Zdjęcie: Ołeksandr Łytwynenko
NIEZNANE KARTY KIJOWSKIEJ «PROSWIATY»
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy prezes Ligi Ukraińskich Mecenasów Wołodymyr Zahorij oraz pisarz, dyrektor wykonawczy Ligi Ukraińskich Mecenasów Mychajło Słaboszpyćkyj wręczyli 11 czerwca nagrody literacko-artystyczne klubu „Jarosławów Wał” oraz Ligi Ukraińskich Mecenasów za 2012 rok.
Myrosław DOCZYNEC otrzymał nagrodę literacką „Jarosławów Wał” — za powieść „Krynyczar”; Taras KOMPANIczENKO, Jewhen TOW. STUCHA, Iryna FARION — nagrodę literacko-artystyczną im. Dmytra Nytczenka za propagowanie ukraińskiego słowa drukowanego; Nadija HUMENIUK — nagrodę literacką im. Wasyla BLYZNIECIA „Dźwięk pajęczynki” za książkę „Szurszyk W. i inne”; Leonid HORLACZ — nagrodę literacką im. Wołodymyra Swidzinśkoho za książkę „Znak złamanego jarzma”; Pawło SZCZYRYCJA — nagrodę literacką im. Borysa Niecherdy „za poszukiwania nowego języka poetyckiego” w książce „Miejsce Siły”. Laureatów powitali Wiktor Baranow, przewodniczący NSPU, redaktor naczelny magazynu literackiego „Kyjiw”; Hryhorij Huseinow, pisarz, redaktor naczelny czasopisma „Kur’jer Kryworiżża”; Wołodymyr Panczenko, Walentyna Dawydenko i in. Laureaci w wywiadach błyskawicznych wypowiedzieli się o miejscu i roli pisarza, artysty we współczesnym społeczeństwie.
Mirosław DOCZYNIEC, pisarz, dziennikarz: „Praca pisarska to nie tylko zwykła praca, zajęcie. Uważam, że to służba, najwyższy stopień odpowiedzialności. Pisarz dziś jak nigdy wcześniej odpowiada za swoje uczciwe, prawdziwe i godne zaufania słowo. Teraz, po tym jak nasze wartości bardzo się zniekształciły, straciły na wartości, wielka jest potrzeba słowa, na którym można się oprzeć. Patriotyzm w pewnym sensie się wyczerpał, polityka stała się komercyjna. Wartości materialne także są chwiejne, ich kryzysy wyrywają grunt spod nóg. Pojawiła się potrzeba słowa, które mogłoby nas umocnić, sprowadzić z powrotem do naszych korzeni, do żywej etyki, która mogłaby wspierać człowieka, hartować go, dać mu nową wiarę, nową miłość, nowe nadzieje. W ten sposób ja pracuję, staram się odnaleźć siebie w tej sferze, przekazać to słowo, które nam dano z góry, dostosować je do naszych czasów. A ojczysta mowa to nie tylko środek porozumiewania się, to nasza duchowa odzież, która chroni przed wyblakłym, odartym z narodowej tożsamości światem, który obserwujemy teraz w Ukrainie. My, pisarze, jesteśmy na jej straży. Jednak samo bronienie jej hasłami czy na wiecach to nie najlepszy sposób. Pisarz musi podawać teksty wysokiego gatunku, europejskiego standardu i w ten sposób przyciągać czytelnika. Dajcie dobrą książkę, a czytać ją będą po ukraińsku nawet Rosjanie. Dajcie dobrą ukraińską pieśń, a będą jej słuchać. Trzeba utwierdzać wysoki, nowoczesny standard w naszej sztuce”.
Nadija HUMENIUK, pisarka: „Sztuka to nie tylko lustro, to coś, co wyprzedza czas i kieruje społeczeństwem. Wydaje mi się, że literatura także powinna pełnić tę rolę i pokazywać przeszłość oraz teraźniejszość, a jej najważniejszym zadaniem jest kształtowanie ludzkiej duszy już od dzieciństwa. Tak, w książce „Szurszyk W. i inne” chciałam, by bajka była wyjątkowa. Wszystkie 10 bajek zawartych w tym tomie są różne: jeśli „Niebokrylka” i „Latająca wiśienka” są filozoficzne, elegijne, to „Bajka o kozaku Jarku i Jaryneczce-żywince” oraz „Bajka o kozackiej szabli i czarodziejskiej fujarce” są patriotyczne, przygodowe. Ponieważ piszę zarówno poezję, jak i prozę, staram się w swoich utworach nieco je łączyć, by dzieciom było ciekawiej i weselej. Uważa się, że literatura dziecięca powinna przede wszystkim być śmieszna, ale to błędne przekonanie — ma ona być poznawcza. Najważniejsze, by dziecko myślało i zastanawiało się nad ważnymi sprawami. Za śmiechem musi kryć się głębia, a między wierszami zawarty jest moment wychowawczy, patriotyczny i humanistyczny; książka ma być dobra. W swoje utwory zawsze wplatam nieco historii, szczególnie w „Lecie z amazonkami” poruszam historię wołyńskich amazonek, w „Tajemnicy Góry Książęcej” przeplatają się różne warstwy naszej historii, a „Biały wilk na czarnym szlaku” to książka kozacka”.
Iryna FARION, posłanka do Rady Najwyższej Ukrainy: „Mierzę ten świat miarką jaskrawych indywidualności. Jeśli pisarz jest jaskrawą indywidualnością, to jego rola również jest jaskrawa. I odwrotnie. Pisarz to nie ten, kto podąża za kimś. To ten, który idzie pierwszy, i nierzadko — sam. Osobowość, z reguły, zawsze jest bardzo samotna, ale nie trzeba się jej bać. Właśnie wielkie samotności tworzą wielkie społeczeństwa. Salvador Dalí mówił, że jedyna ideologia, która uratuje świat, to ideologia pozytywnie jaskrawej indywidualności. Dlatego dzisiejsza rola współczesnego pisarza to rola jaskrawego indywidualisty. I w naszej narodowej przestrzeni takich jaskrawych indywidualistów widzę. Są i tworzą niezależnie od tego, że Ukraina dotąd nie ma ideologii państwowej, że wartości, które wyznaje część naszego społeczeństwa, to wartości interesów żołądkowych, jak mówił w swoim czasie Iwan Franko… Jeden z najwybitniejszych myślicieli XX wieku, Gadamer, powiedział, że pisarz jest pośrednikiem między Bogiem a narodem, a jego język to Ojczyzna. A ją, Ojczyznę, muszą szanować, kochać i bronić nie tylko pisarze”.
Taras KOMPANICZENKO, kobzarz, bandurzysta i lirnik: „Każdy z pisarzy czy artystów sam określa swoją rolę, swoje miejsce w przestrzeni kulturalnej. Zależy to od wewnętrznej potrzeby, od sumienia człowieka. Zapatrzenie wyłącznie w siebie, dążenie do egoistycznych interesów zawsze były zgubne dla każdej osobowości, a zatem i dla społeczeństwa. Prawdziwi pisarze, artyści — to ludzie, którzy bardziej poświęcają się sprawie publicznej, służbie społecznej. To, co przywykliśmy widzieć u twórców kultury, światłych ludzi ducha, którzy troszczą się o naszą ziemię, naród, kulturę — w dużej mierze określa naszą przyszłość. W postkolonialnej przestrzeni, którą jest Ukraina, toczy się wojna o ukraińskie państwo i od miejsca pisarza, artysty zależy, co stanie się z nami jutro. Pisarz musi być człowiekiem odpowiedzialnym za tę ziemię. I nie być po prostu dobrym pisarzem, artystą, oferującym ogółowi wysokiej jakości, konkurencyjny produkt duchowy, lecz także pełnokrwiście żyć interesami swojego narodu”.
Inf. „SP”. Na zdjęciu: laureaci po wręczeniu nagród.
ŻYCIOWA MISJA — SŁOWNIK
HALINA PAHUTIAK: HISTORIA JEDNEGO WIERSZA
DWIE MIŁOŚCI TARASA SZEWCZENKI
Tłumaczenie maszynowe
Lwowski Narodowy Muzeum Literacko-Pamiątkowe Iwana Franki w ciągu ostatnich lat organizuje i przeprowadza wraz z wieloma instytucjami naukowymi i kulturalno-oświatowymi Dni Pamięci Iwana Franki, które rozpoczynają się w dniu jego śmierci — 28 maja. W tym dniu na grobie odprawiana jest panichida z udziałem księdza i chóru cerkiewnego. Po panichidzie odbywa się czytanie poezji Iwana Franki, występ chóru oraz wygłaszane jest słowo o Iwanie France. W ostatnich latach słowo o Iwanie France wygłaszali profesorowie Iwan Denysiuk i Taras Sałyha, Roman Iwaniczuk, Dmytro Pawłyczko, Wałerij Szewczuk… W tym roku słowo o sławnym poecie i uczonym wygłosił dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy Mykoła Żułynśkyj. Proponujemy czytelnikom tekst wystąpienia Mykoły Żułynśkiego „Słowo o Iwanie France na jego grobie”, wygłoszone 28 maja 2013 r. Mykoła ŻUŁYNŚKYJ „Musimy nauczyć się czuć się Ukraińcami…” Iwan Franko „Bywały czasy bardziej martwe i głuche” — pisał ponad sto lat temu Iwan Franko w artykule „Między swoimi”, a o swoim czasie powiedział, że jest „smutny i skandaliczny”. Dlaczego? Bo w nim przeważa „wstecznictwo, pogarda dla własnego narodu i jego myśli oraz ideałów, służalczość”, „blada bezcharakterność, która, jak słonecznik do słońca, ciągnie do stanowisk i awansów”. A nasz czas, obecny czas, czyż nie jest czasem „panowania obłudy i krzywdy ludzkiej”? Czyż nie jest aktualny dzisiaj niepokój Franki z powodu tego, że „ideał narodowej samodzielności” w poglądzie „kulturalnym i politycznym” leży „poza granicami możliwego”? Czyż nie jesteśmy świadkami tego, jak w nasze dni pro-władne kręgi Ukrainy demonstrują, mówiąc słowami Franki, „swoje duchowe wyobcowanie od rodzimej nacji”? I czyż tylko władza w przeważającej swojej większości? Czyż my z wami nie widzimy, jak w ukraińskim społeczeństwie istotne rozpowszechnienie ma rosyjskojęzyczność, która „wskutek długotrwałej rusyfikacji każde następne pokolenie jest coraz bardziej rosyjskojęzycznym”1? Czyż nie największym naszym niepokojem jest to, że ukraińska młodzież „okazuje się coraz bardziej rosyjskojęzyczną”2. Właśnie dlatego Iwan Franko tak konsekwentnie i wytrwale bronił myśli, że rozwój zdolności językowych ludzi związany jest z jej duchowym rozwojem i tylko język ojczysty może i powinien stać się kamieniem węgielnym bytu nacji jako samodzielnego kulturalnego i politycznego organizmu. Nie przypadkowo akademik I. Jagić w liście do O. Szachmatowa 9 marca 1905 roku wyciągnął taki wniosek: „Dzisiaj u nas Iwan Franko, wyjaśniwszy kwestię języka, stawia pytanie stworzenia niepodległej Ukrainy”3. Narodu nie obudzić do duchowego poświęcenia, jeśli narodowi przywódcy, ukraińska inteligencja nie będą cierpliwie i ofiarnie nieść w masy słowa prawdy, wiary i nadziei w języku ojczystym, jeśli rozwój narodowej kultury, literatury i sztuki nie stanie się organiczną potrzebą narodu nacji, „wpływem żywej potrzeby nacji”, jeśli oświata, nauka, kultura nie zajmą priorytetowego kierunku w polityce państwowej. Dlatego słowo Franki, powiedziane ponad sto lat temu, dzisiaj, w warunkach niepodległego, chyba że politycznie, ale nie kulturalnie, państwa jest do bolesnego ścisku prawdziwe, aktualne i niepokojące. 1905 rok. Iwan Franko pisze „Otwarty list do galicyjskiej ukraińskiej młodzieży”, w którym wzywa do przystąpienia do „wielkiej pracy — wzniesienia naszej narodowej budowli w całej jej całości”4. Jak widział Franko rozwiązanie tego najważniejszego „ogromnego dziejowego zadania”? Tylko drogą formowania, wytworzenia z ogromnej etnicznej masy ukraińskiego narodu ukraińskiej nacji. Ukraińską nację wyobrażał sobie jako spójny kulturalny organizm. To znaczy, ma uformować się narodowa wspólnota — jedyna, niepodzielna, zdolna do samodzielnego kulturalnego i politycznego życia. Jak widzimy, czynnik kulturalny poprzedza polityczny, bo budownictwo narodowe przewiduje nabycie przez wspólnotę tożsamości, a już na tej podstawie politycznej organizacji oraz społecznej harmonizacji w granicach określonego terytorium. Z czasem, po stu latach, jeden z najbardziej autorytatywnych badaczy nacjonalizmu, angielski filozof Ernest Gellner, uzasadni tezę o tym, że trzeba będzie dołożyć wiele wysiłku i poświęcić czasu na to, aby harmonia kultury i państwa stała się „nacjonalistycznym imperatywem”. Ten autor pracy „Narody i nacjonalizm” uzasadni konceptualne podstawy polityki kulturalnej, nacjonalizmu kulturowego, które praktycznie realizował Iwan Franko swoją naukową, duchową, literacką, polityczną, wydawniczą i czysto oświatową pracą. Franko praktycznie udowodnił, że narody i narodowość rzeczywiście można i należy definiować w terminach kultury, „na podstawie wspólnoty kultury”, co z czasem będą bronić i Ernest Gellner, i Anthony Smith, i John Hutchinson, Eric J. Hobsbawm oraz szereg innych5. Iwan Franko nie przypadkowo zwracał się właśnie do młodzieży, której patriotycznym obowiązkiem i narodowym zadaniem ma stać się mobilizacja życiowej i twórczej energii rodzimego narodu, dokonanie kulturalnej integracji wszystkiego, wliczając w to zagraniczne, ukraiństwa. Wzywał galicyjską młodzież „do intensywnej, niestrudzonej pracy nad so-
