Strona · s. 8strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «Jego silne ramiona wspierały ukraińską kulturę», s. 7
Wielki orędownik ukraińskiego ducha
Слово Просвіти, №22 за 2021 рік
Zostawiłeś Ukrainie i nam swoje serce. Mychajło Słaboszpycki przeszedł ogromne bólowe męki, ale ani razu w rozmowie ze mną czy Pawłem Mowczanem nie wypowiedział słowa „śmierć”, nawet w sobotę, 29 maja, około siódmej wieczorem rozmawiał z Pawłem o bardzo ważnej sprawie, postanowili wrócić do niej w poniedziałek... Głos zdradzał ból i mękę Mychajła, ale oboje wierzyliśmy, że zdoła przezwyciężyć chorobę i będzie żył jeszcze długo. Wierzyliśmy, rozmawialiśmy o nim rano we dwoje, aż do momentu, gdy zadzwonił syn Światosław i przekazał nam straszną wieść... Płaczemy jak dzieci. Oboje straciliśmy Przyjaciela, takiego – jedynego... Bo zbyt mało, a może i wcale nie ma takich wśród nas, dla których zawsze byłoby interesujące twoje życie, twoje myśli, twoje książki i sprawy. I, oczywiście, nie tylko twoje, jeśli dotyczyło to książek i pisarzy. Zdaje się, że przeczytał wszystko, co ukazywało się na Ukrainie przez (co najmniej) pół wieku. Jego uwadze nie umknęła żadna światowa nowość książkowa, operował setkami nazwisk. Jego wiedza, erudycja, intelekt są nieprawdopodobne. Literatura jako życie i życie jako literatura – to o Mychajle. Można i trzeba wiele wspomnieć, ale jeśli chcecie wiedzieć o nim – przeczytajcie jego książki. Są w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Przeczytajcie jego kwadrologię „Zwierciadeł...” – to uczciwe pisarstwo. I o Nim – również. Błyskotliwy język operacyjny. Wartki styl. Myśli wywiedzione z intelektu, przedłużone w czasie emocje. Dziennikarstwo dało mu dwie rzeczy: umiejętność pisania „do numeru” oraz zdolność wytrzymywania maratonu „ciąg dalszy nastąpi”. Dziwne, ale jego styl nie ma żadnych oznak pisania na szybko – weźcie jakąkolwiek jego książkę, interesująco się ją czyta, nie ma oznak starzenia... Interesowali go pisarze nie tylko jako pewna subkultura, ale jako środowisko życia. Oto dlaczego amplituda jego zainteresowań literaturoznawczych nazwiskami jest nadzwyczajna – chce ktoś to uznawać czy nie, a Słaboszpycki napisał swoją historię literatury ukraińskiej w portretach i dialogach, na tle nieprawdopodobnych realiów historycznych. Wieczory w Domu Nauczyciela, w księgarniach, Muzeum Literatury, spotkania na uniwersytetach, w audytoriach rejonowych i miejskich... Jak łączył pracę przy biurku z organizacyjną, wydawniczą, z ciągłą gotowością włączenia się w ważne ukraińskie sprawy – od ratowania wydań papierowych do swojego dziecka – Międzynarodowego konkursu języka ukraińskiego imienia Jacyka, do którego dołączyły tysiące uczniów, kadetów, studentów?! Ci, którzy przyjaźnili się z Mychajłem, znają jego wspaniałą zdolność odezwania się właśnie wtedy, gdy potrzebny jest jego głos... Jego uśmiech, jego ironia, jego mądre słowo... Wszystkie niewypowiedziane słowa stały się wielkim żalem. Pisarze czekali na Jego słowo o sobie, czy jednak w pełni powiedzieli Mu o nim?! Odzywali się czytelnicy, którzy zawsze czekali na wieczory, które prowadził Mychajło. Straciliśmy Człowieka, który trzymał na sobie i w swoim Słowie. Zostawiłeś Ukrainie i nam wszystkim swoje serce. Oddajemy Tobie swoją miłość. Najgłębsze wyrazy współczucia dla żony Switłany Koronenko, która była z Mychajłem do końca w smutku i radości, synów Myrosława i Światosława, córki Iwanny, krewnych i przyjaciół Mychajła Fedotowycza. Lubow Hołota. Drzewa umierają stojąc. Opuszcza nas, na dwa miesiące przed swoimi 75. urodzinami, Mychajło Słaboszpycki. Pisarz, publicysta, wydawca, działacz społeczny. Właściwie człowiek, który sam był literaturą, literatem, który dobrze zdawał sobie sprawę: literatura na Ukrainie musi być wszystkim. Bo inaczej czy będzie sama Ukraina? Oczywiście, wielu podobne wyobrażenia wydają się czymś staroświeckim. Dzisiaj czytają coraz mniej, słowo pracuje, ale w innych reżimach technologicznych i warstwach socjokulturowych. Ależ, ależ... „Ukraiński pisarz – to drzewo, które wyrosło nie tam i nie tak – napisał kiedyś Mychajło Fedotowycz. – Ukraiński pisarz musi być rewolucjonistą, budzicielem, oświecicielem, nauczycielem, autorytetem moralnym i stać obok księdza w tym społeczeństwie, a potem być, może, pisarzem...”