GAZETA OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» IM. TARASA SZEWCZENKI MARZEC, NR 3 (22) 1996 ROKU CZŁOWIEK-STEP MYKOŁA WINGRANOWSKI 11-13/ PRZEKLEŃSTWO CZARNEJ KSIĘŻNEJ KOLUMNA REDAKTORA 15 WIOSNA PRZYBYŁA... KIM BYŚMY BYLI BEZ «KOBZIARZA»? Szewczenkowskie dni. Kiedy się kończą i kiedy rozpoczynają na Ukrainie? W pierwszej dekadzie marca, w ostatniej maja, od wieków, odkąd Bóg i Szewczenko?! Czy warto mówić, że każdy z nas ma swój dzień Kobziarza, dzień zrozumienia jego losu, jego Słowa, jego Ukrainy. Do «Proświty» zawitał 76-letni inwalida Wielkiej Wojny Ojczyźnianej Tymofij Josypowycz Osadczyj. Kiedyś dawno wpadła mu w ręce książka bez początku i końca. Wiejski nauczyciel rozpoznał w niej «Kobziarza», opowiedział siedmiolatkowi o Tarasie Szewczence. «I od tamtej pory – mówi Tymofij Josypowycz – bez «Kobziarza» nie żyłem». Wiele różnego zdarzyło mu się w życiu. Pracował do niedawna jako malarz, teraz jest na emeryturze. I zawsze miał w duszy Szewczenkę. Malował jego portrety dla swoich dzieci i wnuków. Wytwarzał albumy poświęcone życiu i twórczości poety i artysty i darował je szkołom. Wreszcie sam próbował napisać wierszowaną «Tarasową dolę»... Tymofij Josypowycz uważa, że «Kobziarz» czyni człowieka dobrym, współczującym, mądrym. Że bez Szewczenki nie wiadomo, jak ułożyłoby się jego życie i stosunki z ludźmi... «...I zachować pole torla i serce czystej gołębicy!» – ile razy słyszałam tę szewczenkowską frazę od dniepropietrowczanina, ale zawsze! – siczosławca Ołeksandra Kuźmenki! Nią «uśmierzał» najbardziej zajadłych ukrainofobów, rozpoczynał oświeceniowe rozmowy z ludźmi, nawracał do «Kobziarza» zrusyfikowanych rodaków. Mówią, że kiedyś nawet jeden kagiebista nie powstrzymał się od komplementu: – Gdyby moi koledzy znali «Kobziarza» tak, jak znacie go wy, prosty szofer... «Prosty szofer» uważa «Kobziarza» za swój uniwersytet. Zdobyć wyższego wykształcenia mu się nie udało – 17-letniego «nacjonalistę» wtrącono do obozu, potem – zesłanie, potem bezkońcowe prześladowania, sądy nad «ukrainofilem i nacjonalistą» Ołeksandrem Kuźmenką. W nim władzę drażniło wszystko – wykwintny język ukraiński, doborowa biblioteka, miłość jego córek do bandury i umiejętność śpiewania, przyjaźń z pisarzami... «Prostemu szoferowi w kraju prostych ludzi» to wszystko było «nie dozwolone»: ani Szewczenkowski portret, ani przybrana ręcznikami świetlica, ani «Kobziarz» na stole, ani bandura w kącie. A najbardziej «nie dozwolone» były wersy, które tak lubił Kuźmenko cytować: «Swoją Ukrainę kochajcie...» i jego miłość do niej... Ostatni raz z ob. Ołeksandrem Kuźmenką widzieliśmy się na zebraniu Ruchu. Zachciało mi się zapoznać Ołeksandra Ołeksandrowycza z poetą-rodakiem Mykołą Samijłenką, a oni, okazuje się, dawno się znają – obaj byli więźniami politycznymi, obaj znają cenę czarnej racji chleba i «Kobziarza» za drutem kolczastym. W tym roku książka poezji Mykoły Samijłenki «Jasa» była zgłoszona do zdobycia Państwowej Nagrody im. T.G. Szewczenki. Wydaje mi się, że nadszedł czas, aby jedną z pozycji tej nagrody nazwać «twórczość-los». Wszak wielu spośród laureatów nowych czasów – O. Załywacha, J. Swerstjuk, T. Melnyczuk – jest uosobieniem nie tylko wysokich osiągnięć twórczych, ale i tych życiowych i moralnych zasad, które my również wiążemy z imieniem Kobziarza – poświęcenia dla wolności Ukrainy. Mykoła Samijłenko jest z ich kohorty. Jego poetycka «Szewczenkiana» – czysta i drżąca, przyszła jako olśnienie słowem Pierwszopoety narodu, ludu, jako objawienie dziecku, człowiekowi, wieczności... O, jak chciałabym przeczytać cudowną książkę, której każda strona zawierałaby opowieść o tym, jak pewnego razu przyszedł w życie tego czy innego człowieka «Kobziarz». Jestem pewna, że byłyby to zdumiewające opowieści, fantastyczne fabuły, niezwykłe słowa o szewczenkowskich dniach – nieodłączne od dni życia każdego Ukraińca. A jeszcze, kiedy przechodzisz obok postumentu, na którym całkiem niedawno raziły oczy betonowe leninowskie buty, myślisz: a dlaczego by tutaj, na tym samym miejscu, nie postawić pomnika książce?! Książce, którą nie raz nazywano Biblią narodu ukraińskiego. Książce, z której uczono się po prostu gramatyki! Ukraińskiej gramatyki. Książce, którą wieńczono, wywyższano, przebaczano, którą kochają jak ojca i matkę, jak ród swój i ziemię swoją. Książkę – nauczycielkę naszego narodu, mapę jego duszy, kardiogram mojego serca. W tej książce, niczym w lustrze, odbił się Majdan Niepodległości i postacie nasze na tym majdanie. Więc niech powstanie nad tym majdanem, nad Kijowem, nad Ukrainą, nad każdym z nas książka, której nazwa jest jednością z narodowym imieniem autora – «Kobziarz». I każdy z nas pobożnie chylił będzie przed tym pomnikiem głowę, bo ani strach, ani siła, ani rozczarowanie nie gnębią nas przed nim, a jedynie miłość i nienawiść wypełniają serce. Lubow HOŁOTA Jak świadczą doniesienia z obwodów donieckiego, dniepropietrowskiego, kijowskiego, mikołajowskiego, odeskiego oraz wielu innych, w państwie dokonywana jest antyukraińska akcja. Ignorując ostrzeżenia Ministerstwa Sprawiedliwości Ukrainy, naruszając jej prawa i «Kodeks karny» (art. 62, 198), wykorzystując struktury wykonawcze, które w swojej bezkarności już przestały ukrywać prokomunistyczne nastroje i wywierają nacisk na obywateli, antypaństwowe siły zbierają podpisy pod żądaniem przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum w sprawie zasadniczych założeń projektu Konstytucji Ukrainy, stawiając sobie za cel zlikwidowanie państwowej samodzielności i niezależności narodu ukraińskiego. Ci, którzy przez dziesięciolecia wiedli ludzi do obecnego położenia społecznego, pragną skorzystać z ich zagubienia, aby zniszczyć ukraińską państwowość. Czy nie czas nam, szanowna wspólnoto, powiedzieć stanowcze «NIE!» «towarzyszkom» wszystkich czerwono-różowych odcieni, którzy już nie raz prowokowali naród do nieszczęść i cierpień, wojny domowej i społecznych wstrząsów? Czy nie nadeszła pora udowodnić im, że naród ukraiński nigdy nie był bezgłośną masą, a w każdym z nas żyje ludzka godność, która jest wyższa od jakichkolwiek politycznych spekulacji, że żaden nacisk, obietnice czy groźby nie zmuszą Ukraińca do wpisania swojego imienia pod odezwami tych, którzy szczodrze pędzili nas na Sołowki i do GUŁAG-ów, gnoili w obozach i więzieniach, kosili głodomorami, szczodrze zasiewali naszymi dziećmi «budowy komunizmu» po całym Związku, planowo zrywając je z rodzinnych gniazd, a teraz wołają o nasze nieszczęścia, spisując swoje wieloletnie grzechy na nas samych... Nie, my nie jesteśmy «masami ludowymi», jak lubią nazywać nas dzisiejsi komuniści i socjaliści, my jesteśmy narodem, i każdy z nas jest przedstawicielem tego narodu – szczere serce, wysoka godność, czyste sumienie. Właśnie te cechy każdego człowieka wzywają nas do żądania od władzy zatrzymania tych, którzy sięgają po naszą niezależność. Zwracajmy się każdy do Prezydenta Ukrainy L. Kuczmy, do Prokuratury Generalnej z żądaniem zaprzestania antypaństwowych akcji komunistów i socjalistów! Nie bądźmy obojętni i nie dajmy zobojętnieć tym, którzy nami kierują. Ukraina w niebezpieczeństwie! Działajmy! DO UWAGI CZYTELNIKÓW «SŁOWA PROŚWITY», WSZYSTKICH OBYWATELI UKRAINY: WYPEŁNIJCIE I WYŚLIJCIE NA ADRES: Do Kijowa, ul. Bankowa, 11, Prezydentowi Ukrainy Kuczmie L. D. Szanowny Leonidzie Danyłowiczu! Jako obywatel Ukrainy, jestem głęboko zaniepokojony antypaństwowymi działaniami prokomunistycznych struktur, które zagrażają suwerenności naszego państwa.
Żądam od Pana podjęcia natychmiastowych kroków w celu przerwania antypaństwowej akcji zbierania podpisów w sprawie ogólnoukraińskiego referendum, którą prowadzą prokomunistyczne struktury. Nadszedł czas na zdecydowany zakaz działalności neokomunistów, która jest skierowana przeciwko państwowej suwerenności Ukrainy, niepodległości narodu ukraińskiego. Ruch należy do Pana, Panie Prezydencie! Podpis Data I czyją znać RR jest glin s czy
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
ПРОСВІТА: 1568-1995
- 1 дово ПРОСИТЬ
плечу
«НА ШЛЯХУ НАШОМУ БУДЕ
БАГАТО ЗАГОРОД...»
З ЇСТОРІЇ ШИРОКІВСЬКОГО ЧАСОПИСУ «ЗОРЯ»
«Народе Український! Встань -- прокиньсь! Вже розвидняється! Вже вранішня зоря зійшла й своїм промінням освітила Божий мир... Такою вранішньою зорею буде наша просвітянська «Зоря», яка буде освітлювати стежку, якою ми повинні йти.. Вся Україна взялася в своїй хаті волю чинити, то й ми повинні нога за ногою йти гуртом, щоб не довелося задніх пасти...» Саме так, матеріалом «Розвидняється» розпочинався перший номер часопису «Зоря», який вийшов друком у Широкому 4 червня 1917року.
Той бурхливий і піднесений час став поживним грунтом, на якому зводились живі паростки літературно-художньої періодики на периферії. Причому у більшості випадків ншщіаторами створення видавничих центрів були осередки товариства «Просвіти». Адже за основний напрям своєї діяльності «Просвіта» мала книгодрукування, поширення знань. | найбільш плідні вцьому плані, яксвідчать дослідники, були 1917 1 1918 р.р.
Один з осередків діяв у містечку Широке. Дмитро Лисиченко устатті «Короткий огляд української видавничої діяльності, преси та книготоргівлі на колишній Катеринославщині», що побачила світ у другому та третьому номерах «Бібліологічних вістей» (1930р.) зазначав: «Цікаве з видавничого боку містечко Широке (кол. Херсоншина). Тамдрукарня була ще до війни (першої світової -- О.К.). Цю друкарню придбала місцева «Просвіта» за часів революції й почала випускати дрібні книжки, та два роки тут
друкували журнал». Додам, що мова йдеться про вже згадуваний часопис «Зоря», що виходив у 1917-18 р.р. Коштувавокремий номер 8 копійок, а члени «Просвіти» одержували часопис безкоштовно. На
перших порах «Зоря» виходила шотижня, пізніше журнал став щомісячним виданням: ймовірно, що обсяг часопису збільшувався, адже тут публікувалися не лише новини з місцевого життя, а и літературні твори.
У І9138 році київська газета «Відродження» підрубрикою «Бібліографія» вперше повідомила про вихід у світ першого, другого і третього номерів широківської «Зорі». Серед літературних матеріалів був і творчий доробок широчан: еРанок» Ї. Рекуна, «На шевченківські свята 25-26 лютого» І. Роденка, повісті «Тихо... Нал річкою верби», «Пожежа» ГП. Гемченка, твори О. Шульженка, К. Поліщука, Ф. Пилипенка.
Павло Кононович Гемченко, талановитий письменник, був, до речі, одним з ініціаторів створення широківської «Просвіти» й самого часопису. У 20-ті роки його ім'я стало поруч з іменами Андрія Головка, Сави Божка, Петра Панча, Наталі Забіли та інших.
У друкарні Г. Б. Захарина друкувалися також і окремі книжечки широківських авторів, листівки з малюнками тощо. До речі, це була не звичайна друкарня, а «художня літотипографія, фабрика конторських книг і фабрика каучукових штемпелів», з доволі широким асортиментом продукції. Крім того, в 1914 році вона була нагороджена золотою медаллю «За трудолюбие», яка була зображена на
- фірмовому знаку друкарні.
«Зоря» широко відбивала життя степового краю. А воно було досить насичене. У першому номері зокрема повідомлялося, що в серпні скликався з їзд учительських спілок і що з нового року в усіх школах буде заведено українську мову. І Ї червня 1917 року в Києві скликався Всеукраїн-
ський з'їзд «Просвіт» і від Широкого 3 відповідними мандатами делегували чле - на «Просвіти» А. Авраменка.
Розповідалося про виборче право, бо 20 серпня розпочиналися вибори у волосне земство. На Зелені свята (Трійшо) в Широкому відбулася українська маніфестація.
Друкувалися також побутові інформаші, листи. Особливе місце займали рекламні оголошення або, як іх називали тоді, - «опорвістки». «Просвіта» повідомляла про книжкову торгівлю та впорядкування народного читання в будинку Кредитного Говариства.
Так тиждень за тижнем творився друкований літопис переломних революційних років у містечку Широкому.
На жаль, з повного комплекту «Зорі» збереглися лише два номери: перший та восьмий за 1917 рік. Атим часом з восьмого номера часопису відомо, що окремі його примірники розсилалися просвітянами не лише в Київ, ай за кордон: до Швеції та Америки. Невідомо точно, на якому номері припинився випуск журналу. Вихори громадянської війни досягли й провінційного Широкого. В березні І918 року в селище вступили австро-німецькі окупанти, потім були петлюрівські війська, червоноармійці, пізніше -- денікінці. Звичайно, вцих умовах було не до книгодрукування. Не вціліла й лпрукарня Захарина. Ветеран-краєзнавець Володимир Олексійович Ганенков, який доклавчималозусильдля розшуку вцілілих примірників «Зорі», припускається думки, що шрифти та набірні приладдя й досі лежать засипані в колодязі на подвір і колишньої друкарні...
бій
Налсилаю інформацію про наш просвітянський часопис «Зоря» (1917-1918 рр.) та звертаюся до читачів, колекціонерів, працівників музеїв, архівістів: чи не збереглися де бодай окремі числа «Зорі»? Для нас це дуже важливо. Будьте ласкаві нас про те повідомити! Наперед вам щиро вдячні.
322830,Дніпропетровська обл., смт Широке, райвузол зв'язку,а/с 10 Козленку Олександру Михайловичу.
ВІСТІ З ПЕРВИННИХ ОСЕРЕДКІВ
-
У ПАТРІОТІВ СПРАВИ ІДУТЬ КРАЩЕ
УЖЕ КІЛЬКА РОКІВ В КИЇВСЬКОМУ ДЕРЖАВНОМУ ТЕХНІЧНОМУ УНІВЕРСИТЕТІ БУДІВНИЦТВА | АРХІТЕКТУРИ ПЛІДНО ПРАЦЮЄ ПЕРВИННА ОРГАНІЗАЦІЯ ВУТ ІМ. Т. Г. ШЕВЧЕНКА
«ПРОСВІТА»
Основним завданням нашої «Просвіти» є, першза все, впровадження державної мови в учбовий процес, виховна робота серед студенства та викладацького складу університету, висвітлення правдивої історії України, здійснення контролю за виконанням Законупромови. 7,
В нашому осередку є чотири контролери спеціальної комісії за виконанням Закону про мови, силами яких ми проводимо планові перевірки ях в Університеті, так і за його межами. За результатами останньої перевірки пропонуємо ректору Університету зняти з посад двох проректорів, зав. кафедрами та декана. Це люди, які обіймають високі адміністративні посади, відмОВИЛИСЬ ВИВЧатТИ українську мову (а курси для її вичення були організовані «Просвітою») і тим самим самі поставили себе поза Законом
Я проти насильства взагалі. | в даному випадку мова йдеться не про насильство, а про обов'язок кожної цивілізованої ЛЮДИНИ виконувати закони тієї держави, на території якої вона живе Необхідність вивчення мови, азначить приєднання до здобутків культури того народу, на території якого ти живеш,
повинна диктуватись інтелектом, куль гурою людини і, Якщо хочете, то Ії СОВІСТЮ
Ніхто мене не примушував вчити угорську, німецьку, біло зусСьку та мову дарі Я вважав це за свій обов'язок, обов'язок цивіліЗОВАНОЇ людини. Але щоразу, коли я починав спілкуватися з людьми їхньою мовою, м відчував, Як змінювалося ставлення цих людей домено Мова-- цене лише засіб навчання,
а й засіб спілкування, | неволодіння нею не ,
лише збіднює того, хто нею не володіє, ам тих, кого віннавчає. А це вже для вищого учрбово г
закладу неприпустимо
Перевірка показала, що майже половина професорів Університету не володіє державною мовою. Хіба це не сором для столичного вузу? Хіба можна з цим миритися?! Ми пропонуємо разом з республіканською «Просв! ою» звернутися до ВАКУ України з пропозицієюн . присвоювати звання професора викладачеві вищої школи, якщо вінне володіє державною МОВОЮ.
Велику роботу ми проводимо поство| енню підручників, словників будівельних термінів, навчальнихта методичних посібників.
Так перший російсько-український словник будівельних термінів, перші підручники по технології будівельного виробництва, технології будівельних процесів підготовлені саме активістами нашого осередку «Просвіти»
Крімтого просвітяни допомагають авторам нових підручників та посібників в їх ПІДГОТОВЦІ зточки зору редакційної правки. Нами ведеться значна робота в пропаганді) технічної української мовияквуніверситеті, такізайого межами | коли дехто починає доводити мені, що
українська технічна мова недосконала, що краще користуватись російською технічною мовою я вІДПОВІДаюЮ так
-- Давайте порівняємо всього кілька СЛІВ російсько! технічної мови ! українс ЬКОЇ Наприклад, «Поле т«чердак» Пол-- мужском, женский що можна довго добавляти значення цього слова. А українське -- підлога То є підЛлогат лише підлога (ПіДЛОЖОНО, піДСТелЛеЇ 10) Слово «чердаке тюркського походження І в дослівному перекладі означає «четверта палуба корабля» ІЩоспіЛльНоГгоО ""асчетаерта палудбра корабля до житлового Зудинкутяк дохідливо звучить це слово українською мовою -- горище
|такможна предовжувати продоажувати Та но має в цьому необхідності, 00 чиста
нан чн б -- - - -о - - що Ч - нон |і
(незасмічена)українська технічна мова одна ІЗ найточніших у світі.
Радує нас те, що останнім часом ряди нашої «Просвіти» поповнюються студентами Тільки за останній місяць іх прийшло до нас більше 10чоловік.
Ми маємо прекрасний кабінет українознавства, де проходять наші зібрання, святкування дат і великих подій В ЖИТТІ українського народу.
Та коли ми збираємося з приводу дня народження Тараса Шевченка, ім'яякого носить наша «Просвіта», то кабінету українознавства нам замало і ми переходимо або до залу Вченої Ради універгитету, або до актового залу. Тут же ми проводимо конференції, зустрічі з відомими вченими з історії України, депутатами Верховної Ради, митцями
Що нам заважає в нашій і так нелегкій роботі? По-перше, це недосконалість Закону про мови особливо після заяви Президента України Л. Д. Кучми про надачня російській мові статусу офіційної. Ми разом з ректором університету звернулися через пресу до Президента, виклали свою позицію з цього приводу та відповіді такі не отримали А жаль По-друге, це економічна ситуація в державі коли люди поставлені в такт умови, коли вся іхня енергія, весь їхчас зайнятий пише одним -якпрожити, заробитина хліб (я маю на увазі нормальних людем) Б зв'язкуз цим ячасто почав задумуватисьнад такою закономірністо на тих кафедрах, які очолюють патріоти незалежної нашої держави, ! справи ідуть добро. | державна мова в пошані. Інавпаки
ЯЗкби-то та над цим заду мався наш Президент, Міністерство освіти
івсе-такиявІРЮ (І ВІРИВ асо своє СВІДОМЕ життя), - Українунаколіна уже не поставли Ть |бупое внашім хаті сабоя мОВа, СВОЯ правда
М. Г.. ЯРМОЛЕНКО,
к. т. н. Лауреат державної прем 1, голова первинного осередку «Просвіти»
ха
«Вистути тровіднит ученит, діячів культури та мистецтва з актуальних проблем сучасности, організовані
особового складу
для наших віуйськкоматив Київською обласною «Просвітою» добре сприяють ацтв. ванню тпатрідстпичної національної свідомости, допомагають виконувати службові завдання Командування Київського міського комісаріаті у вислоалює просвитянам глибоку подяку за ваго-
справу розбудови
втиськового мий внесок 6 Зброцних Сил Сподіваємось, що дружба міцнітиме Клівський міський військовий комісар генерал-манор К. Хрод
наша тпворча
Ро
До «Просвіти» надійшов лист групи громадян, у якому повідо мляється з відверте ігнорування державної мови митною 1 прикордонною службами на білорусько-українському кордоні. Зовсімінша картина на митниці Литви (м. Нерінга) -- литовські службовці користуються рідною мовою 1 це ім не заважає виконувати свої обов'язки
Уже п'ять років зійшло з часу про- 17
голошення Закону про мови 1 Державної Програми розвитку цілком достатній Да 7 забезпечення «всебічного Функціонування української мови в усіх сферах суспільного життя як державної» (Державна Грограма розвитку мов). Законоположення сто-
Україні, час
сувалися й митної служби З цього приводу голова ВУТ «Просвіта» їм. Т. Шевченка П. Мовчан звернувся з депутатським запитом до » голови Держмиткому Украни Деркача Л.В. зрішучою вимогою втрутитргя в ситуацію і покласти край поруї
ч
ням ОГО
ВІДОМСТВІ
чинного законодавства у
ьж
КОРОСТИЛЬОВ Василь Григоро-
вич, учитель Гуляйпільської дитячої
школи мистецтв Ще в 1989 році першочер
завданням наш осередок ТУМУу визначив повернення Гуляйпільській СШ україномовного статусу Збирали підписи, назбирали близько трьохсот, нас райком клепав, але перемога за нами: тепер школа україномовна
Проте роботи ще багато. Зокрема райвузол зв'язку не виконує Закону про мови, а в місті и районі 939 населення українці.»
Пропагуючи розвиток українсько! мови в Донбасі, дехто більше говорите про це, ніж робить
УСІМ віДдОМО, ЩО В СКру тному стано» вищі знаходиться чи не єдина в Донбасі україномовна газета Донеччина
Ьона стоїть на грані закритзя а ї
працівники по декілька місяців не ОТ-
римують ПЛАТНІ, ПпоОоО0о це рі є
ГІ О справжньому, го хі)рз ж не СЛІД пІіДТримати шо україномозну газету пса рівні державному 'Деж.а »?Зіцяна підТримка націонлуькно емосаоатТтичм! прогресивної преси"
Григорій МОНАСТИРЕРАЄ член Спілки журналістів, Шіюч лІА пелеЙа!
хауреат облаєної промо Ім ВСосюри М. г с; м«
ійнанамстввювннх пит
рач |
повіДдОМЛЯИВ 11 редактор ігор Зоц зага го айв горІц газети бвіДдМОВЛЯЄТЬФСЯ під гоморарів ТЛ «ТИ: ок ЦЬОГО гане на
| в | ЛЬ" і ГКЬІЇ , А І11СУ | і "о
папір: послуги др; о! ПІкКІЦ ІД і сн про У Пк роки "144 У кратно ькКкоОї мови
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Owocna współpraca Kijowskiej Obwodowej «Proświty» im. T. H. Szewczenki z Centralną Biblioteką dla Młodzieży, która ukształtowała się jeszcze w ubiegłym roku, trwa także w tym. Tak więc już na początku stycznia proświtianie zorganizowali dla odwiedzających bibliotekę dwa odczyty: «150 lat „Testamentu” T. H. Szewczenki» oraz «Jubilaci pisarze».
30 stycznia bieżącego roku na posiedzeniu zarządu Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia «Proświta» im. T. H. Szewczenki proświtianie podsumowali swoją pracę w ciągu 1995 roku, omówili program działalności na bieżący rok, przeprowadzili poważną rozmowę o przebiegu realizacji Ustawy o językach na Ukrainie oraz o udziale proświtian we wcielaniu jej w życie.
Podsumowując wszystkie propozycje i zalecenia obecnych na posiedzeniu zarządu KOO «Proświta» im. T. H. Szewczenki, kijowscy proświtianie przyjęli uchwałę, w której jako pierwszy punkt wskazano: zwrócić się oficjalnie do administracji państwowych na miejscach z propozycją surowszej kontroli wydawania produkcji reklamowej oraz podejmowania zdecydowanych kroków przeciwko stosowaniu w reklamie języków obcych. Postanowiono także, aby Zjednoczenie i ogniwa «Proświty» zorganizowały aktywny nacisk na odpowiednie instytucje państwowe i organizacje wszystkich szczebli, by obsadzały instytucje państwowe i zakłady edukacyjne kadrami władającymi państwowym językiem ukraińskim, a także by wyrazić wotum nieufności wobec deputowanych, którzy przemawiają w parlamencie obcym językiem. Bo przecież państwu ukraińskiemu potrzebny jest ukraińskiy parlament!
W Związku Pisarzy Ukrainy odbyło się posiedzenie historyczno-publicystycznego klubu «Sobor», zapoczątkowanego przez Kijowską «Proświtę» pod kierownictwem Raisy Iwanczenko oraz ZPU. Tematem spotkania było pytanie: «Czy Ukraina ma ideę narodową?» Na posiedzeniu zaprezentowano również książkę Raisy Iwanczenko «Ruś Kijowska: początki państwa ukraińskiego», która ukazała się nakładem wydawnictwa «Proświta». W dyskusji nad książką wzięli udział uczeni, pisarze i przedstawiciele organizacji społecznych.
JEDEN MIESIĄC Z ŻYCIA OBWODOWEGO ZRZESZENIA «PROSWIATY» W RÓWNEM
8 stycznia. Wieczór ku czci 60-lecia działalności duszpasterskiej o. Serhija Kul-
9 stycznia. Wyjazd grupy kulturalno-oświatowej do wsi M. Dorohostaj w rejonie młynowskim: wykład, film o Nile Chasewyczu, koncert.
14 stycznia. Wystąpienie przewodniczącego W. Kowtunca oraz członków «Proświaty» N. Prochorenko, I. Kur'janina, M. Matiuszenko podczas ceremonii składania przysięgi w garnizonie rówieńskim.
17 stycznia. Wykład przewodniczącego «Proświaty» W. Kowtunca dla starszyzny sztabu armii.
20 stycznia. Udział «Proświaty» w charytatywnym bożonarodzeniowym poranku dla dzieci niedzielnej szkoły.
21 stycznia. Dobór prasy i literatury dla ukraińskiego towarzystwa z Krzywego Rogu.
22 stycznia. Dzień Złuki w sali koncertowej. Wystąpienie N. Prochorenko «Co dała mi niepodległość».
29 stycznia. Wyjazd na sprawozdawczo-wyborczą konferencję Młynowskiego rejonowego zrzeszenia «Proświaty».
30 stycznia. Sprawdzenie ustawy o językach w sztabie obrony cywilnej (E. Hładunowa, I. Kur'janin).
27 stycznia. Obwodowa Rada «Proświaty».
Pytania: 1. Sprawy organizacyjne, 2. Przygotowania do święta Szewczenki (marzec i maj), 3. Sprawozdanie z pracy Rożytniwskiego rejonowego zrzeszenia, 4. O sytuacji językowej w obwodzie i na Ukrainie (apel o język państwowy (ukraiński) do komisji konstytucyjnej).
12 stycznia ukazał się pierwszy numer gazety rówieńskiej obwodowej «Proświaty» --
«Dawin»
PROSZĘ, MASZ!
Jednym z nie ostatnich, niestety, argumentów przeciwko upaństwowieniu języka ukraińskiego ze strony przekonanych miłośników rosyjsko-imperialnej słowności na Ukrainie (głównie ich własne zmanekurtowane rodaczki-chochły) było i pozostaje takie oto stwierdzenie: «Wasz język jest niezdolny wyrazić swoimi środkami ogólnoświatowe — filozoficzne i współczesno-techniczne — pojęcia! Dokąd z nim do komputera?!»
Cóż, to nic nowego dla nas, przecież już bywało: «nie może być!» A ona, wbrew wszystkim proroctwom i drwinom, nie tylko może być, ale jest, co więcej, uznana przez narody za jeden z trzech najmelodyjniejszych, najbardziej piosenkowych języków świata, jako taki, który zdolny jest oddać najsubtelniejsze poruszenia duszy. Dobrze, mówią nam oni, piosenka to sprawa taka, płaczcie sobie na zdrowie, my też czasem, zalawszy porządnie za kołnierz, śpiewamy waszych, ale co do dyplomacji, do filozofii, do nauki kosmicznej, to już nie przystoi... A ukraińscy wydawcy słowników wzięli i uporządkowali — po raz pierwszy w Związku! — słownik cybernetyczny. Oto dopiero! Cóż tu powiedzieć? A dalej — nie w Zachodniej Ukrainie, lecz właśnie w zrusyfikowanym Doniecku wychodzi słownik terminów górniczo-przemysłowych, a wydawnictwo «Świt» we Lwowie właśnie wypuściło podręcznik «Metalowe konstrukcje» (30 arkuszy drukarskich!). A za nim wydawnictwo «Warta» wydało «Słownik rosyjsko-ukraiński dla wojskowych».
