) mogło odzwierciedlić szczerość ukraińskiej duszy. W tamtym czasie nasi wykonawcy zaczęli jeździć za granicę. I taka piosenka była jej potrzebna. Zacząłem myśleć, przymierzać się. I niespodziewanie narodziły się słowa: Witamy serdecznie, witamy serdecznie — Moja Ukraina szczerze przemawia. Witamy serdecznie, witamy serdecznie — Naszym braterstwem jaśnieje ziemia. Pokazałem kompozytorowi. — Nadaje się — powiedział. I bardzo szybko napisał piękną melodię. I pojawiła się piosenka pod tym samym tytułem — „Witamy serdecznie”. Wykonała ją Oksana Biłozir. Piosenka szybko stała się popularna. A zespoły oraz poszczególni wykonawcy, którym nadarzyła się okazja, czy, dokładniej, szczęście, pojechać gdzieś na występy do innych krajów, zwłaszcza do Ameryki czy Kanady, gdzie było wielu naszych rodaków, często włączali tę piosenkę do swojego repertuaru. Zresztą i dziś ona — nie, nie, a wybrzmi. Szkoda, że pojęcie „braterstwa” depcze swoim brudnym zaborczym buciorem nasz wschodni sąsiad — moskiewski agresor. Szczególny los spotkał piosenkę „Modlitwa”. Rok 1991. Ukraina przeżywa burzliwe dni swojego państwowego kształtowania się. 1 grudnia ma odbyć się referendum w sprawie potwierdzenia niepodległości Ukrainy. Czymże my, artyści, możemy wesprzeć tę akcję, aby ludzie nastroili swoje serca i powiedzieli „tak” w tym ogólnonarodowym głosowaniu? Ja i kompozytor Hennadij Tatarczenko postanowiliśmy napisać utwór, który pomógłby ludziom potwierdzić swoje ukraińskie pragnienia. Narodziła się piosenka, nazwaliśmy ją „Modlitwa”. Ale kto ją zaśpiewa? I tutaj swój wzrok skierowaliśmy w stronę Lwowa, gdzie wtedy mieszkała Oksana Biłozir. U niej i Romana Nedzielskiego właśnie urodził się synek. Czy zdoła przyjechać i nagrać piosenkę, przecież dziecko jest jeszcze całkiem małe? Zadzwoniliśmy do Oksany, usłyszeliśmy twierdzące: „Przyjadę”. I Oksana, przezwyciężywszy wszystkie kłopoty i niedogodności, przyjechała i nagrała piosenkę
Tłumaczenie maszynowe
Wadym KRYSCZENKO, poeta-piosenkopisarz, artysta ludowy Ukrainy. I choćby nie wiem co mówiono, piosenka szybciej dolatuje do ludzkiego serca niż wiersz czy utwór prozatorski. Ludzie kochają piosenkę i lgną do niej. Tak ułożyło się moje życie, że tworzenie piosenek stało się w nim niemal najważniejsze. Jest co pokazać ludziom. I jest co wspominać. Chcę opowiedzieć, jak rodziły się u mnie poszczególne piosenki, a także o tych wykonawcach, którzy są bliscy mojemu sercu. Wspomnienie na całe życie. Dmytro Hnatiuk… Właśnie w te wiosenne dni minęły dwa lata, odkąd nie ma go wśród nas. Prawdziwy olbrzym śpiewu. Sam też wysoki, przystojny, natchniony. Kiedy śpiewał, wydawało się, że jego czarujący baryton przenikał w najmniejsze zakamarki sali. I wchodził w ludzką duszę, by tam pozostać na długo, a czasem – na zawsze. A do tego było w tym śpiewie coś szczególnego, bliskiego nam, niepowtarzalnie ukraińskiego. Znałem Dmytra Mychajłowycza od dawna, ale zbliżyliśmy się, zaczęliśmy współpracować i, wydaje mi się, staliśmy się sobie bliscy dopiero w ostatnim dwudziestoleciu jego życia. Zbliżyła nas praca nad duchowo-piosenkowym projektem „Dziesięć przykazań Bożych”, udział we wspólnych koncertach, nagrywanie poszczególnych piosenek do moich słów. Oczywiście Dmytro Mychajłowycz jest przede wszystkim śpiewakiem operowym. Ale znakiem dodawania między nami była piosenka. Wspominam jeden epizod. Jesteśmy na ziemi czerkaskiej. Idziemy do Domu Kultury, gdzie mamy występować. Obok Anatolij Pałamarenko. Jeszcze krzepki, pełen werwy Dmytro Hnatiuk. Odstawszy nieco od niego, cicho mówi do mnie Anatolij Pałamarenko: „My jakoś niby nie uświadamiamy sobie, że idziemy obok, rozmawiamy, razem występujemy z wielkim człowiekiem, który już jest wpisany w historię naszej kultury. Łapmy te chwile kontaktu. Kiedyś będziemy wspominać”. Jak w wodę patrzył Anatolij Pałamarenko. Rzadko, oj rzadko, rodzi ziemia takich śpiewaków. Migają epizody naszych spotkań, naszych rozmów. Tak się zdarzało, że kiedy jechaliśmy na dalekie występy, byłem w jednym przedziale z Dmytrem Mychajłowyczem. Nigdy nie miał w sobie pychy, dumy, które często osiedlają się w duszach nawet znanych ludzi. Był zawsze życzliwy, rozmowny. Lubił opowiadać i słuchać dowcipów. Ze smakiem opowiadał – i sam wesoło się śmiał. Ludowy humor był bliski jego sercu. Dużo pojeździł po świecie. Zraziła mnie jego opowieść o wyjeździe do niektórych państw wyspiarskich. Przekazuję opowieść Dmytra Mychajłowycza: – Występowaliśmy jakoś w jednym takim miejscu. Wśród widzów – wódz tamtejszego plemienia. Tak spodobał mu się mój śpiew, że postanowił w dziwny sposób spowinowacić się ze mną. Ogłosił na całą salę, że daruje mi swoje dziecko od ukochanej kobiety. – Nie wiedziałem, co robić – wspomina Dmytro Hnatiuk, – odmówić – oznaczało śmiertelnie obrazić na swój sposób szczerego mojego wielbiciela. Wziąć? Dokąd? I co robić? Pomogli chłopcy z ambasady: mówiąc, że dopóki trwają występy, dziecka nie wypada wozić ze sobą, a potem się zobaczy. Oto taki ten dziwny i nieprzewidziany prezent. Z czasem jakoś się ułożyło. Chociaż moja żona Hałyna Makariwna, kiedy do niej zadzwoniłem, powiedziała: „Przywoź, będziemy wychowywać”. Choćby nie wiem co mówiono, nikt z naszych artystów tak wytrwale i zawzięcie nie szerzył ukraińskiej piosenki po bliskich i dalekich ziemiach, jak Dmytro Hnatiuk. …Niejednokrotnie zapraszał mnie wielki śpiewak do swojego mieszkania: znajduje się ono akurat naprzeciwko teatru Iwana Franki. Miałem możliwość podziwiać jego unikalny zbiór obrazów znanych malarzy, przeważnie ukraińskich. Patrzyłem oczarowany – jak hojna jest ojczysta ziemia w talenty. Wiele starań, i, bądźmy szczerzy, środków wymagało to pełne poświęcenia hobby wielkiego śpiewaka. Przypominają mi się, może i drobne, ale takie ciepłe i miłe detale. Niejednokrotnie brałem udział w koncertach zbiorowych, z którymi wyjeżdżaliśmy do miast obwodowych, czasem – do centrów rejonowych Ukrainy. Często z nami był też Dmytro Mychajłowycz. Z reguły to właśnie on kończył programy tych występów artystycznych swoją ulubioną piosenką „Gandzia”. A po niej wszyscy uczestnicy koncertu wychodzili na scenę, jak to się mówi, „do ukłonu”. A jak wyczuć ten moment piosenki, kiedy trzeba już wychodzić na scenę? Anatolij Pałamarenko, najbardziej spostrzegawczy wśród nas, podpowiedział: – Kiedy, kończąc „Gandzię”, Dmytro Hnatiuk tupnie prawą nogą – wtedy wychodźmy. I dziwne: ile było koncertów, a właśnie ten moment finału nie zmieniał się. I ta fraza do dziś mi brzmi: „Hnatiuk tupnął nogą – wychodźmy!”. Dmytro Hnatiuk był uczestnikiem wszystkich moich autorskich przedstawień piosenkowo-duchowego projektu „Dziesięć przykazań Bożych”. Bardzo lubił to widowisko, nie raz podkreślał: to unikalne zjawisko w naszej kulturze piosenkowej. I bardzo chciał, żeby ta praca oraz jej twórcy zostali uhonorowani Nagrodą Szewczenki. Zgłaszano ją do nagrody, ale zabrakło głosów. Dmytro Mychajłowycz bardzo przeżywał, do kogoś dzwonił, coś udowadniał. Ale, jak to się mówi, mamy to, co mamy. W tym piosenkowo-duchowym projekcie Dmytro Hnatiuk śpiewał „Miłujmy bliźniego”. Muzykę napisał kompozytor Łeonid Neczyporuk. Do dziś słyszę jego głos. I docierają wyśpiewane duszą wielkiego artysty słowa: „Miłujmy bliźniego, jak samych siebie”. Czyż nie tego wymaga dzisiejsza zasmucona Ukraina od swoich ludzi, w szczególności od samouwielbionych możnowładców i szybko dorobionych oligarchów? I kiedy wspominam i rozmyślam, to zaczynam uświadamiać sobie, że właśnie ten utwór wybrał Dmytro Mychajłowycz nie przypadkowo. Chciało mu się powiedzieć, koniecznie powiedzieć nam wszystkim: „Bądźmy bardziej aktywni, życzliwsi i bardziej prawdomówni, aby czynami, a nie tylko słowami pocieszyć zbolałą, ale jednocześnie błogosławioną naszą matkę-Ukrainę”. Prawdziwa Ukrainka. Pewnie domyśliliście się, o kim będzie mowa. Tak, tak, o Oksanie Biłozir, artystce ludowej Ukrainy, wybitnej piosenkarce, polityku, działaczce społecznej. Ale przede wszystkim – prawdziwej patriotce ojczystej ziemi. Nasza znajomość i współpraca w piosence zaczęły się dawno. Najpierw spotkałem się z Ihorem Biłozirem, a potem przywiózł on do Kijowa Oksanę. Jeszcze młodziutką, taką piękną, jak bojkowski kwiat, smukłą, jak lwowska topolka. Jej głos był już znany wielbicielom ukraińskiej piosenki, bo utwory muzyczne Ihora Biłozira wyróżniały się niezwykłością, były szczególnie przyciągające i na swój sposób nowatorskie. I oto spotkaliśmy się. Porozmawialiśmy. I wtedy Ihor poprosił napisać dla Oksany coś takiego, co bez szczególnego radzieckiego pa- O. Biłozir, W. Kryszczenko D. Hnatiuk, W. Kryszczenko
„Modlitwa”. W tym porywie bardzo wspierał ją Roman. I pieśń zabrzmiała. Poleciała do ludzkich serc. W tym, że ludzie wtedy niemal jednogłośnie poparli niepodległość Ukrainy, chcemy wierzyć, jest i kropelka naszych starań. Przede wszystkim Oksany Biłozir. Powtórzę modlitwę — szczerą i nie dumną, Jak twoje, Ukraino, prawe imię. Powtórzę modlitwę narodu ojczystego, By ją usłyszały niebo i ziemia. Nasza więź się nie rwała, Oksanę Biłozir zapraszałem na wszystkie swoje wieczory autorskie, a w niektórych z nich była nawet prowadzącą program. I to bardzo udaną. Ciekawą stronę w naszej współpracy z Oksaną Biłozir zapisał niezwykle utalentowany kompozytor, aranżer i muzyk Andrij Ostapenko. Boża iskra ogrzewała talent tego człowieka. Z naszej współpracy zrodziły się pieśni. Natchnioną i patriotyczną była pieśń „Bądź błogosławiona”, którą od razu do swojego repertuaru włączyła Oksana Biłozir. Mająca charakter dur, głęboko ukraińska, brzmiała na pierwszym i drugim Majdanie w Kijowie. Nie ominął ten utwór muzyczny także estrad koncertowych. A muzykę i słowa pieśni wzmocniła swoją szczerością i wysokim talentem wokalnym Oksana Biłozir. A dalej pojawił się utwór „Listopad” tego samego kompozytora. Szybko stała się jedną z najlepszych ukraińskich pieśni lirycznych ostatniego dziesięciolecia. Piosenkarka sama przyznała: to jedna z jej najulubieńszych… Oksana Biłozir to wielostronna artystka, współpracuje z wieloma autorami, kompozytorami, poetami. W jej repertuarze są dziesiątki, setki różnych utworów muzycznych. Ale w opowieści o niej piszę o tym, co jest związane ze mną. Pewnego razu, rozmawiając z Oksaną, bez zbędnej chełpliwości powiedziałem: — Już wiele lat jestem przywiązany do pieśni, ale, przyznam szczerze, nie napisałem ani jednej rosyjskiej. Nie leży do tego dusza. Chociaż obiecywano wielkie honoraria, obiecywano wsparcie we wszystkim. Oksana spojrzała na mnie z jakimś wewnętrznym uznaniem i cicho powiedziała: — Ja też ani razu w pieśni nie zdradziłam ojczystego języka ukraińskiego. I pomyślało się: żeby nie złamać się przy natarczywym pragnieniu władzy wyciszenia tego, co ukraińskie (zwłaszcza w czasach sowieckich), żeby mieć swoje narodowe stanowisko — trzeba było być nie tylko uczciwym, ale i odważnym. A kto jeszcze z naszych wykonawców może się tym szczycić? Cóż, wydaje się, że zawsze wierny ojczystemu słowu Pawło Dworski… I kiedy Oksana Biłozir mówi o kulturze, o duchowości, o ukraińskiej istocie — widać, że to nie są puste frazesy, jest to potwierdzone jej osobistym życiem. Siedziałem na jubileuszowym koncercie autorskim, w przepełnionej sali Narodowego Pałacu Sztuki „Ukraina”. Siedziałem i myślałem, jak wspaniale, że mamy takie wielkie talenty z tak niebiańskim głosem, z gorącym, pełnym pasji sercem i jasnym umysłem. Swój benefis w tym roku Oksana Biłozir nazwała „Zrodzona przez Ukrainę”. A mnie chce się do tych słów dodać: jutrzejszy dzień Ukrainy, w pewnej mierze, też rodzi się z głosu, słowa i wielkiej miłości takich artystów, jak Oksana Biłozir. Zaprawdę — prawdziwa Ukrainka!