sami!”, a mianowicie — zdobywać wiedzę teoretyczną i praktyczną, hartować swoją wolę, napełniać swoje serca miłością do swojego narodu i okazywać tę miłość „niezmordowaną, cichą pracą”. Właśnie Franko swoją niestrudzoną, pełną poświęcenia pracą pisarza, uczonego, publicysty, polityka, redaktora, wydawcy dał idealny wzór służenia interesom ojczystego narodu, organizując i zapewniając działalność różnego rodzaju gazet, czasopism, wydawnictw, instytucji, „potrzebnych dla kulturalnego rozwoju na narodowym gruncie”. Podsumowując pod koniec życia w 1914 roku swoją katorżniczą pracę na rzecz przebudzenia swojego narodu do świadomego życia narodowego i budowy ukraińskiego państwa narodowego, Iwan Franko pisał: „W swojej już blisko 40-letniej działalności literackiej przechodziłem różne stopnie rozwoju, zajmowałem się bardzo różnorodną pracą, służyłem różnym kierunkom i nacjom, bo przyszło popracować niemało, oprócz naszej ukraińskiej, także w języku polskim, niemieckim i rosyjskim. Lecz wszędzie i zawsze przyświecała mi jedna myśl przewodnia — służyć interesom mojego ojczystego narodu oraz ogólnoludzkim postępowym, humanistycznym ideom. Tym dwóm gwiazdom przewodnim, zdaje się, nie sprzeniewierzyłem się dotąd, nigdy nie sprzeniewierzę się, póki życia mojego”6. Już sama działalność redakcyjno-wydawnicza Iwana Franki zadziwia ogromem realizowanych projektów, w przeważającej części zrealizowanych, a co najważniejsze, wyraźnie skierowanych do określonego kręgu czytelników w celu kształtowania świadomości narodowej, rozbudzania poczucia jedności narodowej, narodowego samopoznania. Czyż nie jest „duchowo-intelektualnym wyczynem” (Iwan Franko) kolosalne dziedzictwo twórcze tego zwiastuna wolnej Ukrainy, czyż nie zadziwia jego poświęcenie na niwie kształtowania duchowo-kulturalnej przestrzeni dzięki codziennej, ciężkiej i niewdzięcznej pracy w czasopiśmie „Drug”, w wydawaniu almanachu utworów artystycznych „Dnistrianka”, w tworzeniu czasopism i almanachów „Hromadśkyj druh”, „Dzwin”, „Mołot”, „Zoria”, „Towarysz”, „Narod”, „Żytie i Słowo”, „Hromadśkyj hołos”, w realizacji takich projektów wydawniczych, jak „Dribna Biblioteka”, „Naukowa Biblioteka”, „Chłopska Biblioteka”, „Beletrystyczna Biblioteka”, „Uniwersalna Biblioteka”, „Ukraińsko-ruska Biblioteka”, „Międzynarodowa Biblioteka”, „Wseswitnia Biblioteka”? A „Zapysky NTSz”, specjalne zbiory NTSz, serie tematyczne, „Literaturno-naukowyj wisnyk”, a opracowywanie, redagowanie i wydawanie utworów w „Ukraińsko-ruskiej Wydawniczej Spółce we Lwowie”! Za nadrzędne zadanie procesu kształtowania kulturalnej solidarnej wspólnoty — ukraińskiego narodu — Franko uważał świadomą orientację każdego jej członka na osobistą odpowiedzialność polityczną za przyszłość rozczłonkowanego przez imperia ojczystego narodu, na prawo narodu do bycia gospodarzem na swoim terytorium, w swoim narodowym domu — własnym państwie. Właśnie dlatego Iwan Franko dążył do mobilizowania i skupiania nowych sił twórczych, przede wszystkim młodzieży, elity narodowej, inteligencji w celu tworzenia całości i jedności narodu ukraińskiego — integralnego organizmu kulturalnego. Ukrainie skrajnie potrzebni byli zarówno w czasach Iwana Franki, jak i w naszych czasach narodowo i społecznie świadomi czołowi działacze: patriotyczni przedstawiciele narodu ukraińskiego, aktywni rzecznicy kulturalnego nacjonalizmu, którzy mogliby realizować idee konsolidacji narodowej i mobilizacji. Jak twierdzi australijski specjalista ds. europejskiej etniczności i nacjonalizmu John Hutchinson, rzecznikami kulturalnego nacjonalizmu, czyli tymi, którzy mobilizują żywotną siłę narodu, którzy kształtują jego tożsamość, „są nie politycy czy ustawodawcy, a przede wszystkim historycy i artyści, którzy tworzą te kulturalne i akademickie wspólnoty, które właśnie są powołane, by odkryć tę twórczą siłę we wszystkich jej wymiarach i natchnąć nią wszystkich członków narodu”7. Już wtedy, na początku XX wieku, Iwan Franko obejmował krytycznym spojrzeniem cały etniczny matecznik, na którym przez tysiąclecia „wyrastała” wspólnota narodowa — naród ukraiński. Ale po to, aby wszystkie terytoria etniczne mogły zjednoczyć się w państwie narodowym, zlać się w jedną państwowo-terytorialną całość, konieczne jest, podkreślał Iwan Franko, zorganizowanie świadomej pracy „na polu naszego działania” na rzecz kształtowania kulturalnie suwerennego narodu ukraińskiego. On sam ofiarnie wykonywał „żywe dzieło odrodzenia” (M. Hruszewski) i wzywał innych do „rozbudzenia świadomości narodowej w szerokich kręgach naszej inteligencji i wyjaśnienia zadań oraz celów rozwoju narodowego”. Bo cierpliwą, ciężką pracą utwierdzał niepodważalną myśl: „sława kraju ma swoje źródło nie w politycznej władzy, a w kulturze narodu — wkładzie myślicieli i oświecicieli we wspólny dorobek ludzkości”8.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Politolog Wołodymyr Witkowski na łamach „Universum” (nr 3—4, 2013) sprawiedliwie wyrzuca ukraińskiej inteligencji ignorowanie koniecznej potrzeby „odrodzenia od dołu” i wspomina „budzicieli” upośledzonych narodów, którzy podejmowali się „ciężkiej pracy na rodzimym polu, kształcąc świadomość, przedsiębiorczość, inicjatywność swoich rodaków”, „zakładali czytelnie, spółdzielnie, wydawnictwa, szkoły, uniwersytety; tworzyli teatry, muzykę, literaturę itd. Odrodzenie narodowe przekształcało »surowe masy etnograficzne« w nowoczesne narody, umożliwiając powstanie skutecznych niepodległych państw takich narodów”9. Była to realna polityka kulturowego nacjonalizmu. I rzeczywiście, zauważa Wołodymyr Witkowski, ukraińska inteligencja, pochłonięta zaangażowaniem państwowo-politycznym, nie może pochwalić się „wagą i pozytywnym charakterem swojego wpływu na procesy społeczne”, ponieważ w swojej ogólnej masie nie jest ona zjednoczona, narodowo świadoma, a zatem społecznie bierna, nieofiarna i zarażona bacylami społeczno-politycznej mimikry, haniebnego przystosowywania się do władzy. Nie dziwi więc, że siły prorządowe na Ukrainie, zwłaszcza pewna część parlamentarzystów, aktywnie, wbrew interesom narodowym, forsują plany geopolityczne i gospodarcze innego państwa. Przypomnijmy natomiast, jak terminowo zareagował Iwan Franko na złowieszczą mobilizację rosyjskich sił nacjonalistycznych na ukraińskiej Galicji oraz w rosyjskiej Ukrainie, czując i uświadamiając sobie ogromne zagrożenie ze strony samowładczego, monarchicznego nacjonalizmu dla sprawy „wzniesienia naszej narodowej budowli w całej jej całości”. W owym 1905 roku pisze on jeszcze jeden apel do galicyjskiej młodzieży, ale do młodzieży moskalofilskiej — artykuł „Idee” i „ideały” galicyjskiej młodzieży moskalofilskiej”. Jego celem jest skłonienie galicyjskiej młodzieży moskalofilskiej do pracy dla rodzimego narodu, wzywając do korzystania z języka ojczystego, wzbogacania duchowego skarbca narodu ukraińskiego. Franko wierzy, że przeważająca część galicyjskich młodych rusofilów nie pozwoli wprowadzić się w błąd głoszeniem galicyjskich moskalofilów-liberałów i moskalofilów-postępowców o „wszeludzkim braterstwie i wszechświatowej miłości”, którymi rzekomo przejmą się wszyscy galicyjscy ludzie i „ukraińskość sama z siebie zniknie”. Uderza to, jak Franko przewidział w 1905 roku transformację Imperium Rosyjskiego w tak zwaną demokratyczną, a nawet postkomunistyczną Rosję, „kiedy u steru zamiast wszechwładnego urzędnika stanie wszechwładny rosyjski liberał” — i będzie wprowadzał „liberalizm kapitalistycznego pokroju”, kiedy pojawi się, jak obserwujemy we współczesnej Rosji, „narodowy autokratyzm w liberalnym i konstytucyjnym płaszczu”. Ten imperialny autokratyzm w Rosji przywdziewa jeszcze inne płaszcze — maskuje się to ideą „sterowanej demokracji”, to ideą odrodzenia „Wielkiej Rosji”, chociaż w rzeczywistości są to tylko formy rosyjskiego neototalitaryzmu czy oligarchicznego autorytaryzmu. O Unii Celnej czy o „Ruskim świecie” nie ma potrzeby nawet mówić — to nic innego, jak, cytując Iwana Frankę, „znowu kontynuacja dotychczasowej polityki niszczenia, wyzyskiwania i ogłupiania peryferii dla »dobra« centrum…”. Daleko nie przypadkowo w tym celu we współczesnej Rosji odradzają się i przekształcają na potrzeby ideologiczno-propagandowej koniunktury mityczno-ideologiczne podstawy rosyjskiej polityki imperialnej i komunistycznej, na których bazowały reżimy samowładczy i komunistyczny. Tylko jeden cytat z artykułu „specjalisty” od historii Ukrainy, współkierownika Prawosławnego Centrum Badań Imperialnych w Moskwie Michaiła Smolina: „Już dziś musimy twardo stanąć na stanowisku, że południoworosyjskie, małorosyjskie ziemie są nieodłączną częścią Państwa Rosyjskiego, że nie ma ani »ukraińskiego« narodu, ani »ukraińskiego« języka, że wszystko to są ideologiczne fantomy”10. Mimowolnie wydaje się, że te antyukraińskie pasaże nie pochodzą z publikacji XXI wieku, a początku XX, z czasów Iwana Franki, kiedy szalały z nienawiści do wszystkiego, co ukraińskie, do ruchu mazepińskiego takie czarnosetniczne wydania jak „Kijewlanin”, „Kijew”, „Wiestnik Sojuza russkogo naroda”, „Wiestnik Russkogo narodnogo sojuza imieni Michaiła Archangieła”, „Russkaja mysl”, „Russkoje znamia”, „Russkaja riecz”… Wydaje się, że usłyszeliśmy głos antyukraińskiego „Klubu rosyjskich nacjonalistów”, w którym niemal połowa członków miała ukraińskie nazwiska. Ale po co dziwić się i oburzać tym, co produkują w Rosji politolodzy, historycy, kulturoznawcy, kształtując ideologiczne wyznaczniki geopolitycznych dążeń najnowszej Imperium Rosyjskiego, kiedy na Ukrainie pojawiają się takie antyukraińskie prowokacyjne „opusy” w rodzaju książki Heorhija Kriuczkowa i Dmytra Tabacznyka „Faszyzm na Ukrainie: zagrożenie czy rzeczywistość?” (2008), kiedy niemal co miesiąc pojawiają się na Ukrainie nowe prorosyjskie organizacje. Przede wszystkim należy mieć własną, narodową elitę, narodową inteligencję, której głównym obowiązkiem będzie „we wszystkich częściach i na peryferiach naszej ziemi budzić poczucie jedności narodowej, podnosić ogólnoukraińską samoświadomość narodową”11. Takich rzeczników i przywódców kulturowego nacjonalizmu, jakim był Iwan Franko, skrajnie potrzebuje współczesna Ukraina, która w istocie już utraciła narodową przestrzeń kulturowo-informacyjną, nie prowadzi narodowej polityki oświatowej i wydawniczej, nie wypracowała systemu wartości i priorytetów narodowych. Według współczesnych definicji „nacjonaliści kulturowi są rzecznikami moralnej odnowy; zapoczątkowują oni ruchy ideologiczne w okresach kryzysów społecznych po to, aby zreformować system orientacji światopoglądowych wspólnoty oraz zaproponować modele rozwoju społeczno-politycznego, które ucieleśniałyby w sobie strategie modernizacji”12. Czyż więc nie jesteśmy świadkami nieefektywnej modernizacji ukraińskiego społeczeństwa, która doprowadziła do duchowego wyczerpania narodu, jego moralno-etycznej i prawnej anemii? Czyż nie obserwujemy, jak państwowe or-
Lwowski Narodowy Literacko-Memoriałowy Muzeum Iwana Franki część z nich swoją działalność kieruje na propagandę idei i programów „Ruskiego miru”, walczy z ukraińskim nacjonalizmem, teraz — faszyzmem. Wszystko to przypomina to, co robili w czasach Iwana Franki rosyjscy szowiniści na Ukrainie oraz znaczna część galicyjskich moskalofilów. Wystarczy wspomnieć słynny proces moskalofilów we Lwowie w 1882 roku, na którym ujawniono fakty świadczące o finansowaniu przez rząd carski moskalofilskich gazet, czasopism i wydawnictw Galicji. Właśnie dlatego tak ważne jest przyswojenie i rozwijanie idei oraz praktycznych lekcji Iwana Franki jako rzecznika kulturowego nacjonalizmu. I dzisiaj niezwykle ważny jest problem formowania ukraińskiego narodu jako organizmu kulturowego. Właśnie z tym apelem zwracał się Franko do młodzieży — galicyjskiej patriotycznej i galicyjskiej moskalofilskiej. Rozpatrywał on to tworzenie organizmu kulturowego i nabywanie tożsamości narodowej jako proces integracyjny, skierowany na wypracowanie pewnego systemu wartości, który przyjęliby i przyswoili nie tylko Ukraińcy, ale i wszystkie etnosy zamieszkujące ukraińskie terytorium. Właśnie w tym celu dokonuje przekładu pracy Houstona Stewarta Chamberlaina „Rasa, naród, bohaterowie” i coraz bardziej utwierdza się w przekonaniu, że naród nie zdobędzie się na polityczną i ekonomiczną samodzielność, jeśli nie uformuje się jako ukraińska naród — spójny organizm kulturowy, a dla tego osłabiły swój wpływ na formowanie życiowych — duchowych, moralnych, społecznych — wartości narodu? Znowu wspomnijmy słowa Iwana Franki: „Rozwój narodowości bez rozwoju żywego narodu, jego dobrobytu, oświaty, równości społecznej i praw obywatelskich jest albo pustym marzeniem, doktryną, albo sztucznym, cieplarnianym wytworem”13. Ukraińskie społeczeństwo znajduje się w stanie rozbicia, trwa i nadal będzie trwać polityka jego rozgraniczania w planach regionalnym, ideowo-politycznym, językowym, społeczno-ekonomicznym. Co więcej, to rozgraniczenie prowokacyjnie podsycane jest przez pewne siły polityczne, które nie sprzyjają stworzeniu odpowiednich warunków dla formowania solidarności narodowej, konsolidacji społecznej, wreszcie ukraińskiego narodu jako całościowego organizmu kulturowego. Władza nie podejmuje żadnych realnych kroków w celu wypracowania całościowego systemu orientacji wartościowych, ogólnonarodowego kompleksu ideologicznego, dzięki któremu można byłoby skonsolidować ukraińskie społeczeństwo. Przecież i władza nie ukrywa tego zagrażającego przyszłości państwa stanu, w jakim znajduje się współczesne społeczeństwo, kiedy ideologia konsumpcjonizmu, wzbogacenia się za wszelką cenę, zwłaszcza za pomocą korupcyjnych schematów i metod, cyniczny pragmatyzm i nihilizm prawny niszczą od wewnątrz organizm społeczny, wypalają z ludzkiej duszy wiarę, duchowość i moralność. W nastrojach społecznych przeważa nieufność lub sceptyczny stosunek do wartości duchowych i moralnych, których nie ignoruje, nie wyznaje sama władza, do norm i zasad demokratycznego porządku prawnego, do samej idei rządów prawa i praworządności. A o zapewnieniu wartości i priorytetów narodowych w sferach kulturowo-informacyjnej, etnonarodowej, duchowej, edukacyjnej, naukowej, konfesyjnej nie ma nawet co mówić. Czyżby pozostawała nadzieja tylko na kulturowych nacjonalistów — naśladowców Iwana Franki, Mychajła Drahomanowa, Iwana Neczuja-Łewyckiego, Panasa Myrnego, Borysa Hrinczenki, Łesi Ukrainki — tacy orędownicy sprawy narodowej, oświeciciele i przewodnicy narodu ukraińskiego byli i w XIX wieku, i w XX. Na pełną poświęcenia i konstruktywną pracę na rodzimym gruncie czołowych ukraińskich, patriotycznie świadomych działaczy przychodzi dzisiaj liczyć, inaczej nie poczujemy się „narodem spójnym i solidarnym w duchowych i ekonomicznych interesach”… W tym celu trzeba znaleźć „i w sobie samych, w naszej solidarności ten ogień i zapał, którego nam teraz tak często brakuje, znajdziemy, i wszyscy całą istotą odczujemy ten wspólny ideał, którego brak tak wielu spośród nas goni na pokłony do obcych bogów”14. Jak przykro nie byłoby uznawać niepokój i słuszność słów Franki, które jakby wypowiedziane zostały dzisiaj, i jak gorzko nie byłoby widzieć w naszych dniach upodlenie ducha narodowego, znieważanie języka ukraińskiego, osłabienie moralności i duchowego samopoczucia narodu, jednak jesteśmy zobowiązani solidarnie pracować „dla kulturowego rozwoju na narodowym gruncie”, utwierdzać, wzmacniać priorytety narodowe we wszystkich sferach życiowej aktywności człowieka ukraińskiego. Więc, pyta nas Iwan Franko, czy nie czas nam „dla Ukrainy żyć”, napełniając swoje uczucia i pracę prawdziwym duchem obywatelskim, prawdziwym poświęceniem, prawdziwą miłością do Ukrainy. ______________________ 1Kyryczenko Iryna. Społeczność rosyjskojęzyczna: ukrainizacja obecna czy wyobrażona? — Dzerkało tyżnia. 18 maja 2013 r. — S. 11. 2Tamże. 3Cyt. za: Wasyłenko Mychajło. Iwan Franko: postęp idei. Kołomyja. „Wik”. — 2010. — S. 247. 4Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. — K.: Naukowa dumka, 1976. — T. 45. — S. 404. 5Zob.: Ernest Gellner. Narody i nacjonalizm. John Hutchinson. Nacjonalizm kulturowy i polityczny. — Nacjonalizm: antologia / Oprac. O. Procenko, W. Lisowyj. — K.: Smołoskyp, 2000; Anthony D. Smith. Kulturowe podstawy narodów. Hierarchia, testament i republika. — K.: Tempora, 2000. 6Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. — T. 3. — S. 282. 7John Hutchinson. Nacjonalizm kulturowy i polityczny // Nacjonalizm: antologia. — S. 655. 8John Hutchinson. Nacjonalizm kulturowy i polityczny // Nacjonalizm: antologia. — S. 657. 9Wołodymyr Witkowskyj. Co może zrobić inteligencja? — Universum. — nr 3—4, 2013. — S. 4. 10Smolin Michaił. Współczesne położenie Rosji i fenomen „ukraińskiego” odszczepieństwa // Szczegolew S.N. Historia „ukraińskiego” separatyzmu. — M.: Wyd-wo „Impierskaja tradicija”, 2004. — S. 21. 11Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. — T. 48. — S. 528—529. 12John Hutchinson. Nacjonalizm kulturowy i polityczny // Nacjonalizm: antologia. — S. 660. 13Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. — T. 27. — S. 335. 14Franko I. Zbiór utworów: W 50 tomach. — T. 38. — S. 8.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
mieszkańców, organizacji społecznych, placówek oświatowych, organizacji religijnych 22 czerwca każdego roku — to dzień żałoby po rozstrzelanych we wszystkich więzieniach Zachodniej Ukrainy, a są to tysiące naszych rodaków w różnym wieku, których część pochówków nie została odnaleziona do dziś. Uważamy, że przeprowadzenie tego wydarzenia na terenie Lwowa w tych dniach jest niedopuszczalne. Dlatego żądamy przeniesienia daty przeprowadzenia wydarzenia. Dziwi również fakt, że miejskie organy władzy, które powinny prowadzić poważną pracę wychowawczą wśród młodzieży, nadają w swoich planach pracy priorytet wydarzeniom drugorzędnym przed wydarzeniami, które są ważne dla pamięci historycznej obywateli miasta. Apel przyjęto na posiedzeniu Rady 22 maja 2013 roku. Przewodniczący Rady M. Pawluk pod kierownictwem Wiktora Kowalczuka, orkiestra centrum sztuki wojskowo-muzycznej Marynarki Wojennej Sił Zbrojnych Ukrainy, ludowy zespół „Sewastopolczanka” pod kierownictwem Tamary Masłowej oraz „Czarodziejki” ukraińskiego centrum kulturalno-informacyjnego pod kierownictwem Ałły Ter-Akopian tworzyły świąteczny nastrój, a wystawy książek placówek oświatowych, „Proświty”, UKIC oraz ludowych mistrzyń — dodawały ciekawej informacji. Wydarzenie otworzyli prowadzący Natalia Lewynśka oraz Anatolij Danyłow. Ludowy chór i obecni za- Modlitwa do Tarasa Sewastopolska miejska rada przedstawicieli organizacji społecznych z okazji obchodów 200-lecia jubileuszu Tarasa Szewczenki od 22 do 25 maja przeprowadziła akademię literacko-artystyczną, poświęconą rocznicy przeniesienia szczątków Kobziarza na ukraińską ziemię.