Obecnie, kiedy idzie o sprawiedliwe przywrócenie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego, pojawiła się kwestia opanowania języka państwowego przez tych, którzy z różnych życiowych i historycznych okoliczności go nie znają. Chodzi o osoby pełniące funkcje służbowe różnej rangi, którym ustawa państwowa nakazuje porozumiewać się z podwładnymi językiem państwowym. Niektórzy od tego obowiązku próbują się uchylać, powołując się na rozmaite przyczyny, nawet na trudność języka ukraińskiego. Otóż jest to język, w którym szczęśliwie połączyły się zasada ortograficzna z ortoepiczną, tzn. jak mówimy, tak i piszemy. To przecież zupełnie nie to, co język rosyjski z jego licznymi «исключениями» albo ta czy inna angielszczyzna, której nasi zrusyfikowani urzędnicy — wystarczy tylko zasugerować im możliwość służbowej delegacji za granicę za państwowe pieniądze — już po miesiącu-dwóch zobowiązują się nauczyć. Czego nie zrobi się za pieniądze? No cóż, trzeba więc
wprowadzić poprawkę do Ustawy «O językach na Ukrainie», która jasno przewidywałaby materialne ukaranie urzędników, którzy nie są w stanie nauczyć się języka państwowego, przewidywałaby przeniesienie ich na stanowisko, gdzie z tą wadą można jakoś się pogodzić.
Dla tych, którzy chcą nauczyć się języka, ale narzekają na brak specjalistycznej literatury, nasi wydawcy bardzo się postarali, a cała grupa poważnych instytucji państwowych — Wydział do spraw narodowościowych i językowych Kijowskiej Administracji Państwowej, Komisja do spraw humanitarnych Kijowskiej Miejskiej Rady Deputowanych Ludowych, Instytut Języka Ukraińskiego, Ukraiński Naukowo-Centrum «Rodnaja Mowa» oraz Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. Szewczenki — wystąpiła z inicjatywą zapoczątkowania — po raz pierwszy na Ukrainie — całej serii wydawnictw, połączonych w jedną «BIBLIOTEKĘ PAŃSTWOWEGO URZĘDNIKA».
Proponują oni wydanie książek dziś bardzo potrzebnych właśnie tym, dla których bez nich w służbie — no, zupełnie nic, albo też tym, którzy wcześniej gromadzą w swojej bibliotece wszystko, co wzbogaca wiedzę o języku ojczystym.
Wśród nich są następujące:
HISTORIA KSZTAŁTOWANIA SIĘ I PRAWNA OCHRONA JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO. Mowa o krętej drodze języka ukraińskiego do jego państwowego statusu we współczesnej Ukrainie. Tę książkę stworzył zespół autorów.
JĘZYK A NARODOWA MENTALNOŚĆ — o tym, że najwyższym stopniem rozwoju narodowej mentalności jest świadomość narodu swojego miejsca w historii. Autorzy: W. Naulko, W. Rusanowski, O. Tkaczenko.
NOWY ROSYJSKO-UKRAIŃSKI SŁOWNIK-PORADNIK, który zawiera ponad 60 tysięcy słów i wyrażeń, obejmujących powszechnie używane słownictwo, najbardziej rozpowszechnione terminy naukowe, techniczne, społeczno-polityczne, finansowo-ekonomiczne i handlowe. W słowniku podano zwroty frazeologiczne, typowe połączenia wyrazowe, często spotykane w praktyce językowej urzędników i ludzi interesów, które sprawiają im trudności przy tłumaczeniu na język ukraiński. Autorzy: S. Jermolenko, K. Lenecʹ, L. Pustowit.
ROSYJSKO-UKRAIŃSKI SŁOWNIK (sfera komunikacji biznesowej) — przysłuży się przy nauczaniu języka ukraińskiego jako państwowego, zwłaszcza «Kursu języka biznesu» w szkołach średnich i wyższych. Opracowali go O. Taranenko i W. Brycyn. PORADNIK O KULTURZE JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO — zbiorowy zespół autorów. NOWE ZNACZENIA SŁÓW O. Stiszow — słownik dla państwowego urzędnika, KRÓTKI SŁOWNIK KONTRASTYWNY — w
na zasadzie różnicy, na przykład: rosyjski wyraz oznaczający motyla – ukraiński wyraz oznaczający motyla; rosyjski wyraz oznaczający głóg – ukraiński wyraz oznaczający głóg. Oprac. K. Lenecz.
Zasady protokołu i etykiety, etykiety korespondencji biznesowej, prowadzenia dokumentacji służbowej, podstawy prawne komunikacji, które świadczą o kulturze urzędnika państwowego, biznesmena – to wszystko znalazło miejsce w ENCYKLOPEDII ETYKIETY CZŁOWIEKA BIZNESU. S. Bohdana.
Aby wiedzieć, jakich słów, wyrażeń i zdań używać w dokumentach, jak sporządzać papiery, trzeba zwrócić się do «UNIWERSALNEGO PODRĘCZNIKA-PRAKTIKUMU DOKUMENTÓW SŁUŻBOWYCH» (zespół autorów).
Wreszcie dla tych, kogo interesuje pochodzenie narodu ukraińskiego, jego języka i kultury, powstawanie i kształtowanie się wspólnot etnokulturowych na terenie Ukrainy od najdawniejszych czasów, dobrze posłuży książka H. Łozko «ETNOKULTURA UKRAINY». Zawiera ona także sporo materiału z zakresu ludoznawstwa.
Aby to wszystko zdobyć, trzeba zapytać telefonicznie pod numerami 221-28-88, 269-59-49 w Kijowie.
Oto, jak widzimy, możliwości języka ukraińskiego w wyrażaniu najtrudniejszych pojęć w każdej dziedzinie nauki, w tym w sferze biznesowej.
A ogólnie, jeśli mowa o zdolności danego języka w świecie do określania tych czy innych pojęć, myśli i uczuć ludzkich, trzeba mieć przede wszystkim na uwadze zasób słów narodu.
Tu możemy z nie najmniejszą dumą stwierdzić, że nawet nasz „zielony” Słownik języka ukraińskiego, liczący 120 tysięcy słów, jest w świecie słowiańskim zjawiskiem unikatowym, bo jest najobszerniejszy. Powiemy nawet więcej: obecnie przygotowywany jest do wydania Słownik języka ukraińskiego jeszcze pojemniejszy – o 200 tysięcy słów. Tak więc zgodnie z mądrą radą Maksyma Tadejowicza możemy wszystkim, którzy tego chcą, powiedzieć: do kwitnącego ogrodu słów – w słowniki – zaglądać można, trzeba tylko szczerego pragnienia.
Oleg ORACZ,
Jewhenija GŁADAM
zastępca przewodniczącego «Proświty»
OŚWIADCZENIE CENTRALNEGO ZARZĄDU
OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROSWITA» IM. T. SZEWCZENKI
Piąty rok żyjemy już w warunkach proklamowanej niepodległości, nie mniej czasu upłynęło na wykonanie Ustawy o językach oraz Państwowego programu rozwoju języków na Ukrainie. Można już wyciągać wstępne podsumowania.
Analiza sytuacji językowo-kulturalnej na Ukrainie pokazuje, że do wykonania Ustawy o językach oraz Państwowego programu sumiennie podeszły obwody lwowski, rówieński, iwano-frankiwski, tarnopolski i kilka innych obwodów.
W tych regionach celowo i konsekwentnie przebiega proces utwierdzania języka ukraińskiego jako państwowego we wszystkich sferach życia społecznego.
Jednak w wielu obwodach południowo-zachodniej Ukrainy lokalne organy władzy podeszły obojętnie do wykonania Ustawy o językach i Programu. Dotyczy to przede wszystkim obwodów donieckiego, ługańskiego i charkowskiego. Fakty świadczą o tym, że wielu kierowników struktur władzy tych obwodów zajmuje się demagogią, imitując różnorodne posiedzenia komisji, ich reorganizację i tym podobne, wysuwając wymyślone przyczyny braku kadr narodowych i podręczników.
Zatrzymał się proces derusyfikacji szkolnictwa wyższego w szeregu obwodów wschodu i południa Ukrainy, zmniejszyła się liczba pierwszoklasistów, którzy uczą się w języku ukraińskim.
Nadzwyczaj krytyczna sytuacja ukształtowała się na Krymie. Nic nie zrobiono dla wykonania artykułu 6. Systematycznie łamany jest artykuł 5. W krymskich gazetach, zwłaszcza w „Krymskoj Prawdie”, stale poniża się godność Ukraińców i Ukrainy jako państwa, również na gruncie językowym. Lokalne organy władzy całkowicie ignorują art. 9.
Przy rejestracji stowarzyszeń społecznych lokalne organy władzy czasami żądają, by napisy na pieczęciach koniecznie były w języku rosyjskim, co jest naruszeniem art.
Ministerstwo Oświaty ARK dokonało czysto formalnego kroku, ogłaszając utworzenie czterech szkół ukraińskich. Realnie takim udziałem jest tylko szkoła nr 2 w mieście Symferopol, w której tylko 5 (pięć) klas prowadzi nauczanie w języku ukraińskim.
Demonstracyjne ignorowanie przez urzędników państwowych przez pięć lat Ustawy o językach oraz Państwowego programu traktujemy jako świadomy opór wobec utwierdzania ukraińskiej państwowości.
CENTRALNA RADA POSTANAWIA:
1. Na podstawie propozycji obwodowych administracji państwowych obwodowych zrzeszeń «Proświty» zainicjować wprowadzenie poprawki do Państwowego programu rozwoju języków w części dotyczącej mechanizmu wykonania, a mianowicie w kwestii realizacji konsekwentnej, obowiązkowej dla wszystkich administratorów atestacji ze znajomości języka państwowego.
2. Wypracować system odpowiednich kar za ignorowanie Ustawy i Państwowego programu.
3. Utworzyć instytut społecznych kontrolerów sprawdzających przestrzeganie Ustawy w instytucjach państwowych wszystkich szczebli.
4. W mieście Symferopol przywrócić internatowi (który był budowany i przez kilka lat funkcjonował jako ukraiński) status ukraińskiego. Uczynić go bazowym w ARK.
5. W miastach Sewastopol, Kercz, Feodozja, Dżankoj, Krasnoperekopsk i Saki utworzyć po jednej średniej szkole ukraińskiej. Nadać im status bazowych.
6. Zobowiązać wszystkie szkoły średnie do utworzenia choćby jednej ukraińskiej klasy w każdym z roczników 9, 10, 11 — tam, gdzie jeszcze jej nie ma.
7. W wiejskich rejonach, które szczególnie doświadczyły zrusyfikowania, przenieść na nauczanie w języku ukraińskim co najmniej 50% szkół.
8. Wprowadzić podwyżkę wynagrodzenia o 25% nauczycielom, którzy prowadzą zajęcia w języku ukraińskim. Przyznać także ulgi — podwyżkę wynagrodzenia o 50% — dyrektorom szkół, którzy przenieśli co najmniej jedną trzecią klas na nauczanie w języku ukraińskim, a także kierownikom wiejskich rejonowych wydziałów oświaty, którzy przenoszą na język ukraiński nie mniej niż 20% zarówno szkół miejskich, jak i wiejskich.
9. Zapoczątkować patronat według zasady: obwód — rejon Krymu.
ZARZĄD
RENLIKA poi A KTO MOWY NIE ZNA, TEGO ONA UKARZE
Kto nie zna języka, tego ona ukarze.
Mowa mści się na tych, kto odnosi się do niej lekceważąco, niepo synowsku, ignorując jej polifoniczność, melodyjność, jej bogate pełnogłosie. 72
Czasem po pracy siadam naprzeciw ekranu telewizora — co tam się dzieje na białym świecie?
Po wiadomościach telewizyjnych czasem trafi się też jakiś przyzwoity – Z ŚWIATOWEJ klasyki kina – FILM. Nareszcie filmy idą w tłumaczeniu na ukraiński (czasem w dobrym tłumaczeniu, czasem z nieprawdopodobnymi błędami... ale jakoś tam).
Jak zwykle, w najciekawszym miejscu akcja zostaje przerwana na rzecz tych, którzy mają czym zapłacić za reklamę, i bezczelnie wciskają w twoją czaszkę, w twoją słabo kontrolowaną podświadomość wszelkie graty i śmieci – u nas nazywa się to cywilizowaną reklamą. Dokąd się udać? Siedzisz i czekasz, aż się wychwalą tym, że w innych krajach już się tego nie kupuje, a u nas... jeszcze nie kupuje się, bo przecież drogo. Czego tylko nie reklamują! Nawet błoto z Morza Martwego, bez którego podobno nie da się żyć, jakby u nas, w Saku, błoto się skończyło. Ja znam ogromne jezioro, z którego tego leczniczego błota jeszcze nawet nie zaczęto wydobywać – wystarczy na całą Europę, niech by kupowali u nas, nie zaśpiewalibyśmy tak drogo. Oto wreszcie coś przyjemniejszego: z plastikowej butelki z angielskim napisem «BLUE WATER» z bąbelkami gazu leje się woda. Na brzeg szklanki siadają dwa ptaszki, a podstępny głos szeptem «podpowiada»: – «BLUE WATER – ABSOLUTNIE CZYSTA WODA!» I nie przychodzi do głowy temu, kto zagłusza telewizję reklamami, że «blue water» w języku telewidzów znaczy «nudno» (a nie «czysta woda», lecz coś zupełnie przeciwnego).
Podczas filmu reklama psuje wam nastrój nie raz, choćby film był nie wiem jak dobry, choćby nawet wyszukana kinoklasyka, a jej reklama – antyreklama!.. Od «blue water» aż mdli.
Oleh ORACZ
pisarz
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
L. Hołota: - W jednym z wierszy przewidział pan czas, który obecnie trwa... M. Winhranowski: - O tym wierszu, który nazywa się «Słowo», Iwan Dziuba powiedział tak (to była najlepsza recenzja mojego życia): «Gdybyś nie napisał nic więcej poza tym wierszem, to napisałbyś wszystko». L. H. - Zgadzam się z tą recenzją jako człowiek, którego ten wiersz poruszył, ale jako czytelnik... Cóż to byłoby za życie bez «Atomowych preludiów» Mykoły Winhranowskiego, bez jego liryki miłosnej, bez jego «Seweryna Naływajki»... M. W. - Każdy pisarz - choć może o tym nie wie, a może i nie musi wiedzieć - ma swój gwiezdny czas. Ten gwiezdny czas pisarzowi ważne jest poczuć i utrwalić. Zebrać się i - bez zamętu, bez patrzenia na czas - rok, dwa czy pięć - to nieważne - pracować. To nie oznacza, że podsumowujesz - gwiezdny czas może przyjść i w 20, i w 30... Ale ilekolwiek lat miałby pisarz, musi poczuć swój gwiezdny czas i spotkać go bardzo uważnie: z nim może przyjść tylko jeden wiersz. Albo strofa. Ale one są zrodzone z gwiezdnego czasu. Po tym nie pójdziesz pracować «na akord», jak kombajn, słowo nie zamieni się w zawód, a jak u niektórych - w sport. Chce mi się myśleć, że mój gwiezdny czas jest jeszcze przede mną, choć dokładnie wiem, że mój gwiezdny czas już minął... Minął dwa czy trzy lata temu, kiedy napisałem «Seweryna Naływajkę». Powieść... Pisałem ją długo - sześć lat, i pisałem wtedy, kiedy się pisało. A kiedy napisałem... Po raz pierwszy w życiu poczułem w sobie nie zmęczenie, nie... A - pustkę... To - po raz pierwszy w życiu. Ona mnie nie przestraszyła, nie zaniepokoiła - poczułem kolosalną satysfakcję z tego, że mam w sobie taką wszechświatową pustkę. Ani myśli, ani obrazów - opuściły mnie idee, myśli, obrazy po «Naływajce»... Stało mi się lżej żyć - poczułem, że przeżyłem swój gwiezdny czas. Pomyślałem sobie: «A teraz wszystko! Wreszcie wykonałeś swoją pracę!». Bo do «Naływajki»... - to była droga do «Naływajki»! L. H. - Niechby nazywał się «Petro Doroszenko» czy «Mykoła Winhranowski», ale to była powieść... M. W. - To była powieść. To było to, co nie mogło nie zaistnieć. Ale mogło go też nie być. I dobrze, że się stało. L. H. - Czyli chodzi o to, że pan, pisarz Mykoła Winhranowski, twierdzi: pana twórcza realizacja dokonała się wtedy, gdy dał pan życie powieści «Seweryn Naływajko»? M. W. - Tak. Dlatego właśnie mówię, że pisarz powinien wiedzieć, co robi. L. H. - Po raz pierwszy spotykam twórczą osobę, która tak spokojnie mówi o tym, że jej twórcza realizacja jest zakończona. Ale to przecież nie znaczy, że to - kres? M. W. - Nie wiem. Teraz znów zacząłem pisać, ale minęły już trzy lata. Dobrze, że mam inny zawód - kino... Bo powiedzieć «wyczerpany» - to jeszcze nic nie powiedzieć. Wyczerpanie trzeba jeszcze w sobie ponosić. Zatem dobrze, że jest jeszcze kino. L. H. - Po «Naływajce» zrobił pan cztery filmy, a wśród nich - «Dziennik Dowżenki»... M. W. - O «Dzienniku Dowżenki». Uratował mnie już po raz kolejny Dowżenko. Bo cokolwiek bym nie napisał, sprawdzam to na Dowżence, na tym żywym klasyku - ja go znałem, kochałem, był dla mnie miarą. Kiedy znałeś żywego człowieka, to pamiętasz jego głos, jego słowa, i tutaj, kiedy wziąłem jego «Dziennik», to on mnie uratował. W tym filmie wszystkie myśli, wszystkie idee należą do Dowżenki. L. H. - Ale są one wypowiedziane pana głosem... M. W. - Głos i reżyseria przeszły przez istotę Dowżenki. I po tym filmie od razu zacząłem robić «Czternaście stolic Ukrainy». Zanurkowałem w historię - choć historia wielu jawi się jako zimna bryła z karbami dat, nazwami miejsc, a dla mnie to były nie filmy o historii, a filmy o sobie - z Haliczem i Baturynem znów zmartwychwstałem do pracy - to ma być 42 autorskie filmy. Zatem znów zmartwychwstałem do tego maksymalizmu, którego musisz wymagać nie od historii, nie od współczesności, a jedynie od siebie, siebie sądzić według najwyższych kryteriów. Dlatego dla mnie nasz czas nie jest rozchwiany. Nie jest zły. Nie jest radykalny. Dla mnie ten czas - to czas realizacji siebie. L. H. - I mimo wszystko - może to zakazany temat, ale... Kiedy czytałam powieść «Seweryn Naływajko», to pomyślałam, że mógłby to być wieniec ukraińskiego kina poetyckiego... Chciałby pan sam go sfilmować? ODRADZANIU UKRAIŃSKIEGO JĘZYKA - PAŃSTWOWĄ UWAGĘ: Nadając 28 października 1989 roku językowi ukraińskiemu status państwowego - «w celu wspierania wszechstronnego rozwoju duchowych sił twórczych narodu ukraińskiego, gwarantowania jego suwerennej narodowo-państwowej przyszłości», Rada Najwyższa Ukrainy zrobiła krok o historycznej wadze. Stworzono podstawy prawne dla wszechstronnego odrodzenia języka ukraińskiego, który stał się sprawą państwową. Jednak, ku wielkiemu żalowi, Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego nie jest wykonywany, Ustawa Ukrainy o językach przez struktury państwowe i społeczne jest naruszana. Centralny Zarząd Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki konstatuje: 1. Do tej pory nie wprowadzono języka ukraińskiego do pracy i kancelarii organów administracji państwowej, nie przestrzega się ustalonego porządku w napisach na pieczęciach, pieczątkach, oficjalnych blankietach i szyldach. 2. Kwalifikacyjnych wymagań na stanowiska w organach państwowych i społecznych, instytucjach oraz organizacjach nie uzupełniono zapisem o obowiązku urzędników władania językiem państwowym, dla atestacji pracowników nie określono terminów opanowania go. 3. Opracowywanie w języku ukraińskim dokumentów normatywnych - standardów, warunków technicznych, norm, zasad, instrukcji, wytycznych metodycznych itp., niezbędnych do przygotowania dokumentacji technicznej i projektowej, realizowane jest skrajnie niedbale i powoli. Nie zorganizowano nauki specjalistycznej terminologii i normatywów przez pracowników, którzy uczestniczą w przygotowywaniu dokumentacji technicznej. 4. Nie zakończono przenoszenia na język ukraiński informacji wizualnej w miejscowościach i na szlakach transportowych (nazwy miast, wsi, ulic itp.). 5. Nie zapewniono odtwarzania ukraińskiego brzmienia toponimów Ukrainy przy interpretowaniu ich w innych językach. 6. Mapy, atlasy, przewodniki i inne wydawnictwa kartograficzne, przeznaczone do użytku na Ukrainie, przygotowywane są powoli i publikowane w zbyt ograniczonych nakładach. 7. Powoli odradza się język ukraiński w sferze usług, nierzadko pracownicy tej sfery demonstracyjnie go lekceważą. 8. Nie stworzono warunków dla zapewnienia konstytucyjnego prawa obywateli ukraińskich do nauczania dzieci w języku ojczystym. Sieci placówek edukacyjno-wychowawczych nie doprowadzono do zgodności ze składem narodowościowym i potrzebami ludności - zgodnie z określonymi terminami, obiektywne możliwości wykorzystywane są do tego w stopniu dalekim od pełnego. 9. Nie stworzono warunków dla nauki języka ukraińskiego przez obywateli zagranicznych, którzy uczą się w wyższych i średnich uczelniach Ukrainy. Odpowiednich podręczników, rozmówek, slajdów, programów komputerowych brak. 10. Do tej pory w naszym państwie brakuje najbardziej niezbędnej literatury z historii Ukrainy dla dzieci i młodzieży.
11. Państwowy standard Ukrainy obrał kurs na dwujęzyczność, co jest sprzeczne z państwowym statusem języka ukraińskiego. Dziwną pozycję zajmuje Gabinet Ministrów: poparcie dwujęzyczności przez gazetę «Uriadowyj kurjer» z 10.05.93 r. 12. Państwowe teatry, teatry-studia, filharmonie przestrzegają ukraińskojęzycznego statusu. 13. Nie podjęto radykalnych kroków w celu wprowadzenia języka ukraińskiego do produkcji filmowej Ukrainy, w celu dubbingowania zagranicznych filmów w języku ukraińskim. 14. Nie przeprowadzono atestacji przewodników oraz innych kategorii pracowników naukowych pod kątem używania przez nich języka ukraińskiego jako języka pracy. 15. Nie widać celowej polityki państwa ukraińskiego w dziedzinie działalności wydawniczej, gdzie tymczasem całkowicie panuje rosyjskojęzyczna produkcja. Osobno zwracamy uwagę na to, że kultura ukraińskiej mowy w telewizji i radiu jest bardzo niska, niektórzy spikerzy po prostu nie władają melodyką języka ukraińskiego, nie mają dobrej dykcji. Tworzy to taką ogólnospołeczną atmosferę językową, która obraża godność narodową narodu ukraińskiego. Wymagamy przeprowadzenia pod kontrolą odpowiedzialnej komisji państwowej, z udziałem przedstawicieli zainteresowanych organizacji społecznych, atestacji pracowników telewizji i radia oraz ogłoszenia Ogólnoukraińskiego konkursu spikerów dla centralnej telewizji i radia. Towarzystwo «Proświta» jest głęboko zaniepokojone niezadowalającym stanem spraw w sferze odrodzenia języka ukraińskiego. Odpowiedzialność za taką sytuację spada przede wszystkim na organy władzy państwowej. Gabinet Ministrów nie uwzględnia naszych propozycji dotyczących ustanowienia odpowiedzialności za naruszenie Ustawy Ukrainy o językach. Część deputowanych, w szczególności Rady Najwyższej, nie używa języka państwowego w swoich wystąpieniach publicznych. Traktujemy to jako pogardę dla naszego narodu. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki nalega na wykonanie obowiązującego ustawodawstwa Ukrainy o językach i wzywa społeczeństwo, a przede wszystkim członków i sympatyków Towarzystwa, do dokładania większych starań, aby język ukraiński opanował wszystkie sfery życia. Centralny Zarząd Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. DO PROKURATORA GENERALNEGO UKRAINY P. WORSINOWA OŚWIADCZENIE Ponad cztery lata Ukraina istnieje jako samodzielne państwo. Jednak przez wszystkie te lata rdzenny etnos – Ukraińcy – przebywa faktycznie w sytuacji dyskryminowanej mniejszości narodowej. Duchowe, kulturowe, informacyjne potrzeby narodu ukraińskiego zaspokajane są w znikomym zakresie. Szczególnie dotyczy to międzynarodowo uznanego prawa do zaspokajania tych potrzeb za pośrednictwem języka ojczystego, w tym również za pomocą środków telewizji. Zarówno państwowe, jak i komercyjne organizacje telewizyjno-radiowe rażąco lekceważą Ustawę o językach. Na przykład w Kijowie z sześciu komercyjnych kanałów telewizyjnych tylko na jednym (ISTU) nadawanie prowadzone jest w języku ukraińskim, na pozostałych zaś pięciu («Gravis», «Tet», «Kyjiw», IOTAR, TRO, działające na 7. kanale, telewizja kablowa «Hroszczyna») język ukraiński jest niezwykle rzadkim gościem. Oprócz naruszenia Ustawy o językach, komercyjne TRO naruszają też inne ustawy, w szczególności te, które dotyczą ochrony praw autorskich. Kilka kijowskich TRO przyłapano na piractwie wideo («Gravis», «Tet», «GONIS», IOTAR, TRO 7. kanału). Naruszają Ustawę o językach komercyjne stacje radiowe («Gala-radio», «Roks-Ukraina», «Prosto radio», «Radio O» i in.). Tymczasem Narodowa Rada ds. Telewizji i Radiofonii nie podejmuje wobec sprawców żadnych działań. Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta», zwracając się do Pana tym oświadczeniem, wyraża nadzieję, że Prokuratura Generalna Ukrainy podejmie środki w celu nieuchronnego przestrzegania przez komercyjne organizacje telewizyjno-radiowe obowiązującego ukraińskiego ustawodawstwa oraz zaprzestania nielegalnej działalności, a Narodową Radę ds. Telewizji i Radiofonii zobowiąże do wykonywania nałożonych na nią funkcji. Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta», deputowany ludowy Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
M. W. Po pierwsze, „Nalywajko" jest bardzo konkretny. Jest cały filmowy, pełen stopu wyobraźni, fantazji i rzeczywistych, ziemskich rzeczy.
Takiego filmu za pięć kopiejek nie nakręcisz.
Powiedzmy, że żeby go zrealizować, trzeba, by wszystkie kopalnie Donbasu pracowały przez tydzień — ten film jest drogi. Po drugie. Nalywajko to aktor. Dziś nie widzę u nas takiego aktora. Mógłby zagrać Nalywajka tylko jeden człowiek — Mykola Wynhranowski, gdyby odjąć mu trzydzieści lat.
L. H. — To byłby Orlyk...
M. W. — Tak, dokładnie ten wiek. Kiedy zacząłem grać w „Opowieści o płomiennych latach", miałem 23 lata... Nalywajko w powieści ma 29... Grałbym z łatwością — bo wszystko znam, czuję energię tych postaci, bo są napisane na podstawie moich przyjaciół... Tak, Nalywajko to aktor. Potrzebny jest człowiek naładowany chrześcijańską energią w takiej mierze, w jakiej naładowany był Nalywajko. Sposób życia, myślenia, rozumowania — to sposób miłości, a nie nienawiści. Do miłości trzeba więcej wysiłku. Wrogość i nienawiść leżą na powierzchni, miłość — w głębi. Kinematograf jest dla tego obrazu wciąż zimny. Naklejone wąsy są dla niego bardzo przybliżone, a ja starałem się być bardzo dokładny, pisząc o Nalywajku. Oto, co chcę powiedzieć.
Ukraińskie kino poetyckie to taka sama fikcja, jak fikcją jest to, że my, szesdziesiątnicy... Nie ma szesdziesiątników, siedemdziesiątników — są talenty, dojrzali, wykształceni ludzie, których nie wolno wpychać na listę. Ukraińskie kino kojarzy nam się z Jurijem Iljenkiem, z Leonidem Osykiem, z Iwanem Mykołajczukiem, —
— (Ludzie są bardzo różni; nawet jeśli są złączeni, to w końcu wspólną pracą. Wszystko zależy od indywidualności.)
Ukraińskie kino poetyckie rozumiem jako przełom samoofiarnych ludzi przez cenzurę. To ich gwiazdarski czas. Chłopaki rzucili się i zaczęli bić o ten kamienny mur — kręcić film z normalnymi kadrami, zwyczajnymi normal-
Słowo PROŚWIATY
ззниьнеяани РЕ нене ВБИВ ний
OD PIERWSZEJ OSOBY
Б РР РР - пи - щ б РЕ тт '-
Р ж но но
РЕА по А и Р РЕ - ії
tymi słowami, uczuciami, bezideologicznych kalek. Rozstrzyga znów indywidualność, artysta: czas dla wszystkich ten sam. Wynik zależy od etykiety.
A ukraińskie kino poetyckie to taka etykieta. Wymyślili ją nie sami twórcy, reżyserzy, lecz ludzie „z boku”. Pamiętam, jak na jakimś plenum Lewczuk rozbawił Małańczuka, sekretarza KC KPU, kiedy powiedział: „Nareszcie z ukraińskim kinem poetyckim skończono”, i wybuchła burza oklasków: pochowali je!
A pochowali w ten sposób własne żywe odniesienie do wszystkiego, co żywe w sztuce. Ich wyniosłość, pogarda, wyższość: „SKOŃCZONE!” Jakie to słowo: skończyli!
Ten zwrot „kino poetyckie” narodził się wtedy, gdy na Zachodzie w latach 30. dostrzeżono Dowżenkę. Świat wstrząsnęła „Ziemia”. I Charlie Chaplin powiedział: słowiańszczyzna dała poetę-myśliciela, Homera KINA...
„Myśliciela” i „Homera” bezpiecznie wyrzucono, a „poetę” zostawiono: poeta to coś niepoważnego, lekkomyślnego; „poeta!..”
L. H. – W stosunku do pana to słowo wymawiano z innym emocjonalnym nasyceniem: z zachwytem, z zakochaniem, z uwielbieniem... Los szczęśliwie połączył w pana wizerunku i wygląd, i poetycki dar, i wdzięk, to znaczy chcę powiedzieć: los dał ludziom pana widzialny wizerunek – Orliuk, a pana słowny, językowy wizerunek – pana wiersze – nieoczekiwane, temperamentne; jak pan to zestawia – pana wizerunek, rzeczywisty i wyobrażony?
M. W.– Nie mam nic przeciwko. Lubię, gdy mnie lubią. Gdy mnie odgadują. Ludzie o otwartych oczach mnie odgadują i kochają. Do tej miłości podchodzę spokojnie, bo wiem, co piszę – jestem pewien.