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła PSZENYCZNY, wieś Myrohoszcza na Rówieńszczyźnie. Obecnie, z półwiecznej perspektywy czasu, aż trudno uwierzyć, ale to właśnie pod wpływem „Soboru” Ołesia Honczara ja, początkujący poeta, zacząłem pisać bardziej lub mniej znaczące rzeczy: „Gdy hula pod kościelnym dachem // Samotnik-wiatr późną nocą, // Rdzawo jęczy wyszczerbiona blacha, // Po białych skrzydłach anioła bijąc, // Któremu w deszcz przypada ciężko, // Jeszcze gorzej — pod kaszlnięcia zimy… // I z urazy anioł płacze-tęskni // Ściennymi zaciekami-łzami…”. Jasna sprawa, „w latach siedemdziesiątych, naznaczonych marazmem Breżniewa, samowolą kagiebistów”, jak trafnie powiedział Roman Iwanyczuk w swoich wspomnieniach „Błogosław, duszo moja, Pana…” (s. 108), — t a k i e rzeczy nie podlegały publikacji. Nie trafiły te wersy wtedy ani do gazet, ani do czasopism, ani do moich książek „Siódmy kontynent” (Kijów: Mołod’, 1982), „Przestroga” (Kijów: Radianśkyj pys’mennyk, 1988). Ośmiowersowa „Przeciągająca się renowacja” ukazała się dopiero za Niepodległej Ukrainy. Ot, całkiem niedawno, już po raz kolejny czytając tę wybuchową powieść Ołesia Honczara, na 31. stronie natrafiłem właśnie na to miejsce, które skłoniło mnie do odpowiedzi wierszem: „…katedra wyłaniała się z ciemności nieba jakoś przerażająco. Było już, chyba, po północy, wiatr rozhulał się, grzechotał kawałkiem zerwanej blachy gdzieś na katedralnych wierzchołkach…”. A na s. 95: „…rdzawej blachy nie widać, została sama poezja! Panuje nad całą okolicą, cały horyzont jakby tylko po to istnieje, żeby podkreślać ją. A co, jeśli to rzeczywiście… arcydzieło? Nasze, kozackie arcydzieło?..”. Chociaż jedna z poezji, z dedykacją dla Ołesia Terentijowycza, jednak weszła do jakiejś mojej dawnej książki: „Dwudziesty wiek — rozumny, aż nadto. // Dwudziesty wiek bierze przyszłość w dług… // Krzyczy niesamowity renowator. // Szeptem mówi zrównoważona katedra. // Jeśli jednak nad światem zawyje atom, // To po równo dostanie się, doprawdy: // Na zawsze oniemieje renowator, // Na wieki spocznie katedra. // A póki co obu ja — rodzonym bratem, // Patrzę w źrenice im obu… // Odwraca oczy siwy renowator, // Milczy niedozburzona katedra. // Gdzieś na dole pędzą w przyszłość auta, // Gdzieś w górze patrzy w przeszłość Bóg… // Siedzi złotozęby renowator, // Stoi rdzawokopułowa katedra”. Wkrótce ten wiersz, w rosyjskim przekładzie Wołodymyra Jewpatowa, ukazał się również w moskiewskim wydaniu „Mołodoj Gwardii” — ze wstępem Stanisława Kuniajewa: „Kalinowyj rusznik” (Moskwa, 1989). * * * Napisano to na początku lat osiemdziesiątych, kiedy pracowałem w dubieńskiej gazecie „Czerwona zirka”. Na kilka lat przed Czarnobylskim Atomowym Zawyciem… Pod wieczór, po dziennikarskiej marności nad marnościami, śpieszyłem na dworzec autobusowy, aby dotrzeć do domu. Nagle uwagę przykuła ogromna dzwonnica kościoła bernardynów z XVII wieku. Jacyś nieznajomi, zmęczeni, rozłożywszy się niemal na czterdziestometrowej wysokości, coś wesołego opowiadali sobie nawzajem. Chyba anegdoty: czy o komunistycznym marazmatyku Breżniewie, czy o „wyczynach” Czapajewa z Ańką-karabinierką lub coś w tym stylu. Ultrashokujące niezapomniane wrażenie, wizualno-kinematograficzne: renowatorzy-galicyjczycy z Biłego Kamienia śmieją się pełną gębą, i nagle słońce błysnęło zza chmur, i u każdego zabłysły złote zęby, a obok — rdzawymi strzępami zwisa ze starodawnego pokrycia świątyni blacha, którą wymieniają na nową. Jeszcze nie zdążyłem wsiąść do autobusu relacji „Dubno-Myrohoszcza”, a wiersz już się narodził! Następnego dnia ci żartownisie wyciągnęli mnie sznurkiem aż na czubek kopuły (żadnych schodów nie było), wziąłem od nich błyskawiczny wywiad i, naprędce zatytułowawszy — „Renowatorzy nad miastem”, wydrukowałem w najbliższym numerze gazety miejsko-rejonowej. Kiedy wysłałem swoją książkę z tym utworem Ołesiowi Honczarowi, odpowiedział wdzięcznym listem. Wпрочем, o jego listach do mnie — nieco dalej. „Sobór” — krzyczy, gniewa się i grozi… Dział rękopisów i tekstologii Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy posiada również fundusz Samczuka U. O., gdzie pod nr 195, jedn. zb. 191, znajduje się maszynopis — „Z powodu „Soboru” Ołesia Honczara”. Po raz pierwszy opublikował go kierownik katedry literatury ukraińskiej Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego M. J. Hon w książce „Ułas Samczuk. Rozważania o literaturze” (Równe, 2005. — s. 68—78). Aż proszą się kilka akapitów stamtąd: „…W czym sekret wielkiego sukcesu powieści Ołeksandra Honczara „Sobór”? W Związku Radzieckim wydano go w stutysięcznym nakładzie, u nas tutaj w samej Ameryce wznowiono trzy razy. Z mnóstwem recenzji, artykułów krytycznych, dyskusji, komentarzy… Odpowiedź jest aż nadto prosta: człowiek Ukrainy napięty czeka dziesięcioleciami, oto już pół wieku, na jakieś drukowane słowo w tych dziwnych, niepojętych, zagadkowych sprawach. Sprawach, które, wydawałoby się, zasadniczo prostsze z prostych, ale które tam z jakiegoś powodu nabrały tak makabrycznych rozmiarów formy i treści. Pół wieku problemem jest kwestia guzika, igły, nici, obuwia, spodni, zwykłego chleba. W najbogatszym zasadniczo w zasoby naturalne kraju… Drugim pytaniem jest, dlaczego właśnie tam stworzono warunki, w których nie można czytać obcych gazet, obcych książek, słuchać obcego radia, wyjeżdżać za granicę, spotykać się z cudzoziemcami, rozmawiać z nimi, korespondować z nimi. Dlaczego tyle aresztowań, tyle zsyłek i takimi środkami. Wreszcie, dlaczego zostały wywołane te makabryczne sztuczne głody… I jeszcze trzecie pytanie: dlaczego Ukraińcy w Kijowie, stolicy swojego państwa, nie słyszą na ulicy swojego ojczystego języka, chociaż uważa się go tam za język państwowy… „Świątynia. Świątynia piękna, historii, świątynia architektury kozackiej… A wy, jak w stajni”, — mówi o tym jeden z bohaterów tej powieści, profesor Jawornycki. A inny — już nie profesor, a tylko zwykły mechanik-student Mykoła Bahłaj: „Ale mnie, — mówi on, — interesuje: dlaczego los tej samej katedry, narodowego pomnika architektury, musi zależeć od nastroju, od osobistej woli jednej osoby, niech nawet pozytywnej? Wy to uważacie za normalne?”. Rozumie się, to jest tragicznie nienormalne, odpowie Mykole Bahłajowi każdy świadomy czytelnik, ale w tej przestrzeni odpowiadają oto jak: „Złych sekretarzy nie bywa, zapamiętaj sobie to. Zapamiętaj i więcej nie szczekaj na ten temat, jeśli chcesz turystycznie jeździć…”. Książka „Sobór” Honczara mówi — i nie tylko mówi, ale krzyczy, gniewa się i grozi. Ona nas niepokoi — i to gorącym płomieniem piekielnego życia. A dlatego ona jest sztuką! Wszyscy ci, którzy chcieliby widzieć ją lepszą i wiedzą, jak to zrobić, — niech potrudzą się i to swoje pragnienie usprawiedliwią czynem. Kiedy zaś oni tylko wiedzą, ale nie mogą, — niech lepiej milczą i słuchają…”.