. Właśnie ta pozycja wyjaśnia, dlaczego wtedy, na przełomie lat 80. i 90., pisarze stanęli na czele walki o Ukraińską niepodległość... W latach 90. pisarz formuje Ligę Ukraińskich Mecenasów, zakłada wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, które produkowało ogromną liczbę książek, na każdy gust. Ostatni raz rozmawiałem z panem Mychajłem jakieś dwa miesiące temu – był w szpitalu, w Teofanii, o swojej chorobie wspomniał mimochodem. Dalej mówił o swoim przyjacielu Juriju Szczerbaku, który przeżył bardzo niełatwy rok (śmierć syna, śmierć żony, covid...), jednakże wytrwał i nawet napisał powieść. „Bardzo silna powieść, Serhiju. Może najlepsza ze wszystkiego, co Jurij napisał...”. W tej rozmowie – cały Słaboszpycki. Strasznie interesowali go ludzie, którzy pracują w literaturze i sztuce, o ich sprawę i problemy troszczył się bardziej niż o swoje. Nie przypadkiem przecież tyle napisał o... Tak właśnie żył w ostatnich latach – zwalczając własne dolegliwości i chorobę słowem. Słowem, które pracuje z własną pamięcią, wydobywając z niej nowe i nowe obrazki, obrazy, kompozycje. „Więc o wieczornej porze życia znów przecieram zwierciadło i widzę tam wiele cieni...”. Teraz w cień obraca się i Mychajło Słaboszpycki. Zwierciadlana powierzchnia będzie przesłaniać nam jego oblicze, jego obraz. Ale on darował nam klucz do miksowania zapomnienia: trzeba częściej przecierać zwierciadło. I wtedy w nim, jak kiedyś podczas wywoływania papieru fotograficznego, będą rodzić się, będą wyłaniać się obrazy – i pamięć umożliwi nieśmiertelność. Nieśmiertelność tych, których wspominamy, nieśmiertelność każdego, kto wspomina... Żegnajcie, Mychajle. Da Bóg, jeszcze się spotkamy – w zaświatach Pamięci. Serhij Trymbacz. Żegnaj, przyjacielu... jeszcze nie mogę uświadomić sobie tej straty. Jeszcze aktywne są jego telefony. Jeszcze można wejść na jego stronę na Facebooku. Strona główna w jego fotografiach: uśmiechnięty, zagłębiony w sobie, zamyślony. Różny... Dzwonią przyjaciele i wyczuwam w tonacji żałobnego komunikatu jakąś nutę niedowierzania. Ja sama też nie wierzę. Nie mogę. Jakże to? Przecież jest go tak dużo – w książkach, mediach, przestrzeni publicznej. A co najważniejsze – w ludziach, z którymi Mychajła Słaboszpyckiego łączyło tyle nici współpracy, różnorodnych planów... I nagle straszna nieodwracalność, z którą trudno się pogodzić. Działalny, zawsze nastawiony na przyszłość, zawsze w biegu, w locie, tylko gestami pokazuje – biegnę, spóźniam się. Jakieś szalone przyspieszenie, sam czas w nim, zdawało się, kręci się inaczej – od jednej pracy do drugiej i ani minuty na odpoczynek. Taki był zawsze. W lwowskich kręgach literackich jego imię było nieustannie na ustach, jego publikacje rezonowały, za każdym razem wywoływały falę dyskusji i zapalczywych sporów. A jeszcze krążyły o nim legendy, przyglądał się, co się udało, dokąd zmierzać. I bezsprzecznie w tych rozmyślaniach uderzała jego kolosalna erudycja, rzadkie wyczucie talentów. Jego wpływ na formowanie planów wydawniczych, portfeli redakcyjnych był kolosalny. Nieustannie interesował się nowymi rękopisami, coś wartościowego brał dla siebie do zamkniętej recenzji lub prosił o rozpisanie Borysa Charczuka, Anatolija Dimarowa, Iwana Dziubę, Wołodymyra Drozda. To była gwarancja, że nie zagubią się utalentowane ukraińskie klejnoty. To było ważne dla tej kohorty wybitnych ukraińskich pisarzy, którzy brali na siebie odpowiedzialność za przyszłość ukraińskiego pisarstwa.