Ostatnimi laty przestałem interesować się tym, kto co o mnie powie. Wcześniej gorliwie odnosiłem się do krytyki. Chociaż mnie, z reguły, nie krytykowano, lecz nienawidziły ideologiczne roty..
ж о зи ПЕ РЕ а зба ПЕР РАЕС Ра пре
р р
п кн нен
Miłości było więcej. A teraz ja uspokoiłem się do cichych... Jedyne, co mi nie jest obojętne, to żebym nie stracił wiary, którą miałem w młodości, wyrażonej jednym jedynym słowem: naród. Wtedy we mnie nie było wątpliwości, teraz zaczęły się pojawiać, wywołane sytuacją narodową. Co nam zrobiono? I rewolucja 1917 roku, i Hołodomory, i represje. Nic takiego nie może złamać kręgosłupa narodu, jak głód. Nasz naród wytrzymał. Ukraina, przeszedłszy wszystkie próby, swoim imieniem dała ludzkości nadzieję, by ona nie miała wątpliwości co do swojego istnienia, cierpliwości i siły.
Właśnie teraz wytrzymamy my, naród ukraiński, ostatnią próbę: pięćdziesiąt lat. Kiedy pojawi się trzecie pokolenie: wytrzymaliśmy, a jeśli nie, to naród zginął! «Zginiesz, przepadniesz, Ukraino, nie zostanie po tobie znaku na ziemi!» Oto dlaczego o tym mówię. Teraz, po 150 latach, znowu jestem w tych wątpliwościach. Ale nie mówię tak: «Zginiesz!» Szewczenko nie wiedział. 21 sierpnia 1991 roku, on nie wiedział o trzech wojnach, o hołodomorach. Ukraina je wytrzymała.
Ł. H. — Więc dlaczego pan wątpi?
M. W. — Kogo kochasz, tego się boisz...
Ł. H. — Kilka razy zabłysnął pan na niebie sławy jak kometa. Chce się powiedzieć, pięknie: tak właśnie. Teraz jednak widać, że nie jest pan kometą, jest pan planetą. Ziemia. Mikoła Winhranowski, który przypomina mi step: ugorowany, zorany, urodzajny, spustoszony, zimowy, pokryty śniegami i kwitnący wiosną, step, na którym żyją świerszcze i skowronki... Samotny step...
M. W. — Nie, zupełnie... Jeśli dalej mam być tak nieskromny, to powiem, że ja od- Dowżenko. Łańcuch pokoleń przechodzi przez stulecia. I kiedy oświetla go nawet jeden człowiek, to znaczy, że pokolenie nie przepadło bez śladu: a tu — Hryhorij Tiutiunnyk, Lina Kostenko. Śmierci nie ma i samotności nie ma.
Bez samotności pisarz nie może żyć, ale to inna samotność. Talent, który istnieje, żyje długo. Ludzkie życie jest dłuższe niż wieczność!
Powiedzmy więc: Dowżenko. Jego pora nadchodzi dopiero teraz. To świt Dowżenki.
Ukraina dopiero stawia swój głos jako państwo. Jeszcze usłyszymy, jak w niej zabrzmi głos.
Dowżenkę-artystę, autora światowego kina, które nie mieściło się w jednym, aż trzeszczało... Świat jeszcze pozna, czym jest Dowżenko!
L.H. — Chce Pan poradzić politykom czytanie Dowżenki?
M.W. — Nie, nie im, wczorajszym komunistom. Którzy są obcy nowej Ukrainie, jej sztuce, jej słowu — czy można od nich oczekiwać pomocy?! Logiczne? Logiczne!
L.H. — Wszystko Pan powiedział, tylko nie powiedział Pan o kobiecie — zagadkowej i niepojętej...
M.W. — Trafiła Pani w sam środek — oto przed Panią mój nowy romans; leży u mnie stale na stole. Jest o kobiecie, o wzajemnej miłości... Napiszę go — ten romans nazywa się „Manuńa”. Napiszę go i pojadę nad Rosz łowić ryby...
L.H. — „Manuńa” — to przezwisko klaczy. Zawsze przy Panu, Mikołaju Stepanowiczu, jakby przy kozaku Mamaju pasł się koń: to i Kuripka z „Naliwajka”, i koń z „Kozaka-Mamajgi”, i w innych utworach — wszędzie konie...
M.W. — Lubo, mam konia, mam wóz na gumowych kołach i jeździmy nim po Mikołajowszczyźnie...
Kobiet pisać nie umiem i ich się boję. Ale... Wiem, o czym pisać, ale nie wiem jak. Na tym wozie — moja miłość, dokoła — step, chmury, gwiazdy, świerszcze... Kobieta, której 125, a może pięć tysięcy lat... Mój wóz — to kobiecy okręt, okręt kobiet...
Chciałbym, abyśmy z Panią i z czytelnikami Państwa gazety spotkali się jesienią — będzie mi 50 lat, a romans „Manuńa” — daj Boże — będzie gotowy.
L.H. — Daj Pan Boże!
W 125. ROCZNICĘ URODZIN ŁESI UKRAINKI
Początek XX w. Polesie Wołyńskie
Początek XX w. «Szapka-rohatka»
Strój wspomniany w «Leśnej pieśni»
Poliszczuk, Polesie Wołyńskie
Polesie Wołyńskie. Połowa XX w.
Strój «Serpanok», Polesie Wołyńskie, lata 70. XX w.
Fotografie z kolekcji etnografa Lidii OREL
oto
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
У ЛИ а
ни
п
Юрій ГНАТКЕВИЧ
планвй ШИ
україна - ДЕРЖАВА ПАЦШІОНАЛЬНА -Бков
аа
ої
ІЗ ДУБОВИХ ТРІСОК ДЕРЖАВИ НЕ ЗБУДУЄШ...
ЧАРИС ПРО ТИПОЛОГІЮ РУСИФІКОВАНИХ | РУСИФІКАТОРІВ
Н ПЕРА СЛІД вияснити, чи належить такий сус "ПОЛІТИЧНИЙ феномен, як "дерусифікація" ЩО стосуються де - державотворення Міра визнати, що нинішнє офіційно-урядове чя про державотворчий процес обмежується
національне відро рогцаржавну символіку та ОФіційних осіб та зага ки ан вЗРвВеннх органів рішенях найвищих державних ки УТИ ПОВНОЦінною, якщо вона не має свого гімну іне навчає його своїх дітей? Чи може українська держава вважатися повнокровною, якщо о стало політичною і моральною основою проголошення української держави, фактично на більшій частині її території і в свідомості більшості населення державною мовою не стала. Іноземці, збираючись до України, вивчають українську мову, а при іхавши до столиці, переконуються: ця мова їм тут не потрібна До грудня 1991 року політична боротьба у нас точилася навколо ділеми: бутичи не бути незалежній Україні. Зараз ця боротьба набула іншого змісту: якою бути Україні? Бути їй довіку незалежною, справді українською державою, чи такою собі квазіукраїнською, точніше кажучи, російсько-українською? Чому, зрештою, навколо мови і мовних проблем досі точиться така запекла боротьба? Пригадаймо в зв'язку з цим, де в Україні охоче голосували за тих, хто нині у парламенті обстоює все нові і нові завуальовані варюанти приєднання України до Росії, тобто ліквідації нашої держави. За них голосували у регюнах тотальної зрусифікованості. Наочним прикладом у цьому зв'язку є Київ: зрусифікована столиця України вже який час бойкотує вибори, не бажаючи підтримати націонал-демократів. Хіба можна уявити собі щось подібне у Львові чи Рівному? Стає очевидним, що рівень зрусифікованованості українців є прямо пропорційним рівню їх денаціоналізованості і ба дужості до долі української незалежності. Мовний фактор стає таким чином фактором національної і державної безпеки. Уявімо собі, де була б нині Україна, якби б знався була б такою зрусифікованою, як український Сх г іПівдень. Звідси зрозуміло, що спроби надати російській мові офіційного статусу, всілякі репетування про "насільствєнную українізацію", спротив відкриттю українських шкіл для-українських дітей і викладанню українською мовою в українських вузах, усунення графи "національність" з паспортів | включення до них "російської сторінки", кинуті шалені гроші на видання всіляких "Ведомостей", "Новостей", "Петровних", "Регионов", "Зеркал" - все це є координованим намаганням шляхом продовження русифікації дати імперії можливість якнайміцніше закріпитися своїми метастазами в українському тілі, аби зробити Україну постійно хворою "російським синдромом" таорієнтованою на нове приєднання до РОСІЇ.
Із сказаного вище випливає, що русифікація є язищем ворожим нашій державі, яке її руйнує, а дерусі.фікація мусить розглядатися як процес державотворчий, який її розбудовує. Активні пасивні русифікатори мусять оцінюватися ях такі, що сприяють руйнації нашої незалежності. Тому саме через призмудерусифікації слід аналізувати роль Києва і киян в українському державотворчому процесі.
Загальне враження людини, яка прибула до
Києва і потрапила в його ву іичний, магазиннокюсковий, транспортний та офісний вир є однозначним: Київ-місто російське з незначною українською діаспорою. Проте будьмо об'єктивними. Питома вага української мови значно зросла у київській стендовій та вітринній рекламі. У метро тепер "двері відчиняються" . Якщо завітати до помешкань киян, Тов багатьох з них почуємо українське слово. Почуємо ми його інколи в деяких кабінетах деяких начальників, на лекціях національно орієнтованих викладачів вузів, на уроках в українських школах, яких вжечимало. На уроках. але не на перервах! На перервах звучить лише російська навіть у віддавна українських школах! І, мабуть, саме тут слід шукати їстину і корінь зросійщення столиці: Мовна поведінка дітеи та юнацтва дає нам об'єктивне пояснення того, чому столиця України залишається на п'ятому році її самостійності в цілому російськомовним містом. Поза всяким сумнівом, в основу русифікації українців Києва було закладено ставлення до російської мови як до мови панської, "городської", мови престижної перспективної, а до української, як до мови колі ОСПНОЇ і нікому не потрібної. "кі немає жодних озмак того, що ставлення до української мови змінилося
Щоб підійти до зазначеної проблеми по-
науковому, мусимо краще з'ясувати, що таке
рус фікація" і визначити типі русифікованих ЦІ пмтання є не такими простими, якщце може здатися ма перший погляд. "Чи можна, наприклад, вважати українця русифікованим, якщо Він добре володіє українською мовою, аленею млижоене кгристуєтьси, або користується лише на власній кухні, або користується на роботі, а а рідними дітьми розмовляє роси ською, внаслідок чого вона стає їх рідною мовою
Русифікація має політичним і МОВНИМ аспекти
Перший означає орієнтацію у» раїнця на російську культуру та спільну долю ! спільне життя 0 ОДНІМ державі з росіянами Наминуча перспокі мва постуї вого виродження українців як нації у всіляких
- -
"союзах" таких українців не лякає: вони--" крутиє інтернаціоналісти". Українською мовою вони не користуються і, власне, українцями вже не є, бо українець це той, хто почуває і усвідомлює себе українцем. Такі люди відносяться до русифікованих найвищого ступеня, або повністю денацюналізованих ругим типом київського русифікованого є так звані "українци", тобто українці, які пам'ятають, що вони українці, але постійно користуються лише російською мовою Наийчастіше--це коріннікияни. Сюди відноОСИТЬСЯ Величезна група київської молоді, яка повністю русифікувалася внаслідок закриття українських шкіл, дитсадків, завдяки викладанню російською мовою у вузах та службі в радянській армії. Всікиївські діти віком від десяти років тався київська молодь є у мовному аспекті русифікованими Зрозуміло, що дітям своїм вониніколи не казатимуть "хлібець, горобчик", алише "хлєбушка, варобушка" Такими сумними і жорстокими для нашої нації є "успіхи" київських русифікаторів Третій тип русифікованих можна умовно назвати "напівзрусифікованими ". Це-найчисельніша групакиян. Як правило, вони є вихідцями Із села, які, або батьки яких, свого часу повтікали до Києва від пильної і невдячної колгоспної роботи. Українською вони користуються у селах, у сім'ях, знайближчит'и знайомими, Полишивши кордони своїхквартир, вони відразу переходять на "общєпонятний " . До незнайомих звертаються тільки російською. Значна частина таких людей зісвоїми дітьми розмовляють російською, а точніше, вживають російські слова, бо російською їхню мовучасто важко назвати. Причиною такої мовної поведінки є невисокий рівень їхньої загальної і мовної культури. Часом вони соромляться за своюнечисту, суржикову мову. Багато хто ще боїться виглядати селюком, "жлобом", "білою вороною". Їх мовна поведінка нагадує плиття трісок за течією. Тріски не думають. Вони пливуть. Вже й течія ніби не тої сили, авонивсе пливуть. Не для образи, а для образності третій тип русифікованихя називаю "трісками ". Як зрозуміти і образно назвати київських продавщиць, які розмовляють між собою українською, а на самодіяльному ціннику від руки пишуть лук, хрен, арбуз, морковь, хлеб украинский", хоча добре знають, що тепер у гастрономах згідно з законом на Цінниках пишутьчастіше українською. Зауважу для тих, хто не знає, що в гастрономах використовуються головним чином цінники, які готуються десь "вище , не в самомугастрономі. Ось там якраз пишуть стандартним шрифтом /хліб український". Але життя є життя: Т! цінники рвуться, псуються, губляться, І ціни тепер часто міняються. З цією метою існують цінники незаповнені, які заповнюються самими продавцями, заввідділами, директорами. Б'юсь об заклад, бо це питання добре вивчено шляхом тривалого спостереження, що якщо навіть весь персонал якогось гастроному є українцями, які розмовляють між собою українською, і якщо всі інші цінники в хлібному відділі написані будуть українською, жодна людина з цього гастроному на нестандартному ціннику "хліб український" написати самостійно не додумається, а лише "хлеб украинский". Янавів ці міркування для того, щоб унаочнити своє гоаво вивести із типу напівзрусифікованих або" трісок" особливий підтип - "трісок дубових".
На особливу увагу в зв'язку з проблемою зрусифікованості заслуговують ті українці, які добре володіють українською мовою, але нею користуються лише за певних обставин. Така поведінка є, як правило, добре продуманою. Тут все залежатиме від її ІСТИННОЇ! причини, від освіти | освіченості людини, від П культури ірозуму. Янавіть знаю одного націонал-демократа, який палко бореться з русифікацією на сторінках преси, а з Дітьми вдома розмовляє російською. Інший знайомий розмовляє з сином російською, щоб його не "калєчіть", бо дружина відмовляється спілкуватися українською. Неначе в сім'їне можна розмовляти двома, чи трьома мовами, як це роблять у багатьох "бато національних" сім'ях. У кожному випадку слід, як мовиться, застосувати індивідуальний підхід. Проте за будь-яких обставин ми маємо справу з особливими випадками зрусифікованості і з особливою категорією русифікаторів
Типологію русифікаторів можна розробляти на підставі двохоснов класифікації: за рівнем усвідомлення | за характером впливу. У першому разі можна виокремити групу переконаних при хильників гасло
"какая разніца?", тобто свідомих русифікаторів, ! групу русифікаторів- "тр сок", якіпродовжують свою русифікаторську місію за інерцією, через ЛІНОЩІ, через обтрату звички самостіино думати, через низьку куль гуру ПОДІЛ русифіка горів на піДСТаві харак геру вплибу має функціона льну заложність Ту можна виділити русифікаторів начальників, рух ифікаторів
ПОеДаТОГІВ, русифікаторів прощіоникі й засобів масово! інформації русифікаторів батьків. Якщо начальники, педагоги та батьки можуть бутияк свідомими ТАКІ і гриісками , то серед працівників засо0ій масодро! інформації "трісок дужемало тут осіанають ям ідеї служать. Русифікаторам із російськомовних газе 7 добре відомо, що в Кисві та 6 усій Україні
зокрема серед ростн, практично немає людей, які мне володіли б українською мовою пасивно, тобто не розуміли б її підчас читання Зайвим доказом Т9гУ, якою хочуть бачити майбутню Україну пласники І автура російськоморбдних гозот, Є їх поприхована
р а Б ніс -
ненависть до національної ідеї її прихильників
Запропонована вище типологія русифікованих! русифікаторів дає підстави вважати, що справа мовного відродження у столиці є дуже складною, але не безнадійною. Ця типологія дає нам ключ до пошуку шляхів вирішення проблеми дерусифікації столиці Дддже третій і найчисельніший тип русифікованих стоїть близько до наших цілей. Зазначимо, що для всіх типів русифікованих є характерним пасивне володіння українською мовою. Спільним для "українцев |! "'напіврусифікованих є в ціЛОМУ позитивне ставлення до нашої незалежності ! до української мови. Багато з них навіть відчувають жаль з приводу того, що українською володіють погано Єдиною серйозною перешкодою до зародження уних бажанння і наміру ширше, частіше | СМІЛИВІШЕЄ переходити до репродуктивного, усного користування українською є повна віІДСУТНІС тьу них ВІДЧУТТЯ, ЩО В Україні будується саме українська держава Люди досі цього не відчувають. Дивлячись РА ру, телепрограму "Київ , слухаючи Верховну Раду читаючи "Ведомости" 1 "Зеркала" , читаючи на кююсках "ореп-стучите",аналотках лук, Тьква " знаючи, що у вузах українською мовою нечитають, слухаючи заклики депутатів і кандидатів у депутати про ОФІЦІЙНІСТЬ російської мови, люди відчЧУВають, що фактично унас будується не українська, а ще одна російська держава
Запропонована типологія свідчить про те, що зрусифікованість І русифікаторство не мають ПІД собою якоїсь агресивної і непоборної основи. Ці явища базуються на міщанській, обивательській психології, переборення якої у справі мовного відродження залежить тільки від цілеспрямованості державної політики. Люди идуть туди, куди їхведуть На службі люди роблять так, як ім велить начальство У Празі та інших чеських містах за часів австроугорської імперії люди всюди розмовляли німецькою Після розвалу імперії державна 1 національна еліта активно взялися за нацюнальне відродження, І невдовзі Прага "заговорила" чеською. У цьому звязку виникає питання: чи може у державі та її столиці відбуватися мовне відродження, якщо держава українське слово ні СЛОВОМ, НІ ДІЛОМ не Захищає, ІВС! люди це добре помічають. Хіба Президент чи мер столиці бодай один раз про це публічно обмовились закликали когось до повернення до своїх нацюїкальних витоків, нагадавши українцям, що вони є українцями Хіба владі не вдалося щось зробити у цьому плані, якщо на те була її активна воля? Згадаймо бодай відкриття українських шкіл у Києві, нові вивіски, Ті ж оголошення у метро. Хіба в Україні відбулась би революція, якби й далі виконувалась програ!'7 розвитку української мови? Що заважає КИЇВСЬКІЙ адміністрації гаряче перейнятися станом україномовного відродження у столиці, порушити в пресі дискусію про ї роль у державотворенні?
Нещедавно Президент сказав, що маніфестами держави не збудуєш. Що зірно, то вірно Зараз лунають заклики допомогти Президентові і Урядові Проте правдою є також те, що допомогти можна лише тим діячам, Які самі щось палко бажають зробити у справі відродження. | щоб не робили тане пропонували автори і прихильники Маніфесту, Якщо ті, хто має реальну владу, хто підлисує укази, рішення постанови, ідаліне будуть спонукати до відродження українського слоса і уникати в своєму лексиконі самого слова "бідродження", зрушень у справі відродження не буде. Достатньо нашій владі реалізувати пільгове законодсаство щодо україномовних друкованих видань тавідеог годукції (бодай до 200 1 рокугв першучергу для дітей га юнацтва), як Ситуація з українською мовою різко зміниться Достатньо Київраді прийняти постанову про місцевий збір за рекламу іоголошення недержавною мовою, як наша столиця стане схожою настолицю України. Хіба щось заважає?
Звичайно, державне сприяння українській книжковій, газетній та відеопродукції викличе неабиякий гнів з боку певних політичних сил. Не обійдеться без запеклої боротьби. Але що може бути благороднішим ! почеснішим, ніж боротьба за збереження СВОЄ! Нації учас, коли продовжується ї виродження. На боцівлади буде стояти вся патрютична інтелігенція. На боці влади буде неспростовний аргумент. так Діяли у всіх державах, які ВИХОДИЛИ 13 складу метрополій
Дерусифікація столиці передбачає дерусифікацію ї зовнішньорекламного пигляду, ПОСВІТИ, преси ростсько БІЛЬШОВИЦЬКОЇ ТОПОНІМІКИ Вона передбачає повернення українців до рідної української мови Головною ланкою, своєрідним плацдармом дерусифмді СТОЛИЦІ еє Вища школа Вузи залишаються нинінайпотужніШИим наинодбезпечнішим для нашої державнос пджеролом русифікації української молоді "Ікщщо зрушить з місця справа у вузах, то вона зрушить скрізь. Позатим дерус ифікація неможлива 03 зміни
ставлення до української мови з Ооку освітянських начальників І пикладачів вищо! школи Самое вони русифікурвали нашу молодь, | саме вони мусять
спокутувати свій гріх. Ало проблема полягає в тому що робити це 39 в пасноїіНнІЦІаТИВИ ОВОНИ ЗОВСІМ НО більшість з» кух наложить до українцев га | трісСсок а нерідко ДО крутих інернацюналютов Принаймні хараз відродженнм у ПИЩІЙ ШКОЛІ припинилогси Никладаннм украипноькою мовою укиївських вузах ведуть пише пикладачі з національно -лемократичною орієнтацією, яких, мк
убираються, 00
- він п т з
рр о ДН нні о
ЇЇ б зано о -
м
відомо, дуже мало, бо більшють вузівських викладаче. "нормальниє люді". Як не прикро, але вихід ситуації досі не проглядається Дехто бачить його у друкуванні українських підручників. Але це прикра помилка українським підручник не змусить тріску" жбурнути в піч СВІЙ ПОЖОВКЛИЙ конспект, доки течія не понесе в інший бік, тобто, доки нацюнальна ідва | нашональне відродження не стануть керівництвом до дії ректорів, деканів, завідувачів кафедрами. Але ж на це їх ніхто не Орієнтує, посилаючись на недостатьє матеріальне підгрунтя, відсутність підручників, на неготовність педагогів, студентів, на важкий фінансовий стан нашої освіти. Про це просто мовчать, У цьому зв'язку важливо згадати про досвід Київського, тепер Національного, Університету, про який розповів на Конгресі інтелігенції Києва і Київщини його ректор В Скопенко. В статуті університету записали, що викладання в університеті ведеться державною українською мовою. На ци підставі ректор попередив усіх викладачів, що вони не зможуть бути переобраними на новий термін, якщо не перейдуть ка викладання державною мовою. Тим, хто нарікавно ВІДСУТНІСТЬ СЛОВНИКІВ ЧИ підручників, рект запропонував їх створити і видати. Деякі викладачі "пошуміли", але взялися за справу. Тепер столичний університет з повним правом може називатися "Нацюнальним". Віні залишиться таким, якщо Там" не схаменуться і не знайдуть спосіб замінити ректора "нормальним чєловєком"
Висновок із сказаного вище такий: дерусифікація у столиці стане реальністю, якщо цього захоче влада, керівники на місцях, захочуть на ділі, анена Словах. Тоді і наша поміч їм буде доречною | вагомою. Всі патріотично орієнтовані люди вже перейшли на українську мову і в офісах, на вулиці, іна трибунах, інакафедрах, іна амвонах, нече"' зючи, коли з являться словники і підручники. Але на : мало настільки, що
Київ продовжує справляти враження російського міки, Ж
Нас мало настільки, що ми не дерусифікуємо 4.3 столицю, доки влада на Печерських пагорбах і на Хрещатику думатиме, що суспільство можна об'єднати ідеєю "ситого життя" Українське віДДООДЖеннЯ Не настане, доки українська влада не прийме рішучого однозначного рішення будувати українську державу як заформою так і за змістом тане закличе свій народ до національного відродження, Як ідеологічної ОСНОВИ творення української держави. Ця влада має на це моральне іюридичне право. чи наважаться вони н" такий крок? Хто зна: на Печерських пагорбах з владь востанні п'ять років всілякі метаморфози траплялися Нещодавно мер столиці Леонід Косаківський, виступаючи по радію, заявив, що сто пиця має показувати приклад у державотворенні! |ЩО ВІД ТОГО, як йдуть державотворчі процеси у столиці, значною мірою залежить, як вони йдуть в Україні. Мудро сказано. Бо не почнеться українське відродження на Донбасі, в Харковічи ізма/лі, якщо воно припинилося у столиці. Проте коли дивишся телепрограму Київ", яка веде свої передачі на столицю здебільшого російською мовою, то постає великими сумнів, що мер української столиці зараховує дерусифікацію До державотворчих проблем. Проте очевидним є те, ЩО увага до столиці з боку націонал-демократів вже заразу цьому плані має бути змінена Можливо, СЛІД створити якиись Фонд дерусифФік ації столичних ВУЗІВ. ддже щось треба робити. Ініціатива тут має бути 8 руках Конгресу української інтелігенції Йому треба домогтися розгляду питання відродження на Китараді. підготувати проект якоїсь спеціальної постанови внести пропозиції до проекту закону Про столицю
передбачивши там евні норми, Які сприятимуть дерусифікації Києва Треба зрештою активно співпрацювати з нинішньою владою, пох тавити до київської державної адміністрації конкретними вимоги! розробити з нею серію спільних програм у мовній сфері Третє. ) ряд чи парламент повинні узаконити пільгові податки до 2001 року на виробництво ! розповсюдження україномовної друковано! та рідеопродукші, насамперед плядітем та юнацтва та підвищені податки на рекламу російською га іншим інозомними мовами. Четверте Міністерство ес
має розробити гоприлюднити програму з30б0ж злючечнем пров українців навчатися у школох (| вух укр я «0ю мовою та оголосити підповідального за! аиконаннія
пимоги є ПпОГгічНИМИИ мотивованими, водночас мінімальних» 1 | цілком реалістичними ЗідстУПпИити від ни 112 ча"об для нвохнацюнал-демокрото - зрадити І уагубити к.з у Тк нації г держави. Якщо вони відступлять, на: /пмий президент, на біІДМІНУ ВІД НИНШНЬОГО, Якщ навіть
вдома розмовлятимое українською, то пуб імя» скрю» і ПпИШео російською Сам же Пеоншщ Данилович заАщо бін справді мріє про те, про що часом говорить мусить у мовній політиці поренти ма Ох нацюнча" помокрот
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
(ZAPRASZAMY DO ROZMOWY)
OSOBLIWA OPINIA
…rządzić swoim krajem… (to samo) interesów praktycznie nie istnieje…
Ukraina przez długi czas była kolonią Imperium Moskiewskiego. W wyniku antyukraińskiego komunistycznego terroru, przez niemal trzy pokolenia ukraińska inteligencja była konsekwentnie fizycznie likwidowana lub doprowadzana do stanu duchowej degeneracji, dlatego obecnie jest nieliczna i słaba. W wyborach na Ukrainie walka toczy się między tą niedobitą ukraińską elitą a kolonialną administracją, która ma pewną przewagę w kadrach, funduszach, środkach przekazu, w większości obwodów znajduje się u władzy, bezwstydnie fałszuje wybory i terroryzuje ludność. Dlatego troska o stworzenie przewodniej warstwy ukraińskiego narodu musi być jednym z najpilniejszych zadań ukraińskiego rządu i ukraińskich organizacji. Dopóki nie stworzymy takiej warstwy, nie ma sensu mówić o prawdziwie ukraińskim państwie i zwycięstwie w wyborach, a dopóki nie zwyciężymy, nie pozwolą nam stworzyć ukraińskiej inteligencji odpowiedniej siły. Paradoks, którego nie da się rozwiązać samymi metodami demokratycznymi.
System edukacji i wychowania ustanowiony przez okupanta na Ukrainie był ukierunkowany na tworzenie kolonialnej administracji, która w swojej przeważającej większości jest antyukraińska. Nie ma ona poczucia przynależności do swojego narodu, elementarnego poczucia honoru i godności, które wpaja się wyłącznie przez narodową edukację i wychowanie,
bezwstydnie i bezbożnie grabi kolonialny naród i próbuje utrzymać ten stan jak najdłużej. Zatem tworzenie narodowej inteligencji jednocześnie sprzyjać będzie gospodarczemu podniesieniu Ukrainy. Administracja kolonialna nie jest tym zainteresowana i zawzięcie sprzeciwia się przejściu zakładów edukacyjnych na język ukraiński jako język nauczania, tworzeniu ukraińskiej przestrzeni informacyjnej i odrodzeniu ukraińskiej duchowości, bo słusznie widzi w tym swój koniec. Po wyjściu Ukrainy z kolonialnego stanu powinny były zostać przyjęte i jak najszybciej wdrożone programy dekolonizacji edukacji, kultury, środków przekazu, armii, przemysłu, energetyki itd. Nic z tego nie zostało zrobione.
Najważniejszą, a zarazem taką, która wymaga najmniejszych nakładów finansowych i nie prowadzi do napięć społecznych, jest dekolonizacja edukacji. Jej celem jest to, aby w ciągu najbliższych 3-4 lat zakończyć z antyukraińskim imperialnym systemem edukacji i wychowania, przekształcić go na podstawie narodowej, która zapewniałaby przygotowanie ukraińskich kadr narodowych. Mają one dobrze znać swój fach, język ukraiński, historię Ukrainy.
Edukacja na Ukrainie może być państwowa i niepaństwowa. Ale państwowa powinna uważnie czuwać nad niepaństwowymi placówkami oświatowymi i je kontrolować, dbać o to, aby ich absolwenci byli patriotami Ukrainy.
Państwowe placówki edukacyjne dzielą się na obowiązkowe i nieobowiązkowe. Obowiązkowe to szkoła podstawowa (klasy 1-9). Ich liczba z tym czy innym językiem nauczania powinna odpowiadać składowi demograficznemu ludności lub woli rodziców. Nauczanie w państwowych szkołach średnich ogólnokształcących (klasy 10-11), gimnazjach, liceach, szkołach zawodowych, technikach, wyższych zakładach edukacyjnych powinno odbywać się w języku ukraińskim, a system wychowania powinien być taki, aby z ich murów wychodzili patrioci Ukrainy.
Dekolonizację edukacji ma zapewnić stopniowe osiągnięcie tego ostatecznego celu.