* * * Właśnie wtedy „Radianśkyj pys'mennyk” przygotowywał do druku w nakładzie 23 tysięcy egzemplarzy biobibliograficzny informator „Pys'mennyky radianśkoji Ukrajiny”. W metryce czytamy: „Oddano do produkcji 7/VI 1969 r. Podpisano do druku 29/IV 1970 r.”. Na 96. stronie, gdzie mowa o O. T. Honczarze, zaznaczono, że jest on autorem powieści „Sobór” (1968). Nalegał na to sam Ołeś Terentijowycz. Wkrótce w tym samym wydawnictwie ujrzały światło dzienne artykuły literacko-krytyczne, wystąpienia i etiudy Ołesia Honczara „Pro nasze pys'menstwo” (podpisano do druku 1 lutego 1972 r.), do których weszły także jego odpowiedzi na ankietę moskiewskiego czasopisma „Woprosy litieratury”. Na s. 250 podkreśla on, że „pracując nad książkami nowel o współczesnym życiu, a także nad powieściami „Tawrija”, „Perekop”, „Ludyna i zbroja”, „Tronka”, „Sobór”, „Cykłon”, spotykałem się z wieloma wspaniałymi ludźmi i można byłoby niemało opowiedzieć o żywych prototypach bohaterów tych książek, o trudach i złożoności naszej pracy, o tym, jak niełatwo przychodzi nam nasze pisarskie doświadczenie. Lecz to już wymaga specjalnej rozmowy i o tym jakoś innym razem…”. Rokiem 1978 datuje się książka „Pro Ołesia Honczara” (również „Radianśkyj pys'mennyk”), gdzie w ostatnim rozdziale „Bibliografia” wyliczane są „książki O. Honczara wydane w Związku Radzieckim” (w szczególności wspomniane są dwa wydania „Soboru” — s. 417); „książki O. Honczara wydane w językach obcych za granicą”, gdzie wskazuje się „Sobór” w przekładzie niemieckim („Hamburg, Hoffmann und Campe, 1970” — s. 427) oraz polskim („tłum. K. Truchanowski. Warszawa, PIW, 1972” — s. 427). Czyli, pomimo ultrawrogiego zakazu kompartyjno-esbeckiego i totalnego przemilczania, od czasu do czasu udawało się powiedzieć choć słowo, czy pół słóweczka prawdy. Choć przychodziło to oj jak niełatwo! „Słuchali bardzo uważnie, żegnali ciepło…” Moje pierwsze spotkanie z Ołesiem Terentijowyczem. Najbardziej niezapomniane. 23 października 1978 roku. Na zlocie twórczej młodzieży. Wtedy ze wszystkich obwodów delegowano poetów i prozaików, artystów i aktorów, kompozytorów i dziennikarzy. Wtedy poznałem Wołodymyra Iwasjuka (zdarzyło mi się nawet pomagać mu wyciągać zza kulis fortepian i występować na jednej scenie), z dziesiątkami braci i sióstr w duchu i piórze. Oczywiście, jadąc do Kijowa, wszyscy byliśmy nie lada przejęci, martwiliśmy się — jak nas tam, w stolicy, będą postrzegać? Okazuje się, że denerwował się też Ołeś Honczar, co poświadczają strony jego dziennika. * * * 20 października. „Zadzwonili z KC Komsomołu, proszą wystąpić ze słowem do twórczej młodzieży — zbierają ją z całej Ukrainy. Co powiem? Oglądam się na swoje wychowanie, na lata szkolne i późniejsze — jak wiele robiono tam, by okaleczyć mi duszę, zniweczyć ją! Sam dziwię się, jak zdołałem wznieść się ponad to, co otępiało, spowijało kłamstwem, kowało w kajdany dogmatów, kultowych wypaczeń i uprzedzeń. Ale duch pracował! Najpierw jemu zawdzięczam to, że już w dojrzałym wieku zrzuciłem bielmo, wzbiłem się na szczyty, gdzie pełno światła! Ale przecież wiele lat stracono, i to jakich!..”. 24 października. „Wczoraj występowałem przed młodymi. Przed wystąpieniem zawsze się denerwuję, a tutaj jakoś szczególnie. Bo to przecież jutrzejsi! Bardzo nie chciałem, żeby odebrali to jako pouczanie. Ale wszystko wyszło dobrze. Przedtem sala była jakaś półsenna, słaba, jakby na wszystko obojętna, a tutaj ożyli! Jeśli wkładasz duszę, to ją poczują. Słuchali bardzo uważnie, żegnali ciepło, jeden z uczestników spotkania, poeta Załutywieter (z Sum), występując teraz w radiu, nazwał wystąpienie „wspaniałym”, i to tym przyjemniejsze, że słowa należą do poety, którego książka poraziła mnie swoją głębią i prawdziwością. Dzisiaj moje wystąpienie opublikowano w całości w „RU” i „Mołodi Ukrajiny”… Zatem, choć na kilka dni wybiło mnie to z rytmu, ale nie żałuję. A w ogóle w naszą literaturę cały czas wtrącają się niby jacyś Marsjanie, nieznana siła z boku, z pozaziemskich cywilizacji, ale najczęściej są to siły diabelskiego pokroju…”. * * * O, właśnie wtedy mocno odczuwałem to i na sobie! Bardzo ciężko szła do czytelników moja pierwsza książeczka. Wyszła dopiero cztery lata po zlocie, kiedy zastępcą redaktora naczelnego wydawnictwa „Mołod'” został Wołodymyr Załutywieter… „…Dążcie do zamysłów głębokich… Wielki cel rodzi wielką energię…”, — te mądre, prawdziwie ojcowsko-nauczycielskie słowa Ołesia Terentijowycza były lejtmotywem jego wystąpienia przed nami. * * * W dziwacznym świecie wtedy żyliśmy, kiedy prawie wszystko było wywrócone do góry nogami. Kiedy — jedno mówiono, drugie — robiono, a jeszcze inne — myślano. Kiedy jedna ręka — niby mnie wspierała, wysyłając na ten zlot, druga — po cichu pisała zamkniętą oficjalną charakterystykę do lwowskiego wydawnictwa „Kameniar”, gdzie na 40-lecie przyłączenia Zachodniej Ukrainy do USRR przygotowywano almanach „Pisnia i pracia”, do którego zaproponowałem także swój wybór poezji (o tym dowiedziałem się dopiero za Niepodległej Ukrainy). Jedna ręka — publicznie oklaskiwała talent Wołodii Iwasjuka, druga — potajemnie kręciła bezimienny sznur w brzuchowickim lesie na jego niepokorną głowę. Jedna ręka — Ołesiowi Honczarowi przypinała Gwiazdę Bohatera Pracy Socjalistycznej, druga — kontynuowała twardymi mackami dusić za gardło. Jego dziennik aż krzyczy — 29 kwietnia 1978 r.: „…Były dniepropetrowski boss, główny szczwacz „Soboru”, dzisiaj, równo po 10 latach (w sumie!), wręcza autorowi „Soboru” Złotą Gwiazdę! Mówią, że to było wzruszające, kiedy przykręcał Gwiazdę do klapy marynarki. A niektórzy mieli wrażenie, że on nie Gwiazdę przykręca, a serce wykręca z autora powieści… Bażan dzwoni, ironizuje (on w Feofanii): — Dałbym 5 rubli, żeby zobaczyć, jak wy całowaliście się z prezydentem…”. Jedna kłamliwie drżąca ręka, trzymając rządowy mikrofon, przekonywała wszystkich i wszystko, że jest za pokojem na całym świecie, druga — wysyłała chłopaków naszych za Hindukusz! Dziennik O. Honczara — 28 grudnia 1979 r.: „…wprowadzane są nasze wojska do Afganistanu. Jeszcze tego nam brakowało! Możliwe, że tam już leje się krew naszych młodzieńców, a tutaj… Wszystko złowieszcze. Niepokojące. Niejasne. Chmury zgęstniały do granic…”. Jedna ręka — dawała Hryhorowi Tiutiunnykowi nagrodę imienia Łesi Ukrainki, druga — pomagała, na usługach władzy, powiesić się! Dziennik O. Honczara — 6 marca 1980 r.: „Dopiero co z Kijowa oszołomili wieścią: nie ma Hryhora Tiutiunnyka. Z miesiąc temu widzieliśmy się ostatni raz. Późnym wieczorem zabłądził do nas do domu, jak zawsze bez uprzedzenia, po występie gdzieś przed nauczycielami-zaocznymi… Zostawił mi opowiadanie, które czytał nauczycielom — „Try zozuli z pokłonom”, opowiadanie wspaniałe. I oto nie ma. Po Zemliaku — to największa ze strat. I okazuje się, że i towarzysz od kieliszka u nich obu był ten sam — nocny skracacz życia… Kto ich zastąpi w tej wielostradalnej literaturze?..”. 8 marca 1980 r.: „Literacki Kijów pełen plotek o Hryhorze… W notatce, którą zostawił na stole, rzekomo było tylko jedno zdanie: „Męczcie innych, a moje wszystko spalcie…”. 21 marca 1980 r.: „…A poczta przyniosła anonimowy list, który dotyczy śmierci Hryhora T[iutiunnyka]. Widać, ktoś z bliskiego otoczenia, bo wie o nieboszczyku wiele. „Minęło 12 godzin, jak przestało bić serce, a drodzy „przyjaciele” pojawili się u zdezorientowanej wdowy i wygrzebali całą jego spuściznę… Teraz, chyba, „przyjaciele” wyczytują niezbyt przyjemne komplementy pod swoim adresem i decydują, co puścić w wieczność, a co nie”…”.
Tłumaczenie maszynowe
Marija MELNYK, członkini NSŻU, osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce, obwód winnicki. Ukraina znajduje się dziś w trudnej, uciążliwej walce przeciwko imperialnej Rosji na wielu frontach, a jednym z nich jest walka o Jedną Pomiestną Cerkiew Prawosławną w naszym państwie. Ponad 300 lat ukraińskie prawosławie jest podporządkowane Patriarchatowi Moskiewskiemu. I w niepodległej Ukrainie cerkiew jest zależna. W gąszczu podstępów moskiewskich samowładców jest tyle oszustwa, że prostym wiernym trudno zrozumieć, iż długoręka Moskwa dosięga ich na najodleglejszym chutorze, prowadzi do obłudy — i łapią się oni na kłamstwo jak ryba w sieci. Narodowo świadomi parafianie zapytali prorosyjskich księży, dlaczego nie modlimy się po ukraińsku, i usłyszeli kategoryczną, rozgniewaną odmowę: — W żaden sposób nie można. Pismo Święte, modlitwy jeszcze od Włodzimierza Chrzciciela czytane są w języku cerkiewnosłowiańskim lub rosyjskim. Modlić się po ukraińsku to grzech. Ten język nie jest kanoniczny! Ot co! Ukraińską Cerkiew Prawosławną (Metropolię Kijowską) w 1686 r. Moskwa wyrwała spod omoforu Patriarchatu Konstantynopolitańskiego i wyrwała nie kanonicznie, nie zgodnie z prawem, lecz przestępczo, korupcyjnie. Patriotycznie nastawieni ukraińscy księża zarówno w 1918 r., jak i w latach 40. oraz 90. XX w. bronili samodzielności, niezależności UCP. I co? Bolszewicy dobrze rozumieli: wypuściwszy ze swoich rąk cerkiew, nie utrzymają w posłuszeństwie Ukrainy. Dlatego utopili w morzu krwi narodowo świadomych Ukraińców. Dziś władza świecka i cerkiewna obłudą, oszustwem, próbuje niemożliwe uczynić możliwym. Batiuszki Patriarchatu Moskiewskiego przed swoimi parafianami zatajają, okłamują, że UCP podlega Moskwie — i w to kłamstwo wierni wierzą. Nawet na żelaznej tabliczce, przybitej na ścianie świątyni, napisano: „Ukraińska Cerkiew Prawosławna” — i nic więcej, nawet dwóch liter „PM” nie ma. Tak ukrywają, że służą Rosji, że stali się zwolennikami „ruskiego miru”, zdradzając tym ojczyznę Ukrainę, jak Judasz Chrystusa. Biorą na duszę grzechy: wzywają matki, by nie puszczały synów na wojnę na Wschodzie; odmawiają odprawiania pogrzebów poległych ukraińskich żołnierzy; otwarcie znieważają obrońców Ukrainy. Kiedy Prezydent Poroszenko wręczał naszym żołnierzom nagrody, wszyscy obecni wstali i klaskali, Metropolita UCP PM Onufry oraz inni wyżsi hierarchowie nie wstali, oświadczając: „My nie witamy morderców”; finansowo i moralnie wspierają separatystów. Jaka bielmo musi być na oczach, czym muszą zarosnąć uszy, żeby nie widzieć, nie słyszeć, nie chcieć znać tych „działań” moskiewskich duszpasterzy, żeby umyślnie nie zauważać, jak głowa PM Cyryl błogosławi rosyjskich wojskowych do zabijania obrońców naszej Ojczyzny (błogosławieństwo do zabójstwa — czy to po chrześcijańsku? A