Tłumaczenie maszynowe
Każdy naród, który tworzy państwo, najpierw pielęgnował swojego Proroka, który budził świadomość narodową, osobiście lub poprzez spuściznę pisemną wskazywał ludziom i prowadził ich do upragnionego celu — budowy własnego państwa. Narody sąsiednie nie bez zdziwienia, a nawet z zazdrością, starają się zrozumieć i pojąć, jak uczucie patriotyzmu może skrystalizować się w jednej księdze — w „Kobzarzu”. W jednym imieniu — Taras Szewczenko. Dlatego w najtrudniejszych okresach swojej historii, gdy zakazywano ojczystego języka, kultury, duchowości, Ukraińcy podświadomie gromadzili się wokół imienia Wielkiego Kobzarza. Obecnie mamy wiele świąt: obyczajowych, religijnych, reżimowo-ideologicznych, starych, nowych. A właśnie 9 marca — dzień urodzin Tarasa Szewczenki — powinien stać się Wielkanocą narodu ukraińskiego. Dlatego, aby przybliżyć niewyczerpalną studnię duchowości Kobzarza do ludu, już w 1918 roku rząd UNR ogłosił rocznicę Szewczenki świętem narodowym wolnym od pracy. Nawet bolszewicy, aby przeciągnąć Ukraińców na swoją stronę, ogłosili w latach 1919–1922 święto Szewczenki wolnym od pracy i umocnili je odpowiednim dekretem i uchwałami. Jednak za czasów totalitarnych takie święto okazało się niepotrzebne, ponieważ budziło świadomość narodową. Właśnie dlatego zlikwidowano je pod koniec lat 20. Nadszedł czas, aby przywrócić Ukrainie jej Święto Narodowe. Dlatego kobiety Ukrainy powinny szlachetnie przenieść swoje kobiece święto na majowy Dzień Matki. A jeśli Rada Najwyższa w 22. roku proklamowania Niepodległości odmówi spełnienia woli narodu ukraińskiego, wówczas Prezydent powinien przywrócić to święto własnym dekretem, ponieważ było sześć uchwał o jego wprowadzeniu, a nie było ani jednej o jego zniesieniu. Świadomi Ukraińcy muszą zdecydowanie odrzucać narzucone przez reżim totalitarny święta obce nam i odnawiać takie, które mają wyraźnie wyrażony narodowy koloryt i świadczyłyby o naszej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Właśnie takie święto pomoże nam wreszcie zrozumieć nieśmiertelne testamenty naszego duchowego ojca, a przede wszystkim — Miłości, Jedności i Braterstwa, które dziś są tak potrzebne każdemu z nas do budowy Niepodległej, Soborowej, Demokratycznej Ukraińskiej Державy, która stałaby się ukochaną matką dla wszystkich swoich dzieci.
Apel przyjęty przez społeczność miasta Sumy z okazji 199. rocznicy urodzin T. Szewczenki.
Apel Halickiego (miasta Lwowa) rejonowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. Szewczenki do miejskiego głowy oraz deputowanych Lwowskiej Rady Miejskiej. Za doniesieniami mediów we Lwowie planowane jest przeprowadzenie festiwalu samochodów retro «Leopolis Gran Prix» od 21 do 23 czerwca 2013 roku oraz odtworzenie wydarzenia, gdy miasto nie było jeszcze częścią Ukrainy i odbył się w nim wyścig pod nazwą «Gran-prix» 80 lat temu. Imprezę organizuje auto-fan-klub «ZAZ Kozak» wspólnie z Lwowską Radą Miejską i holdingiem emocji «Fest». (Tu wykorzystano tekst i terminologię jednej z zapowiedzi tego wydarzenia). My, mieszkańcy naszego miasta, które jest częścią Ukrainy, oczywiście szanujemy nostalgię części ludzi za czasami, gdy miasto nie było jeszcze częścią Ukrainy, ale chcemy przypomnieć wam, jako wybrańcom narodu, że dla zwykłych
Wołodymyr PROCENKO, m. Sewastopol
Wiec przy pomniku Wielkiego Kobzarza (wykonanym przez Wasyla i Wołodymyra Odrechiwskich i ustawionym w Sewastopolu 24 sierpnia 2003 roku za środki Ukraińca z Toronto, doktora Wasyla Iwanyckiego) zgromadził prawie pięciuset uczestników imprezy: członków miejskiego zrzeszenia Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki, Kongresu Ukraińców Sewastopola, Związku Ukrainek, Związku Oficerów Ukrainy, organizacji weteranów Marynarki Wojennej Ukrainy, sewastopolskiej organizacji Związku Ogrodników Ukrainy, narodowego rezerwatu „Chersonez Taurydzki”, przedstawicieli szkół i wyższych uczelni, Ukraińskiego Kulturalno-Informacyjnego Centrum, Sewastopolskiego Czarnomorskiego Kisza Międzynarodowego Stowarzyszenia „Kozactwo”, a także licealistów wojskowego liceum Marynarki Wojennej Ukrainy, ukraińskiego ludowego chóru, zespołów „Siewastopolczanka”, „Czarowniczki”, szkolnego zespołu artystycznego „Czerwona ruta” oraz dziesiątki zwycięzców konkursów recytatorskich słowa Szewczenki. Przedstawiciele władz tak i nie zdecydowali się wziąć udziału w akademii literacko-artystycznej, choć przewidywały to plany Sewastopolskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Przedstawiciele ukraińskiej społeczności rozwinęli flagi państwowe. Narodowe stroje uczestników Sewastopolskiego Ukraińskiego Ludowego Chóru pod kier-
Petro ANTONENKO
Zasłużony lekarz Ukrainy, członek Proświty, poeta, ceniony w Czernihowie człowiek — to wszystko o Serhiju Illiczu Bohdanie, który właśnie obchodził swoje 80-lecie. Urodził się wiosną 1933 roku we wsi Mała Kosziełiwka pod Niżynem na Czernihowszczyźnie. Prosty wiejski chłopak świetnie ukończył stołeczny Instytut Medyczny im. O. Bohomolca. Przez 33 lata Serhij Illicz był głównym lekarzem Czernihowskiego Domu Położniczego i wyszedł-
Tłumaczenie maszynowe
ODEZWA Naród ukraiński znalazł się w śmiertelnym niebezpieczeństwie, ponieważ obecny reżim próbuje wciągnąć Ukrainę do tzw. „Unii Celnej” oraz w nielegalny sposób zmienić jej ustrój konstytucyjny. Wychodząc z zagrożenia dla demokracji i państwowości Ukrainy, my, członkowie stebnickiego oddziału Lwowskiej organizacji obwodowej Związku więźniów politycznych Ukrainy (LOO ZWPU) w liczbie 52 osób, przyłączamy się do inicjatywy społecznej „Precz od moskiewskiego jarzma!” Komitetu obrony Ukrainy i włączamy się w organizację jej ogólnonarodowego poparcia. Sława Ukrainie! Przewodniczący stebnickiego oddziału LOO ZWPU T. Fedyk śpiewali Hymn Ukrainy oraz „Ryknie i jęknie Dniepr szeroki…”. Brzmiały przemówienia znanych działaczy społecznych Anatolija Siwaka, Bohdana Wujki, Wołodymyra Procenki, Bohdana Moroza, Wiktora Tymoszuka. Brzmiały pieśni do słów Tarasa Szewczenki oraz poświęcone Wielkiemu Kobzarowi, zwycięzcy konkursów i uczniowie recytowali wiersze. Przewodniczący zjednoczenia „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wręczył nagrody i cenne upominki uczniom. Sewastopolczycy złożyli kwiaty pod pomnikiem i oddali godną cześć Ojcu ukraińskiego słowa.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła PETRENKO, m. Lwów
Pierwsza ukraińska konstytucja (a zresztą nie tylko ukraińska!) — to Pyłyp Orlyk? To nie Pyłyp Orlyk! Pierwsza ukraińska konstytucja zakodowana jest w moralnych imperatywach naszej twórczości ludowej, przede wszystkim pieśniowej, utrwalona do obowiązkowego przestrzegania w obyczajach i obrzędach, zabobonach, zaklęciach i zaklinaniach, wierzeniach, przysłowiach i przesądach, zagadkach i bajkach, wreszcie we wszystkim niezmierzonym bogactwie stworzonym w granicach przedhistorycznych przez naszych dalekich, mądrych, pracowitych, miłosiernych i uczciwych przodków. Przyjrzyjcie się uważniej — a otrzymacie odpowiedzi na wszystkie głębinowe punkty, które określają istotę każdego ludowego prawa. Od narodzin: dziecko musi szanować swoich rodziców, troszczyć się o nich do ostatnich dni życia. Musi rosnąć i radować się, uczyć się pracować i żyć w zbiorowości, cieszyć się prawdą i pięknem, podawać ramię bliźniemu, pomagać wybudować chatę wdowie czy sierocie, troszczyć się o niedołężnych, dorastać do wysokiego rozumienia przynależności do odwiecznego rodu i narodu, do troski o to, co najdroższe — o swoją Ojczyznę. U nas najjaskrawiej wyraża się to we wszystkim, co związane z kozactwem. Dziewczyna musi być wierna swojemu wybrankowi — temu, kto spełnia swój patriotyczny obowiązek. Młodzi muszą wziąć ślub, zachowując do tego czasu czystość. Świadczą o tym pieśni i obyczaje, tradycje i zabobony, zaklinania i zaklęcia — od dosvidok do kolodiju, do wianka cnoty, do czerwonej kaliny pierwszej nocy — a także do smarowania dziegciem bram, do obcinania warkocza. I tak było w każdej wsi i miasteczku, gdzie mieszkali Ukraińcy, na całym bezmiernym obszarze po obu stronach Dniepru — ludzie wszędzie żyli według obyczajowych, czyli konstytucyjnych wymogów. W tamte bezpaństwowe czasy naród twardo przestrzegał norm prawnych, tak że żadna zbrodnia nie pozostawała niekarana — czy to potępieniem społecznym, czy pewną izolacją, czy nawet samosądem. Troska o dzieci, fachowość, mądrość — wystarczy się przyjrzeć, a wszystko to zapisali nasi przodkowie. I wieloma przejawami dotrwało do naszych dni. Od kuti dla ptaszków i zwierząt, dla jabłoni i wiśni, do przebaczenia na początku postu, do wielkanocnego łamania postu, do zasiewu obżynek. Nie ma potrzeby wyliczać dowodów na rzecz proklamowanych przeze mnie zasad konstytucyjnych — dla mnie jednak jest to bezsporne: żyliśmy od zawsze jako naród państwowy, z własnymi prawami i obowiązkami konstytucyjnymi — i świadectw tego jest niezliczona ilość; zachowały się one w niepoliczalności naszych skarbów językowych, skondensowanych w wyrażeniach idiomatycznych! Tak samo jak w głębinach Kobzarza — w tym wypadku mamy wszelkie podstawy mówić o równorzędności imperatywów normatywnych: odwiecznie ludowych i szewczenkowskich. Podobnie jak i ich najlepszych następców, nowych twórców literackiego skarbu narodu, w przeciwieństwie do głosicieli bezprawia i anarchii, wraz z wszechdozwolonością, z wywyższaniem rozpusty.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
…przeszedł na emeryturę, potem pracował jako główny lekarz, a przekazawszy sprawy swoim uczniom, pracował w innych placówkach medycznych. Całkowity staż pracy jubilata przekroczył 60 lat! Jest deputowanym rad miejskiej i obwodowej wielu kadencji, przez kilka lat był przewodniczącym miejskiej organizacji Towarzystwa „Proświta”, autorem licznych publikacji, w których ciekawie łączy tematy medyczne z moralnymi, etycznymi i narodowymi. Patriotyzm Serhija Iljicza nigdy nie był demonstracyjny. Pierwszą wyszywankę kupił i włożył w czasach, gdy to „nie było mile widziane”. Może nie wygłaszać głośnych haseł, a po prostu podarować część swojej bogatej domowej biblioteki rodzinnej wsi, o której w swojej książce poezji i prozy „Co sumienie wyhaftowało” napisał: „niezapomniana i wieczna Ukrainy moja, mała wioska”. Więc najserdeczniejsze życzenia i pozdrowienia dla Pana, Serhiju Iljiczu, przesyła społeczność Proświty!