W każdym złożonym problemie istnieje kluczowy moment, którego opanowanie rozwiąże lub znacznie przyczyni się do rozwiązania całego problemu. W kulturze jest nim język, w systemie edukacji – uczelnie wyższe. Aby przenieść je, a wraz z nimi znaczną część szkół ogólnokształcących, liceów, gimnazjów i techników na język wykładowy ukraiński, nie trzeba wiele wysiłku, ale trzeba wiele chęci. Należy wziąć pod uwagę, że przy rozwiązywaniu problemu dekolonizacji w dzisiejszych czasach wśród studentów problemu nie ma. W szkołach oni uczyli się języka ukraińskiego i mają pozytywną ocenę. Jeśli zaś ktoś go nie zna, to ma fałszywe świadectwo. Zatem dekolonizacja edukacji powinna polegać na przezwyciężeniu oporu administracji, nauczaniu języka ukraińskiego tych wykładowców, którzy nim nie władają, oraz na samym podejściu do systemu edukacji. Dekolonizację edukacji można przeprowadzić niegłośnymi, ale prostymi metodami:
1. Przy wstępie do uczelni wyższych kandydat obowiązkowo zdaje egzamin z historii Ukrainy na piśmie w języku ukraińskim oraz pisze wypracowanie z języka i literatury ukraińskiej.
Ministerstwo Edukacji powinno opublikować przygotowaną przez specjalistów listę 100–200 pytań z historii Ukrainy oraz kilkanaście tematów z literatury i kultury ukraińskiej. Pożądane jest, aby egzamin z historii Ukrainy przyjmowali nie wykładowcy tej placówki, lecz specjalnie przygotowani specjaliści, posiadający certyfikat Ministerstwa Edukacji. Do egzaminu nie dopuszcza się osób, które nie władają językiem ukraińskim lub władają nim słabo.
2. Rektorzy są zobowiązani w określonym terminie (1–3 miesiące) przedstawić wieloetapowy plan przejścia uczelni na język ukraiński jako język wykładowy w ciągu 2 lat, a na Krymie – w ciągu 3 lat. Obowiązkowe jest sprawozdawanie za każdy etap–semestr oraz kontrola ze strony Ministerstwa. Za niewykonanie jednego etapu rektor otrzymuje upomnienie, za niewykonanie dwóch z rzędu – odwołanie ze stanowiska.
W ciągu dwóch lat wszyscy wykładowcy mają opanować język ukraiński i przejść na prowadzenie zajęć w tym języku, przepisać i przedstawić swoje konspekty wykładów; mają być napisane i wydrukowane prace laboratoryjne oraz inne materiały metodyczne, które nie wymagają dużych nakładów.
Właściwie na tym wszystko, co ma związek z Ministerstwem Edukacji w zakresie przeprowadzenia dekolonizacji szkolnictwa wyższego.
Otóż Ministerstwo ma wydać jedynie dwa bezpośrednie rozporządzenia: o egzaminach wstępnych oraz o przedstawieniu przez rektorów planów przejścia. Wykonania planów nie będzie albo będzie go niewiele, ponieważ wszyscy rektorzy bardzo cenią swoje stanowiska i mocno się ich trzymają.
Oczywiście do tego trzeba dodać określoną politykę finansową i kadrową, wydawanie podręczników ukraińskojęzycznych itp., ale te działania Ministerstwa, choć mniej widoczne, mają nie bezpośredni, lecz pośredni stosunek do dekolonizacji edukacji.
Emeryci i wykładowcy, którzy nie wyrażają chęci opanowania języka ukraińskiego, mogą go nie uczyć się. Ale w ciągu kolejnych dwóch lat mają zostać zwolnieni w związku z redukcją etatów jako zawodowo nieprzydatni.
3. Program dekolonizacji edukacji ma przewidywać przygotowanie wysoko wykwalifikowanych, erudycyjnych specjalistów. Nie jest tajemnicą, że kultura absolwentów naszych uczelni dziś w większości jest uboga i prymitywna. Często młody specjalista nie potrafi sklecić dwóch słów. Dla podniesienia kultury specjalistów, wypracowania umiejętności logicznego myślenia i jasnego wyrażania swoich myśli studenci muszą zdawać egzaminy semestralne i państwowe w formie pisemnej.
4. Biorąc pod uwagę, że poziom kulturalny i samoświadomość państwowa ludności Zachodniej Ukrainy są wyższe niż Wschodniej, wskazane jest, aby egzaminy wstępne na uczelniach Wschodu i Zachodu Ukrainy przeprowadzać z przesunięciem o 2–3 tygodnie. Kandydaci, którzy nie zdadzą u siebie w domu, powinni mieć możliwość ponownego zdawania egzaminów lub z tymi samymi ocenami brać udział w konkursie na kierunkach na uczelniach innego regionu.
9. Odrębny program ma być przeznaczony dla Krymu. Lecz podobnie jak dla innych obwodów Ukrainy trzeba bezwzględnie przestrzegać
...ństwo, że uczelnie są instytucjami ogólnopaństwowymi i że nie może tam być żadnego innego języka wykładowego poza ukraińskim ani żadnego innego wychowania poza ukraińskim. Ukraina nie jest zobowiązana przygotowywać u siebie piątej kolumny ani specjalistów dla innych państw.
Na aktywny opór administracji i części wykładowców, który może mieć miejsce, należy stosować metody finansowe i organizacyjne: ograniczać nabór studentów i finansowanie, przenosić wydziały lub uczelnie do innych obwodów Ukrainy, zmieniać administrację. Autonomia uczelni przysługuje wyłącznie w takim zakresie, w jakim odpowiadają one interesom państwa. W razie potrzeby stosować bezpośrednie zarządzanie z Ministerstwa: na 2-3 lata zawiesza się działanie Statutu, na ten sam czas powołuje się p.o. rektora, prorektorów, dziekanów.
Na żądanie 6-ciu studentów strumienia są oni zobowiązani wykładać wszystkie przedmioty w języku ukraińskim. Stypendium tych studentów zwiększa się o 50 procent. Wykładowcy, którzy ich uczą, otrzymują dodatek 20-30 procent do pensji (Za co? Za trudne warunki pracy i nauki).
6. Muszą zostać wydane podręczniki ukraińskie, zarówno pod względem formy, jak i treści. Wiele z nich już powstało, inne muszą zostać napisane na zasadzie konkursu. Żadnego problemu z wydawaniem podręczników, zwłaszcza tych o nakładach dziesięciotysięcznych, nie ma, jest on sztucznie wytworzony. Rynek ukraiński za kilka miesięcy, być może za rok, może zostać zalany podręcznikami, jeśli pozwoli się na ich wydawanie wydawnictwom komercyjnym. 70-80 procent rodziców kupi takie podręczniki, inni nabędą je dzięki pomocy służby opieki społecznej lub po ulgowych cenach od Ministerstwa Oświaty.
7. Po przejściu uczelni na język ukraiński jako wykładowy problemy ze szkołami średnimi szybko znikną: rodzice przypomną sobie, że są Ukraińcami, i będą masowo domagać się przejścia szkół na naukę w języku ojczystym.
Dekolonizacja szkoły podstawowej i średniej musi iść w innym kierunku. Należy stworzyć programy i podręczniki, które wychowywałyby u dzieci miłość do rodzinnej ziemi i Ukrainy: dzieci powinny zaczynać od poznawania historii, geografii, świata zwierzęcego i roślinnego, kultury, obyczajów własnej ulicy, następnie wsi, osiedla, miasta, obwodu, rejonu (Słobożanszczyna, Podole itd.), Ukrainy, ziem w innych państwach, historycznie zamieszkiwanych przez Ukraińców, historii i kultury Ukraińców rozproszonych po świecie, historii i kultury państw otaczających nas sąsiadów -- 1 dopiero potem przechodzić do
historii powszechnej, kultury, geografii, biologii...
Po tak gruntownej przebudowie systemu szkolnictwa podstawowego i średniego potrzeba sprowadzania podręczników z sąsiednich państw, na co skarżą się niektórzy nasi urzędnicy oświatowi, automatycznie odpada.
Taki system zapewni wychowanie
patriotami Ukrainy nie tylko Ukraińców, lecz wszystkich młodych obywateli.
8. Przedszkola. Posyłanie tam
dzieci nie jest obowiązkowe, dlatego wychowanie dzieci w państwowych
placówkach przedszkolnych powinno być prowadzone
wyłącznie w języku ukraińskim i na podstawie ukraińskiej duchowości.
Anatolij KINRATENKO,
profesor,
przewodniczący Charkowskiego Obwodowego
Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta»
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Raisa IWANCZENKO: ŚWIATŁO SZEWCZENKOWEGO SŁOWA
Zawsze mnie niepokoją słowa «Szewczenko» i «Kobzarz», wymawiane często i patetycznie w ustach ludzi, którzy czasem, w ramach zajęć produkcyjnych, wymawiają je jak wyuczoną formułę. Być może właśnie dlatego budzą nieufność, że światło słowa Szewczenki dociera do szkoły albo skądś z ekranu telewizora.
Dla mnie ono zajaśniało ciepłem ludzkiego wzruszenia, czystością i czymś wielkim, niepowtarzalnym, w surowe wojenne lata mojego dzieciństwa. Zajaśniało ze żółtych, zmiętych od wertowania kart «Kobzarza», który stał się dla mnie i abecadłem, i pierwszą klasą szkoły.
Tę książkę mama przywiozła razem z dwojgiem swoich dzieci, to byłam ja i mój młodszy braciszek, przywiozła w wojenne zawieruchy do rodzinnej wsi Uspenka na Kirowohradczyźnie. Zabrała ją, kiedy w pierwszych czerwcowych dniach 1941 roku pospiesznie opuszczaliśmy Białogród Dniestrowski, zabrała wraz z tkanym zielonym obrusem i dziecięcymi ubrankami. Z tym wszystkim dotarliśmy do dziadka Michajła Wasylowycza Iwanczenki. Ale fronty odeszły na wschód i znaleźliśmy się na terytorium okupowanym.
Miliony ludzi starych i młodych, dzieci, kobiet i mężczyzn przez kilka lat przygniatało czarne skrzydło przymusowego życia. Jak strasznie było chodzić po ucichłej wsi nocą, kiedy na nocnym niebie nagle rozbłyskiwały reflektory, a wkrótce wybuchał nasz samolot, jak strasznie było przeżyć: nie nadepnąć na minę, nie wpaść pod wybuch bomby, po prostu nie umrzeć z głodu. Jak szczęśliwi byliśmy, kiedy dziadek sprawił nam dziecięce chodaki. Jak nudno było przez kilka miesięcy, szczególnie zimą, jeść trzy razy dziennie upieczone w piecu zmarznięte buraki z suszonymi wiśniami zamiast ziemniaków i chleba. Kiedy fronty oddaliły się w niezmierzoną głębię ziemi, kiedy przestały rozbłyskiwać ogniste ślady trajektorii z moździerzy i karabinów maszynowych, ludzie myśleli o tym, że trzeba żyć dalej, uczyć dzieci w szkole. Otwarto szkołę, ale działała tylko dwa lub trzy miesiące.
Zimne stepowe wichury z ogromnymi ogonami przyniosły straszliwe mrozy. Szkoła została zamknięta, bo nie było komu do niej chodzić.
Wtedy mama otworzyła «Kobzarza» i uczyła mnie czytać sylabami. To była jedyna książka w naszej rodzinie. Wkrótce przeczytałam zarówno «Przyczynną», jak i «Katerynę». Uczyłam się wierszy na pamięć i deklamowałam je dziadkowi... Słuchał uważnie, opierając się o laskę, głaskał swoje długie wąsy i ze smutkiem kiwał głową. Nie wiem, co myślał mój mądry dziadek, który dumny kiedyś odpowiedział na moje pytanie:
«Dziadku, a dlaczego we wsi nazywają nas Samijlenkami, przecież my jesteśmy Iwanczenkami!»
Michajło Wasylowicz powoli wygładził długi wąs, jego wzrok się oddalił, i powiedział (Bo my jesteśmy od Samijła Kiszki, dziecko).
I rzeczywiście – nasza wieś jest kozacka. Kozacy! Dziadek dużo o nich opowiadał i o nich pisał Taras Szewczenko. Deklamowałam dziadkowi o kozakach z «Kobzarza».
Tak zaczynały się moje uniwersytety. A po szkole, którą kończyłam już w Nowogrodzie Siewierskim – Kijowski Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki. Przyciągał mą duszę przez wszystkie szkolne lata.
Oto składam dokumenty. Wszystkie siedem egzaminów zdaję na celujący. Mnie zaś – nie zaliczają. Mnie – nie! Po cichu powiadomiono ojca, którego wezwałam z rozpaczy, że niby byliście na terytorium okupowanym.
Ale przecież okupowani byli Polacy, i Austriacy, i Rosjanie! Czyż oni mieli taką prawdę? Modliłam się do Boga i do Szewczenki. Oni mnie usłyszeli.
Po siedmiu latach pracy dziennikarskiej znów wróciłam pod skrzydło uniwersytetu Szewczenki. Aspirantura, praca wykładowcy i prześladowania za prawdę. Szewczenko zawsze uczył mnie prawdy – napisałam rozprawę doktorską, potem wydałam monografię i powieść o wielkim Ukraińcu...
Słowo Proświty
w roku ... w wierze odrodzimy ... ukraińskie nasze!
Naiwna, uwierzyłam w liberalną wiosnę chruszczowskiej odwilży... Zimowe mrozy ... szęśćdziesiątych lat wielu zagnały do obozów koncentracyjnych, innych – do rajskich ogrodów ... najlepszych synów sowieckiego narodu!
I ja jedna musiałam odpierać ataki profesury, która pisała na docenta donosy, że niby pozwala studentom pisać w pracy dyplomowej o pogrzebie Szewczenki 22 maja w Kijowie, pozwala sobie rewidować pracę WAK-u o «Leninie – komuniście Ukrainy» z druzgocącą recenzją.
akademika I. Supruneńka stał się ideową podstawą systematycznego, 17-letniego szykanowania mnie jako nacjonalisty było przemieszane
«Jak przetrwałam
i śmierć męża, wiedzą nieliczni
Szewczenko
żeby nie oszaleć, zaczęłam więcej pisać
Już w latach 80. zaczęły wychodzić powieści na tematy historyczne, jeszcze przed tym, jak wychodził utwór, [...] Szewczenkowską Nagrodę [...] zgłaszano mnie do nagrody. Oni zwykle jej nie przyznawali; była im bardziej potrzebna weteranom albo zmarłym już pisarzom, których w swoim czasie prześladowano, a teraz jakby odmawiali modlitw za swój grzech. Ale te nominacje zawsze dodawały mi sił. Taras to zbliżał się do mnie, to odpływał na wysokość, stając się nieosiągalny, ale zawsze dodająco otuchy patrzył na mnie swoim wzrokiem. Zrozumiałam go: nic, pracuj, cokolwiek by się nie działo, a słowo Tarasa i jego duchowe światło ogrzewają duszę. Dziękuję Tobie, Wielki Kobzarzu, za to światło i wiarę, którymi podtrzymywałeś mnie przez całe moje życie.
Bez twojego słowa, bez twojego światła, bez twoich cierpień i twojej wiary nie ukształtowałyby się i nie oszlifowały nasze dusze
[...] myśli
[...] rany
[...]
Minie czas i wszystko, jak mówią, stanie na swoim miejscu, a wielu z żyjących dziś poetów zapewne będą czytać przyszłe pokolenia. Ale będą ich odbierać inaczej, będą czytać inaczej, niż czytają ich rówieśnicy. To będzie czytanie bez nostalgii za młodością, czytanie bez wspomnień, bez uwzględnienia wielu niuansów tamtego czasu, kiedy ci poeci pisali.
Czas ten był naprawdę niepowtarzalny. Być może nigdy wcześniej społeczeństwo tak nie żyło poezją, tak wiele od niej nie oczekiwało, nie garnęło się do każdego zrymowanego słowa. Nawet przywódcy ówczesnej ideologii na chwilę pogubili się wobec żywiołu, który sami dopuścili. Szістdesiątnicy byli już w zenicie swojej sławy. Za nimi pospieszyli młodsi, by zadziwić świat swoimi utworami. Ale tramwaj już odjechał. Iryna Żylenko razem z Hołoborodką i Mowczanem zdołali jedynie trochę przejechać na stopniu.
Machina ideologiczna pracowała sprawnie. Dobór kandydatów na miejsca zmarłych koryfeuszy, a także na miejsca tych, którzy mieli wkrótce zejść ze sceny, już się dokonał, i od tej chwili z nimi (kandydatami) rozpoczęto odpowiednią pracę według dawnej metody bata i piernika. Ten, kto nie ustępował w niczym, trafiał do izolacji, a potem do obozów. Ci, którzy nie zdążyli wskoczyć do tramwaju, byli zbędni. Wielu kandydatów to wielka kłopotliwość. Przecież był już doświadczenie lat 30.
Trzeba to przyznać! Ale nie „trochę” szістdesiątnikom. Oni nie zajadłe się na swoich starszych towarzyszy, bez czarnej zazdrości przyjmowali ich sławę, popularność, nagrody. Nawet później przeżywali metamorfozy ich twórczości jak własny dramat. Ale to później, a na razie radośnie machali obiema rękami swoim już sławnym kolegom, oczekując własnego tramwaju z naiwną wiarą, że zbliża się ich święto.
A tymczasem w wydziałach ideologicznych już zabrzęczały klucze. Wszystko stanęło na swoim miejscu. Zaczynały się dni nowej epoki.
Oprócz Ireny Żylenko do szістdesiątników,
енійнне анна панно: сни нини ни -
УЗИ
a właściwie do postszістdziesiątników zaliczano takich poetów, jak Pawło Mowczan, Wasyl Hołoborodźko, Wołodymyr Bazylewski, Petro Skunć... i tylko dlatego, że zaczynali niemal równocześnie z Iwanem Draczem, Mykołą Winhranowskim, Borysem Ołijnykiem... Różnica, jakieś pięć lat, nie była uważana za istotną.
Rzeczywiście, jeśli patrzeć z perspektywy czasu i to jeszcze z dystansu 30 lat. Lecz jeśli przeanalizować ich twórczość, to między nimi nie sposób nie dostrzec istotnej różnicy. Właśnie I. Żyłenko była pierwszą jaskrawą postacią innego pokolenia, innego poczucia świata, innego stylu.
Szістdziesiątnicy zaczynali wtedy, gdy społeczeństwo przeżywało ostatnią wielką iluzję – nią była zaražona świadomość. Oczywiście nie mogła ona nie wpłynąć na język. I nie dziwi, że w latach sześćdziesiątych pojawiło się tak wiele wierszy, które leksykalnie przypominały utwory wczesnego okresu porewolucyjnego. I nie tylko leksykalnie.
„Mosty gwiezdne”, „złote stoły komunizmu”, „protuberancje serca”… Podobną dekoracyjnością cierpiała niemal cała nasza poezja, jak również właściwą bez wyjątku wszystkim szістdziesiątnikom – teatralnością, czy, jak wtedy mówiono, estradowością. U każdego przejawiała się ona na swój sposób. Taki był styl epoki. Uniknąć go było niemożliwe. Wydał on masę przesadnie patetycznych monologów. Czasem teatralność przechodziła w pozę, rewolucyjność w zwykły młodzieńczy frondyzm, w dążenie do „drażnienia gęsi” w celu zwrócenia na siebie uwagi. Dążenie do stawiania diagnoz, wypisywania recept, pouczania – to wszystko był styl epoki, recydywy iluzorycznej świadomości. Zależność poety od języka,
właściwego kulturowemu środowisku, które go kształtowało. O tej zależności bardzo dobrze pisze Borwicz, dawny uczestnik polskiego ruchu oporu. Przeanalizował on wielką liczbę tekstów napisanych przez profesjonalistów, amatorów i zwykłych ludzi, którzy po raz pierwszy w więzieniu lub obozie próbowali zostawić po sobie ślad w słowie i szukali sposobu, by wyrazić swoją wiedzę o rzeczywistości. A język jakby nie nadążał, jakby cofał się w gotowe klisze i formuły. I nie było, jak twierdzi Borwicz, żadnego utworu, który by próbował wyrazić wszystkie te okropności, jakie przeżył
а с --
batogami oficjalnej krytyki
Kto wie, jak ułożyłoby się życie wielu z nas, «cichych poetów», gdyby Iryna Żylenko nie starczyło odwagi, by pozostać sobą. Na nasze szczęście mieszkała w stolicy, a nie na prowincji, gdzie niewątpliwie zdeptaliby ją wtedy (poparli szestdziesiątnicy). Pewnie bez posłowia Oliinyka druga zbiórka «Autoportret w czerwieni» nie zdołałaby ujrzeć światła dziennego.
Prawda, Irynie Żylenko jednak przypadło kilka listków z wieńców szestdziesiątników. Вжг
ро51
Вч4ЛЕ
autor, w innym języku, RÓŻNYM OD JĘZYKA tradycyjnej komunikacji. Wyjątki stanowią jedynie niektóre świadectwa pozostawione przez dzieci. Osiągnęły bezpośredniość nie przez ekspresyjną deformację, lecz dzięki naiwnemu realizmowi, ubogiemu w środki artystyczne, ale bardzo wyrazistemu.
Oczywiście pokolenie Iryny Żylenko wiele odziedziczyło po tym, czym żyli szestdziesiątnicy. Ono nadal żyło iluzjami, ale były to iluzje nieco inne. Zmieniał się styl epoki, jej język. Nie mogło nie wpłynąć na postszestdziesiątników, na ich świadomość i twórczość to, że nie byli pierwsi, nie byli panami czasu. Zranione poczucie, choćby podświadome, własnej drugorzędności prowadziło do utraty skali, odbierało pewność siebie, by mówić bezapelacyjnie, a tym bardziej pouczać. W obecności starszych, bardziej autorytatywnych, nie poucza się! | bezwzględnych prawd nie wypowiada się!
Widać to wyraźnie już w wierszach Iryny Żylenko. Nie ma w nich zwykłego obywatelskiego patosu ani pouczeń, „Noema ni spragi, ni strachu, ni słonecznych iluzji”. Widowisko teatralne zastąpiła ceremonia parzenia herbaty i zwierzenia w kuchni. Rodziła się „cicha poezja”.
Żylenko zapoczątkowała ją jako pierwsza. Zauważono nawet jej pierwszy tomik „Solo na solfeżu”, a wywiązała się dyskusja, ale nie tyle wokół wierszy, ile wokół tytułu. O niej później czasem wspominano, ale już wiedziano, że jest „cichą poetką”. Jaki hałas może być wokół cichego poety?! Co więcej, była nie tylko cicha, lecz najcichsza. Mimo to bardzo wcześnie zaczęła mówić własnym głosem.
Na jej twórczość wpłynęło wielu poetów, zwłaszcza Achmatowa i nasi „neoklasycy”, a przez nich „parnasiści”. Z czasem wyraźnie zaznaczyła się ironia, która pomagała jej bronić się przed tym, o czym nawet strach było myśleć. Gdy poczuła, że nie ma już czym „podać głosu”, zastąpiła dawnych nauczycieli, a wśród nich Tarasa Szewczenkę. Nie wszystkich poetów, którzy na nią wpłynęli, nazwała wprost, a na kształtowanie się jej talentu wpływ mieli również inni. Od każdego z nich coś wzięła, a mimo to zachowała własną odrębność i była jednym z najbardziej oryginalnych naszych poetów.
Przeważająca większość tak zwanych „Cichych” – w tym autor tej recenzji – jeszcze przed chwilą… Ach, inaczej: Iryna Żylenko pisała:
Dzwoniły filiżanki na stole
……………………………
Tłumaczenie maszynowe
Jak należało się spodziewać, w sali Domu Nauczyciela było tłoczno: spotkanie z przywódcą Ruchu, deputowanym ludowym, znanym politykiem i dziennikarzem Wiaczesławem Maksymowyczem Czornowołem to wydarzenie zawsze pożądane dla kijowian. Ale tego lutowego niedzielnego dnia ludzie przychodzili, by uczcić jego książki, jego uczciwe dziennikarskie pióro.
Te dzieła stały tu właśnie, na pierwszym planie: «Lycho z rozumu», «Prowosudia czy recydywa terroru», «Kronika obozowych buduarów», czasopisma, w których drukowano liczne wystąpienia bojownika o wolność i niezależność Ukrainy. Książki umieszczono na stoliku nakrytym żółto-niebieskim sztandarem, ogrodzonym drutem kolczastym. Tak, i za drutem politycznie więziony Czornowił walczył z obrzydliwym totalitarnym reżimem, i stamtąd jego odważne pióro, posługując się pismem szyfrowym, przekazywało na wolność perły płomiennego patriotycznego słowa, niosąc ludziom światło prawdy.
Słowo Proświty
i jak to wszystko się zaczynało? Jak przebiegało kształtowanie się Wiaczesława Czornowoła, bojowego publicysty?
W cichą salę płynęły szczere słowa jego spowiedzi i wspomnień o przeżytym i wycierpianym, o niezapomnianych latach sześćdziesiątych, kiedy, zgodnie z wypowiedzią prowadzącego wieczór Lesia Ganiuka, «nasz światopogląd kształtowali ludzie pióra».
Młodzi wierzyli w lepsze czasy, w dobro, w jasny los. Wrzał Kijów buntowniczy, Uniwersytet Kijowski. Serdeczne uczucia studentów wylewały się w wiersze o miłości i słońcu, o kosmosie, Dnieprze i Ukrainie. Z pełną mocą zaczęła działać literacka studia imienia Czumaka. Młodzież poznawała literaturę «rozstrzelanego odrodzenia». Na arenę wystąpili młodzi utalentowani poeci: Wasyl Symonenko, Iwan Drach, Wołodymyr Pidpałyj, Iwan Switlyczny.
z świadomości lat sześćdziesiątych
Ale ta «odwilż» była tylko parawanem. Już
W słynnych sześćdziesiątych zaczęły się prześladowania, aresztowania wolnomyślicieli. Znęcano się nad tak zwanymi „formalistami” — a nawet walczono z nimi — na co młody aktor filmowy i poeta Mykoła Winhranowski odpowiedział: „Jeśli mój naród figuruje formalnie, to ja jestem najlepszym formalistą”.
„Wszyscy byliśmy ogarnięci ideą Ukrainy” — wspomina Wiaczesław Maksymowycz Czornowił. Myśl rosła, nabierała mocy, budziła do działania. Młodzież bardzo ostro reagowała na pierwsze aresztowania. Oświadczenie w obronie uwięzionych podpisali najlepsi synowie Ukrainy, a wśród nich Oleś Honczar i wybitny konstruktor lotniczy Antonow.
Właśnie wtedy na świat przychodzą utwory duszy i serca człowieka, którego boli los rodzinnej ziemi — publicystyka „Lихо з розуму” [Nieszczęście z rozumu] i „Правосуддя чи рецидив терору” [Sprawiedliwość czy recydywa terroru]. Poruszyły one społeczeństwo, po raz pierwszy poczuto, że Ukraina istnieje, że Ukraina walczy. Światowa wspólnota dowiedziała się, że w tym wychwalanym „Sowieckim Związku” są więźniowie polityczni. Publikowanie legalnie stało się niebezpieczne. Podpisywano się przybranymi imionami. Wszelkimi sposobami przekazywano utwory za granicę. I już przez radio „Swoboda” ludzie w totalitarnym imperium dowiadywali się prawdy. Zaczął działać samizdat Wiaczesława Czornowoła.
Za swoje prawdziwe, demaskujące utwory podzielił los licznych pobratymców. Nie pozwolono mu ukończyć aspiranktury — a on tak marzył, by zostać uczonym, fascynował się Hrinczenką. Nie raz wyrzucano go z pracy. Potem — areszt na półtora roku, a po zwolnieniu — praca na stacji meteorologicznej w Zakarpaciu i pisanie nowych publicystycznych prac, które legły u podstaw powstania czasopisma „Wisnyk Ukrajiny”. Przyjaciele też energicznie działali. Pojawiły się publikacje Jewhena Swerstiuka, ukazał się artykuł Wasyla Jaremenka „W szowinistycznym uścisku”. Dwa lata funkcjonował czasopismo, i oto — nowy areszt, więzienie, obozy. Ale głos dziennikarza nie milknie, jego płomienne słowo wyrywa się zza więziennych krat i drutu kolczastego, leci w szeroki świat i znajduje czytelników oraz przyjaciół po duchu.
Pan Czornowił wspomina, że to właśnie ukraińscy więźniowie polityczni stanowili intelektualne centrum wśród politycznych. Wiersze Wasyla Stusa uczono się na pamięć. Na ich podstawie uczono się języka ukraińskiego, jak na przykład petersburski przyjaciel Czornoła, Michaił Chejfic. To on później, już mieszkając za granicą, napisze książkę wspomnień «Ukraińskie sylwetki», w której zamieszczono szkic «Wiaczesław Czornowił – zekowski generał». Człowiek niespokojnego charakteru, aktywna natura, pan Wiaczesław i tam podsycał żar wobec obozowych władz, walcząc o status więźnia politycznego. A już przebywając w Jakucji, kontaktował się z rozproszonymi po Syberii towarzyszami broni, by ogłosić głodówkę polityczną w obronie Stusa, nad którym znęcano się na Kołymie, nie puszczając go na kilka dni do domu, by pożegnał umierającego ojca. To on, Wiaczesław Czornowił, zdołał dodzwonić się do znanego obrońcy praw człowieka Andrieja Sacharowa, by ten podniósł swój głos w obronie Wasyla Stusa.
Piętnaście lat politycznego uwięzienia, długiej szkoły męstwa i wytrwałości. I nadziei. A po uwolnieniu w 1955 roku – znów walka, i otwarty list do Gorbaczowa, i nowy związek helsiński, i grożące wydalenie z Ukrainy. A on pragnął walczyć o wolność Ukrainy na ukraińskiej ziemi.
Dojrzewała, pielęgnowana była marzenie o własnej opozycyjnej gazecie. Oto dziś ona istnieje, ta sama «Czas-Ghajm». Może nieprzypadkowo nazwano tak gazetę: adże utalentowany dziennikarz Wiaczesław Czornowił zawsze był na ostrzu czasu. Credo gazety – państwowość, demokracja, reformy. I nie tylko rucholiści, ale i przedstawiciele innych demokratycznych sił mogą próbować swoich piór na jej łamach, bo przecież ten drukowany organ został stworzony dla zjednoczenia demokratycznej wspólnoty w imię rozbudowy niepodległej Ukrainy.
Żadna z problemów, które poruszają nasze społeczeństwo, nie pozostaje poza uwagą gazety. A «kolumna redaktora naczelnego», jak zawsze ostra i celna. Oto i w ostatnim numerze, który rozdano podczas tego wieczoru, W. Czornowił zabiera głos za nową Konstytucją Ukrainy. Według niego „pole konstytucyjne stało się dziś miejscem decydującej walki o państwo ukraińskie, o niepodległość i demokrację”.
Z sali płyną karteczki, pytania. I to już pytania kierowane do deputowanego, polityka. Także twórczość literacka Wiaczesława Maksymowicza jest cała splątana z polityką.