co z przykazaniem „nie zabijaj”?), i to w czasie, gdy w ukraińskich świątyniach (oczywiście prorosyjskich) trzykrotnie podczas jednej Liturgii na cały głos za niego — Patriarchę Cyryla — wznoszą modlitwę! Duszpasterze PM wbijają do głów swojej owczarni: w cerkwiach Patriarchatu Kijowskiego nie ma wysokiej chrześcijańskiej duchowości, a tylko polityka. Co za obłuda: swoją winę przerzucać na kogoś innego! Cały świat nie wątpi, że działalność głowy PM była i jest czystą dyplomacją — do szpiku kości. Moskiewscy monarchowie i patriarchowie od XVII w. tylko czatowali, łowili sprzyjający moment historyczny, kiedy razem z cerkwią można zagarnąć całą Ukrainę. Ba! Z długimi rękami — zakusy są bardziej globalne. Przestrogą brzmi: Moskwa — Trzeci Rzym. A Czwartego nie będzie! Ale Ukraina ma (nie jest przecież sierotą) wiernych synów i córki, którzy cierpią za integralność i niezależność naszego państwa; obce zwyczaje, obcy język w przodkowskich świątyniach, pogarda księży PM wobec bohaterów Majdanu naszych wiernych dotknęły do żywego — nie wytrzymali zniewagi okupantów i separatystów. W Wielki Piątek 2015 r. parafianie cerkwi Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w Murowanych Kuryłowcach umówili się między sobą, że dobrowolnie wychodzimy spod jurysdykcji Patriarchatu Moskiewskiego. W zamian poprosili zwierzchnika cerkwi Opieki Najświętszej Bogurodzicy w Nowej Uszycy Patriarchatu Kijowskiego ks. Iwana o odprawienie Liturgii Wielkanocnej. Wtedy stworzyli nową wspólnotę cerkiewną ze świątynią św. Mikołaja Cudotwórcy, zarejestrowali się w eparchii winnickiej PK. Ta dobra nowina jak jaskółka przyleciała w rejon mohylowsko-podolski do wsi Chońkowce, której obywatele podporządkowanie naszej cerkwi Patriarchatowi Moskiewskiemu odbierają jako hańbę i samowolę. Chcieli zobaczyć i usłyszeć nabożeństwo u nas. Wiosną 2017 r., w święto Zmartwychwstania Chrystusowego, witaliśmy drogich gości ze wsi Chońkowce… Pełne czci chwile Liturgii. W uroczystej, niezmąconej ciszy rozbrzmiewa płynny baryton księdza ks. Serhija. Obecni w skupieniu chłoną każde przodkowskie słowo — i przypowieści Chrystusa, przemowy apostołów, słowa modlitwy są przejrzyste, wyraźne, jasne, jak na dłoni. A modlitewny śpiew w wykonaniu chóru cerkiewnego pod dyrekcją utalentowanej śpiewaczki Switłany Orłowskiej oczarował wszystkich duchową melodią. — Powiedz drugie: jak myśmy tak zbłądzili, tak nieopatrznie ustąpili wrogowi swoim językiem? Jeszcze jakim językiem? Dźwięcznym, melodyjnym, przebogatym… Bardzo spodobali nam się ludzie z Chońkowiec: przyjaźni, uważni, szczerzy. A mnie było jeszcze ciekawie dowiedzieć się, skąd biorą się źródła ich pozytywnego stosunku do Jednej
Kościoła Lokalnego w Ukrainie. Dlatego, nie zwlekając, przyjeżdżam do wsi. Witają mnie życzliwie, jeden przez drugiego pokazują, opowiadają. Ucieszyli mnie legendą, którą od kilkuset lat przekazuje się z ust do ust. Pewnego razu Matka Boża szła wysokim lewym brzegiem rzeki Karajec – zachwyciła się równiną zielonego jedwabiu z kwiatuszkami-słoneczkami. Ten malowniczy zakątek wyglądał jak urwisko, obramowane bujną zielenią, nad głęboką doliną. Bogarodzica odpoczywała tu i pobłogosławiła to piękno. To podanie zapadło w serce wieśniakowi Jakowowi Chuchlejowi. Olśniło go marzenie: w tym miejscu wznieść dom Boży. W 1739 r. własnymi siłami zabrał się za świętą sprawę – i wkrótce pośrodku wsi stanęła cerkiew, która przez 100 lat jednoczyła wspólnotę: chrztem, ślubem, spowiedzią, przebaczeniem, odprawianiem pogrzebów. W 1830 roku parafianie postanowili: na miejscu starej cerkwi wznieść nową. We wszystkich okręgach szukali pięknego i majestatycznego wzoru. Znaleźli. Marzyli, by ozdobić wieś dziełem architektonicznym. Całą społecznością zbierali pieniądze. Nawet najbiedniejszy dawał swoje ostatnie dwa grosze: z każdej chaty nitka – dla sieroty opończa. Ziemianie Petro Berezowski i Ołeksandr Wynohradski kochali nową budowę, jak to teraz mówią, nie tylko do głębi duszy, ale i do głębi kieszeni – nie skąpili na świątynię i na dzwonnicę, czym zasłużyli na szczerą wdzięczność i dobrą pamięć potomnych. W 1937 r. tę świętość ku czci Archanioła Michała zburzyli poplecznicy bolszewików – kamień na kamieniu nie został. Tylko fundament cudem ocalał – jako pamięć o chwale i hańbie. Wieś zamilkła, zaniemówiła, posmutniała. Zasmuceni ludzie z szacunkiem obchodzili wymodlone miejsce i dzieciom zakazywali tam biegać, nie bawić się. Ociosane bryły podstawy świątyni wyrastały z gruntu, niczym korzenie nowej świętości na tej błogosławionej ziemi. Słuchając tych życzliwych, marzycielskich Podolan, rozumiesz, jak droga jest im ta ziemia: tutaj są groby rodziców i dziadów, tutaj zakopana jest i ich pępowina. A dawność, owiana romantyzmem, rozgrzewa duszę rodzinnym ciepłem, budzi dumę z chwały przodków, wzywa do bycia solidarnym z bojownikami o niepodległą Ukrainę i jej niezależny Kościół. Właśnie z tych pięknych tradycji dawności – źródła wiary chrześcijańskiej i patriotyzmu. Te szlachetne cechy u ludzi z Honkiwiec od razu zauważył dziekan, proboszcz cerkwi św. Mikołaja KP, ks. Serhij. Z wielką radością słuchał ich, poparł zamiar założenia wspólnoty religijnej, dał cenne rady, jak w eparchii winnickiej KP zarejestrować nową parafię, jak wypełnić ją życiem. Za jego namową 25 lipca 2017 r. przeprowadzili pierwszą na Mohylewszczyźnie Podolskiej Liturgię w języku ukraińskim. Skupienie ludzi w świątyni nie ręką ludzką uczynionej: błękitne sklepienie z białymi chmurami, ściany nie z kamienia – ścianami stali wierni. Tęskne melodie panichidy dotykały wszystkich włókien duszy, przywoływały wspomnienia o drogich ludziach. Wśród żywych niewidzialnie stali zmarli. Ksiądz wymieniał imiona wyryte na kamiennych płytach; ojczyzna nie zapomniała swoich synów – znała ich gorycz w ostatnich chwilach na tym świecie. Na śmiertelny bój szli nie „Za ojczyznę! Za Ukrainę!”. Wykonywali rozkaz: „Wpieriod za Rodinu!”. Strasznie umierać jeszcze za cudze, wrogie państwo… Ten dzień dla mieszkańców Honkiwiec stał się symbolem powrotu do wiary chrześcijańskiej, utwierdzonej na naszej ziemi przez Wielkiego Księcia Włodzimierza Chrzciciela. Opowiada nauczycielka-emerytka Sława Pobereżnyk: „W dniu pierwszego nabożeństwa byliśmy bardzo szczęśliwi: jakby po długich błąkaniach wrócili do rodzinnego progu. Jednocześnie niepokoiliśmy się, martwiliśmy, gdzie znaleźć miejsce na nabożeństwa. My przecież z cerkwi MP wyszliśmy z pustymi rękami, bez niczego, byliśmy biedni jak mysz kościelna. I znaleźliśmy: pośrodku wsi zaniedbane pomieszczenie piekarni. Wytrwale, starannie, całymi rodzinami pracowali: Chuchlejowie, Szewczykowie, Wojtowie, Pobereżnykowie, Hebrinowie, Tymczyszynowie. Nie pozostawali w tyle W. Owczar, O. Synycia, H. Samboryk, H. Szymanśka, I. Dziubenko, A. Forkun, W. Wasyluk, W. Małowyczko, P. Pyczak, M. Kapraniuk; mistrzowie ze złotymi rękami – Wasyl Krochmaliuk zrobił ołtarz, Mykoła Chuchlej zespawał kopułę, jeszcze i pozłocił. Tutaj nie było obojętnych – każdy podstawiał swoje ramię. Kobiety sprzątały, krzątały się przy bieleniu, malowaniu. W ciągu dwóch miesięcy niezdarny budynek przekształcił się w nową cerkiewkę – wewnątrz jak przytulna świetlica, dywany, serwety, na ikonach wyszywane ręczniki. Nie możemy nacieszyć się tymczasową cerkiewką. Ale i tak marzymy odbudować świątynię, zburzoną przez władzę bolszewicką w 1937 roku. Inicjatywę tej świętej sprawy wziął na siebie patriota Mychajło Jarczuk, pułkownik rezerwy ZSU. Kamieniem obrazy jest finansowanie. Ale nadziei nie tracimy. U nas od dawna są dobre tradycje: dla chrześcijanina honorem jest wnieść wkład w budowę świątyni choć jednym kamieniem, choć jedną cegłą, i tym uwiecznić swoje imię wśród potomnych. Lista imion ofiarodawców została zapoczątkowana: Hnatyszyn Wołodymyr, Ryha Wasyl, Tyszczenko Kateryna, Jarczuk Wałentyn, Jarczuk Anatolij, Martyniuk Wałerij…”. I oto wymarzony dzień: 21 listopada, święto Archanioła Michała – odpust tej podolskiej wsi. Po raz pierwszy od 80 lat (po zburzeniu świątyni w 1937 r.) uroczyście zadzwoniły dzwony – zwiastowały początek Boskiej Liturgii. Wzruszeni błogosławionym dzwonieniem, wycierając szczęśliwe łzy, mieszkańcy Honkiwiec kierowali się do cerkwi. A tutaj tłum drogich gości: parafianie KP z Murowanych Kuryłowiec, Nowodniestrowska, zwolennicy Jednego Lokalnego Kościoła ze wsi Serebria, Łypczany, Nyszowci – wszyscy przyjaźnie witali mieszkańców Honkiwiec z poświęceniem cerkwi Archanioła Michała. Znakiem szacunku dla patriotyzmu mieszkańców tej wsi była wizyta przedstawicieli władz rejonowych: przewodniczącego Mohylewsko-Podolskiej Rejonowej Administracji Państwowej Ołeha Kytasiuka, jego zastępcy Mychajła Hoculiaka, przewodniczącego rady rejonowej Wołodymyra Siranta. Wszyscy – z prezentami. Zaczyna się świąteczne nabożeństwo. Dziekan, ksiądz ks. Serhij, wzruszony doniosłą misją, czyta modlitwy po ukraińsku. Wstrzymując oddech, wszyscy z zachwytem przysłuchiwali się i sercem poczuli, że z prapradziadami czasów Włodzimierza Chrzciciela są związani żywą pępowiną: językiem, pieśnią, charakterem, ziemią, po której książę chodził z naszymi przodkami. Słyszeli głos własnej krwi: ona stukała w ich serca. Twarze parafian młodniały, piękniały, w oczach jaśniała radość: modlimy się językiem własnego narodu – i nikt nie może wyrzucać nam wymyślonej niekanoniczności. Apostoł Paweł w „Liście do Galatów” pisał: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie” (List św. Pawła do Galatów 3, 28). Jego słowa świadczą, że przed Bogiem wszystkie narodowości są równe – nie ma „ani poganina, ani Żyda”. Kto będzie sprzeciwiał się apostołowi Pawłowi? Na duszy u wiernych jaśnieje: nie ustąpiliśmy wrogom – nie zhańbiliśmy się zdradą. Radość i smutek dzielimy z Ukrainą. 21 listopada, w Dzień Soboru Archanioła Michała, przewodniczący rejonowej administracji państwowej Ołeh Kytasiuk pogratulował parafianom cerkwi św. Archanioła Michała UCP KP we wsi Honkiwci z okazji doniosłego wydarzenia – oficjalnego otwarcia świątyni. Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy UCP KP, osiedle typu miejskiego Murowane Kuryłowce
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