Tłumaczenie maszynowe
Nauczyciele i główni specjaliści pod kierownictwem naczelnika wydziału oświaty W. H. Szwecia oraz pracownicy centrum metodycznego pod kierownictwem Łesi Namaky organizują szewczenkowskie czytania, zawody młodych poetów i recytatorów, stale biorą udział w międzynarodowych konkursach znawców języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka oraz imienia T. Szewczenki. Owocnie pracują placówki pozaszkolne: centrum turystyki, dom twórczości dzieci i młodzieży, szkoły sportowa, muzyczna i plastyczna. Pod kierownictwem znanego pedagoga, laureata nagrody obwodowej im. Omeliana Popowycza, dyrektora centrum turystyki A. P. Dudki, 25 lat temu utworzono tę placówkę. Jej wychowankowie zajmują miejsca na podium nie tylko w obwodzie, ale i na Ukrainie, pokonując strome szczyty i ścieżki Karpat, Uralu, Krymu, Sajanów, Kaukazu, krzewiąc miłość do przyrody, zachowanie jej piękna i wysławiając rodzinny kraj. Z sukcesem reprezentowały nasz rejon dzieci w ogólnoukraińskim konkursie „Najlepszy czytelnik”, który przygotowywały i prowadziły biblioteki. Uczennica 6 klasy szkoły w Kamiannej, Maja Rubaneć, zdobyła pierwsze miejsce na forach rejonowym i obwodowym, a zaproszono ją do Lwowa na podsumowujące spotkanie z najlepszymi czytelnikami Ukrainy. Aktywnie działała pracownia literacko-artystyczna „Wytoky” przy gazecie rejonowej „Nowyj deń”, która obecnie świętuje 35-lecie. Członkowie tej wspólnoty wydali 51 książek własnych utworów. Ukazuje się piąta antologia naszych amatorów, sponsorem wydania jest redaktor naczelny gazety „Nowyj deń” Mykoła Szapka. Przygotowano duży album, w którym przedstawiono osiągnięcia każdego członka pracowni literackiej. Rejonowy dom wypoczynku młodzieży, jego zespoły dramatyczne, chóralne i taneczne corocznie przyciągają do udziału ponad tysiąc amatorów sceny. Nasze zespoły taneczne „Izvorasz” pod kierownictwem rodziny Nahirnych objechały prawie całą Europę ze swoimi żywiołowymi tańcami, propagując ukraińską, rumuńską i przykarpacką bukowińską sztukę. W pomieszczeniu Domu Ludowego omawiamy materiały naszego czasopisma „Słowo Proświty”. Szczególnie jesteśmy wdzięczni proświcianom M. S. Majszczuk, Je. D. Łupuliak, M. K. Trusz, N. W. Troszynie, które pomagają przygotowywać wydarzenia, rozpowszechniać literaturę, przygotowywać stoiska itp. Ciekawe, ciepłe szkice i artykuły piszą nasi dziennikarze Mykoła Szapka, Wasyl Hejnisz, Łarysa Duszczak, Switłana Hryhorjewa, Wałentyna Łuczak. Ukraińską pieśń propagują kompozytorzy Wira Franczuk, Ołeksej Jurkewycz. Jesteśmy wdzięczni Iwanowi Sandułowi, ulubieńcowi dzieci i dorosłych, który przez wiele lat z rzędu przygotowywał zespoły grające na sopiłkach. Szczególną uwagę mówcy zwracali na wychowanie dorastającego pokolenia. Nauczycieli i rodziców niepokoi spadek zainteresowania dzieci książką, czytaniem. Niepokoi uzależnienie od komputerów i ekranów telewizyjnych. Martwi wychowanie estetyczne, fizyczne, wychowanie szacunku do starszych, miłosierdzia, troskliwego stosunku do przyrody. Obecnie obchodzono stulecie urodzin ludowej poetki, artystki Domki Sydoriwny Botuszanskiej. Na bazie liceum w Hlibocej otwarto muzeum, którego dyrektorem jest siostrzenica poetki Olha Wasyliwna Szewczenko. Zebrała ona unikalne materiały, dokumenty, listy, nieznane utwory, obrazy; przygotowała stoiska opowiadające o życiowej i twórczej drodze pisarki. Znane na całą Ukrainę jest muzeum krajoznawcze we wsi Staryj Wowczynieć, które stworzył i nadal uzupełnia były dyrektor miejscowej szkoły Iwan Kasijanowycz Topało. Nasza wspólnota przygotowuje się do uczczenia w tym roku jeszcze jednej znaczącej daty: 150-lecia urodzin Olhy Kobylańskiej. Członkowie obwodowej i rejonowej „Proświty” posadzili aleję róż herbacianych przy studni oraz wzdłuż ścieżek na terenie posiadłości pisarki we wsi Dymka, gdzie pisała swoją powieść „Ziemia”. Nasi amatorzy tworzą wiersze i pieśni poświęcone słynnej rodaczce oraz rodzinnemu osiedlu. Wyróżniono twórczą pracę Wioriki Krecu, Iwana Sanduła, Wiry Franczuk, Flori Lerky, Żorżetty Curkan, Wasyla Moraru; wręczono podziękowania niezmiennej prowadzącej wielu wydarzeń Orysi Nahirnej, hafciarce Domnyci Prodan, tkaczce Jewdokiji Wizniuk. Dziecięcy zespół „Dzwinoczky” wykonał „Pieśń o Hlibocej” do muzyki Ołekseja Jurkewycza. Centrum prasowe rejonowego oddziału „Proświty” w Hlibocej, obwód czerniowiecki, opiekuje się średnimi specjalnymi placówkami oświatowymi, pomagamy biednym rodzinom, organizujemy letni wypoczynek dzieci-sierot w rodzinach, pomagamy w przeprowadzaniu festiwali charytatywnych dla nich, a także znajdujemy mecenasów, nawiązujemy kontakty z lekarzami z zagranicy itp. W obwodowej „Proświcie” działa „Klub uzdolnionych dzieci” – powiedziała pani Mychajłyna. Na zakończenie święta dzieci otrzymały w prezencie książki. Nasz korespondent. cze. Zastępca przewodniczącego KUN Jurij Szepetiuk zaznaczył: „Tam, gdzie pojawia się „Homin”, nasze wydarzenie jest prawdziwe”; Pawło Mowczan zwrócił uwagę na to, że uczestnicy chóru to głównie proświcianie. Jubilata powitali: ludowy artysta Ukrainy Ołeksandr Wasyłenko, przedstawiciel Czernihowskiego Ziemstwa w Kijowie, poeta, etnolog Mykoła Tkacz oraz wielu innych. Niestety, przedstawiciele władz wydarzenie zignorowali, „nie zauważyli”, choć dla ludzi było to ważne wydarzenie. Ciepłe słowa wypowiedział przewodniczący komisji kultury i turystyki Rady Miejskiej Kijowa Dmytro Nikulszyn. Na konferencji sprawozdawczo-wyborczej rejonowego oddziału „Proświty” w osiedlu Hliboka jego przewodnicząca Ołeksandra Prychodko-Wozniak przeanalizowała pracę organizacji rejonowej i podstawowych. W sprawozdaniu i wystąpieniach podkreślano wielką pracę oświatową rejonowego wydziału oświaty i nauki, wydziału kultury, bibliotek rejonowych i wiejskich, UKP KP pod kierownictwem proboszcza ojca Romana Hryszczuka, który od ponad dziesięciu lat dokłada starań do budowy soboru imienia równej apostołom księżnej Olhy, wydał ponad dwadzieścia książek skierowanych na wychowanie u dorastającego pokolenia miłości do Boga i języka ojczystego, do matki, do przyrody i swojego narodu. Dzięki jego staraniom zwiększa się liczba parafian.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor GALUSZCZAK, Lwów
We Lwowie czci się ludzi, którzy wnieśli istotny wkład w rozwój idei ukraińskiej, kultury i samoidentyfikacji. 4 czerwca w sali aktowej Muzeum Etnografii i Sztuki Użytkowej odbyły się uroczystości z okazji 80. rocznicy urodzin Rostysławy Fedak. Ta patriotka za swoją twórczą i społecznikowską pracę na rzecz odrodzenia narodowych świętości, obyczajów i obrzędów została nagrodzona licznymi podziękowaniami i dyplomami. Pani Rostysława nosi również z dumą tytuły „Honorowej członkini Związku Ukrainek Ukrainy” oraz „Honorowej przewodniczącej Sambirskiej rejonowej organizacji Związku Ukrainek”. Przez kilka lat była także przewodniczącą sekretariatu Związku Ukrainek.
„Nasze miasto jest bogate w ludzi, którzy przez swoje życie wiele zrobili dla jego rozwoju społeczno-kulturalnego. Należy ich szanować i wspierać” – zaznaczyła naczelniczka Zarządu Ochrony Socjalnej Lwowskiej Rady Miejskiej Natalia Fedorowycz. Witając społeczniczkę w imieniu lwowskiego prezydenta miasta, Natalia Fedorowycz wręczyła jubilatce pamiątkowy medal oraz jednorazową pomoc pieniężną.