Na tym spotkaniu W. Czornowiła witali nauczyciele i uczniowie, przedstawicielki kobiecych wspólnot oraz, oczywiście, koledzy dziennikarze, którzy bardzo chcą widzieć „naszego Wiaczka” laureatem Nagrody im. Szewczenki.
Na sali byli przyjaciele – szestdziesiatnicy, koledzy z tej samej ławy szkolnej. Wierny druh Je. Swerstiuk, występując, zauważył, że Wiaczesław Czornowił należy do tych dziennikarzy, którzy nie tylko piszą, ale występują do ataku, ponieważ jest to człowiek o głębokim sumieniu.
Na zakończenie wieczoru bohater wieczoru przeczytał fragmenty poematu Wołodymyra Sosiury «Mazepa». Są tam takie wiersze o kraju:
«Chcę tylko jednego, mamo,
Żebyś była szczęśliwa»,
W tych wierszach – całe życiowe credo Wiaczesława Czornowiła – dziennikarza, deputowanego, patrioty, laureata Nagrody im. Szewczenki z 1996 roku.
Ludmiła KOCZEWSKA
I błysk herbaty gorzko tlił się na nieznajomych twarzach
Umyte podłogi. Chłód.
Od progu – żółty dywanik
I lśniący fikus na komodzie
Patrzy w popękane trumo
To już nie tylko wiersze oryginalnego poety, to już perły liryki, to ta materia poezji, bez której najbardziej aktualne, najbardziej patriotyczne utwory pozostają jedynie rymowaną (czy nierymowaną) wierszowaną и а.- т ай ко м produkcją, której nie ma końca. Pojawił się nowy świat, oświetlony miłością „żony, matki, córki”, pojawił się talent o tak wyraźnie kobiecym odczuwaniu świata i postrzeganiu go, jakiego w naszej poezji jeszcze nie było. Jeszcze nigdy w naszej
męska brawura. To słowo stwórczyni pokoju, która ma zachować świat, a w swoim domu, przecież, ma poskramiać w sobie wszelkie burze. Nie bez powodu w jednym z wierszy wyrwało się jej: «Dość, rośliny, naucz mnie pokory». Irina Żylenko nigdy nie mogłaby wykrzyknąć: «A duszy już nie leczę. Niech przepada...». Nie wolno jej, jako kobiecie, z natury rzeczy zaglądać w takie otchłanie. Nie zna ona samotności w męskim rozumieniu tego słowa, bo jej dusza jakby przechodzi w dzieci.
Kiedy i samej już duszy nie ma,
Rozdała ją całą dzieciom obojgu:
Dwa skrzydła moje z uwielbieniem
Poszły na pieluszki i na objęcia.
W krótkiej rozmowie nie sposób, oczywiście, przeprowadzić analizy twórczości poetki i nie stawiam sobie takiego celu. Nie mogę jednak powstrzymać się, by nie powiedzieć kilku słów o jednym z jej wczesnych arcydzieł.
Poezji na takim poziomie nie pisała kobieta, nie pisała matka. Stąd szczerość jej liryki, szczególna magia nastroju poetyckiego, wyostrzona uwaga do drobiazgów codzienności, antycznych przedmiotów, które są niczym innym, jak wiecznym kobiecym zmaganiem z nicością, nie tylko na poziomie fizjologicznym, dążeniem do zachowania, wbrew upływowi, pamięci o przeszłości. Pojawiła się poezja o uderzającym bogactwie intonacji.
Również u niej nie ma rywali, chyba tylko Mykoła Winhranowski, którego słowo jest stale w niepokoju — słowo, które zdaje się nie może znaleźć dla siebie miejsca, któremu ciasno w otaczającej rzeczywistości, ciasno w niewolniczej współczesności, i wybucha ono, gniewa się, przeklina... Co zaś do słowa Iriny Żylenko,
Czerwona dachówka, pomarańczowe koty,
Biegnę po schodkach, od słońca złotych.
Jestem trochę dzieckiem. A trochę to już nie. Groszek niebiesko-niebieski spływa po ścianie.
W słońcu płoną osy. Czerwona dachówka.
Jestem trochę dorosła. I pomidory w siatce
Po schodkach, jak po gamie, rozjaśniona, smutna, —
Jestem trochę-trochę mamą i trochę żoną. Groszek niebiesko-niebieski. Płonący parkiet.
W lustrzanym sklepie — przystojny manekin. A u niebieskich hulajnóg — malinowe koła.
Jestem trochę piękna i trochę poetką. Miasteczko chore morzem. I maki u stóp.
1... dwadzieścia, trzydzieści, czterdzieści, i pięćdziesiąt - i
ŚNIEG
Jakże to było piękne - zbiegać
po schodach w dół!
Groszek niebieski, niebieski, i pełne oczy łez... Nieprzypadkowo wybrałem właśnie ten utwór. Po pierwsze, to głos już ukształtowanego poety; po drugie, w naszej współczesnej liryce takich wierszy jest niewiele. To rzeczywiście perła. Takie wiersze nie mogły się pojawić
Właśnie on równoważy w naszej poezji słowo „nie”, powiedzmy w latach 30.-40. tak zwanej trudowej [poezji] Wynhranowskiego, nigdy nie pozwalając sobie na podobne wybuchy emocji i namiętności, bo wydaje się powołany do tego, by poskramiać ów [...] entuzjazmu, ani w latach 70.-80., kiedy już stało się jasne, do jakiej szczęśliwej przyszłości zmierza nasze społeczeństwo... To uczucie człowieka z samego początku lat 60., kiedy wznosiła się ostatnia fala ludowego entuzjazmu, kiedy być może nie do końca wierzono, ale tak bardzo chciało się wierzyć, że wkrótce... wkrótce... Oślepiające, jaskrawe barwy, przelewy radosnego nastroju, uniesienie i świąteczność... To z tych wierszy, o których Tytsian Tabidze mówił słowami, że pisze je poetów „wiersz dyktuje uczucie”, i poecie udaje się wyrazić nawet to, czego, jak sądził, nie myślał wyrazić i czego po napisaniu wiersza sam może nie zauważyć. To z tych wierszy, które z czasem stają się jakby jeszcze głębsze i bogatsze w znaczenia, jak cała prawdziwa poezja. Z wersów tego wiersza można dowiedzieć się tak wiele o czasie, w którym powstał, i o zachwycie poety francuskimi impresjonistami, których twórczość tak odpowiadała wówczas duchowym porywom młodzieży, jeszcze nieoswojonej z iluzjami. Kto nie żył wtedy w takim „trochę francuskim” miasteczku, które chore morzem, i czerwonymi dachówkami. Jak roiło się wtedy od wierszy poetów, zwłaszcza początkujących, pełnych nazwisk Renoira, Van Gogha, Matisse’a... Lecz, moim zdaniem, tylko dla Żyłenka zachwyt ten nie był deklaratywny, lecz organicznie wzbogacił jego artystyczny
«uroczy manekin», który bardzo wątpliwie rymuje się z «parkietem» — powstaje wrażenie, jakby bohaterka nagle się potknęła, przeniosła wzrok na lustro i między «Niebieskimi hulajnogami z malinowymi kołami» zobaczyła coś zupełnie innego, lecz jeszcze nie może zrozumieć tego innego, nie może go dostrzec. Nie wie jeszcze, jaki realny i straszny świat zasłania ów «uroczy manekin», który staje się w jej życiu symbolem złudzeń, rodzonych przez unitarny system...
«Po schodkach, jak po gamie...» A Muza dyktuje nie po prostu gamy, lecz opowiada o losie poety i jego pokolenia. Natrętny epitet «trochę». Z każdym jego powtórzeniem traci swój pierwotny ironiczny odcień. Jego, pewnie, odebrano by jako autorską niefrasobliwość wobec słowa, gdyby nie stał się tak wieloznaczny i złowieszczy, o czym autor wtedy nawet nie przypuszczał. Maszyna ideologiczna nie dopilnowała wczesnego dojrzewania szęściesdziesiątników, którzy tak szybko uświadomili sobie, że są obywatelami... jak wiele musiała się z nimi naużerać, wychowywać na nowo, oswajać,
paletę. Nawiasem mówiąc, po wielu latach w trudnej chwili Iryna Żylenko, a ściślej jej liryczna bohaterka, wciąż odwiedza to miasteczko «w jakimś kraju», jakby szukając ratunku, lecz czuje, że idzie «po mieście, nie po naszemu, wśród ostrych dachówek», a w lustrzanym sklepie wyraźnie zobaczy, jak.
Lustro płacze
w kącie przed burzą.
Nasze twarze...
Nasze twarze!
Ich ma za łzą
«Po schodkach, jak po gamie» zbiega w świat zaczarowana liryczna bohaterka. I nie jestem pewien, czy Iryna Żylenko zdawała sobie sprawę, pisząc ten utwór, skąd i dlaczego przyszło owo «trochę dziecko», «trochę dorosła», skąd pojawiło się...
poskramiać... jak bardzo była zainteresowana tym, by następne pokolenie pozostawało jak najdłużej nieokreślone, jak bardzo potrzebne były jej właśnie «trochę poeci», «trochę dorośli», do pięćdziesiątki, początkujący...
„Jeszcze płoną w słońcu szprychy, toczy się kłębek Ż.” Z bezwładu wciąż pojawiają się wiersze. Ale Muza już powiedziała wszystko, co miała wtedy do powiedzenia: „I siedemdziesiąt, i dalej…” — napisano to bez niej, to już tylko daremne usiłowanie autora, by samemu zerknąć za horyzont. Lecz śmiertelnikowi tego nie dano, śmiertelnik może tam zobaczyć co najwyżej:
Groszek niebieski-niebieski, i pełne oczy łez.
Leonid TALALAJ, laureat Państwowej Nagrody im. T. Szewczenki
что - и
житт
ні
к-т
нн
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
PSYCHO[…] ojczystego języka: oprócz miłości do uczniów potrzebne są warunki: [...] szczególnie ważne. Podświadomość porządkuje się. Podstawa [...] przyszłego myślenia, zadanie nauczyciela [...] nauczania – prawidłowo.
Szczególnie wielką pozytywną rolę w kształtowaniu PODŚWIADOMOŚCI dzieci (i nie tylko) odgrywa język ojczysty (język rodzimego narodu i RODZIMEJ ziemi). On najlepiej dostosowuje się do otaczających warunków życia, do osobliwości świata, do sposobu myślenia narodu, który go stworzył, do mego sposobu myślenia.
Przykładem tego, jak każdy naród dostosowuje język do swojej mentalności i do swojego naturalnego otoczenia, może być język angielski. W społeczeństwie amerykańskim nabrał on cech, które dają podstawy do mówienia o wariancie amerykańskim. W Australii przekształcił się w australijski dialekt języka angielskiego. To samo stało się z językiem hiszpańskim w krajach Ameryki Łacińskiej. W Ukrainie rosyjski jest taki sam, jak w Rosji.
Język to nie tylko środek porozumiewania się, ale także potężne narzędzie myślenia i poznawania świata. Jeśli można porozumiewać się z jednakowym powodzeniem dowolnym językiem, choć nie zawsze, to myślenie i poznawanie świata najskuteczniej dokonuje się wyłącznie za pomocą ojczystego (języka rodzimego narodu i rodzimej ziemi) języka. Poezja Szewczenki jest genialna również dlatego, że została napisana językiem ukraińskim. Jego wiersze rosyjskie są mistrzowskie, ale nigdy nie osiągają tego wysokiego poziomu, co ukraińskie. Czy dlatego Леся Українка napisała po rosyjsku tylko jeden wiersz-improwizację „Когда цветет никотиана” i nie pisała już nim więcej poezji? Wołodymyr Sosiura urodził się i wyrósł na Donbasie, nawet zaczął pisać po rosyjsku, ale potem przeszedł wyłącznie na język ukraiński. Czy Puszkin byłby tym, kim stał się dla literatury rosyjskiej i światowej, gdyby pisał po francusku, którego, nota bene, w dzieciństwie znał lepiej niż rosyjski? U Gogola składnia i budowa języka są w pełni ukraińskie, tylko słowa rosyjskie, i to nie zawsze.
Człowiek, odbierając informację, zawsze — niezależnie od tego, w jakim języku ta informacja jest podawana — przekodowuje ją na swój, wewnętrzny język. Język wewnętrzny jest indywidualny, a zarazem maksymalnie zbliżony właśnie do języka ojczystego. Dlatego w każdym kraju walka o postęp społeczeństwa nieodmiennie łączyła się z walką o nauczanie w szkole w języku ojczystym.
Z tego wynika jeszcze jedna osobliwość nauczania. Przekodowując informację na wewnętrzny język, człowiek może popełniać i popełnia błędy (jak przy każdym tłumaczeniu): słuchając tego samego wyjaśnienia, dwudziestu dziewięciu uczniów poprawnie zrozumie, że np. w wyrazie «ćwirkanie» miękkiego znaku nie należy stawiać, a trzydziesty — że trzeba. Winna jest tu nie tylko nieuwaga. Dlatego, podając dzieciom jakąś regułę, trzeba nie tylko powtórzyć ją kilka razy, ale też przedstawić ją różnie, różnymi słowami. Na przykład mówiąc o użyciu miękkiego znaku w środku wyrazu, raz formułujemy regułę: „Miękki znak przed następnym miękkim i syczącym się nie stawia” — Uman, umański, Umańszczyzna — a drugi raz: „Przed miękkimi i syczącymi miękki znak się nie pisze” itd. Od ucznia nie należy też wymagać, by słowo w słowo, jak wiersz, powtórzył regułę; najważniejsze, by dokładnie przekazał jej sens. W ten sposób, jeśli dziecko za pierwszym razem źle zrozumiało jakieś zagadnienie, za drugim ma możliwość skorygowania tego we własnej świadomości.
Dziecięce myślenie, zwłaszcza w młodszych klasach, jest konkretne. Sama reguła przekazana przez nauczyciela pozostaje dla dziecka abstrakcyjna. Dlatego przedstawianie jakiegokolwiek materiału teoretycznego celowo rozpoczynać od obserwacji konkretnych zjawisk, od odkrywania ich prawidłowości. Na przykład zamiast informować: „Apostrof wskazuje, że następujące po nim litery Ю, Є, Я, Ї oznaczają dwa dźwięki ja, ju, je, ji po twardej spółgłosce”, korzystniej jest zestawić zapis i brzmienie wyrazów «zięba» – «zjawa» oraz «właz» – «juk», tak aby uczniowie sami wyciągnęli wniosek o roli apostrofu w piśmie.
Profesor Iwan JUSZCZUK
LOGICZNE ZASADY NAUCZANIA JĘZYKA OJCZYSTEGO
Dziecko dąży do aktywności, do utwierdzenia swojego „ja”. Jeśli narzucamy mu gotową regułę, to go przygniata i tym samym pozbawiamy je radości odkrywania.
Zupełnie inaczej czuje się dziecko, gdy samo dochodzi do prawdy. To sprawia mu radość, ono się usamodzielnia i utwierdza w swoich możliwościach. Na przykład zamiast informować, jakie litery piszemy w końcówkach osobowych czasowników I i II koniugacji, niech uczniowie zapiszą w cztery kolumny formy osobowe w liczbie pojedynczej i mnogiej czasowników nieść i czuć (I koniugacja) oraz biec i stać (II koniugacja), zaobserwują ich końcówki i sami wyciągną potrzebne wnioski.
Aby dziecko zainteresowało się określoną pracą, musi widzieć bliski cel (cel odległy jest zbyt abstrakcyjny i nierealny). Na przykład jedno: przeprowadzić dyktando słownikowe na podwajanie nn w przymiotnikach, dając po prostu zapisać pod rząd słowa: oświetlony, wojenny, futrzany, drewniany, elektroniczny, oswojony, straszny, wiosenny, gołębi, nieskończony, cynowy, pożądany, jesienny.
Zupełnie inne: poprosić dzieci, aby te słowa zapisały w dwie kolumny: 1) z podwojonym nn; 2) bez podwojenia n. Wtedy z pierwszych liter zapisanych słów będą mogły odczytać zaszyfrowany tu początek wyrażenia I. Franki „...na ciebie czekać!”. Pojawia się cel – pojawia się zainteresowanie pracą. Przy tym obecny jest taki dzieciom potrzebny element zabawy.
Każda nowa wiedza o świecie, także o języku, nie jest przez człowieka przyjmowana łatwo, postaje obok innych wiadomości. Nowe wiadomości mogą być dodawane do wcześniejszych mechanicznie, a mogą też układać się w określony system. W pierwszym przypadku przyswojona wiedza zaginie wśród innych i stanie się niemobilna, martwa, trudno ją będzie, a czasem wręcz niemożliwie, przypomnieć. W drugim – nowa wiedza wpasuje się w określony system wyszukiwania i w razie potrzeby łatwo się odtworzy. Dlatego każdy nowy materiał należy podawać nie tylko w związku z poprzednim, ale w określonym systemie.
Na przykład, rozpoczynając naukę czasownika, przede wszystkim dajemy dzieciom wyobrażenie o systemie form czasownikowych: formy nieokreślone trybu, imiesłów przymiotnikowy, formanty -но, -то i imiesłów przysłówkowy. Nie wolno najpierw omawiać czasów czasownika, a potem zapoznawać się z trybami. Należy robić odwrotnie, czyli w logicznej kolejności. Najpierw podajemy logiczny schemat systemu, a potem wypełniamy go konkretną wiedzą. Jest to szczególnie ważne dla dziecięcego postrzegania: materiał lepiej się zapamiętuje, a w podświadomości wyrabiają się precyzyjne i logiczne schematy myślenia.
Każdy fakt, w tym również zapamiętane słowo, pozostawia ślad w pamięci dziecka (zwłaszcza przy pierwszym zetknięciu). W ten sposób powstaje początek nawyku, kształtuje się stereotyp językowy. Dlatego, gdy mowa o poprawności pisowni, nie można dopuszczać, by dziecko choćby jeden raz błędnie napisało jedno słowo i nie poprawiło od razu błędu. Z tego punktu widzenia ćwiczenia z poleceniem „Przepiszcie, wstawcie brakujące litery” są szkodliwe, jeśli uczniowie nie mogą natychmiast sprawdzić poprawności pisowni zniekształconych wyrazów lub jeśli te wyrazy nie zostały wcześniej napisane poprawnie.
Podobnie mało dają dla kształtowania umiejętności poprawnego pisania dyktanda, które nauczyciel sprawdza i oddaje uczniom po kilku dniach od napisania. W tym czasie obrazy słów z błędami zdążają przejść do długotrwałej pamięci dziecka. Lepiej byłoby, gdyby taki dyktand (ćwiczeniowy) uczeń sam porównał z tekstem wydrukowanym w podręczniku i poprawił błędy, zanim odda go nauczycielowi. Sprzyjałoby to wyrabianiu uważności, której dzieciom wciąż tak brakuje. A także zwiększyłoby ich szanse na ocenę celującą za taki dyktand (oczywiście przy innych, bardziej wymagających normach oceniania).
Lekcje języka ojczystego powinny przynosić dzieciom radość, zadowolenie, umacniać w nich wiarę we własne możliwości, dodawać skrzydeł; jest to możliwe jedynie pod warunkiem, że w maksymalnym stopniu uwzględniana będzie ich psychika, ich dążenie do poznawania otaczającego świata, w tym także tak nieogarnionego i cudownego dzieła ludowego geniuszu, jakim jest język ojczysty.
ння РР о й
и п вілоон пон
FOTOKRONIKA PROŚWIATY
Kołomyja, 1928. Iwanna Błażkiewicz, Olha Kobylańska, Olena Kysylewska, Olha Huzarewa
O PRACY UKRAIŃSKIEJ KOMISJI DS. PISOWNI PRZY GABINECIE MINISTRÓW UKRAINY
W skład tej komisji wchodzą znani językoznawcy Ukrainy, w tym pracownicy naukowi Instytutu Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytutu Ukrainoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie, profesorowie uniwersytetów: użhorodzkiego, odeskiego, czerniowieckiego, dniepropetrowskiego, zaporoskiego, donieckiego, charkowskiego i kijowskiego, a także uczeni diaspory: z Ameryki, Kanady, Polski, Czech i Kazachstanu.
Na pierwszym posiedzeniu grupy roboczej tej komisji, które odbyło się w maju 1995 roku w Instytucie Języka Ukraińskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, rozpatrzono procedurę omawiania i przyjmowania proponowanych zmian i uściśleń w ostatnim wydaniu Ukraińskiego pravopisu (1993), i rozpoczęto omawianie 1 rozdziału Pravopisu „Dźwięki i ich oznaczenie na piśmie”.
Drugie posiedzenie grupy roboczej tej komisji odbyło się 7–8 grudnia 1995 roku. Na tym posiedzeniu zakończono omawianie I rozdziału i rozpatrzono propozycje zmian i uściśleń dotyczących pisowni form wyrazowych.
Jeśli chodzi o 1 rozdział, to w istocie pozostawiono go bez zmian, choć była próba przedstawienia tego samego materiału w innym wariancie. Była propozycja wprowadzenia do alfabetu połączeń liter dż, dz dla oznaczenia spółgłosek zwarto-szczelinowych, na przykład w takich wyrazach, jak źródło, dzwon, jednak nie została ona przyjęta.
Rozgorzała dyskusja dotycząca powrotu znaku miękkości na dawne miejsce, to znaczy na koniec alfabetu, ale kwestia ta nie została jeszcze ostatecznie rozstrzygnięta. Zniesiono ograniczenie dotyczące używania litery „и” na początku wyrazu, np. w wyrazach oznaczających indyka i inny.
Co do rozdziału 2, a zwłaszcza dopełniacza, roboczy podkomitet zaproponował ograniczenie liczby wariantywnych końcówek (§ 48, uwaga), dając pierwszeństwo końcówce -u (-ю): aktu, papieru, rachunku. Semantyczne rozróżnienie zaleca się uwzględniać w pisowni form wyrazowych: aparat (przyrząd) – aparatu (instytucja), słonecznik (pojedyncza roślina) – słonecznika (zbiorowo).
Co do nazw miejscowości (§ 48, pkt 2, uwaga) zaproponowano podanie szeregu przykładów z końcówką -u (-ю), ale dotyczy to wyłącznie tych nazw, które pochodzą od rzeczowników pospolitych, np. Antracyt – Antracytu. Zaznaczono także, że zgodnie z dawną tradycją końcówkę -u powinna mieć nazwa własna: Rzym – Rzymu. To wszystko, co dotyczy dopełniacza i jego odmian.
Podczas omawiania tego przypadka członkowie komisji zwrócili uwagę na to, by uprościć sformułowanie, zgodnie z moimi propozycjami; jednak w trakcie dyskusji językoznawcy zajmowali się głównie końcówką -a (-я) w nazwach z sufiksami -iw/-jiw, -ow, -ew/-jew, -yn/-in, tych, które pochodzą od imion własnych, typu Borysław itp. Jednak to pytanie ostatecznie nie zostało rozstrzygnięte.
Co do dopełniacza rzeczowników I odmiany typu wieść, działalność, krew, miłość, sól, Ruś, to w wyniku dyskusji przyjęto uchwałę dopuszczającą używanie w takich wyrazach, obok końcówki -i, także końcówki -y: wieści – wiesty, działalności – działalnosty, krwi – krwy, miłości – miłosty, soli – soly, Rusi – Rusy.
W paradygmacie odmiany liczebników pięć – dziesięć, jedenaście – dwadzieścia itd. (§ 70, pkt 2) roboczy podkomitet zaproponował umieszczenie na pierwszym miejscu w przypadkach zależnych form pięciorga, sześciorga, siedmiorga, dwudziestorga itd., ale nie zostało to przyjęte. W paradygmacie odmiany czasowników matematycznych ten sam podkomitet zaproponował również usunięcie formy osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego typu odpowiadają (§ 80, pkt …). Także tego nie przyjęto.
Dawne formy czynnych imiesłowów przymiotnikowych czasu teraźniejszego na -учий (-ючий), zdaniem roboczej podkomisji, utraciły kategorialną przynależność i używane są w znaczeniu przymiotników i rzeczowników. Uwaga podkomisji nie wywołała dyskusji, jednak możliwe są tu różne podejścia do ich zastępowania przymiotnikami i rzeczownikami z innymi sufiksami. W ten sposób należałoby ograniczać ich użycie w języku ukraińskim
Nie wywołało sprzeciwu również utrwalone już w praktyce językowej stwierdzenie, że strona bierna imiesłowów przymiotnikowych od czasowników na -ува (-юва) ma w akcentowanej pozycji sufiks -ова- (збудований), a w pozycji nieakcentowanej -ува- (вибудуваний). Wreszcie podkomisja zaproponowała, aby w imiesłowach przysłówkowych tworzonych od czasowników zwrotnych preferować postfiks -сь przed -ся, np.: сміючись (ся), узявшись (ся).
To wszystkie propozycje roboczej podkomisji, które przedstawiła do rozpatrzenia Ukraińskiej Narodowej Komisji ds. Pisowni przy Gabinecie Ministrów Ukrainy. Kolejne posiedzenie tej komisji zaplanowano na ... dekadę ... 1996 roku.
Szedrij Buriaczok
członek Ukraińskiej Narodowej Komisji ds. Pisowni przy Gabinecie Ministrów Ukrainy, doktor nauk filologicznych, profesor
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Ojciec Adama Kuchty wyprowadził go pod wartownię, a książę Dmytro został położony na wozie, przykryty zamiast odzieży wilczą skórą. Tatarzy-najemnicy i szlachta otoczyli ten żałobny orszak.
Adamowi Kuchcie Polacy oddali ulubionego arabskiego rumaka księcia Dmytra, który ciągnął znacznie więcej, niż Judaszowi trzydzieści srebrników. Wójt radośnie wgramolił się na rycerskiego ogiera, choć na nim wyglądał jak baba na świni.
Kiedy stały się znane wszystkie szczegóły strasznej zbrodni, popełnionej przez Lachów w Czechach, osiemdziesięciu świadków jednym głosem nazwało Kuchtę Judaszem i podłym zdrajcą. Byłego wójta skazano na publiczną karę: na trzech rogach miasta Pragi chłostano go batogami. Kat wyprowadził go za miejską bramę, napiętnował rozpalonym żelazem i pod groźbą śmierci zakazał mu kiedykolwiek powracać. Stało się to w 1557 roku.
Polacy spieszyli się, nie bez podstaw obawiając się, że zbrodnia, popełniona przez nich w obcym państwie, nie ujdzie im tak łatwo na sucho.
W miasteczku Nymburk szlachtę otoczył oburzony tłum Czechów.
- Ludzie dobrzy - zwrócił się do mieszczan pan Dmytro - zlitujcie się nade mną na miłość Boską. Nie wydawajcie mnie na pośmiewisko Lachom. Jeśli wasz król skaże mnie na śmierć, chętnie położę głowę na pniu. Proszę o sprawiedliwy sąd.
Tłum zahuczał i groźnie ruszył naprzód na drogę. Błysnęły blade ostrza szabel. Polacy unieśli rusznice, nie dopuszczając mieszczan do swojej ofiary.
Krew broczyła z ran Dmytra, a wojewoda Zborowski nie pozwolił opatrzyć jeńca.
Młody Zborowski wreszcie odważył się wyjść z cienia własnego ojca; podbiegł do księcia Dmytra i splunął mu w twarz.
- Czy nie dość ci było prostej szlachcianki? Patrz go, zachciało mu się księżniczki! Dokąd, łajdaku, podziałeś jej majątek, zdobyty grabieżą?
Czech Kantorek, widząc bezeczynności Lachów, zawołał głośno, że powiadomi władze o haniebnych czynach, jakich dopuszczają się na ich wolnym mieście cudzoziemcy, lekceważący tutejsze prawo magdeburskie i dawne swobody.
Polacy się zaniepokoili. Jeśli w Pradze dowiedzą się o ich „wyczynach”, sprawa przybierze niebezpieczny obrót i międzynarodowy skandal stanie się nieunikniony. Trzeba było jak najprędzej uciekać.
Przez jeden dzień konie przebyły sześćdziesiąt mil. Jeźdźcy odetchnęli z ulgą dopiero wtedy, gdy dotarli do przygranicznego miasta Jaromierza.
Przez dwa dni książę Dmytro leżał nagi na mrozie, ale duch to był męstwa, jakie miał ten rycerz. Ściągnięto go z konia, wrzucono do stajni, przykuto żelaznym łańcuchem do ściany i postawiono straż z tatarskich najemników.
Akurat w tym czasie z Pragi przybył królewski posłaniec z rozkazem, by nie wypuszczać obcych z miasta. Kantorek dotrzymał jednak swojego słowa.
Martin Zborowski coś cicho powiedział dowódcy tatarskiej straży.
Rano, 4 lutego, jaromierski wójt kazał otworzyć stajnię.
Gdy drzwi się rozwarły, obecni ujrzeli zesztywniałe zwłoki z dziwnie wykręconą głową i wszyscy zrozumieli, że książę Dmytro został w nocy podstępnie zamordowany.
Wójt postanowił zrobić trumnę na koszt miasta i pochować zmarłego jak chrześcijanina. Lecz wojewodzie Zborowskiemu ta decyzja nie przypadła do gustu i kazał wyrzucić martwego z trumny, zedrzeć z niego całun i rzucić na stertę gnoju.
Wtedy młody dżura księcia Dmytra Sanguszki gorzko zapłakał.
– Nie sądzę, by ktokolwiek z was mógł się równać waleczności z nieboszczykiem. Nie był zdrajcą, lecz ukochanym panem, prawdziwym rycerzem i księciem ukraińskim.
Przez tydzień zimny trup leżał pod gołym niebem. A całunem stał się dla niego kudłaty śnieg, który bez końca sypał z ciężkich szarych chmur.
18 marca 1552 roku matka przytuliła córkę, która w trzynastym roku życia została wdową. A jeszcze przez dzień Beata wysłała do Zygmunta Augusta skargę na Konstantego-Wasyla za gwałt dokonany nad Halszką. Mało jej było strasznej śmierci Dmytra Sanguszki.
Król zgodził się oddać Hałszkę pod wyłączną opiekę matki, ale pod jednym warunkiem: księżniczka nie może wyjść za mąż bez jego osobistej królewskiej woli. Rzecz w tym, że młody Zborowski postanowił odstąpić od swojego szlacheckiego honoru, gdyż pociągała go nie dziewicza czystość, lecz tylko pieniądze, i bez ogródek zgłosił swoje wyłączne prawa do kobiety, którą jego ojciec „uratował”. Zygmuntowi Augustowi nie uśmiechała się perspektywa nadmiernego wzrostu bogactwa i potęgi magnatów Chodkiewiczów… (?)
Uwaga: poniższy fragment zawiera ciąg dalszy tekstu, dlatego przekład podaję w pełnym brzmieniu poniżej.