była to historia wszystkich jego publikacji o wybitnych artystach. Żadna z nich nie powstała dzięki autorskiemu improwizowaniu. Mykoła potrafił szybko pisać, niemal do utraty przytomności przesiadywać przy biurku, ale działo się to dopiero po tym, jak zebrał wszystko, co można było znaleźć, i wszystko przestudiował. Zawdzięczamy mu interesujące szkice o Saksagańskim, Sadowskim, Kozłowskim, Zańkowieckiej, Hmyri, a także szereg portretów literackich. Chętnie występował z referatami na tematy artystyczne. Wydaje się, że prowadził nawet specjalne wykłady muzyczne przy stołecznym Domu Nauczyciela. Oczywiście mógłby wykładać na uczelni wyższej — jego erudycji w kwestiach ukraińskiej kultury i sztuki pozazdrościłby niejeden profesor. Niestety, nikt go do wykładania na uczelni nie zaprosił. Takie praktyki stosuje się głównie na uniwersytetach świata zachodniego. U nas znam tylko przypadek rektora Uniwersytetu Lwowskiego im. I. Franki, Iwana Wakarczuka, który zaprosił na uniwersytet na stanowiska profesorskie Romana Iwanyczuka i Ninę Biczuję. Praca w „Literaturnej Ukrainie” kosztowała Mykołę nadzwyczajnej cierpliwości i zabierała wiele energii nerwowej. Był bowiem stale pod presją. Niewiele swoich pomysłów zdołał tam zrealizować, ponieważ niemal przed każdym redakcja włączała czerwone światło: „Zabronione!”. Dopiero gdy zmieniono redakcję i pod koniec pieriestrojki Mykoła mógł odetchnąć z ulgą oraz pisać i publikować znacznie swobodniej. Był jednym z inicjatorów tworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego, „Memoriału”, Ludowego Ruchu Ukrainy. Wydaje się, że bez niego nie odbywał się żaden wiec, które wówczas wstrząsały Kijowem. Studenci pod Radą Najwyższą zorganizowali demonstrację na rzecz oficjalnej rehabilitacji symboliki narodowej. Ukraińska radziecka milicja, zgodnie ze swoimi klasycznymi tradycjami, rzuciła się bezlitośnie bić chłopców i dziewczęta. Kaharłycki nie byłby Kaharłyckim, gdyby nie stanął w ich obronie. Wtedy został ciężko pobity. Długo chorował i stał się inwalidą. Wydaje się, że właśnie od tamtego czasu zaczęły się jego ciężkie choroby, z których już nigdy nie zdołał wyjść. Wiem, że pracował nawet przykuty do łóżka. I jest to tak charakterystyczne dla niego. Dla człowieka o prawdziwie wysokim celu i natchnionej pracy.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło SŁABOSZPYCKI W tamtych odległych latach natykałem się na tłumaczenia Mykoły Kaharłyckiego z bułgarskiego i niemieckiego, które ukazywały się w osobnych wydaniach, i utwierdzałem się w przekonaniu: on naprawdę dobrze zna język ukraiński — naocznie bogata paleta językowa. Swoją drogą, w tamtych czasach instytut Biłodida (tak nazywaliśmy kierowany przez jednego z ideologów rusyfikacji Ukrainy Instytut Językoznawstwa) wydawał całe rejestry niezalecanych do użycia rdzennie ukraińskich leksemów, które, widzicie, oddalały ukraiński od rosyjskiego i nie sprzyjały wzajemnemu zbliżeniu naszych języków (czyli rozmywaniu ukraińskiego przez rosyjski). Pracowałem wtedy w młodzieżowej gazecie i dobrze to pamiętam. A Mykoła Kaharłycki jakby specjalnie wypisywał represjonowane słowa i wstawiał je do swoich tłumaczeń oraz pism. Słyszałem wtedy, że nie wiodło mu się najlepiej w „Mystectwie” właśnie przez jego narodowo twardą postawę. Oczywiście, długo nie mogli tam ścierpieć Kaharłyckiego — i niedługo potem znalazł się na ulicy. A w ślad za nim brzmiały te oskarżenia, które utrudniały mu możliwość ponownego podjęcia gdziekolwiek pracy literackiej. Odpowiednia służba powiadamiania o nieprawomyślnych była wtedy dobrze zorganizowana. Minęły lata — i spotkaliśmy się z Mykołą w „Literaturnej Ukrainie”. Nie wiem, kto mu protegował, by się tam dostać, bo tak po prostu znaleźć się w tej redakcji było niemożliwe. Powiedzmy, mnie niemal za rękę Wasyl Zemlak przyprowadził do Pawła Zahrebelnego, który był sekretarzem Związku i w jego podporządkowaniu były wydawnictwo „Radianśkyj pysmennyk” oraz organy prasowe Związku. Zahrebelny narzucił mnie redaktorowi pisarskiej gazety, który początkowo próbował zignorować jego rekomendację. Ale w odpowiedzi na to rekomendacja stała się poleceniem — i zająłem miejsce w dziale krytyki, nad którym krzyżowały się różne linie sił, wybuchały gromy i błyskały pioruny. Nie zdążyłem jeszcze zaadaptować się do nowej roli zawodowej, gdy w redakcji pojawił się Mykoła Kaharłycki. Najwyraźniej aktywnie polecił go ktoś ze znanych pisarzy, z których zdaniem liczył się narowisty Zahrebelny (wiem, jak stanowczo odrzucał kandydatury ludzi, którzy wydawali mu się szarzy i przeciętni). Nadija ONYSZCZENKO Zdjęcie Ołeny IWANICKIEJ Ty mówisz: „Wojna… A kogo to obchodzi? Mam to gdzieś. Bo u nas tutaj dni pogodne!” Miałem przyjaciela. Chowałem go w poniedziałek. Dokładniej część. Bo drugiego znaleźć nie mogą. Ty mówisz: „Donbas… A czemu by nam go nie oddać? Bo tam, oprócz ruin, i tak nie ma ani czorta”. U mojej znajomej strzałem zabili matkę Za to, że założyła wyszywankę… Wiesz, Ty możesz krzyczeć, że to wszystko o innych, oczywiście, Oglądaj telewizor, dopóki umierają dzieci. Lecz tylko gdy wróg przyjdzie do ciebie do miasta, Co ty mu powiesz, jak przekonasz siebie, by nie zabić? Z bliska Mykoła okazał się człowiekiem wyjątkowo życzliwym, dynamicznym i entuzjastycznym. I bardzo kłopotliwym dla ówczesnych kierowników redakcji — redaktora Witalija Wynohradśkiego i jego zastępcy Borysa Honczarenki. Gdyby powiedzieć, że ci dwaj byli absolutnie indyferentni wobec ukraińskiej sprawy w jakimkolwiek jej wymiarze i przejawie — to byłby dla nich jeszcze komplement. Byli wzorowymi ukrainożercami. Konsekwentnie walczyli ze wszystkimi, w kim według ich podejrzeń był „ukraiński duszek”. Dla nich nawet obciążony wszystkimi możliwymi regaliiami (od Bohatera pracy socjalistycznej aż po laureata Nagrody Leninowskiej i członka KC KPU) Ołeś Honczar był osobą nie do końca prawomyślną. A co dopiero mówić o Linie Kostenko, Hryhorze Tiutiunnyku, Romanie Andrijaszku, Wałeriju Szewczuku, Dmytro Pawłyczce, Jewhenie Hucałe, Juriju Szczerbaku — to były „konia trojańskie” w ukraińskiej literaturze radzieckiej! Redakcja robiła wszystko, by te nazwiska w pozytywnym kontekście jak najmniej pojawiały się w gazecie. Wynohradśkyj i Honczarenko kiwali na KC KPU: tam oto Małanczuk (ówczesny sekretarz ds. ideologii) sam bezlitośnie walczy z wszelkimi przejawami ukrainofilstwa. I nam wszystkim każe to robić. Po to jesteśmy tu postawieni. Albo niektóre z tych nazwisk w ogóle się nie pojawiały. A prawdomówny i szczery Kaharłycki na zebraniach wyrzuca całemu zespołowi redakcyjnemu, że zbyt mało piszemy o najwybitniejszych postaciach literatury narodowej i nie pokazujemy czytelnikowi jej hierarchii oraz prawdziwego kanonu. Żeby było to wszystko z całkowitą odpowiedzialnością. Jak według hamburskiego rachunku. Wyobraźmy sobie, jak wściekał Kaharłycki pachołków Małanczuka! Nie wiedziałem wtedy, że ojca Mykoły we wsi Czerniachiw w rejonie kaharłyckim na Kijowszczyźnie represjonowano zaraz po narodzinach syna. Był to straszny rok 1937. Mykoła nigdy nie opowiadał nam o tym, ale — jestem pewien — zawsze pamiętał tę tragiczną okoliczność, która nie mogła nie wpłynąć na całe jego życie. I na jego myśli o władzy komunistycznej. Są takie przypadki, kiedy człowiek za nic nie wybacza. I to jest właśnie taki. Mykoła pisał wszystko: recenzje, artykuły publicystyczne, szkice, dokumentalistykę. Jego ulubionymi tematami były nasza sztuka i kultura. Oksana Petrusenko, Mychajło Doneć, Kateryna Biłokur — do ich postaci powracał wciąż na nowo, publikując coraz to nowe materiały z nieprostego życia tych wielkich ludzi, którymi — nie przestawał tego stale podkreślać — ma się szczycić ukraiński naród. Dobrze pamiętam, jaką sensacją stało się pojawienie listów Kateryny Biłokur w „Witchyzni”, które uporządkował i przygotował do druku Mykoła Kaharłycki. Są one absolutnie genialną powieścią ludową. Bezbronna, bezwzględnie szczera spowiedź wielkiej — od Boga! — artystki, znaczenia której (w tym Kaharłycki był święcie przekonany) my nijak nie możemy uświadomić. Potem jeden z prozaików napisał na podstawie tych listów powieść o Katerynie Biłokur. Przy całej jego wyrazistej stylistyce i fantazyjnej swobodzie autora, nie zrobiła ona takiego wrażenia jak jej listy. Jak dla mnie, trzeba je studiować nie tylko jako ważne materiały do biografii Kateryny Biłokur — to dokument ludzki o wyjątkowym znaczeniu. Trzeba je studiować także jako ważne dzieło literackie. Jest tam wiele motywów współbrzmiących z „Zaczarowaną Desną” Ołeksandra Dowżenki. Jako natchniony kolekcjoner, zbierał Mykoła materiał o Oksanie Petrusenko i podsumował wszystkie swoje poszukiwania niezwykle ciekawą książką o wielkiej śpiewaczce. Jeszcze raz chcę podkreślić: nie było to napisane, jak to mówią, z doskoku (na wzór tego, jak zrobił jego kolega z książką o Biłokur). Kaharłycki uporządkował zbiór wspomnień, listów i materiałów o Petrusenko. Dalej stworzył jej portret twórczy, pozytywnie oceniony przez muzykologów. A dopiero po tym zabrał się do pisania powieści biograficznej. Na tym przykładzie widać jego sumienność i odpowiedzialność w pracy. Tak, choleryczny, dynamiczny, otwarty na natychmiastowy zachwyt, on jednak niczego nie robił w pośpiechu. Cierpliwie wysiadywał w archiwach. Szukał ludzi, którzy znali Biłokur, Petrusenko, Doncia. Taką
Jeszcze gdzieś w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku po raz pierwszy usłyszałem o Mykole Kaharłyckim. Moja dobra przyjaciółka, która pracowała jako korektorka w wydawnictwie „Mystectwo”, opowiedziała mi o redaktorze wydawnictwa, który, według jej słów, był bodaj jedynym spośród wszystkich tamtejszych pracowników, który nie tylko stale mówił po ukraińsku, ale też rzeczywiście znał ten język. Przybiegano do niego po konsultacje, kiedy nie można było zdecydować, jak poprawić w rękopisach ten czy inny błąd stylistyczny. Wydawałoby się, że za to powinni go szanować, ale, jak mówiła moja przyjaciółka, w „Mystectwie” wszystko było wręcz przeciwnie — właśnie za to zgodnie go nie lubili. I w tym jest smutna prawidłowość — niestety, w życiu najczęściej układa się tak, że lepszych nie lubi się właśnie za ich bycie lepszymi. Za ich zawodową czy moralną wyższość albo za ich wiedzę. W tym przeciętność jest agresywna i konsekwentna. Zmieniają się czasy i pokolenia, a taka sytuacja powtarza się i powtarza i, zdaje się, już stała się smutną normą.
Tłumaczenie maszynowe
Mówisz: „Wojna… I co nas obchodzi?” Ty siedzisz w domu… A oni idą po kościach boso. Miałem przyjaciela. Chowałem go w poniedziałek.
Dokładniej – część jego. Bo drugiej wciąż szukają.