Tłumaczenie maszynowe
Co roku organizacje obwodowe „Proświty” oraz Organizacja Młodzieżowa „Żinocha hromada” obchodzą Międzynarodowy Dzień Dziecka. W miejskim parku kultury i wypoczynku zorganizowano dla naszych milusińskich świąteczny koncert. Wspaniałe prowadzące – siostrzyczki Dana i Diana Danyluk przedstawiały uczestników koncertu. W bajkowy świat proponowały zanurzyć się siostrzyczki Sołomijka i Jana Melnyk, Martusia Chmil, Darynka Szkaruta oraz Wiktoria Chtema. A Mykoła Bezsztańko zagrał na skrzypcach utwór muzyczny „Wspomnienie”. Wychowankowie klubu „Megadance” zaprezentowali tańce sportowo-towarzyskie. Dzieci powitała przewodnicząca obwodowej organizacji „Żinocha hromada”, kierowniczka pracy kulturalno-oświatowej obwodowej „Proświty” Mychajłyna Bodnar. „W tym roku po raz pierwszy w obwodzie odbyło się święto ojca. Wspieramy dzieci z kategorii uprzywilejowanych w dostaniu się na wyższe uczelnie oraz
Tłumaczenie maszynowe
W Pałacu Kultury „Peczersk” zakładów „Arsenał” odbył się uroczysty koncert poświęcony 85. rocznicy urodzin Leopolda Jaszczenki. Jak słusznie zauważył przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan, takie wydarzenie powinno było odbyć się w Pałacu „Ukraina” z udziałem najwyższych urzędników państwowych. Wszyscy zgodzili się co do tego, że niezależnie od oficjalnego tytułu, Leopold Iwanowycz już teraz jest narodowym bohaterem Ukrainy. Nadija Kyrian. Zdjęcie Heorhija Lukianczuka. W niemałej sali nie zmieścili się wszyscy chętni do złożenia życzeń jubilatowi. Krzesłami zastawiono wszystkie przejścia, zespoły twórcze przebywały w foyer, zmieniały się nawzajem… Wieczór prowadziła Emma Babczuk, zasłużona dziennikarka Ukrainy, „złoty głos” Ukraińskiego Radia. „W świeżych publikacjach, których jest niemało, Leopolda Iwanowycza nazywają »chorążym ukraińskiej pieśni«, »skowronkiem na asfalcie«, »fujarką naszej stolicy« i innymi nie mniej wymownymi słowami — rozpoczęła wieczór prowadząca. — Jest on kandydatem nauk o sztuce, członkiem Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy, laureatem Nagrody im. Szewczenki, Nagrody im. Pawła Czubynskiego. Ma wiele różnych nagród. Mam nadzieję, że do tych wyróżnień dołączy jeszcze tytuł Bohatera Ukrainy”. Chór „Homin” pod kierownictwem Leopolda Iwanowycza wykonał „Wesnianky”, od których w 1969 roku rozpoczęła się działalność twórcza zespołu, oraz inne pieśni obrzędowe w opracowaniu Leopolda Iwanowycza, a także jego własne, w szczególności „Kupalśka nicz”, która stała się bliska wielu Ukraińcom. O popularności twórczości pieśniarskiej zespołu świadczy chociażby to, że ludzie na sali z entuzjazmem wtórowali wykonawcom. Emma Babczuk poruszyła historię powstania chóru, która nie była łatwa. W czasach imperialnych odrodzenie tradycji ludowych, wykonywanie pieśni obrzędowych uważano za przejawy burżuazyjnego nacjonalizmu. Aby śpiewać kolędy czy szczedriwki, utwory kupalskie i inne, trzeba było mieć nie lada odwagę. Prowadząca wspomniała, że Leopolda Jaszczenkę oraz wielu uczestników „Homin” za tę działalność wykluczano ze związków twórczych, zwalniano z pracy, prześladowano… Obecnie chór „Homin” jest prawdziwie narodowy — zawsze znajduje się w centrum wydarzeń — na ulicach, placach, w parkach, nad Dnieprem, tam, gdzie odbywają się tradycyjne ukraińskie święta. A także na wiecach, zgromadzeniach kulturoznawczych i tym podobnych. To nie jest po prostu zespół, to środowisko, z którego wyodrębniały się nowe, utalentowane grupy. Wśród nich jest znany obecnie zespół „Czumały” (kierownik Wasyl Trylis), który powitał jubilata żywiołowymi pieśniami. Do życzeń dołączyły się zespół muzyki tradycyjnej „Buttia”, Kijowski Chór „Obołoń” (kierownik Ołeksandr Swerdjuk), zespół „Perewesło”, zespół muzyki ludowej „Roksolania” Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki (kierownik Iwan Pawłenko). Studentki-folklorystki dziękowały pionierom za to, że „utworzyli im zieloną drogę”, że obecnie mają możliwość swobodnego zajmowania się ulubioną pracą, zbierania folkloru, wykonywania pieśni ludowych. Wiele szczerych, pełnych zachwytu słów brzmiało w życzeniach. Przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy Jewhen Łupakow nazwał Leopolda Iwanowycza „generałem frontu ideologicznego”, zastępca przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy Wołodymyr Szowkoszytnyj — najaktywniejszym ruchowcem. Jubilata wita zespół „Buttia”
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński
Mija 70 lat, odkąd faszystowscy okupanci na ukraińskiej ziemi zaczęli masowo niszczyć ogniem pokojowych mieszkańców. Według obliczeń badaczy, na Ukrainie w latach wojny w ogniu zniszczono 670 osad, wśród których są Koriukiwka, Małyn, Kortelisy… A jednymi z pierwszych na tej ofiarnej liście były Hołowczyce, które znajdują się w rejonie młynowskim. Wśród niewielu żyjących świadków tragedii jest 95-letnia Wira Wasyliwna Hłuszan. – Hołowczyce przed wojną – pokojowa i spokojna wieś, gdzie żyli obok siebie Polacy, Ukraińcy, Czesi, Żydzi – wspomina Wira Wasyliwna, – a już w drugim roku wojny, właśnie w maju, po tym spokoju nie pozostał nawet ślad. Do naszej wsi Niemcy zaglądali rzadko, a kiedy wchodzili, to prawie cała ludność uciekała do lasu. Często przydatny okazywał się wiejski dozór, który mieścił się na wysokiej topoli. Stąd „ostrzeliwała się” okolica na dziesiątki kilometrów. Ale pewnego nieszczęśliwego dnia żaden dozór nie pomógł. Niemcy potajemnie wkradli się do wsi od strony Dubna z twardym zamiarem spalenia chat i ludzi, bo ze sobą zabrali miotacz ognia. Dopiero później stało się wiadome, że powodem takich działań stało się zapalenie się chlewu u Polaka Zaremby, który mieszkał na obrzeżach wsi. Podejrzewał on, że to sprawka wiejskich chłopaków i postanowił się zemścić: udał się do Dubna, gdzie stacjonował garnizon wojskowy, opowiedział komendantowi o „złośliwych wrogach” ze wsi, obiecał, że pokaże ich domostwa, jeśli hitlerowcy razem z policjantami dokonają napadu na Hołowczyce. Pierwszą na drodze karnej ekspedycji była chata Wasyla Hłuszana. Gospodarz, były podoficer armii carskiej, na froncie stracił nogę, chodził przy pomocy drewnianej laski. Każdy we wsi żałował inwalidy. Okupanci natomiast nie zwracali na to uwagi. Ledwo Wasyl wyszedł z chaty naprzeciw nieproszonym gościom, ci strzelili mu prosto w głowę. A potem podpalili chlew, chcieli zaciągnąć ciało w ogień, jednak w połowie drogi zatrzymali się i ruszyli dalej. Kolejna ofiara – rodzina Fotiya Kowalczuka, jednego z najbardziej piśmiennych i szanowanych we wsi. Szanowano go zarówno za człowieczeństwo, jak i za inicjatywę. Bo to właśnie on wyruszył do Petersburga do pani Szuwałowej, do której na wołyńskich terenach należał tuzin osad, w tym także Hołowczyce, aby doprowadzić do budowy nowej cerkwi zamiast starej, rozebranej i przekazanej do wsi Hriadky w rejonie dubieńskim, gdzie ona po kilku remontach stoi do dziś. Ta podróż uwieńczona została sukcesem – i już po kilku miesiącach do Hołowczyc przyszedł pierwszy fundusz na rozpoczęcie budowy świątyni. I później Fotiy Arsentiowycz w pełni oddawał się sprawom cerkiewnym, bronił prawosławia, zaprowadzał porządek w społeczności. Ostatecznie hitlerowcy nie tylko go zastrzelili, ale i nieprzytomnego wrzucili w ogień. Razem z nim żonę Ulianę. Spłonęła także ich pięćdziesięcioletnia synowa Priska. Ogółem Fotiy Arsentiowycz spośród wszystkich straconych okazał się najstarszym mężczyzną. Miał w tym czasie osiemdziesiąty rok życia. A najmłodsza ofiara – 23-letni Maksym Słobockyj. Jego, uciekiniera, za chatą dopadła kula. Według słów Wiry Hłuszan, kolejną ofiarą miała stać się rodzina Saciuków, ale oni uciekli do lasu. A potem z ich wspomnień tutejszy rodak, znany ukraiński pisarz-emigrant Ołeksij Saciuk napisze powieść „Kornij Dobryna”, gdzie odzwierciedli hołowczycką tragedię. Mowa w utworze jest także o tym, jak karniści zagonili pół setki mieszkańców do stodoły Demiana Hłuszana. Któż wie, być może także chcieli spalić. Ale postąpili inaczej. Zatrzymanych wyprowadzili w pole, podzielili na grupy. Jedną rozstrzelali, młodszych posadzili na samochody, aby wywieźć na przymusowe roboty do Niemiec. Wtedy spod straży próbowała uciec Saweta Słobocka, ale przed samymi zaroślami dopadła ją kula i zmiażdżyła nogę. Faszystowscy pomyśleli, że zabili uciekinierkę. Lecz ranna kobieta doczołgała się do gęstwiny i przeleżała tam, dopóki nie ucichło we wsi. Potem współmieszkańcy wyleczyli ją. Wśród żyjących naocznych świadków tamtej strasznej klęski pozostała jedynie Wira Hłuszan. 95-letnia Wira Wasyliwna jeszcze do niedawna mogła pójść do cerkwi i zamówić molebien za zabitych, odwiedzić cmentarz, posprzątać mogiłę zbiorową, gdzie spoczywają polegli współmieszkańcy. Obecnie zaś zniedołężniałą babcię Wirę dogląda rodzina w Dubnie, ale jednocześnie jasną pozostaje jej pamięć o tamtej niesławnej stronie historii.
Tłumaczenie maszynowe
Wasyl NOWORYNSKYJ, m. Kramatorsk obwodu donieckiego. 7 maja 2013 roku odszedł do Wieczności wieloletni działacz ukraińskiej idei narodowej na Donbasie Hryhorij Stepanowycz Hrebeniuk. Hryhorij urodził się 27 września 1925 roku na Czerkaszczyźnie. O swoim dzieciństwie po rewolucji (Rewolucji Ukraińskiej 1918—1925 lat) opowiedział w książce „Wspomnienia Ukraińca”, która ujrzała światło dzienne we lwowskim wydawnictwie „Kameniar” w 2009 roku. Kapryśny los zgotował prostemu wiejskiemu chłopakowi przymusową pracę w niemieckich fabrykach (1943—1945) w okresie stalinowsko-hitlerowskiej rzezi 1939—1945, obóz filtracyjny nr 307 (Węgry), przesiewanie ostarbeiterów przez stalinowską ochrancę „Smiersz” („Śmierć szpiegom”), przymusową rekrutację do moskiewskiej agentury przeciwko własnemu narodowi podczas służby w Armii Czerwonej na Krymie. I… dożywotnie ukryte piętno „wroga narodu radzieckiego”. Zdolnemu młodzieńcowi w 1949 roku udało się wstąpić do Leningradzkiego Instytutu Politechnicznego. Po ukończeniu studiów w LIP w 1955 roku Hryhorij wraz z żoną Wałentyną Chutorianśką otrzymuje skierowanie na Ural, do Południowo-Uralskich Zakładów Budowy Maszyn w mieście Orsk. Z czasem powraca na Ukrainę. Pracuje w Nowokramatorskich Zakładach Budowy Maszyn. Praca w kuźniczo-prasowym wydziale pozwoliła mu doskonale opanować zawód. Dalej — aspirantura, praca w Naukowo-Badawczym Instytucie Projektowania Ciężkich Maszyn. Obrona pracy doktorskiej i nadanie tytułu kandydata nauk technicznych. Młody naukowiec całkowicie oddaje się ukraińskiej sprawie narodowej. Kilka dziesięcioleci mieszkał i pracował w Kramatorsku w obwodzie donieckim. W burzliwych latach walki o Państwo Ukraińskie (1990—1999) przeniósł się do Kijowa. Niejednokrotnie spotykał się z liderką OUN i założycielką Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów Sławą Stećko. Wielką szkołę walki przeszedł Hryhorij Stepanowycz w latach 1980—1999 w Grupie Helsińskiej Donbasu oraz Ludowym Ruchu Ukrainy z Wiaczesławem Czornowołem, Ukraińską Partią Republikańską z Łewkiem Łukjanenką, OUN z Iwanem Kandybą, Państwową Samodzielnością Ukrainy z Romanem Kowalem, którego był jednym z założycieli. Dzięki wspólnej wieloletniej działalności pod wpływem Hryhorija Hrebeniuka Roman Kowal włączył się w badanie i popularyzację dokumentów historycznych walki narodowowyzwoleńczej Ukraińców 1918—1925 lat i stał się znanym pisarzem. Hryhorij Stepanowycz był pierwszym zastępcą przewodniczącego URP Łewka Łukjanenki. Pracował w strukturach partyjnych organizacji narodowo-patriotycznych URP, DSU. Przez pewien czas kierował redakcjami gazet „Niespokorona Nacja” i „Niezłomna Nacja”. Ostatnie lata mieszkał z rodziną we Lwowie, gdzie został pochowany. Pokłońmy się mu i bądźmy wierni jego pamięci.