Król zgodził się oddać Hałszkę pod wyłączną opiekę matki, ale pod jednym warunkiem: księżniczka nie może wyjść za mąż bez jego osobistej królewskiej woli. Rzecz w tym, że młody Zborowski postanowił odstąpić od swojego szlacheckiego honoru, gdyż pociągała go nie dziewicza czystość, lecz tylko pieniądze, i bez ogródek zgłosił swoje wyłączne prawa do kobiety, którą jego ojciec „uratował”. Zygmuntowi Augustowi nie uśmiechała się perspektywa nadmiernego wzrostu bogactwa i potęgi magnatów Chodkiewiczów, tych „królewiątek”, którzy nawet bez tego wyniośle odnosili się do jego królewskiej godności.
W liście do kanclerza Radziwiłła Zygmunt August z niepokojem pisał w tej sprawie: „Oznaczałoby to wyrzucenie w dziurę dwóch milionów... Wszyscy ściągniemy biedę na własne głowy, czego w żaden sposób nie można dopuścić bez wielkiej szkody dla państwa”.
Wybór króla padł na hrabiego Łukasza Hurkę, który również brał udział w „wyjątkowym pochodzie” przeciw Dmitrowi Sanguszce, zatem – „miał prawo”.
Hrabia Łukasz był dobrze podpitym żarłokiem, niewielkiego rozumu, lecz wielkiej pychy i ambicji. Nie mając cara w głowie, nie stanowił zagrożenia dla króla, a za protekcję był gotów wiernie służyć Zygmuntowi Augustowi.
W owym czasie Hałszka Ostrogska przebywała na dworze królowej-matki Bony, dokąd sprowadziła ją Beata, nie bez podstaw licząc na wsparcie. Zygmunta Augusta irytowało ciągłe wtrącanie się jego władczej matki w sprawy państwowe: „Dokąd sięga nasza matka, nieunikniona dla nas przykrość, i nigdy nic dobrego wyniknąć nie może”.
Kandydat króla nie odpowiadał Beacie. Księżna nie zamierzała wypełniać królewskiej woli, zamyśliła jeszcze bardziej karkołomną intrygę. A żeby Zygmunt August nie przeszkodził jej zamiarom, postanowiła na razie uniknąć bacznego oka władzy i ukrywała się u swoich przyjaciół.
Król rozkazał odnaleźć krnąbrną i narowistą księżnę. Jego rozkaz wykonano. Beatę znaleziono, lecz stanowczo odmówiła spełnienia królewskiej woli. Wtedy słudzy Zygmunta Augusta siłą zerwali z jej palca pierścionek z rodowym sygnetem i pokazali Hałszce jako dowód matczynej zgody na małżeństwo z hrabią Gurką. Oszołomiona księżniczka uwierzyła królewskiemu kłamstwu.
Dziwny ślub odbył się w Warszawie w obecności króla i biskupa Czarnkowskiego. Na wszystkie pytania księdza Hałszka odpowiadała jednostajnie, jak mechaniczna lalka: „Jeśli na to jest zgoda mojej matki, Beaty z Kostelca”...
Księżna Beata zamieniła się w furię: „Nie wyraziłam zgody na to małżeństwo. Zatem nie zgadza się też moja córka. Ten ślub nie istnieje dla nas, obrzydliwy, ohydny, nikczemny i takim pozostanie na zawsze”. I wkrótce wykrada własną córkę z domu pana Gurki. Bona Sforza wzięła dziewczynę pod swoją opiekę, by jeszcze raz dokuczyć swojemu synowi, który próbował uwolnić się spod jej wpływu.
Zygmunt August groźnie domagał się, by Hałszkę puszczono do jej „prawnego” męża, groził i zastraszał. Na próżno! Księżna Beata stanowczo ucięła: „Mam nadzieję, że moje oczy do samej śmierci nie ujrzą tego pana”.
Skandal! Kanclerz donosił królowi: „Kto wie, co może zrobić szalona. Wygląda na to, że jest zdolna do wszystkiego, byle tylko wydać córkę za innego”.
W końcu stara królowa znużyła się ciągłymi kłótniami i sporami z synem i postanowiła wrócić do ojczyzny. Był to pierwszy w historii Rzeczypospolitej przypadek, gdy królowa dobrowolnie opuściła granice swojego królestwa. Syn radośnie odetchnął, gdy wyjechała jego matka.
Powrót do Włoch nie przyniósł szczęścia Bonie Sforzy. Wkrótce zginęła, otruta przez wrogów.
A Beata, choć straciła potężną orędowniczkę, nie zamierzała ustąpić przed królem.
Pod dyktando matki Hałszka pisze dwa listy. Jeden – do rady państwa z oświadczeniem, że skoro została wprowadzona w błąd, uważa swoje małżeństwo z hrabią Łukaszem Gurką za nieważne. A hrabiemu księżniczka napisała, że „prędzej umrze, niż będzie należeć do niego”.
„Najgorsze ze wszystkiego, że księżna się nie zgadza” – narzekał król.
Cała Rzeczpospolita – Ukraina, Polska, Litwa, Białoruś – z napięciem obserwowała nierówny pojedynek wszechwładnego króla i kobiety, której woli i odwagi starczyłoby na dziesięciu możnowładców.
Coraz szerszy krąg możnych i wpływowych osób Królestwa i Wielkiego Księstwa Litewskiego wciągał się w tę nieustającą swarę.
Król postanowił przeciągnąć na swoją stronę niedawno jeszcze będącego w niełasce Konstantego-Wasyla księcia Ostrogskiego. Nadał władcy Ostroga możliwość wykupienia wszystkich rodzinnych majątków za bardzo niską cenę, jeśli tylko Konstanty-Wasyl zdoła przekonać swoje krewne o słuszności i sprawiedliwości królewskich żądań. Król teraz mało dbał o pana Łukasza, tu już szło o jego własną majestatyczność, bo cóż to za władca, który nie zdoła pokonać jakichś tam dwóch szalonych kobiet.
Hrabiowie Hurkowie podnieśli straszliwy wrzask. Dokąd się podziała ta miłość! Potrzebują majątków, pieniędzy, zamków, tysięcy domniemanych! A jeśli tego wszystkiego nie będzie, to po co im ten ślub z zhańbioną panienką?
Kanclerz Radziwiłł, główny doradca króla, potajemnie zaczął popierać Beatę, która postanowiła wydać córkę za jego krewnego, księcia Symeona Słuckiego, także spokrewnionego po krwi z rodem Ostrogskich. Kłębek plątał się coraz bardziej, a rozwikłanie go stawało się coraz trudniejsze.
Gdy król się wahał, nie wiedząc, co czynić, pojawił się nowy pretendent do ręki księżniczki Hałszki – książę Johann Münsterberski z czeskiego królewskiego rodu Podiebradów. Zdawało się, że wszystkie szlachetne trutnie Europy zlatują się na słodki ukraiński miód!
Beata zawsze działała nie po kobiecemu zdecydowanie: niech sobie król rozkazuje swoje, a ona zrobi, jak zechce!
Na początku 1557 roku Beata z Kostelca wraz z córką niespodziewanie znalazła się we Lwowie. Wkrótce dominikański klasztor, w którym kobiety znalazły schronienie, przemienił się w prawdziwą fortecę. Tu pospiesznie zaczęli zjeżdżać się liczni przyjaciele Beaty w towarzystwie sług i hajduków.
We Lwowie zebrała się krnąbrna i samowolna szlachta, która
nie bała się nie tylko króla, lecz nawet samego diabła. Rozpoczęły się niekończące się uczty, hałas, „odwały” na cześć księżnych, bijatyki i kłótnie na ulicach.
Pewnego razu miejscy strażnicy próbowali poskromić hultajów, ale nadworny pisarz Beaty odpowiedział na…
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
лих нн кистю 0 нн
а м
ей
ПЕ раурранн БР Р сло злиття пт - РИ іній --бі
везе ни пан і с -
ща - ІРР да - і - ВИ ній й - с-- ГО сон ї "і ПН Р ДР Р нні БАЛА; - - -- ж. реаиена щ ЕР рр - нійнавннся о що - о ин зни -о
чем ПА ЕРА ЕРА рання Дн
ження постріле ім ов рушниці, поранивши двох львів'ян, один 13 яких був представ- ЬВІВ за б
відпору п без того було охоплено тривогою міщани готувалися до Відчайдушні походи ковані варі які погрожували в такий спосіб помститися за порушувався прибульцям в Байди-Вишневецького у Крим. А тут громадський спокій того, щоб зміцнювати З З Бо байдуже до безпеки міста, а магістрат, замість
Певно, не без Ум Бе бачачи займатися погамуванням знахабнілої шляхти король прианачив пек ван у день п'ятирічної загибелі Дмитра Сангушка З ліотого розрубати сей гордіїв ву п ЄВКИ М старостою Петра Барзу, наказавши йому Гурці його непокі пив й за всяку ціну повернути «законному» чоловіку-графу бажає він, иа Я , уоуланом бо того вимагають Божі та людські закони 1 того посполите руше унд Август Водночас король дозволив Лукашу Гурці зібрати
ушення 1 з допомогою зброї відібрати те, що йому належало.
неслужняну баб. ЧЬКО піДСМІЮВалися з недолутого чоловіка, що не годен приборкати , але охоче ставали під корогви ро ків, сподіваючись на щеді винагороду. Найбільш освічені роду Гурків, дру
Із шляхтичів глузливо називали свої дії «новим троянськи 2 С Ким ПОХОДОМ » за «українською прекрасною Єленою». початку Барза, аби
уникнути зайвого поголосу, намагався добром переконати Беату-мовляв, ідеться лише про благо її дочки.
аз при особистій зустрічі зі львівським старостою Беата відрубала: ьки мати може судити про благо своєї дитини. Король же має захищати сиріт,
а не | сувйнаннкі чад ними наруту, що є гіршою за турецьку неволю. Ані я, ані дочка моя шлюб ніколи не давали. Отже, моя дочка, безумовно, є вільною. А коли б
тобі, пане Петре,- раптово звернулася Беата до лицарського сумління старости,- король наказав супроти твоєї власної волі видати аби за кого твою сестру чи доньку, щоб ти вчинив тоді як вільний шляхтич? Краще смерть, ніж ганьба! Я швидше заб'ю себе | дочку ось цим кинджалом,- і княгиня високо піднесла над головою зброю Піймавши облизня, присоромлений староста пішов 1 про все листовно доповів королю. Сигізмунд Август страшенно обурився. Як?! Ця навіжена продовжує публічно
? ер , ?Х зневажати короля"? То його воля для підданих вже й ламаного шеляга не варта? Хтось наважується діяти всупереч його бажанню, забувши, що він
є помазанником Божим? у
До Львова полетів суворий королівський наказ: негайно р, приборкати княгиню, поки справа не дійшла до справжнього | рокошу. Якщо буде необхідно-рішуче і без вагань застосувати зброю.
Щільно замкнуті міські брами. Біля них-пильна варта ретельно обшуковує всіх новоприбулих до міста
При обшуку одного з підозрілих знайшли листи до Беати, написані українською мовою, в яких невідомий дописувач радив княгині нічим не поступатися, якщо вона не хоче позбутися всього майна. І хоча під тортурами затриманий назвав себе людиною Радзивілла, схоже було, що цього крамольного листа написав Костянтин-Василь Острозький, принаймні, так видалося пану Барзі.
Якось у міську браму постукав брудний жебрак у драній свитці 1 з лірою. Звісно, варта для годиться познущалася, покепкувала з причинного, та й пропустила у місто
?ЖКебрак поблукав вулицями і провулками і, піймавши мить, коли жолніри, що оточили місцеперебування бунтівливої княгині, загавилися, стрімко підійшов до брами монастиря 1 впевненно постукав. На похмуре запитання із бійниці, хто він, ошелешені стражники почули гордовиту відповідь:
- Князь Симеон Слуцький.
Двері монастиря розчинилися..
Граф Гурка, ніби передчуваючи недобре, захопив кам'яницю навпроти монастиря і наказав обстріляти заложників із гармати.
Гуркіт пострілів викликав поміж городян паніку. Серед білого дня в серці Руського воєводства розпочалися справжні військові дії. Магістрат негайно скликав до ратуші загони міської варти 1 наказав гармашам готуватися до бою. Заревли сурми.
Занепокоєний староста у супроводі інших урядовців поспішив до монастиря, щоб передати у власні руки княгині черговий королівський наказ 1 зупинити кровопролит-.я. / |
Беата не захотіла навіть розмовляти з представниками влади, 1 староста мусив обмежитися зачитуванням універсалу одному із княгинених слуг, про що й записав у гродські книги, аби запобігти королівським обвинуваченням у недбалості і занехаєнні обов'язку.
Під грім гармат, під гуркіт мушкетів у хмарах диму Симеон Слуцький став на весільний килимок п«.руч із Гальшкою Острозькою. І мати благословила молодят, подбавши про те, щоб усьому місту стало відомо, що цього разу шлюб не обмежився лише церковним обрядом, як це було у випадку із графом Лукашом. Багато свідків проводжали молодих до спочивальні, до самого подрутнього ложа.
Роздратований і зневажений граф затято продовжував облогу. З обох ворогуючих сторін налічувалося вже багато полеглих. Збудження у Львові продовжувало зростати. Хтось із шляхти, переконавшись, що всі спроби приступу зазнають поразки 1 високі монастирські мури не так просто здолати, запропонував звернутися по допомогу до реликого коронного гетьмана. Так, здавалося, приватна справа несподіванно Єретворилася на загальнодержавну.
Хто знає, скільки крові ще пролилося, коли б староста не вирішив порадитися з міським війтом. З'ясувалося, що в монастирі немає колодязя, а вода туди потрапляє підземними циновими рурками - досить їх перетяти, наче жили на руках, як обложені знесиляться від спраги. -
Беата вжахнулася, коли їй доповіли, що в монастирі не лишилося и краплі води. Треба було негайно діяти. Княгиня послала двох слуг до старости із заявою, що 11 дочка нещодавно повінчана із князем Симеоном Слуцьким, а недолугий граф Гурка нехай забирається геть - сей невіглас і облудник ніколи не мав жодних прав на п улюблену доньку. -У
Староста похмуро зустрів Беатиних посланців, заявивши, що особисто йому байдуже до родинних справ графа Гурки, але тут йдеться про образу королівського маєстату, а за це, згідно з державними законами, винуватці підлягають баніції та
інфамі о. |
У переговори втрутився брат старости- Станіслав Барза 1 змалював у найчорніших фарбах можливі для Гальшки наслідки її подвійного шлюбу: за давніми, проте не скасованими законами жінку, що має двох чоловіків, можуть спалити на вогнищі, як
е есну ь жав но нетикі слова передали Беаті, вона знепритомніла. А «психологічна соробка» тривала ще протягом кількох днів. Нарешті, зрозумівши марність спору, Беата сслала зброю і погодилася, як зазначалося у протоколі, «віддати «вом точку у секвестр». Але у п душі ще жевріла надія, що король, дізнавшись ро, СПАВ весільний обряд, змінить гнів на ласку. Проте зараз головним для тет ре о за Ме цій ланц'ог облоги і вирватися на волю, Боротьба з королем ще не закінчилеми рогранс е віЙН
з Зк о льрівський староста У супроводі ЦІЛОЇ конутаи зола оно п .мбув за «нязівною, давши шляхетське слово честі, що не видасть пальми рх
й ле З | молодятам рірчнїчим не зашкодить У ре | с 1 хо ярів була розчавлена подіями останніх дДИО Знову хвилі ЛИХОї ДОЛІ ВИСОКО
Король Сигізмунд Август
тм - и ПДР р-ні екв Рем ПЕР А ПР Р --
адійняли 11, вселивши у серце марне сподівания на звичайне ланоче щастя, щоб потім немилосердно жбурнути з самісіньке пекло безнадії ФЗнесилена, вона не здатна була авестися на ноги, 1 її довелося нести на ношах
Пан Барза додержав свого слова! Гальшка не була видана Гурці Ії відвеали просто до королівського палацу -
Король грізно запитав, чи дійсно Гальшка повінчана 19 Симеоном Слуцьким? | почувши ствердну відповідь, надовго замислився Він не любив українсько-литовський рід князів Слуцьких. Сигізмунд Август ніяк не міг забути, що в 1496 році українські та литовські пани хотіли обрати своїм великим князем Симеона І Слуцького. Ї через сто років останній із Ягеллонів не міг простити такого зухвального зазіхання на трон своїх предків.
І ось королівський вибір зроблено! Тільки граф Лукаш Гурка володіє всіма правами на тіло Гальшки Острозької, отже і на її маєтності й добра. Гальшка знову потрапила до лаписьк свого сумнівного «мужа:
Беата закопала у льоху домініканського монастиря дві скрині з коштовностями (хто зна, може й досі вони чекають на свого шукача скарбів"), а сама рушила навадогін за дочкою. Жіноча помста не відає милості Нехай король тимчасово переміг 1! Але цей ненависний граф, цей королівський блазень, не одержить від неї жодного гроша! Вона зробить усе можливе, щоб Лукаш Гурка втратив свої сумнівні права на посаг ії дочки!
Ненависть вигадлива. Беата записала на ім'я Симеона Слуцького- «Свого коханого зятя»- всі маєтності, скарби, замки. У цей же день князь Симеон у присутності восьми поважних свідків приклав свою родову печатку до документа, згідно з яким визнавав «за княгинею Ілиною, матір'ю своєї жони, княгині Гальшки» довічне право користуватися всіма маєтностями, що їх за годину перед тим одержав від нет «у подарунок:
Отака нескладна операція,- і королю залишилося нарікати тільки на себе самого з юридичного боку тут не було жодних порушень. А самому королю порушити закон означало протиставити себе шляхетним вольностям, якими так пишалося панство, і викликати загальне обурення в Речі Посполитій. І Сигізмунд Август, згнітивши серце, закріплює документ власноручним підписом. Цього разу розум княгині Беати взяв гору. А подібного можновладці ніколи їі нікому не прощають
Безприкладний герць жінки з королем тривав. Беата вирішила будь-що вивільнити дочку, за її власним виразом із вавілонського полону»
А тим часом король закликав собі на допомогу всесильну католицьку церкву, доручивши розглянути справу про законність шлюбу з церковної точки зору главі католицької церкви у Польщі-примасу 1 архієпископу гнезнинському Чарнковському. Королівський вибір аж ніяк не можна назвати випадковим, позаяк біскуп був близьким родичем графа Лукаша
Гурка став у позу: так, він погоджується на примиреною з дружиною, але ні про яке стороннє посередництво не мож» бути й мови. У листі до примаса граф бідкався, що було б великим гріхом перед Богом 1 соромно перед людьми вступити йому, законному мальжонку, у переговори з паном Слуцьким, оскільки він, Лукаш Гурка, появ жону за наказом короля, котрий, як християнський господар, дозволив «мені увести її до себе». Ах, його родова гідність! Ах, шляхетський гонор! Ні Тисячу разів ні! Він ніколи не розпочне переговорів 1з тим, хто порушивши святість церковних обрядів, став між ним 1 його жоною. Тут Гурка не витримав високого штилю, збився на низький і відкрив справжнє підгрунтя своєї принциповості- «а особливо з тим, хто всупереч праву привласнив собі її маєтності». Ну, жінка- Бог чи чорт із нею!- але маєтності-то святе. Такої зневаги чутливе лицарське серце високородного графа знести не може!
Над паном Лукашом Гуркою сміялася вся Україна, Подуща 1 Литва
Примас, як духовна особа, вирішив порятувати хоча б честь шляхетного роду, якщо не можна порятувати гроші Чорт з ними!- і наказав віднайти в актах про вінчання графа «хоч якусь ваду», щоб були законні підстави для благопристойного розлучення Але всі папери складені взірцево, за всіма нормами тогочасного юридичного права, ад»ке, КОЛИ ЦІ документи писалися, ніхто не міг передбачити того, що сталося Навіть досвідчені В казуістиці єзуїти не змогли виявити жодної зачілки для розлучення, або, за тогочасним виразом- «розпусти». Копали іншому яму, та самі туди втрапили! 7
«Я не бачу, яким шляхом можна зруйнувати цей шлюо,- писав гнезнинськи»» архієпископ познаньському біскупу Адаму Конарському, - | мені душевно жаль НАМ приятеля графа Лукаша. Тримати ворога у власному домі, не зазнавати втіхи у житті,
б. я п Р яз іга й 1. -й , З Р |
Р 7 я
втратити надію на потомство І душевний спокІЙ,- греба бути залізною людиною, що
винести це. І понад те-ця особа, примасу було гидко навіть згадати ім'я Гальшки, - ця особа збезчещена князем Слуцьким до такої міри явно, що ніяк не можна приховати цієї "обставини». |
Гуубо кажучи, граф Лукаш був приречений довіку носити свій хрест у | ляді розкішних рогів Звичайно, можна було 0 на підставі подружньої нє вірності ДОмжее тися розлучення-закон це дозволяв. Але подібні ді навряд чи полегшили о його долю він все одно назавжди лишався в очах шляхетського суспільства недолутим рогоносцем та, на додачу, без омріяних грошей своєї невірної дружини Такої задачі не годен був розв'язати навіть весь церковний клір | г
З листа Беати Костелецької до Мартина Зборовського «Дай-то ооже, зачепити серце примаса, щоб, принаймні, звільнена була з ув язнення бідолашна, оееранци бранка-моя дочка- За себе, запевняю пана, я певна, що швидше тричі погода; ся прийняти смерть, ашж поступитися. Переконана, що таким є й рішення; дочки»
Пан Лукаш, бачучи непохитність двох княгинь, почав вагатися, погоджуючись передати остаточне рішення щодо його мальжонських справ на розгляд учених людей, і, якщо вони його визнають вільним Від подрузкніх пут, то він наполягатиме лише на відшкодуванні збитків-моральних, а ще Обільг'є матеріальних | Охоче відпустить Гальшку на чотири сторони, якщо ж думка ВеЛУМУДНИЄ око | пра буде Іншою, то княгині доведеться скоритисян І розпочати виконувати «ВО подружні обов'язки, бо у нього вже не стає сил терпіти чернемчим спосіб життя, а її мати- Беата з Костельця хай довічно керує маєтностями своєї дочки |
Але Беата не пристала на запропонований комтпромає Будучи пе »еконаною, що це саме примис порадив королю віддати силоміць Гальшку за графа Гурку, вона намагалася спокусити біскупа хабарем Окрім того, вона готова уча ДЕТИ панові Лукашу величезного вВвіІіДСТУПНОГОсто тисяч залотих!'за «княгиню с-луцьку» як вперто 1 демонстративно називає воно дочку |
Проте тут у справу втрутилася смерть 1 поклала край суперечці між Гуркою та Слуцьким. У 1560 році князь Симеон Слуцький помер. Гальшка Острозька | руге овдовіла, продовжуючи при цьому офіційно залишатися дружичою графа Лукаша Вона назавжди вбирається в жалобу 1 вже ніколи не знімає чорну сукню, зе "ще п ї прозвали в народі «чорною княгинею
Король вирішив скористатися сприятливою нагодою 1 послаг до Гал шки н Самотули, де вона була ув'язнена, примаса-архієпиєкопа щоб нарешті пом: ті з цією трагедією Священник мав умовити жінку схилитися перед долею 1 км, зі х
Замкнена в темній коморі Самотульського замку, Гальшка роками не виходила - світ Божий 3 молодої, вродливої занки вона перетворилася на спрашькию мару повній ізоляції від людей, приречена на нерухомість, вона почала марніти із нею
граф
залишалися лише святая молит ом 1 Біблія, яку милостиво дозволив передати аби вона могла спокутувати свої тяжкі гріхи
те
«ЛЬ
10
Ujrzawszy młodą księżniczkę, prymas był wstrząśnięty. Hałszka wyglądała, jakby ją zdjęto z krzyża. Jej oczy zdawały się nikogo nie zauważać. Przezroczyste palce drżały bez przerwy, przebierając zimne paciorki różańca. Poruszała się dziwnie, jak lunatyczka. Ale jej blade wargi uparcie szeptały, że bez udziału matki w jakichkolwiek negocjacjach z kimkolwiek ona nie weźmie udziału.
Właśnie w tym czasie Radziwiłł pisze list do Beaty, w którym szczególnie podkreśla, że jeśli prymasowi uda się złamać opór Hałszki, «to zaszkodzi i naszym, i waszym interesom», bo Hurkowie nigdy nie poprzestaną na stu tysiącach, lecz zaczną wysuwać coraz to nowe żądania, zwiększając rachunki, będą dążyć do zajęcia zamków i twierdz. «Nie wiem, na ile bezinteresownie troszczy się arcybiskup», – dwuznacznie zakończył epistołę litewski wielki kanclerz.
«Tamtejsze żarłoczne wilki», – z nienawiścią nazywała Beata hrabiego Hurkę i jego zwierzchnich krewnych. I rzeczywiście, to dostojne towarzystwo było drapieżną watahą wilków, które gryzły się między sobą, starając się wyrwać jedno drugiemu łakome kąski z bogatego posagu biednej spadkobierczyni Ilii Ostrogskiego.
Księżna Beata jeszcze raz na całą Rzeczpospolitą głośno przysięgła: «Dopóki moja dusza trzyma się ciała, dopóki panuję nad swoim rozumem, nigdy i pod żadnym pozorem nie opuszczę w biedzie mojego dziecka». Łzawo błaga, «jak żebraczka», wymusza pomoc, dąży do przeciągnięcia szlachty na swoją stronę: «Zlitujcie się, pomóżcie, ratujcie nieszczęsną, uciśnioną, zamęczoną sierotę, uwolnijcie ją z niewoli!» – unosi się matczyny krzyk nad państwem.
Ale panowie milczą. Obojętne są im cudze nieszczęścia. I Beata musi liczyć wyłącznie na własne siły; podtrzymuje ją tylko nienawiść do samozwańczego zięcia: «Pan Hurka zatruł nam życie tak bardzo, że nie tylko w całym chrześcijańskim i pogańskim świecie, lecz nawet w samym piekle nikomu nie wolno znosić takich katuszy, jakie ja wycierpiałam wraz ze swoimi dziećmi». Dziećmi są Hałszka i zmarły książę Symeon.
Bez wątpienia księżna doskonale rozumiała źródło wszystkich swoich nieszczęść: „Przez to przeklęte bogactwo jesteśmy zgubione na wieki – pisała. – Sumienie buntuje się we mnie, że dzięki łasce tego nikczemnego dobra moja córka musi tak długo znosić duchową i cielesną niewolę”. To fragment listu do arcybiskupa prymasa Czarnkowskiego. Ale rozpacz nie uśpiła jej świadomości: powstaje u niej plan, do którego realizacji trzeba pod jakimkolwiek pretekstem wywieźć córkę z Poznania na Ukrainę lub do Litwy, a tam, jeśli Bóg da, uda się wyrwać ją z szponów niewoli. Ale jak to zrobić? Może skorzystać z pośrednictwa prymasa? Beata informuje więc arcybiskupa, że zgadza się na rokowania z hrabią, pod warunkiem obowiązkowym, że na czas tych rokowań jej córka będzie przebywać nie w zamknięciu, lecz na wolności.
Wydawało się, że lód wreszcie pękł. Za pośrednictwem prymasa Gurki hrabia zapytał o wysokość odstępnego. Jest gotów sprzedać swój honor, lecz za dobre pieniądze. Beata zgodziła się zapłacić nie tylko sto tysięcy złotych, a nawet większą sumę, jeśli małżeństwo zostanie uznane za „warunkowe”.
Ale ostrzega: „Jeśli to nie nastąpi, mój wróg nie otrzyma z moich dóbr ani grosza”. Księżna nigdy nie rzucała swoich słów na wiatr, i hrabia Łukasz doskonale o tym wiedział.
Tak oto, korzystając z królewskiej protekcji – Zygmunt August mianował go wojewodą poznańskim – postanowił „zarobić” wielkie pieniądze, które miały przykryć brudne plamy na jego rodowym herbie. Ale muszą to być bardzo wielkie pieniądze! I zaczyna targować się jak handlarz na jarmarku.
Beata decyduje się na desperacki krok: zgadza się wydać hrabiemu Gurce podpisane własnoręcznie i opieczętowane czyste blankiety, na których pan Łukasz może napisać wszystko, czego mu się zachce. «Ale jeśli hrabia się nie zgodzi, licząc na moją śmierć, bo nikt nie może ręczyć za własne życie, to nic nie dostanie: to tak samo pewne, jak to, że oddycham. Niech nie myśli, że Halszka z latami stanie się uległsza, ona raczej zginie w złej niewoli, niż ustąpi. Kiedy będzie trzeba, obie jesteśmy gotowe przysiąc własną krwią, że nie postąpimy inaczej»,- po raz ostatni ostrzega ona.
Ale hrabia Gurka uparł się. Wszystkiego było mu za mało.
W 1564 roku księżna Beata, jak jej się wydawało, wreszcie znalazła sposób na wykonanie swojej groźby, zyskała możliwość zemsty na «zięciu», a być może także siłą uwolnienia córki. Pcha ją do końca szalona energia, rodowa duma i namiętność, zwykła namiętność kobieca. Bo mimo całej swojej niezwykłej odwagi nie była ona kobietą, która zawsze pragnie miłości i czułości.
Wojewoda sieradzki Olbracht Łaski był prawdziwym szaleńcem-śmiałkiem. Odważny do zapamiętania, igrał ze śmiercią jak z kochanką. Zawsze szedł naprzód i zwyciężał. Bo należał do rodu zwycięzców. Chełpiąc się własnym męstwem, Łaski zapuszczał się z niewielkim oddziałem kozaków w budziackie stepy. Krym, Wołoszczyzna, Mołdawia znały brzęk jego szabli. Przez pewien czas działał wspólnie z zaporoskim hetmanem Bajdą-Wiszniowieckim. To Olbracht Łaski osadził na hospodarskim tronie Wołoszczyzny Jakuba Heraklida, za co otrzymał od niego w nagrodę zamek w Chocimiu. Pieniądze dla niego były błotem, w którym zapadał się czasem po kolana, a czasem tylko wiatr gwizdał w pustych kieszeniach jego karmazynowego żupana.
Poza tym był przystojny, i mężczyźni chowali przed nim swoje żony i córki. Lecz ludzie nie zbudowali jeszcze tak wysokiego muru, żeby ten zuchwały włóczęga nie zdołał go pokonać! Wiedział dobrze nie tylko o sztuce wojennej. Za plecami miał wykształcenie zdobyte na najlepszych uniwersytetach Europy.
Nic dziwnego, że Beata z Kostelca zakochała się w tym włóczędze-rycerzu aż do utraty zmysłów.