Ten wiersz Denysa Koskina, ucznia klasy 11-A Czernihowskiej SZSZ nr 1, zwyciężył w XIII Regionalnym konkursie twórczości uczniowskiej „Sławni potomkowie Tarasa”, który organizuje i przeprowadza Niżyński Obwodowy Pedagogiczny Lyceum Czernihowskiej Rady Obwodowej. Wszyscy pozostali 50 uczestników z Czernihowszczyzny i Kijowa również byli utalentowani. Jednak poważne jury w składzie znanych poetów, tłumaczy i prozaików: Ołeksandra Zabarnyjego, Anatolija Szkulipy i Ołeksandra Hadzynskiego, uznało za odkrycie tego twórczego współzawodnictwa autora, który po raz pierwszy przesłał im swoje wiersze. Uznani literaci szczerze cieszą się z takich odkryć, pomagając im twórczo rozwijać się, redagując ich utwory, polecając do publikacji, do przyjęcia w szeregi związków pisarzy i dziennikarzy. Właśnie poezja pomaga szukać siebie w bezmiarze świata zwycięzcom poprzednich konkursów: Marynie Łapaj, Myrosławie Uniat, Julii Jakubiw, Bohdanowi Własenko, Jarosławie Worczak, Ołeksandrze Łucznikowej, Wiktorii Czernenko, Alonie Szewczenko, Wasylowi Semenczence. Ich wiersze otwierają 13. wydanie zbioru „Ścieżka do Szewczenki”, zredagowanego i opracowanego przez Ołeksandra Hadzynskiego i Allę Kajdasz. Kolejny chlubny potomek Tarasa, Zofija Zaczepyło, absolwentka Kijowskiego Gimnazjum Języków Wschodnich nr 1, przesłała wideopozdrowienia z Chin, gdzie doskonali język chiński i pisze wiersze po ukraińsku. „Nie jest tak ważne, jakie miejsce w konkursie zajęliście dziś – zaznaczył Anatolij Szkulipa. – Cieszy nas wasza wczesna dorosłość, to, że boicie się, według poetyckiego określenia Apolinarii Hornickiej, „zgubić w sobie człowieka”. Jak tu się nie zgodzić z dziewiątoklasistką Brovarskiej ZOSz nr 3
Koordynatorka konkursu Alla Kajdasz z laureatem Denysem Koskinem
Walerią Jarmak, która zwraca się do Szewczenki: Nie martw się, ojcze! Jasny dzień
Rozgoni mrok,
I nadejdzie dzień! Już dorasta młodzież mocnoskrzydła,
Która śpiewa pieśni ojcowskie!
Tłumaczenie maszynowe
Zoja KUCZERIAWA poetka, prozaiczka, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy
Obrońcom ojczystej ziemi na wschodzie Ukrainy
— Nie idź, synku. Nie idź… Jesteś u mnie jedyny, jedyneńki, jeden jedyny… Ja tego nie przeżyję… Ojciec chodzi jak cień, milczy. A ja… Serhijku, nie idź. Przecież cię nie powołują, przecież nie przysłali ci wezwania? Po co ty dobrowolnie idziesz w to piekło? Życie jest jedno, dziecko moje! Na Doniecczyźnie już są rosyjskie wojska… To wojna, synu! Gdzie nam z nimi walczyć? My nie mamy takiej armii jak oni! A ilu jest zdrajców! Iwanie, przecież ty jesteś ojcem, powiedz mu coś! — szlochała Mariana, obejmując rękami drzwi. — Nie puszczę. Albo pójdę śladem… — Serhiju, odstaw plecak, przestań, Mariano, nie obejmuj drzwi. Siadajcie — porozmawiamy — stanowczo powiedział Iwan. Serhij usiadł na krześle, postawił plecak na kolanach, trzymając go obiema rękami. Mariana odeszła od drzwi, usiadła obok syna, a ojciec — naprzeciwko. — Znaczy, będzie tak — pójdę ja. A ty, synu, poczekaj. Zostań z matką. Ja wrócę, wtedy pójdziesz ty. Wszystkim wszystko jasne? — Nie, tato, nie jasne. Ty nie możesz iść do wojska po operacji serca. Nie możesz i nie pójdziesz. Tego nie będzie. Zostań z mamą… Wszystko będzie dobrze. Ja niedługo wrócę. Niedługo, niedługo. A teraz pora na mnie. Nie odprowadzajcie… Serhij założył plecak, objął matkę, ojca i poszedł… Mariana już nie szlochała. Codziennie chodziła do świątyni. Każdego wieczoru po pracy robiła na drutach skarpetki, wkładała do paczek i zanosiła do punktu wolontariatu. Zbliżała się zima — bojownicy potrzebują ciepłej odzieży. Po tym, jak Serhij poszedł na wojnę, dom wypełnił się milczeniem, smutkiem i czekaniem. W telewizorze oglądali tylko „wiadomości”, mówili tylko o wojnie na wschodzie Ukrainy. Serhij dzwonił rzadko. Więcej wypytywał o rodziców, niż opowiadał o sobie. „U nas wszystko dobrze, nie martwcie się”, — mówił i prosił, by nie pytać, gdzie jest, czym się zajmuje, bo taka informacja może zostać przechwycona przez wroga… Serhij nie wiedział, że ojciec znów jest w szpitalu, a matka opłakuje poległych bojowników, z którymi żegnają się na Majdanie w Kijowie, odprawiają nabożeństwa żałobne w świątyniach w całej Ukrainie… Wszystko, czym żyła, co planowała, przestało dla Mariany istnieć. Pewnie człowiek do wszystkiego może przywyknąć — kobieta znalazła się w głuchej, zmęczonej przestrzeni, gdzie jest tylko ona, wojna i jej dziecko. „Co ja mogę zrobić? Tylko modlić się i pomagać wolontariuszom… Kto może zatrzymać tę wojnę? Dlaczego nie zatrzymują? Co robić? Ile jeszcze cierpieć? — rozrywało się serce… Wieczorem Mariana usłyszała w „wiadomościach”, że tej nocy zginęło trzech wojskowych, a dziewięciu zostało rannych. Za każdym razem podobna informacja ściskała serce, a dzisiaj szczególnie, aż ciężko było oddychać. Nocy nie przespała. Rano obcy męski głos z komórki powiadomił, że jej syn Serhij przebywa w szpitalu wojskowym… Iwan na telefon z jakiegoś powodu nie odpowiedział i nie oddzwonił. Mariana stała w korytarzu wagonu, przytulając czoło do zimnego okna. Nie płakała, z nikim nie rozmawiała. Po kilku godzinach była już w szpitalu…
Serhij leżał cały w bandażach. Kroplówka jakby odliczała sekundy. Lekarz opowiedział o ciężkich ranach, o tym, że Serhij jest już po operacji, że stan jest ciężki, ale jest nadzieja na lepsze. Mariana chciała o coś zapytać, ale lekarza pilnie wezwano na salę operacyjną… Serhij nie reagował ani na słowa, ani na dotyk — po prostu leżał… Do sali weszła pielęgniarka, sprawdziła kroplówkę, zmieniła leki. — Nie smućcie się, mamusiu, wszystko będzie dobrze, — powiedziała krzepko. — Ten bojownik u nas jest bohaterem. Wytrzymał bardzo skomplikowaną operację, dobrze zniósł narkozę, serce pracuje normalnie. Nie martwcie się… Pielęgniarka podeszła do bojownika, który leżał na sąsiednim łóżku. W jednej chwili zaniepokoiła się, odwróciła się do Mariany, wzięła ją za ramiona i powściągliwie powiedziała: „Poproszę Panią o wyjście na korytarz. Proszę posiedzieć w westybulu, dopóki Pani nie zawołam…” Po kilku minutach Mariana zobaczyła, że z sali wywieziono bojownika przykrytego z głową prześcieradłem… Siedziała niewzruszenie. „Wszystkiego, co dzieje się w kraju, nie można pomieścić ani w sercu, ani w głowie”, — myślała kobieta. Chciało się nie płakać, a szlochać na cały świat. Ale co to pomoże? Na zwolnione łóżko przywieziono z sali operacyjnej innego bojownika. Pielęgniarka pozwoliła Marianie znów wejść do syna do sali. Lecz zadzwonił telefon. Mariana początkowo pomyślała, że to Iwan i że zaraz powie mu o Serhiju, ale nie całą prawdę od razu… Lecz to nie był Iwan. — Halo! Czy Pani jest żoną Iwana Horisznyka? Mam, niestety, ciężką wiadomość. On dzisiaj, siedząc przed telewizorem, nagle zmarł. Mówią, że usłyszał jakąś informację o synu, który jest na wojnie… Proszę wybaczyć, że nie zdołaliśmy uratować… Mówią, że Pan Bóg zsyła człowiekowi tyle cierpień, ile zdoła wytrzymać. Iwan nie zdołał ze swoim chorym sercem. „A ja zdołam? A ja muszę! Kto mi pomoże? Każdy ma swoją biedę. Czemuś ty, Iwanku, w tak ciężkim czasie mnie opuścił? Co ja mam robić? Jak przeżyć? Jakże ja bez ciebie, tak drogiego mi człowieka? Ciebie trzeba pochować… O syna trzeba walczyć. A jeśli nie stanie Serhijka, to i mnie na tym świecie nie ma po co być”, — w drodze do domu myślała Mariana… Cała wieś chowała Iwana. Cała wieś zebrała pieniądze dla Serhija. Mariana nie chciała brać, bo przecież leczenie jest bezpłatne. — Bierz, Marianko. Pieniądze zawsze się przydadzą. Na witaminy dla Serhija, potem na odpoczynek. Bóg na pomoc, — mówili współmieszkańcy wsi. Mariana podziękowała i tego samego dnia pojechała do syna… — Stan ciężki, ale stabilny, — powiedział lekarz. — Będziemy leczyć, czekać i mieć nadzieję na lepsze.
— Zacharze Olegowyczu, a gdyby tak za granicę? — nieśmiało poprosiła Mariana. — Mam tutaj pieniądze, wieś zebrała. — Rzecz w tym, że Serhija kategorycznie nie wolno przewozić. Możemy stracić wszystko. Potrzebuje spokoju, leczenia i jeszcze jednej operacji, którą jesteśmy w stanie wykonać w naszym szpitalu. A tę kopertę proszę schować i nikomu nie pokazywać. Rozumie pani, teraz lekarze są jak na wojnie. Tu jest nasz front… „Mimo wszystko, jak wielu jest dobrych ludzi. W ciężkiej godzinie nie jestem sama… Lekarz taki dobry, pielęgniarki uważne… Panie Boże, pomóż mojemu synkowi” — myślała Mariana i to dodawało jej sił. Stan zdrowia Serhija się poprawił. Już ściskał mamie dłoń, cicho rozmawiał, można go było nakarmić… Kiedy zapytał: „Gdzie ojciec?”, Mariana powiedziała, że trochę się przeziębił, a może to grypa, dlatego nie odwiedza syna. Czy mogła powiedzieć prawdę? Taka prawda odebrałaby mu ostatnie siły. Serhija przygotowywano do drugiej operacji. W południe lekarze zebrali się na konsylium, po którym pielęgniarka zaprosiła Marianę na rozmowę do chirurga. — Mariano Mychajliwno, Serhijowi potrzebna jest druga operacja. Tylko ona daje mu szansę, by wstać, stać się zdrowym, normalnym człowiekiem. W przeciwnym razie będzie żył, ale będzie po prostu leżał. Jednak ta operacja jest bardzo skomplikowana. Zbyt duże ryzyko. Serhij wie. Zgadza się. Ale chory jest w takim stanie, że ważne jest słowo matki. Proszę zdecydować, Mariano Mychajliwno. Operować trzeba jutro. — Zacharze Olegowyczu, nie wiem… A jakby Pan zdecydował na moim miejscu, proszę powiedzieć, bądź Pan łaskaw? I proszę wybaczyć — prosiła wyczerpana żalem kobieta. — Wybrałbym operację — powiedział lekarz. — Dziękuję. Zgadzam się… Niedaleko szpitala rozciągał się brzozowy gaj. Może czyjeś troskliwe ręce posadziły brzózki, czy wyrosły same, ale teraz ta wspaniała okolica wabiła zaciszem i niedoścignionym, delikatnym pięknem. Mariana wąską ścieżką poszła w głąb gaju. Przesycona zapachem lata cisza — ledwo słychać, jak liście szeleszczą, jakby szeptały. Czyste niebo obejmuje bujne wierzchołki wysokich, smukłych, białokorych brzóz… „Oto tutaj się wypłaczę… Oto tutaj wyrzucę z siebie swój ból i rozpacz” — pomyślała Mariana, zatrzymując się na polanie przy trzech młodych brzozach. „Brzózki moje, dotykacie nieba, jesteście bliżej Boga, usłyszcie mnie… Wiem, czujecie mój ból, moją tęsknotę, moją niezrównaną biedę. Straciłam Iwana — swoją miłość i młodość, pociechę i radę, amulet i ochronę. Teraz tracę to, co najdroższe — dziecko, synka naszego. Za co jestem ukarana? Panie Boże! Ukarz tych, którzy są winni tej strasznej wojny na wschodzie Ukrainy. Najlepsi synowie giną, a ilu jest okaleczonych… Ta wojna zabrała mi męża… Zabiera syna… Brzózeńki, pomóżcie, poproście Niebiosa, by chroniły mnie i moje dziecko. Niech Pan Bóg wspomoże lekarzy jutro podczas operacji. Brzózeńki, jesteście silne, wysokie, piękne, zdrowe, jest was tak wiele — dajcie każda po jednej kropelce siły mojemu synowi. Błagam…” — Mariana przytuliła się do młodej brzozy i tak zaszlochała, że aż liście na niej zadrżały, choć wiatru nie było. Mariana dotknęła czołem białej, chłodnej kory, żeby nie zemdleć. Stała tak jeszcze przez chwilę, obejmując brzozę… Powoli poszła do szpitala. Wzięła urlop w swojej pracy, zatrudniła się tymczasowo jako salowa w szpitalu — ludziom pomoc i synem się opiekowała. Cieszyła się choć z tego i na wieś prawie nie jeździła. Kiedy o dziewiątej rano pracownicy medyczni przywieźli wózek dla Serhija, Mariana objęła go i, zbierając wszystkie siły, żwawo powiedziała: „Do zobaczenia, synku, wszystko będzie dobrze…” Trzy godziny siedziała pod salą operacyjną i w myślach się modliła… Lekarze wyszli z sali operacyjnej z rozjaśnionymi twarzami. Zachar Olegowycz, uśmiechając się, powiedział: „Gratuluję, Mariano Mychajliwno, Pani syn to zuch. Operacja przebiegła pomyślnie. Serhij będzie zdrowy. Proszę jechać do domu, odpocząć. Na reanimacji zostanie przez dwie doby — wchodzić tam nie wolno”. — Dziękuję, Zacharze Olegowyczu, ale nie pojadę, będę opiekować się innymi rannymi. — Dobrze. W takim razie dziękuję Pani i do zobaczenia. Mam dzisiaj jeszcze kilka operacji… Mariana pomagała salowym i pielęgniarkom, dyżurowała przy cudzych synach, których dzisiaj przywieźli z wojny, a bliscy do nich jeszcze nie zdążyli przyjechać. Pielęgniarka z reanimacji poinformowała, że stan Serhija jest normalny. Jest mu jeszcze ciężko, ale dynamika jest dobra. Z serca Mariany trochę spadł kamień. Chciała pobyć w samotności, popłakać i pocieszyć się. Poszła do brzozowego gaju. Ścieżka zaprowadziła na tę samą polanę do tych samych trzech brzóz… I Mariana zamarła ze zdumienia — ta brzoza, do której tuliła się, szlochając, — zwiędła… Tylko pień białokory, a zielone liście poskręcane, suche, ledwo trzymają się na suchych gałęziach. Brzoza przepadła… „Brzózeńko, siostrzyczko moja, wybacz mi — szeptała Mariana. — Ty rany mojego syna wzięłaś na siebie? Ty oddałaś mu życie? A sama zginęłaś… Wybacz mi… Dziękuję ci, dziękuję bezmiernie… Wybacz…” Następnej wiosny na tej polanie Serhij posadził małą brzózkę, a Mariana podlała ją źródlaną wodą.