Tłumaczenie maszynowe
Lata 30., wojna, głód… Autorka przekazuje ciężkie rozmyślania jednego z bohaterów utworu: „Wpełzła w duszę straszna myśl: że swoi, że okupanci — wrogowie dla Ukrainy”. Ich celem jest zobaczyć pokornych ludzi, niewolników. I znowu, i znowu: „Rozstrzelać!” Lecz naród przez śmierć i łzy dumnie podnosi głowę. Nie rozumiała totalitarna władza, że tego narodu nigdy nie da się pokonać. Jak można okiełznać morze? „Upadamy, wstajemy, zalizujemy rany — i znowu myślimy, jaką drogą iść… Aby wydostać się na szeroki nurt wodny, trzeba dołożyć wysiłków. W naszym narodzie mówią: „Nie ten kozak, co z prądem płynie, a ten, co pod prąd” — pisze W. Sydoruk. „Powieść krajoznawcza” — powiedział ktoś z czytelników. Tak, to prawda. Ale powiedziane jest niewystarczające dla oceny utworu. Powieść jest żywotna. Autor odzwierciedla głęboką naturę wolnego człowieka: dumę, nieprzejednanie, protest przeciwko żarnom przytłaczającego niewolnictwa. Z głębokim smutkiem zawiadamiamy, że 13 maja 2013 roku odszedł do wieczności Hryhorij Radosziwski (Baran), członek Narodowych Związków Pisarzy (1995) i Dziennikarzy Ukrainy (1980), laureat nagrody im. Braci Łepkych (2002), im. Ułasa Samczuka (2010), odznaczony za zasługi orderami i licznymi nagrodami Ukrainy oraz Republiki Czeskiej jako badacz-krajoznawca, działacz społeczny, były więzień polityczny, inicjator odrodzenia „Proświty” na Zborowszczyźnie. Urodził się Hryhorij Baran 1 grudnia 1930 roku we wsi Radosziwka w rejonie szumskim obwodu tarnopolskiego w chłopskiej rodzinie. Represjonowany w 1949 roku za wiersze, spędził prawie siedem lat w stalinowskich łagrach o zaostrzonym rygorze, ale nie złamał się. Z przeżytego za uwięzione słowo wyrosła mężna poezja silnego duchem patrioty. Po powrocie na Ukrainę ukończył wydział dziennikarstwa Uniwersytetu Lwowskiego (1964), pracował w wielkode derkalskiej, borszczowskiej, zborowskiej gazetach rejonowych, w latach 1991—1992 redagował gazetę „Dzwin” obwodowego towarzystwa „Memoriał” im. Wasyla Stusa. Od 1992 do 2009 roku pracował na stanowisku dyrektora założonego przez siebie historycznego muzeum „Bitwa pod Zborowem”. „Ja będę tutaj, między wami — powiedział, żegnając się ze współpracownikami, kiedy ostatni raz wychodził z muzeum „Bitwa pod Zborowem”. — Wy tylko nie bójcie się!” — i uśmiechnął się. Rzeczywiście, tacy ludzie nie umierają — zbyt wiele zrobili dla przyszłych pokoleń, żeby zniknąć bez śladu. W twórczym dorobku utalentowanego poety są książki „Kwity na postamentach” (1965), „Bil perebytoho kryła” (1993), „Malwy pryjdut na poklin” (1995, poemat), „Pidpaleni pryzmerky” (1999), „W hucznim orkestri zawirjuch” (2001), „Żywu…”, „Z porocha noczi”, „Sebe — duszi twoij” (2011). Były liczne publikacje w czasopismach i almanachach, innych periodykach. W swoim czasie ukazały się drukiem przewodniki krajoznawcze „Nad Strypoju”, „Zaliszczyky”. Syn Wołynia, Hryhorij Radosziwski pomnożył sławę Zborowszczyzny, odnalazłszy i zachowawszy wiele skarbów historii regionu. Od społeczności zborowskiej wyrażamy szczere współczucie bliskim i rodzinie zmarłego. Lesia BIŁYK, m. Zborów, Tarnopolszczyzna
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła MATWIJENKO, członkini towarzystwa literackiego „Suzirja”, m. Illiczewsk. Nie lada rezonans w naszym kraju wywołało wydanie nowej książki proświtanki, pisarki Wałentyny Sydoruk „Żorna” (Żarna). Choć to dziwne, nikt jeszcze nie poruszał tego bolesnego tematu: losów rozstrzelanych w 1938 roku rybaków kołchozu rybackiego „Czerwona strzałka”, który znajdował się na brzegu Morza Czarnego w chutorze Buhowe. Obecnie rozkwita tu młode miasteczko Illiczewsk. Autorka spotykała się z najstarszymi mieszkańcami, pracowała w archiwum obwodowym, aby przekazać czytelnikom nie tylko losy represjonowanych rybaków, ale także czas wojenny, początek budowy stoczni remontowej i portu. Przedmowę do powieści napisał członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat wielu nagród literackich, proświtanin Ołeksandr Riznykiw. „Odeskie więzienie 2/78. Noc. Iwa- Mykoła HEHA, filolog, m. Kramatorsk. Czyżby telewidzowie Ukrainy musieli budzić się o północy, aby w „Strefie nocy” na Nowym (i tylko na Nowym) kanale telewizyjnym obejrzeć programy o twórczości ukraińskich literatów i artystów, działaczy teatralnych, kompozytorów, architektów? Dlaczego więc wbrew ukraińskiemu ustawodawstwu najbardziej wpływowy czynnik, jakim jest telewizja, nie wykonuje swojej podstawowej funkcji? Dlaczego na dzień urodzin utalentowanego ukraińskiego poety Wasyla Stusa na ekranach telewizyjnych w dziennej ramówce nie znalazł się program poświęcony jego twórczości na wzór programu o Wysockim? Może dlatego, że stał się ofiarą radzieckiej machiny śmierci? Sam Bóg więc nakazywał naszej telewizji mówić o nim pełnym głosem jak najczęściej. W ostatnim czasie na ekranach telewizyjnych, niczym grzyby po deszczu, stan Sawczenkę przyprowadzili na przesłuchanie”… — tak zaczyna się powieść Wałentyny Sydoruk „Żorna”. I płyniesz myślą w tamte straszne czasy, kiedy zbrodnią była po prostu ludzka godność, życie. Wydarzenia w powieści rozwijają się gwałtownie: autorka nie jest w stanie stłumić swojego bólu, którym chce się podzielić… Język utworu jest wzburzony, lakoniczny. Wstrząśnięta pisarka szuka choć jakiegokolwiek wyjaśnienia dla bezdusznych represji — i nic nie znajduje. Nic. Zwykli ludzie, którzy żyli obok, łowili ryby, kochali, wychowywali dzieci… Ale dusiły ich przeklęte żarna nieludzkiej władzy. Skąd ta maniakalna okrutność? — Rozstrzelać! Książka nie pozostawia czytelnika obojętnym. W duszy podnosi się taka burza… W powieści skoncentrowane są wszystkie bóle narodu. Któż wie, kiedy Ukraińcom żyło się bez cierpienia? Kolektywizacja, terror
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...zaczynają pojawiać się filmy fabularne o tematyce wojennej. I jest to chwalebne, bo bohaterstwo obrońców Ojczyzny zupełnie słusznie powinno budzić dumę. Ta misja jednak, niestety, zostaje zniweczona przez niedbalstwo twórców. Na kanale NTN emitowano wieloodcinkowy film „Чужие крылья” o wydarzeniach Wielkiej Wojny Ojczyźnianej. Wykonawcy tak daleko odeszli od prawdy o czasach wojennej grozy, że przekształcili dzieło w komedię: uśmiechnięte twarze nawet podczas przymusowych egzekucji ludzi, śmiech bez powodu i z powodem, krzykliwe rozkazy i sprzeczki, udawane niezgrabne ruchy i upadki zastrzelonych na miejscu hitlerowców oraz tym podobne. Niemieccy motostrzelcy z jakiegoś powodu pędzą drogami wojny na naszych motocyklach K-750, których koła mają duralowe bębny hamulcowe.
Co do oprawy dźwiękowej, to także nie brakuje błędów. Wiele uchybień jest w epizodach z przemieszczaniem się czerwonoarmistów. Na przykład kolumnę piechurów bezpodstawnie uzupełniają kawalerzyści, podczas gdy była to odrębna grupa wojsk. A działa „sorokopiatki” ciągną nie półtoratonówki ani „studebakery”, lecz burtowe „gazy” powojennej produkcji i tym podobne. Kinematografia uparcie twierdzi, że najeźdźcami są wyłącznie hitlerowcy. Tymczasem ludność okupowanych terytoriów najokrutniej cierpiała ze strony sojuszników hitlerowskiej Germanii, zwłaszcza rumuńskich żołnierzy. Warto byłoby również przedstawić tę stronę II wojny światowej na ekranie. Stosowne jest też zapytanie, dlaczego na ekranach telewizyjnych nie pokazuje się filmów ukraińskich, skoro zdobywały nagrody na międzynarodowych festiwalach filmowych?