Miał wtedy trzydzieści jeden lat, ona czterdzieści dziewięć. 15 kwietnia 1564 roku połączono ich ślubem.
Rzeczywiście miłość oślepia. Zwłaszcza ta ostatnia. Beata przepisała na swego młodego męża majątki, zamki, ziemie, wszystko, czym władała. Odtąd pan Olbracht mógł z zadowoleniem podkręcać swego czarnego wąsa: stał się najbogatszym człowiekiem Rzeczypospolitej.
Drogo zapłaciła Beata za swą ostatnią miłość. Nie zastanawiając się długo, pan Olbracht zawiózł swoją podstarzałą żonę na Węgry, gdzie zamknął ją w zamku Mark, należącym do jego rodu. Wyjechał i zapomniał o nieszczęsnej na zawsze.
"Życie okazało się bezlitosne dla księżnych Ostrogskich. Matkę spotkał los jej córki. Ona także była uwięziona w wysokiej wieży węgierskiego zamku. Przestrzeń życiowa tej niezwykłej kobiety przez długie lata ograniczała się do czterech ścian. Beata już nigdy w życiu nie zobaczy ani córki, ani ojczystego kraju. 5
W 1570 roku Olbracht Łaski, aby nikt nawet w myślach nie śmiał nazwać go uczciwym skąpcem, cały majątek, który otrzymał jako posag Beaty, hojnie podarował królowi, zachowując dla siebie w czasowe użytkowanie jedynie kilka zamków.
Wkrótce Pan Bóg zabrał też wrogów księżnych Ostrogskich. Król Zygmunt August zmarł w 1572 roku, nie pozostawiwszy po sobie potomstwa. Na nim wygasł ród Jagiellonów. A w następnym roku za nim poszedł też Łukasz Górka.
Hrabia umierał ciężko. Ciało jego pokryły wrzody, i zgnił żywcem. Ludzie mówili, że srogiego pana ukarał Bóg za ciężkie grzechy. Poznański biskup Adam Konarski nie pozwolił pochować ciała Łukasza Górki w rodowym grobowcu przy kościele, trzeba było budować dla niego osobną sień
Tak Hałszka – już po raz trzeci – została wdową. Miała wówczas 33 lata, z których dwanaście przesiedziała w niewoli. Oto wreszcie wolność! Wolność, jakiej w życiu nie znała, zawsze będąc zabawką w cudzych rękach. Dopiero śmierć pogodziła ją z zmarłym mężem, z którym nigdy nie dzieliła małżeńskiego łoża. Po jego pogrzebie po raz pierwszy podpisała się »pani Łukaszowa z Kurki, wojewodzina poznańska«, lecz w prywatnej korespondencji nadal nazywała siebie księżną ostrogską.
Nareszcie po nią do Samotuł przyjechał jej bratanek Janusz, syn Wasyla Ostrogskiego – »z niemałym pocztem ludzi konnych i pieszych, tutejszych i cudzoziemców, z wielkim niebezpieczeństwem. Wyszukać i tu sprowadzić raczył«, z wdzięcznością wspominała później w Ostrogu Hałszka swoje wyzwolenie.
Hałszka najpierw osiedliła się w Dubnie. Miała wszystko – pieniądze, majątki, licznych poddanych, lecz poczucie zmarnowanego, straconego daremnie życia, jak świadczą jej własnoręczne listy, nigdy jej już nie opuszczało. Oczywiście marzyła o szczęściu, lecz nie spodziewała się już spotkać się z nim twarzą w twarz.
Na sejmie królem Rzeczypospolitej obrano francuskiego księcia Henryka Walezego. Nowy król, czy to wstrząśnięty romantyczną i straszliwą historią księżnych ostrogskich, czy to całkowicie obojętny na życie i problemy swojego nowego królestwa (o czym świadczy dalszy przebieg wydarzeń), 4 lutego 1574 roku wydał uniwersał, zgodnie z którym księżna Hałszka została uznana za jedyną spadkobierczynię wszystkich bogactw zapisanych przez Beatę na jej męża Olbrachta Łaskiego, a które od niego z kolei przeszły na królewskie dobra. Nie wykluczone, że stało się to za radą samego pana Olbrachta, który jako prawdziwy rycerz (a był nim w klasycznym rozumieniu) gardził pieniędzmi. Przecież to Łaski z polecenia sejmu jeździł w składzie polskiego poselstwa do Paryża, aby zaproponować koronę Rzeczypospolitej synowi Katarzyny Medycejskiej. Kto wie, może opowiedział Henrykowi historię księżnej Hałszki? Rycerz Olbracht w swoich postępkach zawsze był nieprzewidywalny.
A teraz to już córka rozpoczyna walkę o uwolnienie swojej matki. Na jej prośbę książę Konstanty-Wasyl zwrócił się do cesarza austriackiego Maksymiliana z prośbą o poparcie w tej sprawie.
Maksymilian, który sam chciwie spoglądał na koronę Polski, nie mógł odmówić wpływowemu ukraińskiemu magnatowi i polecił swojemu zaufanemu, von Reiternowi, „niepostrzeżenie” ustalić na miejscu, jak potoczyły się losy Beaty z Kostelca i w jakich warunkach przebywa.
Przed von Reiternem ukazał się przerażający obraz. Beata od ośmiu lat nie widziała nikogo z obcych ludzi poza obojętnymi strażnikami. Ujrzawszy znamienitego Austriaka, zanosząc się od płaczu, skarżyła się na nieludzkie warunki swojego życia, gdyż nie miała nawet bielizny, „by zakryć nagie ciało”. Zrywała z palców pierścienie, ostatnie kosztowności, które jeszcze jej pozostały, i proponowała je w zamian za swoją wolność.
Von Reitern donosił cesarzowi: „Suknia na księżnej była mocno zniszczona, ale czysta, a odzież i bielizna jej służących zgniły i poprzetykały się w strzępy od wieloletniego uwięzienia”.
Księżna nie miała nawet atramentu, by napisać suplikę do cesarza, więc Beata rozrobiła na wodzie sadzę. I łzy zmieszały się z domowej roboty atramentem.
W sprawę nieoczekiwanie wtrącił się cesarski poseł w Krakowie, Andrzej Dudycz, który doniósł do Wiednia o kolejnym „wyczynie” męża Beaty, Olbrachta Łaskiego.
Przebywając w Paryżu, ten zuch potajemnie ożenił się z tamtejszą pięknością, która według pogłosek była córką faworyty francuskiego króla Karola IX. Jak zawsze, lekceważąc zdanie innych, pan Olbracht przywiózł swoją nową żonę wraz z teściową do Polski.
Szlachta oburzyła się: za mało mu było swoich, to jeszcze przywiózł do kraju francuską nałożnicę! I to za życia żony!
Francuzkom przyszło się srodze rozczarować. „Życzliwi” dołożyli starań, aby szybko dowiedziały się, że Łaski to prawdziwa „Sinobroda”, bo zamurował własną żonę w odległym zamku, i nie wiadomo, co zrobi z nimi, obcymi w tym kraju i nikomu niepotrzebnymi.
Przerażone na śmierć kobiety uciekły do klasztoru. A pan Olbracht stanowczo obiecał utopić teściową w Wiśle za wtrącanie się w jego życie rodzinne.
W przeddzień 1 maja oburzona kobieta w obecności całego senatu zwróciła się do Henryka Walezego z prośbą o ochronę. Wybuchł kolejny skandal. Jednak Henryk nie miał czasu na rodaczki. Już przygotowywał się do ucieczki z tego barbarzyńskiego kraju. W nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku uciekł do Francji, porzucając koronę królewską i berło, ale zadbał o swoje meble, w tym celu pozostawił na Wawelu dwóch swoich dworzan, których rozwścieczeni Polacy omal nie rozszarpali na strzępy, i dopiero interwencja Łaskiego uratowała ich przed nagłą śmiercią.
Pogoni za Henrykiem Walezym nie udało się go dogonić. Na pamiątkę swojego pobytu w Polsce były król Rzeczypospolitej ozdobił swój herb elementami polskiego i litewskiego herbu: wśród francuskich lilii unosił się polski biały orzeł i pląsał litewski jeździec z nagim mieczem nad głową.
Nowym królem Rzeczypospolitej został wybrany waleczny książę siedmiogrodzki Stefan Batory.
«Król Stefan», jak nazywano go na Ukrainie, był surowym wojownikiem i utalentowanym wodzem, zakochanym w swoim szybkim mieczu. Czcił Marsa i nie rozumiał wesołych strzał Amora. Łaski ostatecznie przegrał i musiał na zawsze opuścić ziemię ojczystą, lecz w nim obudziło się sumienie i przed wyjazdem do Włoch nakazał wypuszczenie z kamiennego worka księżnej Beaty. Jego dalsze losy spowija mrok.
W czerwcu 1576 roku, po jedenastu latach uwięzienia, stara i ciężko chora księżna Beata Ostrogska z Kostelca wreszcie wyszła na wolność. Jakie uczucia ogarniały tę fatalną postać, z której tak zakpił okrutny los? Tęsknota, rozpacz, nienawiść?
Cesarski urzędnik melancholijnie zanotował: «Biedna kobieta nie pożyje długo. Jej ostatnim życzeniem, o które błaga z krwawymi łzami, jest uzyskanie od męża zgody na to, by choćby przed śmiercią zobaczyć się z córką. Jest gotowa dać jakiekolwiek poręczenie i złożyć dowolną przysięgę, że w takim wypadku obiecuje przebaczyć i zapomnieć wszystkie wyrządzone jej krzywdy».
Tu wiadomości o Beacie z Kostelca, księżnej ostrogskiej, się urywają. Prawdopodobnie zmarła w drodze do ojczyzny i pochowano ją w Koszycach.
Stopniowo zapomniano o Hałszce Ostrogskiej, podobnie jak o jej matce. Krążyły pogłoski, że oszalała, ponieważ nikt nie potrafił sobie wyobrazić, że człowiek po tylu nieszczęściach, udrękach i tułaczce może zachować jasny umysł. Ta złowroga plotka jednak nie odpowiadała rzeczywistości. Po prostu wyrzekła się świata, który ją zrujnował. Tym razem odeszła od ludzi z własnej woli.
Oto ostatni smutny akord jej burzliwego życia. Właśnie Hałszka Ostrogska 16 marca 1579 roku została fundatorką sławetnej Akademii Ostrogskiej: „na szpital i akademię ostrogską, na monastyr Świętego Zbawiciela, sześć tysięcy kop groszy liczby litewskiej. Wolą moją zatwierdzam, umacniam..”.
Ze środków Hałszki jej rodzony stryj Konstanty Wasyl Ostrogski rozkazał zbudować Akademię „dla wychowania dziatek w chrześcijańskiej pobożności i wyzwalających naukach”. Z czasem spośród tych „dziatek”, które ukończyły tę pierwszą wyższą uczelnię w Europie Wschodniej, wyrośli wielcy mężowie Ukrainy: hetman Piotr Sahajdaczny, wybitny pisarz XVII wieku Meletiusz Smotrycki, „kozacki metropolita” Jow Borecki, dzięki którego trudom odrodził się z popiołów niemal doszczętnie zniszczony ukraiński Kościół prawosławny, oraz wielu innych wybitnych działaczy, którzy pracowali na dobro narodu ukraińskiego.
20 września 1583 roku księżna Hałszka Ostrogska własnoręcznie napisała: „oddaję się całkowicie pod opiekę jego miłości, aż do końca mojego życia”. Cały jej ruchomy i nieruchomy majątek przeszedł na księcia Ostrogskiego. „I prosiła jej miłość, aby to dobrowolne oświadczenie i ten list zostały wpisane do ksiąg”, zatwierdził jej testament Bohusz Korecki, wojewoda wołyński.
Wkrótce śmierć na zawsze ją uwolniła.
р кресг'і? ). - | ня т
Tłumaczenie maszynowe
«Proświta» | Inicjatywa.
proponowali im przygotowaną szaloną bułeczkę – „bocianią łapę”, „halopę”, Pp „i”.
[…] mówiąc: „Bocianie, na ci halopę, daj mi urodzaju”, w Kijowszczyźnie, w dzień Ciepłego Olesia. Zawiązując supełki na chustkach, rzucali [je]
wyobrażając sobie: „Żurawie,
z daleka żurawie, żurawie, my”.
Uczczenie ptaków dla chliborobów miało charakter magiczny. Miało ono wywołać pożądane dla chłopa skutki magiczne; ptaki były pośrednikami między niebem a ziemią, człowiekiem a bogiem, przeszłością a przyszłością.
Tak jest w takich wiosennych pieśniach jak „Mak”, „Ой ми просо сіяли” („Ach, my proso siali”), „Groszek”, „Ogóreczki”, „Kaczurik”, o lepszym losie i stosunkach rodzinnych, motywy weselne „Ой, ти весно, веснянко…” („Ach, ty wiosno, wiosenko…”), motywy historyczne, motywy przebudzenia wiosny, zielonego szumu i rozlewu wody.
Przeważająca większość wiosennych pieśni ma wesoły, optymistyczny charakter. W zależności od miejscowości i charakteru pory wykonania wiosenne pieśni mają regionalne nazwy. Na przykład na Galicji i na Zachodnim Podolu nazywa się je „hajiwky”, „hahiłky”, „jahiłky”, na Huculszczyźnie „Spiwanoczky”, na Wołyniu – „rohulky”, „jahołojky”, a także „majiwky”, „wesnowi”, „werbowi”, „wielkodni” i „POSTOWI PISNI”.
Po krótkich zimnych dniach i długich zimowych wieczorach młodzież i dzieci wychodziły na łąki zalane słonecznym światłem, na pagórki pokryte pierwszą młodą zielenią, gdzie oddychało się pełną piersią i śpiewało na cały głos. Przywoływali wiosnę. Od wieków u Ukraińców jest zwyczajem, że dzieci proszą rodziców o błogosławieństwo, aby każda sprawa dobrze się zaczynała. Zatem dziewczęta proszą matkę o błogosławieństwo:
„Pobłogosław, matko, Wiosnę przywoływać,
Wiosnę przywoływać,
Zimę odprowadzać!”
Lud wyobrażał sobie wiosnę pod postacią młodej, pięknej dziewczyny. Ta dziewczyna jest bardzo bogata, od niej ludzie oczekują hojnych darów, dlatego wypatrują jej wczesnym rankiem, przed wschodem słońca, i zapraszają ją, przywołują pieśniami. Wiosnę przywołują kobiety, dzieci. Przynoszą jej w zamian za ciepło i jasne słoneczko ofiary-podarunki: pieczone „skowronki”, „gołębie”, wyrzeźbioną z drewna jaskółkę.
Oto ona nadeszła, obudziła przyrodę — młoda dziewczyna z wiankiem kwiatów na głowie. Młodzież zaczynała śpiewać wiosnianki i prowadzić chorowody. Bo wiosnianki to pieśni na cześć nadejścia wiosny. Wiosnianki śpiewają wyłącznie dziewczęta, to twórczość dziewcząca. Śpiewa się je od Zwiastowania aż do Zielonych Świątek. Prowadzi się wiosenne chorowody wszędzie: na ulicach wsi, na placu przy cerkwi, na polanach w lesie, a najczęściej na zielonych łąkach nad rzeką lub stawem. Wychodząc śpiewać wiosnianki, dziewczęta ubierają się w białe haftowane koszule, a na głowie mają wianek — SYMBOL SŁOŃCA i piękna. Śpiewając, biorą się za ręce i tworzą koło, półkole lub klucz i tak poruszają się w rytm pieśni.
Teksty wiosnianek są zawsze treściwe, opowiadają o jakimś konkretnym wydarzeniu. W wiosiankach wyczuwa się troskę o przyszły dobrobyt oraz pragnienie „przywołania” Go pieśnią-zaklęciem.
«WIOSNA JUŻ ZMARTWYCHWSTAŁA…»
(scenariusz święta wiosennego folkloru)
Święto rozpoczyna się na godzinę przed rozpoczęciem obrzędowego działania na scenie.
W foyer — pokaz stroju ludowego z różnych regionów obwodu (z komentarzami). W foyer — pokaz i degustacja wielkanocnych potraw; wystawa-sprzedaż dzieł ludowych mistrzów.
Przed rozpoczęciem i w przerwie święta zespoły folklorystyczne śpiewają wiosnianki i gaiwki.
Scena urządzona jest jako wiejskie podwórze: płoty, drzewa, kłody, ławy.
W sali stopniowo gaśnie światło. Rozbrzmiewa podkład muzyczny delikatnej melodii wiosnianki. Na scenę wchodzi prowadząca w ukraińskim stroju etnograficznym określonego regionu, w towarzystwie dwóch małych dziewczynek, a także w ukraińskich kostiumach. W rękach trzymają wielkanocne symbole: pisanki, pasoczki, gałązki wierzby.
Muamka sti» je.
Prowadząca. Wiosna. Sama wzmianka o niej budzi w sercu przejmującą radość, niepokój, nowe nadzieje. To święto odnowy i odrodzenia przyrody odczuwają i na swój sposób przeżywają dorośli i dzieci, zwierzęta, rośliny, wszystko, co żyje na Ziemi.
i fragmenty obrzędowego wieczoru .M 27, Z udziałem wiejskich zespołów folklorystycznych obwodu i „Dai, Boże” oraz „Medunyci” m. onażie 0 dż 094049 t nn PER roku.
Dziewczynka! Po krótkich, zimnych dniach i DŁUGICH zimowych wieczorach młodzież i dzieci wreszcie wychodzą na łąki zalane słonecznym światłem, na pagórki pokryte pierwszą zielenią, gdzie oddycha się pełną piersią i śpiewa na cały głos. Dzieci i młodzież prowadzą korowody, zaczynają zabawy, radując się ciepłym, łagodnym słońcem.
Dziewczynka! Pieśni taneczne, którym towarzyszą obrzędy, nazywają się wiosnziankami. W różnych regionach Ukrainy te pieśni nazywa się także hajiwkami, hahiłkami, halahiłkami.
Otwiera się kurtyna. Na scenie uczestnicy dziecięcego zespołu folklorystycznego. Odtwarzają fragment dawnego obrzędu powitania wiosny.
Dziewczynka! Ej, wychodźcie, dziewczęta.
Bo tego wieczoru na ulicę,
Wiosnę piękną spotykać,
Wiosnę piękną witać.
Dziewczynka Jej: Ledwie ziemia spod śniegu zaczynała wyglądać swoim obliczem ku słońcu, jak dziewczęta gromadnie podchodziły do Matki: nauczyłyśmy się wielu pięknych wiosennych pieśni. Pobłogosław nas, pani matko.
Dziewczęta śpiewają:
Pobłogosław, matko,
Wiosnę przywoływać,
Wiosnę przywoływać,
Zimę wyprowadzać.
Prowadząca: Od wieków przyjęto, że dzieci proszą o błogosławieństwo, aby każda sprawa zaczynała się dobrze i dobrze się kończyła. Matka, ta Wielka Matka – praprzodkini rodu, wypowiada szczere, pouczające słowa.
Matka: Błogosławię was, byście śpiewały wiosenne pieśni, witały wiosnę, rozweselały ziemię. Niech Bóg błogosławi dobrych ludzi! (trzykrotnie).
Dzieci:
Wiosna, wiosna czerwona,
Przyjdź, wiosno, z radością,
Z wielką łaskawością,
Z wysokim lnem,
Z głębokim korzeniem,
Z wielkim chlebem,
Z bogatym urodzajem.
Matka: Niech Bóg pozwoli wam śpiewać, jak uczyła was matka.
Prowadząca: Według wyobrażeń naszych dalekich przodków wiosnę przynosiły na skrzydłach ptaki. Dlatego, gdy schodzi śnieg i przygrzewa słońce, dzieci wychodziły za wieś z ciasta upieczonymi „skowronkami”, „gołąbkami”, „gąsiątkami” i wzywały wiosnę, słońce.
(Na scenie – dziecięcy zespół folklorystyczny. Wyciągając ręce ku słońcu, trzykrotnie wypowiadają:
Wygrzej, wygrzej, słoneczko,
Na dziadowe polecko,
Na babine ziółko,
Na nasze podwórko.
ja
Dziewczynka: Ach, słoneczko zaświeciło jaśniej. Usłyszało naszą piosenkę.
Chłopiec: Żeby na ziemi wszystko rosło i zieleniało, trzeba deszczyku.
Dziewczynka: To jeszcze poprośmy o deszcz.
Dzieci: Idź, idź, deszczyku, ugotuję ci barszczyku. Tobie kaszę, mnie barszcz, żeby gęstszy szedł deszcz. Deszczyku, deszczyku, przelej się na babine kapusty. Zielona niwka czeka na podlanie.
Po zakończeniu występu dzieci wybiegają na salę i wręczają widzom „skowronki” z ciasta.
Prowadząca: Wraz z nadejściem ciepłych dni rozpoczynały się „wiosenne ulice” (młodzieżowe zabawy). Dziewczęta gotowały garnek kaszy, zakopywały go i na wierzchu wbijały osikowy kołek. Po zimie, jak mówiono, ziemia się wyczerpała, i zanim ją obsieje, trzeba ją dokarmić.
Dziewczynka: Żeby ziemia rodziła, trzeba kaszą ją przebłagać, żeby „rodziła”.
Chłopiec: No właśnie, dziewczęta, chodźmy gotować kaszę!
Chłopcy stawiają kocioł na trójnogu, dziewczęta idą w kole i, śpiewając, odtwarzają czynności, o których mowa w piosence.
Tru-tu-tu, tru-tu-tu, Warzymy kaszę gęstą, Dolewaj mleczka, Nakarm kozaczka.
Kucharz, który miesza kaszę, daje każdemu po łyżce, oczywiście symbolicznie.
Wszyscy śpiewają:
Dobra kasza z mlekiem, Dobrze być kozakiem.
Przy ich śpiewie podchodzą jeszcze chłopcy i dziewczęta. Przynieśli w ręczniku garnek kaszy i zakopują go, żeby ziemia obficie i smacznie rodziła.
Chłopiec: Nasza kasza jest taka, że i kołek na niej zakwitnie.
Wszyscy śpiewają: Ej, na naszej ulicy, Że parobcy i chłopcy, Zakopali garnek kaszy W dębowej kłodzie.
(Po tym chłopcy i dziewczęta rozdzielają się na dwa grona.)
Chłopiec: Czego, czego, dziewczęta piękne?
Dziewczyna: Jadły pierogi w maśle, posypane serem.
Chłopiec: Czego, czego, parobcy biali?
Dziewczyna: Na obiad... posypane makiem, polane dziegciem.
Wieczornic!
Kijowa, który odbył się w Kijowskim Miejskim Domu Nauczyciela w marcu 1995 roku.
. Szanowni przyjaciele, koleżanki i koledzy z Proświty! Informujcie nas o zapomnianych i odrodzonych świętach, obyczajach i obrzędach waszego kraju. O wszystkim ciekawym, oryginalnym, mało znanym, co ma znaczenie poznawcze i wzbudza zainteresowanie, chętnie opowiemy i nawet pomożemy zespołom zaprezentować to w stolicy.
Wasze informacje prosimy wysyłać na adres: Kijów, Muzejny prowulok 8, gazeta «Słowo Proświty»
Chłopak: Ojej-ojej-ojej. Trajkotała sroka jak beczka,
z hałasem.
Chłopak jej: Chwaliła się kumka, że piekła pierogi,
bo i brama w cieście.
Dziewczyna: Nagadali na osikę kwaśne jabłka, a na wierzbie gruszki.
Dziewczyna II: Chłopcy! Po co wam muzyka, skoro macie długie języki?
Chłopak: Ja proszę jęczmień, a wy dajcie mi grykę.
Chłopak I: Niech będzie gryka, byleby nie było sporu. Zgoda, dziewczęta?
Dziewczyna I: Tak, zgoda.
Dziewczyna: Dość żartów. Chodźmy do lasu tupać po ryżu.
(Chłopcy i dziewczęta biegną za kulisy)
Prowadząca: W zwyczaju „tupania ryżu" zawarta jest wiara, że od ryżu przychodzi siła, a z nią człowiek będzie długo żył. Dlatego nie na darmo o zdrowym człowieku mówiono: „Jeszcze długo będzie tupał ryż". Oto w wykonaniu zespołu folklorystycznego przyjrzyjmy się temu ciekawemu obrzędowi.
(Na scenę wychodzą chłopcy, rozrzucają sztuczną trawkę, ustawiają ozdobione drzewko. Pojawiają się śmiejąc się dziewczęta. Razem z chłopcami tupią ryż, potem dołączają dzieci, dorośli uczestnicy, po raz trzeci tupią ryż wspólnie.)
Tupiemy, tupiemy ryż, ryż,
Bóg zdrowia da, da,
Jeszcze będziemy tupać,
By za rok doczekać.
Chłopak III: Chłopcy! Skończyły się nasze wieczorki. Trzeba wybrać dobre miejsce na zabawę, żeby lato było wesołe.
Chłopak I: Powierzymy to dziewczętom. One jakoś potrafią wybierać.
(Dziewczęta noszą bucik z igłą i wybierają miejsce na zabawę, by chłopcy chodzili tylko na ich ulicę). Słychać nawoływania. Śpiewy. Wychodzą grupy z jednej ulicy, potem z drugiej, z trzeciej.
Dalej śpiewają „dražnyłky":
Co na naszej, na ulicy
Dziewczyny-czarownice --
Zakopali garnek kaszy
Pośrodku ulicy.,
Wykonywane są żartobliwe przyśpiewki, wiosenne pieśni. Dziewczęta śpiewają, a chłopcy spokojnie je obserwują, uważnie słuchając ich pieśni.
I chłopiec: Dość już wam się kłócić. To z Kowalówki, a wy z Zaliznycznej, a wy z Rycznej.
(nazwy ulic dawnym sposobem)
II chłopiec: Nam trzeba będzie właśnie tutaj, pod lipami, przez całe lato aż do Semena bawić się razem na ulicy. Muzykanci siadają na kłodach.
I chłopiec: Muzyka! No, zagrajcie „Jakowa”. (Rozpoczyna się taniec z piosenką „A do mnie Jakiw przychodził...”)
Starsi uczą młodszych tańczyć.
Do nich podchodzą dziewczęta i mówią:
I dziewczyna: Przyszedł ciepły Oleksa. Skończyły się wieczorki; młodzież wyszła na ulicę.
II dziewczyna: Oto i moja Nataleczka wyszła po raz pierwszy na ulicę. Już panienka.
I dziewczyna: Ojej, jak one dumnie kroczą! Jakby dopiero co my byłyśmy dziewczętami, a oto nasze dzieci już dorosły.
I chłopiec: No cóż, gromado! Miejsce na zabawę wybraliśmy sobie. Całe lato przed nami. A oto nasza pani matka, do której przez całą zimę chodziliśmy na wieczorki, tej dziś powinniśmy podziękować.
II chłopiec: Nasza droga pani matko! Matko naszych...
Prosimy Was, wyjdźcie do kręgu.
(Wychodzi kobieta, która przez całą zimę wpuszczała młodzież na wieczorki. Śpiewają jej piosenkę, biorąc się za ręce i chodząc w kółko. Potem wręczają prezent, dziękując jej za chatę.)
Ktoś woła z tłumu: Zagrajmy w jakąś grę!
Wszyscy: Zgoda! (Odbywa się gra „Kicia-baba”, potem „Owies”.)
Wykonywane są żartobliwe piosenki z przytupywaniem: „Na drodze żuk, żuk, na drodze czarny”; „Jakoś to do wieczora będę żyć”; „Ej, sad-winograd”; „Ej dżigune-dżigune”.
Potem tańce: „Polka”, „Ojra”, „Krakowiak”.
Chłopcy wynoszą rogacze i kładą je krzyżem. Zaczynają tańczyć „sorokę”. Rywalizują, kto zatańczy zręczniej.
Wykonywane są piosenki wesołe i smutne.
Dalej znowu żarty.
Podchodzi stróż z kołatką.
– Pora już do domu, pora, pora! Ludzie, młodzież zaczyna się rozchodzić.
Pierwsze idą dziewczęta. Za nimi wprost jadą chłopcy.
Podchodzą pod jedną bramę. Mówią: – Dlaczego Mykoły nie ma na ulicy? Aha! Czemu?
– Przypomnijmy mu, że już na ulicy się bawimy!
Wszyscy: Zgoda! (Zdejmują Mykole bramę i niosą ją do stajni.)
Ktoś: – Niech sobie popłaczą!
(Chłopcy przekrzykują się, odpowiadają sobie, potem się rozchodzą.)
Kurtyna.
Prowadząca: Każda niedziela wiosną jest świąteczna, opiewana w pieśniach. Wśród nich jest Niedziela Palmowa. Chociaż pogoda jest jeszcze zimna, ludzie niedarmo mówią: „Przyszedł wierzbiec – wyciągaj kożuch z szafy”, ale uroczysty jest właśnie ten dzień, w którym święci się gałązki wierzby. A matka tą poświęconą gałązką dotyka dziecka i mówi: „Nie ja biję, wierzba bije. Za tydzień Wielkanoc. Niedaleko – czerwone jajeczko”. Wierzba pierwsza wypuszcza liście po zimowym śnie, dlatego to smagnięcie jest symbolicznym przyłączeniem się do ogólnego przebudzenia przyrody i daje człowiekowi NOWĄ siłę.
Kurtyna się otwiera.
Na scenie – uczestnicy zespołu folklorystycznego. Wykonują wiosenną pieśń „Wierzbowa deszczułka”.
Ustawiwszy się parami, dziewczęta tworzą żywy mostek z splecionych rąk. Po nim chodzi mała dziewczynka.
Śpiewają: A w ogrodzie kładka, kładka,
Tam chodziła Nastunia, Nastunia,
Wodę z wiadra nosiła, nosiła,
Dróżkę gasiła, gasiła.
Wszyscy przykucają, a dziewczynka, jakby po schodach, zbiega, a oni rozchodzą się na dwie strony i tańczą niekończący się taniec.
Prowadząca: Oto zbliża się Wielkanoc – Wielki Dzień Wiosny. Kilka dni przed nią zaczyna się wyrabiać ciasto i farbować jajka, które są symbolem odradzania się życia. W Wielkanoc ludzie święcą wodą życiodajną oraz słoneczne chleby – pasochy, a także wszystko, co jest związane z chlebem, oraz pysanki i kraszanki.
Prowadząca zwraca się do starszych kobiet:
– Proszę opowiedzieć, jak Panie przygotowują się do świąt wielkanocnych? Co trzeba robić w Wielki Czwartek, Wielki Piątek, w Wielką Sobotę?
(Kobiety opowiadają, kiedy zaczynają przygotowania do święta w domu i na podwórku, jak pieką kalacze (przepis), jak farbują jajka, czym je farbują, jak nakrywają stół, kiedy kończą wszystkie prace i idą do cerkwi).