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowskiej Akademickiej Pracowni Sztuki Teatralnej „Suzirja” odbyła się premiera spektaklu „Kawiarnia »Republika«” na podstawie sztuki młodego dramaturga Bohdana Hnatiuka. Autor utworu wystąpił również jako reżyser przedstawienia. Dziś pan Bohdan jest gościem „Słowa Proświty”.
— Jak powstawała sztuka „Kawiarnia „Republika””? — W 2015 roku w Kijowskim Teatrze Dramatycznym „Bravo” odbyła się premiera spektaklu „Dusza w zaśnieżonym welonie” na podstawie mojej pierwszej sztuki „Ministerstwo przyszłości”. Miałem carte blanche na wystawienie jeszcze jednego spektaklu w tym teatrze, ale trzeba było napisać nową sztukę. Pojawiło się pytanie, o czym pisać. W tamtym czasie pracowałem w strukturach państwowych. Ciągle słyszało się wieści o odejściu deputowanych z tej czy innej frakcji. Wtedy bardzo popularny był termin „tuszka”. Nie można powiedzieć, że obecnie jest to lejtmotyw procesu politycznego na Ukrainie, ale wtedy problem był aktualny. Wykorzystałem tę fabułę, którą trzymałem dla noweli, i rozpisałem ją jako sztukę. Spektakl wystawiono w teatrze „Bravo”. Jednak inscenizacja nie w pełni odpowiadała mojemu zamysłowi autorskiemu. A sam spektakl być może nie wywołał zachwytu u kijowskiego widza, jednak kiedy pojechaliśmy z nim po Ukrainie, ludzie odbierali nas bardzo dobrze. W zeszłym roku w maju w Połtawskim Akademickim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym im. Mykoły Hohola wystawiono moją trzecią sztukę „Prezydent wybiera”. Ten akademicki teatr ma bogatą historię i nosi imię wybitnego pisarza, jest tu bardzo wdzięczna publiczność. Zainspirowałem się atmosferą tego teatru. — Po Połtawie postanowił Pan dać drugie życie spektaklowi „Kawiarnia „Republika””? — Wróciłem do Kijowa i zastanowiłem się nad tym, że ta sztuka to niezła praca, ma ciekawą linię fabularną, ma prawo wrócić na scenę. Ale w nowej inscenizacji trzeba zastosować inną zasadę produkcyjną — kolegialną. I przy tym można było usunąć jedną jednostkę twórczą — reżysera. Jeśli napisałem historię, jeśli wyobrażam sobie, jak trzeba ją opowiadać, to co mi przeszkadza ją opowiedzieć? Ale robić to kolegialnie. Przecież są dobrzy profesjonaliści, którzy podpowiedzą rozwiązania. W rękach niektórych reżyserów sztuka się rozdwaja. Widz, który zna tekst lub widział wiarygodną inscenizację, będzie rozumiał, że tekst żyje własnym życiem, a to, co widzimy wizualnie, własnym. U utalentowanych reżyserów te dwa życia jeszcze jakoś się uzgadniają, a u niezbyt utalentowanych żyją w zupełnie innych wymiarach. Miałem konkretne zadanie. Nie sięgałem po tańce, po efekty świetlne. I po co na pewno nie sięgałem, to po teatr plastyczny. To nie jest ludzkie zachowanie, nie ludzkie ruchy, nie ludzkie twarze. Trzeba, żeby teatr tworzyli ludzie, dla ludzi i o ludziach. Oczywiście, nie trzeba zamieniać teatru w dokumentalistykę. Ale potrzeba, żeby była pewna psychologiczna i psychofizjologiczna wiarygodność. Przynajmniej dla mnie to jest najważniejsze. Aktorzy muszą być bez specjalnej charakteryzacji, bez jakichś plastycznych rysunków. — Próbował Pan przeprowadzić jakąś główną myśl? — Życie to gra. Gra okrutna i cyniczna. Jeśli przeanalizujemy głównego bohatera, to zrozumiemy główną myśl. We wszystkich czasach przychodził jakiś młody lub nie tak młody człowiek i mówił, że wszystko zmieni. Właśnie takim jest Charyton Dalnij, który proponuje nowe życie i wierzy w to, co mówi. Spektakl „Kawiarnia „Republika”” jest o wyborze między fizyczną przyjemnością a służeniem pewnym wyższym ideałom — moralnym, politycznym, ideologicznym. A mój bohater, chociaż się sprzedał, to na końcu wybiera jednak teorię. Mówi o demokracji, o równych prawach, o wielu innych rzeczach, które bardzo pięknie brzmią, zwłaszcza gdy się w nie wierzy. Od razu, kiedy zaczynałem pisać sztukę, wiedziałem, jak potoczą się losy głównego bohatera, widziałem ten finał. Najtrudniej w procesie literackim jest widzieć finał i przedzierać się do niego przez kilometry tekstu. Oczywiście, pojawiają się pewne niuanse, pewne sytuacje, ale konstrukcja jest mi znana od początku. — Kilka słów o obsadzie aktorskiej. — Przede wszystkim wspomnę ojca — narodowego artystę Ukrainy Anatolija Hnatiuka. Nie mam wykształcenia reżyserskiego i dużego doświadczenia w pracy z aktorami. Ale mój ojciec wyjaśnił wykonawcom, jak to ma być według ich aktorskich schematów. Bardzo mi pomógł, za co jestem mu niezwykle wdzięczny. Dziękuję mu również za to, że przyprowadził ze sobą aktora Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego im. Iwana Franki Serhija Kałantaja oraz zasłużonego artystę Ukrainy Ołeksija Pałamarenkę. Z Iryną Sopił, która wykonuje rolę głównej bohaterki, poznałem się w teatrze „Bravo”. W inscenizacji spektaklu „Kawiarnia „Republika”” tego teatru wykonywała rolę tancerki. A ja już wtedy widziałem ją w roli Belli. Minęło kilka lat i wróciliśmy do tej myśli. Iryna bardzo dobrze wizualnie odpowiada swojej bohaterce. Lidia Semysiuk to wspaniała aktorka, z nią współpracowałem jeszcze wtedy, gdy przygotowywano do wystawienia spektakl „Dusza w zaśnieżonym welonie”. I oto znów się spotkaliśmy. Podoba mi się, jak stworzyła postać Kobiety w czerni. Młody aktor Nazar Boryszok to człowiek o wielu talentach. Z pierwszego wykształcenia ekonomista, brał udział w Mistrzostwach Świata w kulturystyce. Ukończył wydział aktorski Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Teatru, Kina i Telewizji im. Iwana Karpenki-Karego. Dyrektor artystyczny Kijowskich Akademickich Warsztatów Sztuki Teatralnej „Suzirja”, narodowy artysta Ukrainy Ołeksij Kużelnyj, swego czasu przeczytał zbiór moich opowiadań. Był pierwszą osobą, która poradziła mi spróbować pisać sztuki. Myślałem, gdzie można wystawić swój spektakl. Może gdzieś w garażu czy piwnicy, a może wynająć jakąś salę. Podzieliłem się swoimi planami z Ołeksijem Pawłowyczem, on poparł moje zamysły, zapewnił komfortowe warunki do prób, w końcu spektakl ujrzał światło rampy właśnie w tym teatrze. Za to wszystko jestem mu bardzo wdzięczny. Planujemy pokazać spektakl w innych miastach Ukrainy. Myślę, że zaczniemy od Iwano-Frankiwska — małej ojczyzny Nazara Boryszoka, gdzie jest znanym człowiekiem. — Zaczynał Pan jako rosyjskojęzyczny pisarz? — Na razie władam językiem ukraińskim nie na takim poziomie, jak bym tego chciał. W młodości bardzo fascynowałem się Dostojewskim, a utwory zagranicznych autorów czytałem głównie w rosyjskich przekładach. Dlatego początkowo pisałem po rosyjsku. Dopiero potem uświadomiłem sobie, że Panas Myrnyj w gatunku thrillera psychologicznego może być nie mniej interesujący niż Dostojewski. Dusza moja zawsze była ukraińska i wiedziałem o tym. Ale trzeba było odnaleźć ukraiński logos i odnajduję go, pracuję nad nim. I ta praca jest tego warta, bo w języku ukraińskim jest bardzo hojna paleta słów, odcieni znaczeniowych. Trzeba tylko głębiej uczyć się języka ukraińskiego. — Nad czym Pan teraz pracuje? — Piszę prozę, krótkie miniatury, zamieszczam je w mediach społecznościowych. Ale na razie wszystko odłożyłem i pracuję nad nową sztuką. Bardzo interesuje mnie teraz gatunek detektywistyczny. Swoją drogą, sztuka detektywistyczna Agathy Christie „Pułapka na myszy” trafiła do „Księgi rekordów Guinnessa”, ponieważ w jednym z brytyjskich teatrów jest grana tak długo, jak żaden spektakl w żadnym teatrze. Idziemy do teatru, aby zobaczyć komedię pomyłek, a rekordzistą jest właśnie kryminał. Bardzo lubię ten gatunek, chociaż jest mało reprezentowany w ukraińskich teatrach. Trzy moje pierwsze sztuki napisane są o tematyce politycznej. Teraz postanowiłem odejść od polityki. Oczywiście, nie stałem się całkiem apolityczny. Jakieś polityczne przemyślenia będą się pojawiać, ale nie będą już lejtmotywem. Sztuka, nad którą teraz pracuję, jest o sztuce, w szczególności o obrazach. — Czy chciałby Pan wystawiać spektakle na podstawie sztuk innych autorów? — To znaczy uczynić z tego rzemiosło, w tym komercyjne? Nie, nie chcę tego. Chociaż być może wystawiłbym swoje ulubione utwory. Powiedzmy „Tramwaj zwany pożądaniem” Tennessee Williamsa czy „Hamleta” Williama Szekspira. — A co z wystawianiem swoich przyszłych sztuk? — Przynajmniej bardzo tego chcę. Uważam się za człowieka samokrytycznego. Ale wydaje mi się, że wszystko nie jest tak źle. Mam prawo kontynuować tę sprawę, a nie biegać z kartkami do reżyserów. Nie trzeba „ratować” moich sztuk, będę je ratował sam.