Mychajło Słaboszpycki w różnych czasach, w różnych latach zajmował wysokie stanowiska, wśród nich pierwszego przewodniczącego sekretariatu Światowej Ukraińskiej Rady Koordynacyjnej (1992–1998). To ta SURK, która swoją decyzją założyła Ukraiński Instytut Badań nad Ludobójstwem w Ukrainie — poprzednika dzisiejszego Instytutu Pamięci Narodowej. Jej pierwszym dyrektorem został mianowany James Mace. Często się spotykali. Prowadzili wspólne konferencje, narady, sympozja. Z inicjatywy Mychajła James Mace stał się częstym gościem w Ukraińskim Radiu. Wybaczmy dzisiaj Mychajłowi Słaboszpyckiemu wszystkie jego grzechy, wolne i niewolne. Bo był fanatycznym, szalonym pracusiem na niwie ukraińskiego Słowa. Bo swoją pełną poświęcenia pracą siał to, co rozumne, dobre, wieczne. I był wielkim Ukraińcem, który odmówił bycia słabym duchem. I wybacz nam, drogi bracie, że nie uchroniliśmy. Śmierć nie zdołała zabrać tego, co stworzyłeś w ciągu tak bogatego w wydarzenia życia. A ileż jeszcze mogłeś stworzyć. Ile dobrych uczynków zasiać… Jak niewymownie ciężko mówić o tobie w czasie przeszłym... Pozostaje jedynie mieć nadzieję, że silnik dobrych uczynków, który uruchomiłeś, nie zatrzyma się, znajdą się silne ramiona i gorące serca. Natalja Dziubenko-Mace Zmierzch zwierciadlanej amalgamaty wyrwał mnie z peryferii i przez Karpaty przywiódł do Kijowa, do Ukrainy. Właściwie moją książkę „Lis w winnicy”, którą przygotował i wydał w swoim wydawnictwie w miesiąc. I przysłał list: „Wszystko, co napiszesz, będę wydawał”. A potem usilnie tłumaczył: „Pozostańcie w swoim Mukaczewie. To wasze Macondo, wasza Yoknapatawpha. Twórzcie jego wielki mit… Nie kuście się Kijowami z karnawałowym czadem prezentacji i okołoliterackimi przepychankami…” „Nie porzucajcie sensowo-metaforycznej prozy, nie słuchajcie modnych mistrzów, którzy mówią, że tak już się nie pisze. Idea i metafora – to wiecznie żywe komórki prozy…” Potem zabiegał o wysunięcie mojego „Krynyczara” do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. Potem prowadził mój wieczór autorski w muzeum Szewczenki w Kijowie. A ja jego – w Użhorodzie. Potem, dowiedziawszy się o moich trasach literackich, dzwonił przede mną do miast, i tam witano mnie u bram i opiekowano się mną aż do wyjazdu. Bo przecież „sam Słaboszpycki pobłogosławił!” Potem – bo szybko zapominamy o wdzięczności – ganił w zwykłym dla niego ironiczno-aforystycznym tonie: „Dlaczego ja mam się dowiadywać o wyjściu waszej nowej książki z drugiej ręki?..” Potem spotykaliśmy się na forach i zapominając o wydawnictwach i handlu książkami, godzinami rozmawialiśmy o Książce. Potem uważnie śledziłem jego wspomnieniowe wyznania, bo o świetle i cieniu naszej literatury wiedział wszystko. A nawet więcej. Potem… przed chwilą… go zabrakło. Choć myślałem, że tacy nie odchodzą. Nie rdzewieją – jak wieszcze pióro, nie znikają – jak apokryfy, nie kruszą się – jak tablice. Jednak odchodzą. BezMownie odchodzą w zmierzch zwierciadła tego niesamowitego i niemiłosiernego świata. Ale nie mijają. Nauczyciel. Przewodnik Słowa i twórców słowa. Współtwórca. Sługa Książki. Wojownik szarości, głupoty i grafomaństwa. Pisarz. Kronikarz. Patrycjusz. Mędrzec. Strażnik sensów i wiecznych wartości… Daleko nie wszystko, co o nim wiem na dzisiaj. Co jeszcze o nim się dowiemy. Co zapisał w komórkach pisma… Bądźcie błogosławieni w najwyższych komnatach naszego Ojca Słowa! Myrosław Docyneć
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