Zespół folklorystyczny wykonuje pieśni wiosenne: „Krzywy taniec”, „Wołodar”.
Prowadząca: Dziwne jest to, że wiosenne pieśni-hajiwki, stworzone przez naszych odległych przodków jeszcze w XI–XII wieku (a może wcześniej), przez mrok tysiącleci, przez stulecia wielkich nieszczęść, wojen, ucisku, dotarły do nas, zachowawszy swoją przewodnią myśl, główną ideę, swoją treść – zmieniono jedynie dawne słowa na nowsze. Wiele z tych cudownych pieśni zaginęło, wiele zostało przysypanych wiekami, ale wiele też pozostało. Zobaczmy więc w wykonaniu dziecięcego zespołu folklorystycznego te piękne dzieła naszego narodu, wiosenne chorowody i gry: «A my proso siali», «Mak».
Następnie starsi uczestnicy wychodzą na scenę i śpiewają wiosenną pieśń «A już wiosna zmartwychwstała». Potem wraz z widzami na sali tańczą chorowody dzieci – uczestnicy zespołów folklorystycznych – rozdają pisanki, kraszanki, poświęconą wierzbę.
Końcowe słowa prowadzącej. Oto dobiegł końca nasz świąteczny wieczór. Ale święto wiosny się nie kończy, ono pozostaje w naszych sercach, duszach, dobrych uczynkach.
Niech wam szczęści się, drodzy przyjaciele. Niech wasze domy omijają wszelkie niezgody, a płomień wiary prowadzi was ku dobrym czynom, w imię tryumfu dobra nad złem.
Bądźcie zdrowi jak woda, bogaci jak ziemia, wielcy jak wierzba, piękni jak jasne słońce!
Wskazówki reżyserskie dla organizatorów uroczystości
Głównym zadaniem organizatorów świąt folklorystycznych jest odrodzenie zapomnianych obyczajów i dawnych obrzędów we wszelkich ich formach. Począwszy od cyklu wiosennego, święta kalendarzowe należy przenosić na łono natury – na łąki, polany, do gajów, gdzie dzieci mogą bawić się, śpiewać i tańczyć w chorowodach. Bo tylko w związku z naturą, gdy człowiek odczuwa w sobie organiczną jedność ze światem, staje się pełnoprawnym twórcą. Wysokie niebo, czyste światło, świergot ptaków – to jest ta harmonia, w której dusza zdolna jest tworzyć najpoetyczniejsze działania.
Chcielibyśmy jednak podać także kilka rad dla reżyserów widowisk dotyczących odtwarzania obrzędów na scenie. Aby oddać atmosferę wiosennego nastroju, pomieszczenie, w którym odbywa się święto, powinno być odświętnie udekorowane. Przed rozpoczęciem programu wszystkich obecnych zainteresują wystawy dzieł ludowych mistrzów: haftu, garncarstwa, tkactwa i pisankarstwa, a także tradycyjnej kuchni. Gospodynie powinny zaproponować potrawy wielkanocne postne.
Wskazane jest także zorganizowanie w foyer występów zespołów folklorystycznych i kapel troistej muzyki. Ponadto można zorganizować pokaz stroju ludowego określonego regionu, pokazać, jak wykonuje się pisanki, malowanki, szkrobanki.
W centrum uwagi powinny znaleźć się dzieci – zarówno jako goście, jak i uczestnicy zespołów folklorystycznych. Dorośli rozuczują z nimi gry, pieśni taneczne i folklor. Święto odbywa się nie tylko na scenie, ale także na sali, dlatego razem z uczestnikami zespołów folklorystycznych powinni brać udział w śpiewach, korowodach, zabawach masowych i zabawach ludowych.
Opracowała Wiktoria WALKOWA, metodyk Instytutu Podnoszenia Kwalifikacji Pracowników Kultury.
п 0 б чи Р З - о зе -щ
Tłumaczenie maszynowe
W tym przekonujesz się, odwiedziwszy wystawę prac «Soborne sonety» artysty Witalija Jaśka, urodzonego w Białym Kamieniu, która była prezentowana w Domu Aktora, a obecnie znalazła miejsce w Centrum Sztuki «Sławutycz». W jego dorobku są prace wykonane w różnych technikach — akwarela, olej, batik — a także w różnych gatunkach: pejzaże, portrety. Choć oczywiście dominują szkice, dekoracje do filmów artystycznych.
Biały Kamień — tę poetycką, obrazową nazwę nadali naszi przodkowie malowniczej wsi w rejonie czeczelnickim na Winnicczyźnie setki lat temu. Trudno powiedzieć, dlaczego właśnie tak postanowili nazwać swoją osadę jej dawni mieszkańcy. Jedno jest bezsporne — żyli tu i żyją utalentowani, pracowici ludzie, wyjątkowe osobowości, obdarzone poetyckim, obrazowym myśleniem.
Witalij Wasylowycz z zawodu jest bowiem artystą filmowym. Po ukończeniu w 1963 roku Odeskiego Szkoły Teatralnej i otrzymaniu dyplomu pracował jako główny projektant w Kijowskiej Wytwórni Filmów Fabularnych im. Ołeksandra Dowżenki oraz w Ukraińskiej Wytwórni Filmów Telewizyjnych «Ukrtelefilm». Niestety, obecnie ukraińskie wytwórnie filmowe przeżywają bynajmniej nie najlepsze czasy: filmy nie są kręcone z powodu braku środków albo, już nakręcone, leżą na półkach. Taki los spotkał także dwa ostatnie filmy wytwórni im. Ołeksandra Dowżenki, «Obietnica» i «Przypowieść» znanego reżysera Wasyla Iljaszenki, a projektantem produkcji był Witalij Jasko. Dlatego widzowie mogli zobaczyć jedynie pojedyncze szkice tych filmów, prezentowane na wspomnianej wystawie Witalija Jaśka, zorganizowanej przy udziale Kijowskiego Obwodowego Zrzeszenia «Proświta» im. T. H. Szewczenki. ..Czerwone konie wzbijają się ku czerwonemu niebu, na pierwszym planie postać kozaka na czerwonym tle — jeden z wielu szkiców do filmu «Obietnica», taśmy, która
obrazowym językiem opowiada o losach ziemi ukraińskiej od starożytnej Scytii do naszych dni.
Przyglądamy się oryginalnym pracom artysty. Oto sonet Mo|2 – biały śnieg, czerwone drzewa. Sonet ХО 10 – czarny kościół na tle czerwonego nieba. Sonet Mob – znów czarny kościół i znów czerwone niebo. Na czerwonym i czarnym tle namalowano też portrety znanych literatów i bojowników o wolność Ukrainy – Jewhena Małaniuka, Oleny Teligi, Wasyla Stusa.
– Użycie czerwonych i czarnych barw to chyba nie przypadek w waszej twórczości? – pytam Witalija Wasylowicza.
– Tak, uważam, że te kolory są kolorami naszego narodu, obrazowo uosabiają walkę dobra ze złem – odpowiedział artysta.
Trzeba powiedzieć, że czerwony kolor mimo wszystko dominuje w pracach Witalija Jaśka. Pewnie tak być powinno, bo dobro zawsze musi zwyciężać zło. Tym bardziej że Witalij Wasylowicz wyznał – czerwony, ciepły kolor odpowiada jego duchowemu nastrojowi. Najpewniej zakorzenił się w jego duszy z matczynych i babcinych wyszywanek. Te kobiety były prostymi chłopkami, jednak Witalij Wasylowicz uważa je za artystki, bo mają naturalne, dane przez Boga poczucie piękna. Sam Witalij Wasylowicz zdołał rozwinąć to poczucie i osiągnął prawdziwy profesjonalizm. Jego dziecięce wrażenia, kontemplacja cudownej przyrody malowniczego Podolskiego kraju znalazły odbicie w filmach fabularnych, wśród których są tak znane widzom, jak „Zaczarowany wiatrak” według sztuki Mychajła Stelmacha, „Leśna pieśń”, „Oj, nie chodź, Hryciu, na wieczornice”, „Nazar Stodola”, „Kapitan Krokus”, „Amerikan boj” i wiele innych, także w niezliczonych akwarelach i oczywiście w jego cyklu prac „Soborne sonety”, które bez przesady można nazwać sonetami miłości, bo wyraził w nich Witalij Wasylowicz całą swoją miłość do ukraińskiej ziemi, do ludzi, do cudownej przyrody, a oprócz miłości także wiarę w to, że Ukraina mimo wszystko dozna lepszego losu, będzie bogata i silna.
Alla TOPCZIJ
Z nowym rokiem z inicjatywy Agencji Artystycznej „Terytorium A” powstał Międzynarodowy Art-Klub „Mer-tor”, którego celem jest wspieranie rozwoju sztuki współczesnej na Ukrainie i propagowanie jej w świecie.
Otwarcie Arт-Klubu nastąpiło na początku stycznia prezentacją 12 portretów, należących do pędzli znanych kijowskich artystów Wiktora Trocenki, Anatolija Postojuka i Kostiantyna Liaszewa. Na portretach przedstawieni są najpopularniejsi wykonawcy współczesnej ukraińskiej piosenki estradowej, tacy jak T. Petrynenko, T. Powalij, I. Bilyk, Ż. Bodnaruk i inni. Wkrótce będzie można zobaczyć te portrety na okładce kaset z nagraniami piosenek wspomnianych wykonawców.
Agencja Artystyczna „Terytorija A” od ponad roku znana jest jako Ogólnoukraińskie Centrum Informacji Artystycznej, wydające tygodniowy informacyjno-analityczny biuletyn i posiadające przedstawicielstwa w 8 obwodach Ukrainy. Projekt pierwszego w swoim rodzaju telewizyjnego kanału „Terytorija A” objął wszystkie kierunki sztuki i zajmuje pierwsze miejsce wśród wszystkich kanałów UT pod względem objętości programów artystycznych (dziewięć godzin tygodniowo na kanałach ISTU na UT-2). Dla wsparcia młodych talentów powstała idea stworzenia pierwszego ogólnoukraińskiego codziennego wideo-hit-parady teledysków krajowej produkcji.
Na koncie „Terytorii A” znajdują się następujące przedsięwzięcia: organizacja Artystycznej Teleaukcji, pierwszego Ogólnoukraińskiego konkursu grafiki komputerowej i rysunku „Komputer Arт-95”, corocznej akcji „Artystyczne wierzchołki roku” oraz tworzony jest autorski program teatralny.
Niedawno Arт-Klub „Merkator” zaproponował kijowskiej społeczności artystycznej i dziennikarskiej muzyczno-artystyczną akcję „Chwile szklanego Dao”. Ta akcja, podobnie jak wszystkie poprzednie, połączyła dwa rodzaje sztuki: malarstwo i muzykę. Obecnym zaproponowano spotkanie z artystami, pracującymi w dawnej technice malarstwa na szkle, oraz ze śpiewaczką z Japonii Hazuko Takają, znaną jako wykonawczyni nie tylko japońskich piosenek, lecz od niedawna także ukraińskich.
Wiadomo, że malarstwo na szkle sięga swoimi korzeniami czasów Bizancjum i Rzymu. W Europie, zwłaszcza na Ukrainie, pojawia się ono pod koniec XVIII – na początku XIX wieku. Ludowi mistrzowie szybko pojęli jego niewyczerpane możliwości tworzenia jaskrawych obrazów artystycznych najróżnorodniejszej tematyki. Motywy religijne, obyczajowe, a nawet groteskowo-satyryczne, wykonane z zawodową doskonałością i wysokim smakiem estetycznym, z czasem utworzyły cały pласт duchowo-materialnej kultury narodu ukraińskiego.
Ośmiu młodych twórców, wśród których byli małżeństwo Biliński, Jakubyszyni, artyści O. Romaniw i J. Daniliw, zaprezentowało kilka najbardziej wyrazistych dzieł, z których wiało szczerością i dążeniem do wciągnięcia człowieka w bajkowy świat kolorowych marzeń.
Ale sam obraz na szkle, dla pełni wrażenia, wymaga zewnętrznego zrównoważenia, a rolę tę pełniła kompozytorka, poetka i muzyk Kazuko Takaja. W swoim czasie zebrała i przywiozła z Japonii na Ukrainę ofiary dla dzieci, które ucierpiały w wyniku katastrofy czarnobylskiej. Zapoznawszy się z ukraińską kulturą, Kazuko szczerze się nią zafascynowała. Szczególne wrażenie na Japonce wywarły ukraińskie pieśni. Klub artystyczny «Merkator» zaproponował obecnym zapoznanie się z japońskim rozumieniem ukraińskiego ludowego dziedzictwa, tworząc dzięki występowi Kazuko Takaji swoistą syntezę tradycyjnej muzyki i malarstwa. Wschodu i Zachodu.
PREZENTUJEMY
Na stary Nowy Rok w lwowskiej operze wybrzmiały finałowe koncerty festiwalu «Melodia – 95». Co miesiąc przez cały rok odbywały się eliminacyjne konkursy, podczas których śpiewacy i zespoły prezentowały piosenki stworzone w roku przeprowadzania festiwalu. Ogółem w eliminacjach wystąpiło ponad dwustu uczestników. Festiwal zainicjowała ponad półtora roku temu niepaństwowa lwowska telewizja «Mist».
Według decyzji jury, na czele którego stał artysta ludowy Ukrainy W. Zinkewycz, Grand Prix «Melodii-95» otrzymała «Piccardyjska tercja». Ten zespół wyróżniono za znakomite dane wokalne, mistrzostwo wykonania i improwizacji
Laureatami pierwszej nagrody w nominacji „Śpiewak” zostały solistka zespołu „Sokoli” Maria Szałajkiewicz i tarnopolanka Oksana Pekun, a w nominacjach „zespół” oraz „muzyka instrumentalna” – lwowskie zespoły „Kongres” i „Midi”.
Laureaci otrzymali „Uniki” – szklane figurki wykonane przez lwowskiego artystę Andrija Bokoteja.
„Melodia-95” pokazała, że poziom wykonawczy w porównaniu z poprzednim rokiem wyraźnie wzrósł. Pojawiła się tendencja do pojawiania się wykonawców z własnym twórczym obliczem, którzy prezentują muzykę, w której coraz mniej widoczny jest nalot chutorianszczyzny.
Niedawno odbył się prezentacyjny koncert galowy „Gwiazdy przyszłości” z udziałem młodych ukraińskich wykonawców. Obok nowych nazwisk można było usłyszeć także dość znanych – Marijkę Burmakę, Natalię Mohylewską, zespoły „Swiatyj Son”, „Nicława Blioz” i inne.
Akcję zorganizowały Kijowski Zarząd Kultury, Centrum Sztuki „Sławutycz” oraz ośrodek producencki „JUNIT-ART”.
Koncerty planuje się organizować dwa razy w miesiącu w Centrum Sztuki „Sławutycz”.
Celem programu jest popularyzacja i wsparcie młodych utalentowanych wykonawców, nauczanie ich umiejętności scenicznych.
Można jedynie powitać pojawienie się na krajowej scenie muzycznej takiej akcji, szkoda tylko, że wraz z brakiem ograniczeń stylowych nie ma także ograniczeń językowych.
Przez cztery dni stycznia w stołecznym pałacu „Ukraina” trwał „Pieśniowy wernisaż-95”. Laureatami festiwalu zostało ponad 40 wykonawców. Zwycięstwo odnieśli: T. Powalij – za mistrzostwo wykonawcze, M. Szałajkiewicz – za najlepszą muzykę, M. Syngajiwski – za najlepszy tekst piosenki. Wręczono im pamiątkowe kryształowe puchary. Takiej samej nagrody została wyróżniona Ji Bilyk – jako najlepsza młoda wykonawczyni festiwalu.
Głównym reżyserem tego widowiska był Borys Szarwarko, który zasłynął jeszcze w czasach radzieckich i przez pryzmat którego do dziś kształtują się gusta milionów ukraińskich widzów. Dlatego nie dziwi brak jakiejkolwiek koncepcji festiwalu.
Pozostały niejasne kryteria doboru wykonawców do udziału w „Wernisażu”. Przecież na festiwalu była mieszanka profesjonalnych śpiewaków i niemal amatorów, znanych wykonawców oraz tych wciąż nieznanych, szlagierów i piosenek, z którymi nigdy nie będą
Choć oczywiście nie można pomniejszać znaczenia festiwalu „Pieśni Wernisaż” dla rozwoju ukraińskiej piosenki. Ale jakiej?
Iryna BIŁA
ПО вн
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
Wszelakie różności
My… «Proświta» rozpoczęła fonoteki.
Uwadze dzieci i rodziców proponujemy audiokasety z nagraniami najlepszych utworów literatury dziecięcej autorów krajowych i zagranicznych. Usłyszycie w nich mało znane baśnie i opowiadania od końca XIX do początku XX wieku. Posłuchajcie, proszę, jak brzmią w wykonaniu znanych aktorów. Przekonacie się, że ukraińska literatura dziecięca, oryginalna i przekładowa, ma wysoko artystyczne wzory. Naszym zadaniem jest jak najszybciej, w najlepszy sposób, przekazać dzieciom te literackie perły.
Teksty, które brzmią w wykonaniu znanych aktorów, dobrano według następujących wymagań: 1) ciekawa fabuła; 2) humanistyczna wymowa; 3) literacki język ukraiński.
Audiokasety mają rozbudzić wyobraźnię dzieci, wywołać głębokie przeżycia, estetyczną przyjemność i radość twórczości.
ZAWARTOŚĆ KASET
I kaseta (C-90, półtorej godziny)
1. Oscar Wilde «Mały hrabia» – baśń o przygodach małego hrabiego, który uciekł z domu, aby poznać życie.
2. Oscar Wilde «Szczęśliwy książę» – baśń o księciu-pomniku, jaskółce i ich pięknej miłości.
3. Alphonse Daudet «Przygody szalonej kuropatwy» – opowieść małej kuropatwy o polowaniu w ich lesie.
II kaseta (C-90, półtorej godziny)
1. «Aniołki Rafaela» – opowieść o tym, jak Rafael namalował aniołki na obrazie «Madonna Sykstyńska».
2. Owidiusz Nazon «Dedal i Ikar» – wierszowana legenda o locie i śmierci Ikara.
3. «Czarowny naszyjnik» (w przekazie Marii Zahirnej) – baśń o ojcu, córce, nieuleczalnej chorobie i czarownym naszyjniku.
4. Spirydon Czerkasenko «Wielkanoc Harasia» – opowiadanie o jednym dniu z życia chłopca z rodziny górniczej, którego matka umarła.
7. Ołeksandr Oleś «Na dobranoc» — wiersz. 8. Olha Kosacz «Kakaik» — opowiadanie o kapryśnej księżniczce, prezencie i biednej dziewczynce. 9. «Dziwna muzyka Szopena» — o przygodzie, która przydarzyła się w dzieciństwie z wielkim kompozytorem.
III kaseta (C-90, półtorej godziny)
1. Tyszyński «Chrystus-siewca» — bajka o dwóch braciach, skarbie i śnie. 2. Kama Pomiuk «Samotny orzeł» — bajka o orle, który przywoził różne żony do swojego gniazda. 3. «Zagadka» — francuska bajka. 4. Konstantyn Zinkiwski «Morska carewna» — niewielka poema o morskiej carewnie i rybakach. 5. «Ojciec Zofii» — francuska bajka. 6. Stepan Masylnenko «Sekor» — opowiadanie o chłopcu, który postanowił się ożenić. 7. «Garuzowa podina» — wiersz. 8. «Dobra rada» — turecka bajka.
IV kaseta (C-90, półtorej godziny)
1. Ołeksandr Oleś «Fala» — poema. 2. Myhajło Kociubynski «Mały Czyszmio» — jedno z najlepszych opowiadań w ukraińskiej literaturze dziecięcej. 3. Ліна Kostenko «Księżniczka Nastunia» — bajka o słowiańskiej pięknej księżniczce i jej trudnej drodze do miłości. 4. Pantelejmon Kulisz «Mrozy» — wiersze. 5. Wołoszyn «Pod ikoną» — wiersze. 6. Leonid Hlibow «Żużba» — wiersz.
V kaseta (C-90, półtorej godziny)
1. Nadia Kybalczycz «Przygody kota Sawki» — opowieść kota Sawki o życiu, sąsiadach-kotach i wielu innych rzeczach. 2. Ernest Seton-Thompson «Bingo» — opowiadanie o wiernym przyjacielu, psie.
Z szacunkiem dla słuchaczy — Centrum Audiowizualne «Ojczysty kraj»
Adres: 252001, Kijów-1, Zaułek Muzealny 5. Wydawnictwo «Proświta». Tel. 228-24-63, 229-41-46
Założyciel — Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji nr 1007 z 16.03.1994 r.
Odpowiedzialna za wydanie:
Ljubow Holota
Redaktor naczelny Pawło Mowczan. Redakcja: Jurij Badzio, Jarema Hojan, Anatolij Żurawski, Anatolij Pohribnyj, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk
Ukraina, marzec 1996 r.
3 — 1918 r. podpisano między Niemcami, Austro-Węgrami, Rosją Radziecką i innymi krajami traktat pokojowy w Brześciu, na mocy którego uznano niepodległość Ukrainy.
4 — 1750 r. hetmanem Ukrainy Lewobrzeżnej wybrano Kyryła Rozumowskiego.
9 — 1950 r. w walce zginął główny dowódca Ukraińskiej Powstańczej Armii Taras Czuprynka (Roman Szuchewycz). Urodził się 17 lipca 1907 r.
9 — Urodził się (1814) genialny ukraiński poeta, artysta i rewolucjonista-demokrata Taras Hryhorowycz Szewczenko. Zmarł 10 marca 1861 r. Dni Szewczenkowskie.
13 — 1810 r. zmarł kijowski gubernator i historyk Piotr Tankratjew. Urodził się 1757 r.
17 — 1917 r. rozpoczęła działalność Centralna Rada, kierowana przez Mychajła Hruszewskiego.
Pierwszy narodowy rząd Ukrainy
19 — 1895 r. urodził się poeta, folklorysta i historyk sztuki Maksym Rylski. Zmarł 24 lipca 1964 r.
20 — 1895 r. we Lwowie zaczęła ukazywać się gazeta «Głos Społeczny».
21 — 1895 r. urodził się ukraiński pisarz, autor powieści historycznych Iwan Le (I. L. Moisia). Zmarł 9 października 19/8 r.
22 — 1860 r. urodził się ukraiński kompozytor i folklorysta Porfiriusz Demucki. Zmarł 3 czerwca 1927 r.
22 — 1842 r. urodził się twórca ukraińskiej muzyki klasycznej Mykoła Witalijowycz Łysenko. Zmarł 1912 r.
24 — 1935 r. w Charkowie odsłonięto pomnik T.H. Szewczenki.
28 — 1845 r. urodził się ukraiński historyk i pisarz Ołeksij Andrijewski. Zmarł 22 lipca 1902 r.
30 — 1865 r. zmarł Ołeksandr Duchnowycz, ukraiński pisarz i pedagog. Urodził się 24 kwietnia 1803 r.
W 1996 r. wypada:
— 866 lat od urodzin kościelnego i kulturalnego działacza Kyryła Turowskiego. Zmarł 1182 r.
— 311 lat od urodzin ukraińskiego malarza i grafika Alimpija Halyka. Zmarł 1763 r.
— 271 lat od urodzin rosyjskiego historyka, autora «Latopisnego opowiadania o Małej Rosji, o ludzie i kozakach w ogóle», Aleksandra Rigelmana. Zmarł 3 listopada 1789 r.
— 146 lat od urodzin ukraińskiego archeologa, badacza kultury trypolskiej Wikientija Chwojki. Zmarł 2 listopada 1914 r.
Adres: „Słowo Proświty”, Zaułek Muzealny, im. Tarasa Szewczenki
Indeks 30617
Wykonano z gotowych materiałów
RADA CENTRALNA
1(14) marca 1917 r. w Kijowie oficjalnie stało się wiadomo o Lutowej rewolucji i upadku samodzierżawia. W mieście tego samego dnia utworzono wykonawczy komitet organizacji społecznych, w którego rękach skupiła się władza miejska. A 3(16) marca w Kijowie powstała Rada Deputowanych Robotniczych. Następnego dnia z inicjatywy Towarzystwa Ukraińskich Postępowców utworzono Centralną Radę, która miała zjednoczyć siły ukraińskie. Jej przewodniczącym został zaocznie wybrany wybitny historyk Mychajło Hruszewski.
Pierwsze wezwanie do narodu Ukrainy wzywało do spokoju i porządku, przygotowania do Wszechrosyjskiego Zgromadzenia Ustawodawczego, wprowadzenia języka ukraińskiego do zakładów oświatowych, instytucji państwowych, cerkwi i ziemstw.
Działalność Centralnej Rady ówczesne siły polityczne na Ukrainie i w Rosji przyjmowały niejednoznacznie. Nożem w plecy rewolucji rosyjska demokracja rewolucyjna nazywała ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy.
Porażką zakończyła się próba Centralnej Rady porozumienia się z Rządem Tymczasowym. Na całkowite niezrozumienie swojego stanowiska natrafiła ukraińska delegacja, kierowana przez znanego pisarza i polityka W. Winniczenkę, która starała się uzyskać przychylne podejście do idei ukraińskiej autonomii.
Szczytem działalności Centralnej Rady było lato 1917 r. Po proklamowaniu I Uniwersału i utworzeniu Sekretariatu Generalnego Rząd Tymczasowy był zmuszony pójść na szereg ustępstw.
Pierwszy, euforyczny okres rewolucji położyło kres przejęcie władzy przez bolszewików. Wobec ostrej zmiany kursu politycznego Centralna Rada ze swoim rewolucyjnym romantyzmem okazała się nieprzygotowana. Praktycznie nic nie robiono dla stworzenia mocnych ukraińskich instytucji państwowych.
W Charkowie (grudzień 1917 r.) bolszewicy przeprowadzili zjazd przedstawicieli rad i wojskowo-rewolucyjnych komitetów, wybrano Centralny Komitet Wykonawczy Rad Ukrainy, który z kolei utworzył Sekretariat Ludowy i ogłosił go rządem.
Sekretariat Narodowy, otrzymawszy wojskową pomoc od rosyjskich bolszewików, przypuścił atak na Kijów. 8 lutego Rada Centralna opuściła miasto i mogła powrócić do Kijowa dopiero po tym, jak poprosiła Niemców o wojskową pomoc. Wiosną 1918 r. Niemcy okupowali Ukrainę.
Na posiedzeniu 29 kwietnia Rada Centralna uchwaliła projekt Konstytucji Ukraińskiej Republiki Ludowej. To posiedzenie, niestety, okazało się ostatnim. Ponad 6 tys. delegatów zebrało się na kongres chlebodawców, który odbył się tego samego dnia w Kijowie. W wystąpieniach mówców brzmiały stanowcze protesty przeciwko socjalistycznym eksperymentom, wysuwano żądania przywrócenia własności ziemskiej i ustanowienia na Ukrainie hetmanatu. Hetmanem Ukrainy został wybrany potomek dawnego kozackiego rodu generał P. Skoropadski. Przewrót przebiegł bez zbrojnego oporu. Rada Centralna, której nikt nie miał kogo bronić, zeszła z areny politycznej, przetrwawszy ponad 13 miesięcy.
OBYCZAJE NASZEGO NARODU: CIEPŁY OLEKSA
WYPUSZCZAJ PSZCZOŁY NA WIOSNĘ!
Do wiosny przygotowują się nie tylko rolnicy, lecz także pszczelarze. Pszczoła na Ukrainie od dawna uchodziła za stworzenie święte. Taką czcią darzono pszczoły dzięki ich pracowitości i wielkiej pożytkowi, jaki przynosiły. Oprócz cennych leczniczych produktów, które człowiek otrzymuje od tych owadów, — miodu, wosku, propolisu, pyłku pszczelego, mleczka pszczelego — skrzydlate pracownice zapylają także drzewa i rośliny.
Na zimę ule z pszczołami przenoszono do omszanników — specjalnych piwnic, aby uchronić owady przed mrozem. Navesień gniazda pszczele znów wynoszono na podwórze.
Pierwszym przedwiośnym źródłem pożytku jest wierzba. Tylko pojawią się puszyste kotki, pszczoły od razu robią oblot. Wynosić ule z omszaników należy nie wcześniej niż na Ciepłego Oleksę, przypadającego na 30 marca.
Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, tel. 294-41-21
Rano pszczelarze ubierali się w świąteczne stroje i odmawiali specjalne modlitwy. Potem zapalali gromniczną świecę i szli do ulowiska, pukając w każdy ul i mówiąc: «No, pszczoły, szykujcie się, bo nadeszła pora. Idźcie i nie leniwcie się, przynoście gęste miody, równe woski i liczne roje Panu Bogu na ofiarę (ofiarę dziękczynną), a mnie, gospodarzowi, na pożytek». Potem ule wynoszono do sadu, obok wieszano ikony świętych opiekunów pszczelarstwa, Zosimy i Sawacjusza. Mieli oni chronić przed złodziejami, chorobami i zarazami. Gdy wszystkie ule były wyniesione, gospodarz po kolei otwierał daszki i mówił: «Święty człowieku Ołekso, wypuszczaj pszczółki na wiosnę!»
Z ciepłem wiążą swoje nadzieje także rybacy. Wczesnym rankiem szli nad rzekę i obserwowali, jak szczupak ogonem rozbija lód. Bo w tej porze w rzekach szczupaki są bardzo osłabione i można je złapać nawet rękami. Doświadczeni rybacy jednak wstrzymywali się przed tą pokusą. Mówiono, że kto to zrobi, przez cały rok nie będzie miał połowu, bo nad tym czuwa święty Ołeksij, mąż Boży. Tak sprawi, że ryba nie podpłynie do ręki.
Uważa się też, że w dniu Ołeksy lisy przenoszą się ze starych nor do nowych. Dlatego można je było łatwo odłapać, żeby nie kradły kur. Tego dnia podobno kruki wysyłają swoje dzieci w samodzielne życie, aby żyły uczciwie i zgodnie, i by kruk krukowi oka nie wykłuwał. Ci sami ptaki, jak mówią, wysiadują jaja najpiękniejszych. Przed Ołeksą u nich ma pojawić się potomstwo. Oto takie ciekawe obrzędy związane z Ołeksą. Ponieważ w tym czasie są już wiosenne dni, to je nazywają «Ołeksijowymi» ... «ciepłymi świętami».
Ołeksijem
W SKURATIWSKIM
252001, Kijów-1, Towarzystwo «Proświta»
Zam. Nr 0315075 Nakład 95 000
fotoformy w kombinacie «Presa Ukrainy»
ПРИ ЧЕМ зр рю Р ГРО С ДА ЛО РОМ М
Tłumaczenie maszynowe