działo się w zoo”, ale w rzeczywistości akcja nie rozgrywa się w samym zoo, lecz w jego pobliżu. I taka rozbieżność między tytułem a tym, co dzieje się na scenie, jest zamierzona. Przecież zoo to tak naprawdę wszystko to, co nas otacza, a ludzie nierzadko bywają gorsi od zwierząt. Dzięki udanej scenografii Ołeksija Wakarczuka widz czuje się, jakby znalazł się w centrum wydarzeń rozgrywających się na scenie. Czasami ludzie robią wszystko, by nie widzieć strasznej prawdy o samotności, by nie naruszać spokoju swojego, wydawałoby się, „wygodnego i poprawnego życia”. Tylko po to, by nie przyznać się przed sobą, że samotność jest wszędzie. Być może wyjście z tego błędnego koła pomoże znaleźć sztuka. Przecież, jak pisał E. Albee: „Pożyteczna funkcja sztuki polega na tym, że daje nam ona możliwość zrozumienia samej świadomości i wprowadza pewien porządek w chaotyczność naszego istnienia. Pożyteczna funkcja sztuki polega również na tym, że zmusza nas ona do odczuwania rytmu istnienia, harmonii bytu”. Materiały przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcia udostępnione przez teatry
Tłumaczenie maszynowe
Praktycznie każdy nowy spektakl Narodowego Akademickiego Teatru Dramatu Rosyjskiego im. Łesi Ukrainki staje się znaczącym wydarzeniem w życiu kulturalno-artystycznym nie tylko stolicy, ale i całego kraju. Językiem sztuki teatr kontynuuje szczerą rozmowę z nieobojętnym widzem. Nową taką pracą teatru stał się spektakl „Co się zdarzyło w zoo”. „Spektakl powstał na bazie samodzielnej pracy aktorów teatru, a dopiero potem reżyser Olha Hawryluk dołączyła do realizacji tej inscenizacji. Wybitny amerykański dramaturg E. Albee jest bezkompromisowy i surowy. On, być może na poziomie A. Millera, obnaża wrzody społeczeństwa. Czym nam dzisiaj bliska jest ta sztuka? Pokazano w niej ludzi nieskończenie samotnych, którzy potrzebują współczucia i nie otrzymują go. I to jest najostrzejszy problem współczesnego świata. Samotność! Brak komunikacji! Tęsknota za kontaktem! My w naszym kraju stopniowo zanurzamy się w zaklęty krąg tego problemu. Nie tak mocno, nie tak ostro, jak w Ameryce czy Europie. Ale dzisiaj to jedno z wyzwań czasu. Nasz spektakl to wezwanie do człowieczeństwa, wezwanie do współczucia” — opowiedział dyrektor artystyczny teatru, ludowy artysta Ukrainy Mychajło Reznikowycz. Jak wiadomo, połowa sukcesu spektaklu to trafnie dobrana obsada aktorska. I to zadanie reżyser wykonała znakomicie. Artysta Jurij Jakowlew (Jerry) jest jakby stworzony do sceny pod dachem, kiedy trzeba być z widzem na odległość wyciągniętej ręki, kiedy nie można schować się za dekoracje czy efekty specjalne. Właśnie taka odległość daje możliwość prowadzenia z widzem szczerej rozmowy. O tym, jak błyskotliwie udaje się to aktorowi, zaświadczyły spektakle „Wszyscy jesteśmy z dzieciństwa” oraz „Ławka”. Ale tym razem Jurij zdołał na nowo odkryć granice swojego talentu. Aktor porywa widza od samego początku swoją grą i już nie wypuszcza go do końca spektaklu. A Wiaczesław Nikołenko (Peter) zachwyca swoją umiejętnością szybkiego przeistaczania się. Zachowanie bohatera kilka razy gwałtownie się zmienia, co nadaje spektaklowi dynamizmu. Niewielką, ale ciekawą rolę ma Jewhen Owczarow, który gra Pracownika zoo. Stworzony przez niego obraz zaświadcza, że społeczeństwo żyje według swoich praw i jest mu zupełnie obojętny los konkretnego człowieka. Chociaż spektakl nazywa się „Co się zdarzyło”
Tłumaczenie maszynowe
Olha ŻMUDOWSKA
W przeddzień 47. Kijowskiego Międzynarodowego Festiwalu Filmowego „Młodość”, 11 maja, w hotelu Aloft Kiev odbyła się konferencja prasowa, na której ogłoszono pełny program festiwalu, który odbędzie się w tym roku od 27 maja do 3 czerwca. Z dziennikarzami rozmawiali: Władysław Liasowski, przewodniczący Rady Nadzorczej festiwalu filmowego „Młodość”; Davide La Cecilia, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Włoch na Ukrainie; Anna Pastore, dyrektor Istituto Italiano di Cultura na Ukrainie; Ihor Szestopałow, dyrektor programowy festiwalu filmowego; Bohdan Żuk, koordynator programowy festiwalu filmowego. Przewodniczący Rady Nadzorczej festiwalu filmowego „Młodość” Władysław Liasowski podkreślił, że w tym roku festiwal ma znaczące wsparcie: — W ubiegłym roku uchwalono ustawę o wspieraniu kinematografii, zwiększono zarówno ogólny budżet na wydatki przemysłu filmowego, jak i budżet, który przekazuje nam Państwowa Agencja ds. Kina — to 4 mln hrywien — poinformował. — Kijowska Miejska Administracja Państwowa przekazała również 1 mln 400 tys. hrywien. A Ministerstwo Polityki Informacyjnej Ukrainy sfinansowało nas kwotą 4 mln 500 tys. hrywien. Zazwyczaj podczas przeprowadzania wydarzeń takich jak Finał Ligi Mistrzów UEFA zabrania się organizowania w mieście innych imprez masowych, a tylko dla „Młodości” zrobiono wyjątek. Program nowego kina włoskiego Focus Italia przedstawił Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Włoch na Ukrainie Davide La Cecilia. — Cieszę się, że mogę zaprezentować nasz włoski wybór filmowy w Kijowie i na Ukrainie w ramach 47. KMFF „Młodość” oraz programu FOCUS ITALIA — zaznaczył ambasador. — Ten „mały” włoski festiwal filmowy na Ukrainie jest w tym roku powiązany z najbardziej znaczącym wydarzeniem kina włoskiego, prezentowanym przez nasze ministerstwo. Ministerstwo Spraw Zagranicznych Włoch (MAECI) rozpoczęło 3 maja program „Fare Cinema” w pomieszczeniach słynnego studia filmowego Cinecittà Studios. Włochy mają wielką tradycję kina wysokiej jakości, a ich współczesna produkcja filmowa zasługuje na wsparcie jako nieodłączna część utrwalania „marki Włochy” na całym świecie. Honorowym gościem festiwalu będzie niemiecki aktor Jürgen Prochnow, który zagrał jedną z głównych ról w filmie Davida Lyncha „Diuna” i jest gwiazdą hollywoodzkich hitów „Air Force One”, „Sędzia Dredd” oraz „Kod da Vinci”. Na festiwalu zostanie zaprezentowany jego najnowszy obraz „Ostatnia podróż Leandra”. Ten film niemieckiego reżysera Nicka Bakera Monteysa opowiada historię 92-letniego Eduarda Leandera, który po śmierci żony odmawia dożywania swoich dni w domu opieki. Zamiast tego wraz z wnuczką Adele wsiada do pociągu i jedzie na Ukrainę, gdzie w czasach II wojny światowej walczył z ZSRR jako oficer Wehrmachtu, a także przeżył namiętną przygodę miłosną.
Po raz trzeci „Młodość” odwiedzi kanadyjski reżyser Denis Côté, laureat festiwali filmowych w Berlinie i Locarno. W Kijowie zaprezentuje swój nowy film „Gładka skóra”. Na festiwalu zostanie zaprezentowanych 200 filmów, zaangażowane będą 3 kina, miasteczko festiwalowe z salą kinową pod gołym niebem na Placu Pocztowym (m.in. odbędzie się specjalny pokaz filmu „Zielona mgła”, reżyserzy Evan Johnson, Galen Johnson oraz Guy Maddin przy akompaniamencie muzyki na żywo autorstwa ukraińskiej kompozytorki Ałły Zahajkewycz) oraz Molodist Midnight Cinema Club w klubie „UBK” (Wyspa Truchanowa). Tradycyjnie Molodist Talent Workshop będzie czekać na swoich słuchaczy w Domu Edukacji i Kultury „Master Class” od 28 maja do 2 czerwca 2018 roku. Na ten okres Warsztaty staną się otwartym miejscem zdobywania nowej wiedzy, komunikacji z profesjonalistami w dziedzinie kina oraz tymi, którzy stawiają swoje pierwsze kroki w produkcji filmowej.
Oprócz Konkursu Międzynarodowego, w którym zaprezentowano obrazy ze wszystkich kontynentów planety oraz Festiwalu Festiwali, dla koneserów kina interesujące będą programy Skandynawska panorama i FORMA. Właściwe filmy ukraińskie będzie można obejrzeć w Konkursie Narodowym, reżyser najlepszego filmu konkursu zostanie nagrodzony nagrodą „Scytyjski jeleń” oraz nagrodą pieniężną w wysokości 50 000 hrywien. W tym roku zaprezentowano tu filmy: „Szczęśliwe lata”, reż. Switłana Szymko, Hałyna Jarmanowa; „Poza strefą”, reż. Nikon Romanczenko; „Maniak”, reż. Anton Somin; „Silni duchem”, reż. Wiaczesław Bihun; „Dendro dreams”, reż. Teta Cybulnyk, Elias Parvulesco; „Noc z Natalią”, reż. Andrij Bondarenko; „Huśtawki”, reż. Wałerija Soczyweć; „Co jeśli”, reż. Wira Jakowenko; „Słowo”, reż. Ihor Wisnewśkyj; „Nowy rok w rodzinnym gronie”, reż. Maksym Nakonecznyj; „Lekcja wędkowania”, reż. Kyryło Żekow; „Miqlar”, reż. Ahmedi-Ernes Sarychalil; „Instytucja państwowa”, reż. Jarema Małaszczuk, Roman Chimej; „Historia kijowska”, reż. Mychajło Masłobojszczykow; „Anahata”, reż. Rita Kuźmina; „Interwizja-Lwów”, reż. Stanisław Menzelewśkyj, Anna Onufrijenko, Elias Parvulesco; „Sztangista”, reż. Dmytro Suchołytkyj-Sobczuk; „Wrony leciały”, reż. Danyjił Milikowśkyj; „Kamaloka”, reż. Jarosław Korotkow; „Milena”, reż. Ołeksandr Fraze-Frazenko; „Bajki. Nieopubl.”, reż. Rusłan Aritowycz; „Chwila”, Julija Tamtura, Ukraina. Oczekuje się również pokazu filmów w nominacji Ukraińskie premiery: „Pasterze”, Ihor Strembicki — przed widzem stają odwieczne objęcia ukraińskiej przyrody i ponadczasowość w życiu współczesnych karpackich pasterzy, głębokie i zmysłowe portrety mężczyzn, którzy uosabiają przykład starożytnego połączenia ludzkiej duszy ze światem; „Pan Nikt”, Ołeksandr Fraze-Frazenko — film o Ihorze Kałyneciu, ukraińskim poecie-moderniście XX w., wieloletnim więźniu politycznym, skazanym za poezję; „Łysa Góra”, Roman Perfiliew — Maja po mistycznym zniknięciu swojej matki na Łysej Górze trafia na złowieszcze miejsce, gdzie musi przeciwstawić się siłom nadprzyrodzonym. W programie pozakonkursowym w tym roku KMFF „Młodość” po raz pierwszy zaprezentuje program kina włoskiego Focus Italia. Zobaczyć program włoski będą mogli nie tylko mieszkańcy Kijowa. Focus Italia zostanie pokazany w kilku ukraińskich miastach — Lwowie, Charkowie i Odessie. W programie retrospektywnym „STULECIE”, poświęconym stuleciu od dnia urodzin wybitnych mistrzów światowej sztuki filmowej, wspomną wybitnego szwedzkiego reżysera Ingmara Bergmana.
Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
na periodyczne wydania według drukowanego na periodyczne wydania według drukowanego
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział pracy proświtańskiej Olha ŻMUDOWSKA Wydział kultury Eduard OWCHARENKO Wydział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Olha ŻMUDOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w maju — 16 500 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3.
Tłumaczenie maszynowe