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr MICHAJŁOWSKI, członek zarządu Czerniowieckiej Organizacji Obwodowej Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
W Państwie Ukraińskim obecnie panuje niepokój. Jak nigdy dotąd rozbestwili się nagluki o janczarskich grymasach, ci, którzy nienawidzą naszej Soborności, wściekle, chciwie, wręcz szaleńczo niszczą ukraińskość. Rozwiązała im ręce ufna ukraińska sumienność, mała siła woli Ukraińców, siła ich stanowczości, przepełniona nieugiętością narodu. O naszej przynależności do niego, niestety, już nie potwierdza (?!) ani akt urodzenia, ani wpis w paszporcie. A ojczysty, państwowy język, który potwierdza Konstytucja, zalała fala gwałtownej antyukraińskości, dwulicowość Kiwałowa i Kołesniczenki o dwujęzyczności, by wreszcie do końca ochochlić Ukraińców. I większość w Radzie Najwyższej po raz kolejny odniosła triumf. Ale i tego jest im za mało: już zabrali się do „przepisywania” na swoją modłę ukraińskiej historii. Rozpoczęło się „odrodzenie” w duchu Murawjowa-Susłowa. I to tak zajadle, by nie pozostało nic z utrwalania ukraińskiej idei narodowej, z ukraińskich bojowników-patriotów, z chwały i sławy Ukrainy, ani z tego serdecznego ciepła, które ożywia ukraiński język, z Pomarańczowej Rewolucji, jako wezwania, by nie tracić samych siebie… A tymczasem nadal „wpisują” tych, którzy znieważali, represjonowali, niszczyli Ukrainę, którzy wydłubywali spod paznokcia systemu i „znajdowali” „wrogów ludu”, „ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów”, „pomocników faszystów”, „dysydentów”, nowych „nacjonalistów-faszystów” i tym podobnych. I znów szkolne podręczniki stają się rozpowszechniaczami historycznego kłamstwa. Ten niepokój o przyszłość Ukrainy był dominujący wśród uczestników kolejnej sprawozdawczo-wyborczej konferencji Czerniowieckiego Obwodowego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Co wydarzyło się przez cztery lata? Liczne masowe imprezy z aktywnym udziałem proświtian, wśród których – Międzynarodowa konferencja naukowa „Aktualne problemy badania życia i twórczości O. Kobylanskiej oraz ukraińskiego procesu literackiego”, obchody jubileuszowych dat wybitnych Ukraińców, laureatów Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki – aktora filmowego, reżysera, zasłużonego artysty Ukrainy Iwana Mykołajczuka, ludowego artysty Ukrainy Nazarija Jaremczuka, obchody 150. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki, obchody Dnia Ojczystego Języka, Dnia Ukraińskiego Piśmiennictwa i Języka, patriotyczna akcja „Dzień wyszywanki” (na Placu Centralnym miasta pracowała komisja liczącą z Księgi rekordów Guinnessa, która ustaliła, że czerniowczanie przewyższyli dotychczasowy rekord Ukrainy pod względem liczby ludzi zgromadzonych w wyszywankach w jednym miejscu), przeprowadzenie obwodowej praktycznej konferencji „Prosvetitel Bukowiny Iwan Bażański” (w 150. rocznicę urodzin) oraz wiele innych – ożywiły i podniosły ducha narodowego Bukowińczyków w utrwalaniu ukraińskiej idei narodowej, rozwoju kultury narodowej, odradzaniu pamięci historycznej, kształtowaniu świadomości narodowej. Przewodniczący obwodowego zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki Ostap Sawczuk po raz kolejny podkreślił znaczenie osobistego udziału każdego członka „Proświty” w ożywieniu działalności Towarzystwa. Dzięki proświtianom Iwanowi Snihuruowi i Tadeuszowi Sulatyckiemu, przy wsparciu kierownictwa obwodowej administracji państwowej i obwodowej rady oraz niektórych przedsiębiorstw, wznowiono rarytasową książkę „Na pamiątkę 50. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki – 1861–1911”, a o tym, że profesor Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego Nadija Babycz, wykorzystując środki masowego przekazu, jako autorka i prowadząca naukowo-oświatowy program telewizyjny „Zawiazʹ” oraz audycje radiowe Obwodowej Państwowej Rozgłośni „Bukowina”, z roku na rok porusza kwestię świadomości narodowej obywateli Państwa Ukraińskiego, kwestię kultury językowej, stylu biznesowego i codziennego komunikowania się. A dzięki członkom zarządu, profesorom Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. Jurija Fedkowycza – Tamarze Marusyk, Bohdanowi Melnyczukowi, Borysowi Bunczukowi, Hieorhijowi Kożolianko, Wołodymyrowi Antofijczukowi – co miesiąc prowadzony jest cykl audycji telewizyjnych i radiowych „Bukowińska tołoka”, w których omawia się kwestie ojczystego języka, zachowania historycznego dziedzictwa, rozwoju kultury i upowszechniania ludowych tradycji wśród młodego pokolenia. Dzięki twórczej wytrwałości członka Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wiktora Kosiaczenki i zasłużonej dziennikarki Ukrainy Walentyny Macerук czasopismo „Ukraińska jaskółka” nie tylko pewnie toruje sobie drogę do czytelników, ale też stało się bezcenną wizytówką. Uczniom i młodzieży studenckiej przypadł do gustu klub dyskusyjny „Hart”, którym kieruje członek zarządu, kandydat nauk historycznych, politolog Ihor Burkut… Na konferencji sprawozdawczo-wyborczej mówiono także o dorobku proświtiańskim zasłużonego działacza sztuki Ukrainy Wasyla Selezinki, zasłużonej pracownicy oświaty Ukrainy Tamary Minczenko, członków Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wiery Kytajhorodzkiej, Wasyla Waskana, zasłużonych artystów Ukrainy Iwana Derdy i Wasyla Pyndyka, zasłużonej pracownicy kultury Ukrainy Jewdokiji Antoniuk-Hawryszczuk, nauczycielki gimnazjum nr 5 Emilii Czornohuz, artystycznych kierowników ludowych chórów „Homin Bukowyny” i „Dzwin” Orysi Tatarynej i Tarasa Stinkowego, i innych. Broniąc idei narodowo-duchowego odrodzenia, proświtianie bukowińscy stawiali przed radą miejską kwestię przemianowania ulic w Czerniowcach: Czerwonoarmiejskiej – na ulicę im. Michała Hruszewskiego, Czapajewa – na ulicę Pyliapa Orlika, Majakowskiego – na ulicę Wołodymyra Iwasiuka (tu znajduje się dom, w którym mieszkał Bohater Ukrainy, sławny kompozytor, jego muzeum). Ale władze nie słyszą tych propozycji. Planowano znacznie zasilić towarzystwo proświtiańskie nowymi oddziałami z młodzieży uczniowskiej i studenckiej, zorganizować je w zbiorowościach pracowniczych. Ale ta praca organizacyjna nie została do końca zakończona. Padła też myśl, że proświtianie kraju powinni być aktywniejszymi czytelnikami patriotycznej ukraińskiej gazety „Słowo Proświty”, która informuje proświtian nie tylko o działalności Towarzystwa, ale też porusza ważne problemy naszej świadomości narodowej; na łamach tygodnika dowiadujemy się o postaciach tych podwижników, którzy zapoczątkowali, kształtowali, utrwalali i utrwalają naród ukraiński, o naszych chwalebnych tradycjach… Dlatego trzeba wesprzeć rodzimy periodyk, aby był jednym z najbardziej czytelnych czasopism Ukrainy. Na konferencji sprawozdawczo-wyborczej poruszano kwestie dalszej pracy proświtian kraju, od rozwiązania których zależy stan ukraińskiej świadomości, patriotyzmu, wysokiej moralności ukraińskiego społeczeństwa w otoczeniu antypaństwowej samowoli. Profesor Nadija Babycz poruszyła problemy wychowania rodzinnego; wyżnicanin Dmytro Nykyforiak uważa, że Ukraińcy muszą być bardziej zdecydowani, zjednoczeni i wytrwalsi w obronie uchylenia ustawy „O podstawach państwowej polityki językowej”. O tym, że do „Proświty” trzeba przyciągać ludzi aktywnych, o stanowczej postawie wobec utrwalania ukraińskiej idei narodowej, mówili z naciskiem zasłużony artysta Ukrainy Iwan Derda, poetka z Głębokiej Ołeksandra Woźniak i inni. Kandydat nauk historycznych, pisarz Iwan Fostij zwrócił uwagę na to, że każdy Ukrainiec powinien uświadomić sobie to niebezpieczeństwo antyukraińskości, które ogarnęło Państwo Ukraińskie. Dlatego proświtianie powinni zawsze być wśród ludzi, budzić prawdziwym słowem tych, którzy śpią, którzy są obojętni, by uniemożliwić sprywatyzowanie ukraińskiego ducha. Na konferencji sprawozdawczo-wyborczej wybrano władze obwodowego Towarzystwa: Ostap Sawczuk – przewodniczący, Iwan Derda – zastępca, Maria Pelech – sekretarz odpowiedzialny.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
O działalności kijowskiej „Proświty” podczas okupacji do dziś wiadomo niewiele. Właściwie to, że w sprawę jej odrodzenia włożył niemało wysiłku Ołeh Olżycz-Kandyba oraz kierowana przez niego „grupa pochodna” OUN-M, wiemy dzięki pracom doktora nauk historycznych, profesora Mychajła Wasylowycza Kowala (1933—2001). To właśnie on zbadał, że w organizowaniu pracy „Proświty” w Kijowie brała udział poetka Ołena Teliha. Na przewodniczącego towarzystwa wybrano M. Tobilewycza. Pojawienie się organizacji proświtańskiej w mieście stało się możliwe dzięki rozwojowi samorządu. Zarząd Miejski na czele z Ołeksandrem Ołohłynem, a później — Wołodymyrem Bahazijem, starał się uporządkować życie gospodarcze (transport, łączność, elektrownię, wodociągi) i kulturalne. Zważywszy na ogromne zniszczenia i plany nazistów, by „zniszczyć miasto bombami zapalającymi i ogniem armatnim”, okazało się to niełatwe. Ale nawet w takich warunkach pracował nowo utworzony miejski wydział kultury i oświaty, kierowany przez Iwana Kawaleridzego. Jednym z pierwszych owoców jego pracy było wydanie gazety „Ukrajinśke słowo”, której redaktorem został proświtanin Iwan Rohacz. Ołeksandr Ołohłyn chyba najbardziej spośród ówczesnych działaczy przyczynił się do odrodzenia stłumionej przez komunistów ukraińskiej tożsamości narodu. To właśnie za jego kadencji zaczął ukazywać się czasopismo „Litawry” pod redakcją Ołeny Telihi, to on inicjował zbieranie materiałów archiwalnych o zbrodniach komunistycznego reżimu. Z po-
Dokija Humenna
Z posady miejskiego głowy zdjęli go Niemcy już miesiąc po mianowaniu za „nadmierną” propagandę ukraińskiej kultury narodowej. W 1942 roku profesor O. Ołohłyn, który po zwolnieniu wykładał na Uniwersytecie Kijowskim, został dyrektorem „Muzeum-Archiwum Okresu Przejściowego Kijowa”, w którym zbierano dokumentalne i ustne świadectwa o niszczeniu miejskich zabytków kultury. Muzeum mieściło się w budynku nr 8 na placu Ołeksandriwskim (obecnie — Kontraktowa), którego mieszkańców wysiedlono. Wśród konsultantów naukowych muzeum byli znani historycy: Natalija Połonśka-Wasylenko, Ołeksandr Hruzynśkyj, Switozar Drahomanow i inni. Szczyt intensywności pracy Muzeum-Archiwum przypadł na okres od maja do września 1942 roku. Pod koniec października muzeum przestało istnieć, ponieważ administracja okupacyjna przekonała się o niskiej efektywności placówki w kontekście własnych celów propagandowych. Do
Ołeksandr Ołohłyn
tego doszła wyraźna nieufność ze strony władz wobec dyrektora MAOP O. Ołohłyna, więc muzeum zlikwidowano, a wszystkie materiały przekazano do Głównego Archiwum Historycznego. Po wyzwoleniu Kijowa 6 listopada 1943 roku spod okupacji niemieckiej i powrocie z ewakuacji Państwowego Archiwum Obwodu Kijowskiego, cała ocalała dokumentacja MAOP została połączona z eksponatami jego dawnych wystaw w jeden fundusz pod nazwą „Muzeum-Archiwum Okresu Przejściowego Zarządu Miejskiego Kijowa” (F. R-2412). Przez cały okres radziecki ten unikalny zbiór dokumentów pozostawał zamknięty dla większości badaczy i dopiero w maju 1990 roku fundusz wreszcie odtajniono, nadając mu status materiałów ogólnodostępnych. Sprawa 10 drugiego spisu tego funduszu opowiada o odrodzeniu w Kijowie komórek towarzystwa „Proświta”. Notatka o celowości wznowienia działalności kulturalno-oświatowego towarzystwa „Proświta” stwierdza, że towarzystwo: „...w swoim czasie zostało przez bolszewików zniszczone, a teraz musi zostać odrodzone. „Proświta” będzie miała sieć czytelni (wykorzystując pomieszczenia analogicznych bolszewickich instytucji), i mając za sobą tradycje walki z bolszewizmem, nie tylko podniesie ogólny poziom mas, ale przede wszystkim będzie zwalczać bolszewickie wpływy. Że tak jest, świadczy fakt, iż wszystkie rejony Kijowa proszą o odnowienie u nich „Proświty”. Proponują lokale i masowo zgłaszają się do członkostwa”. Ze sprawy wiadomo, że 8 listopada 1941 roku odbyło się zebranie organizacyjne „Proświty” rejonu Podolskiego miasta Kijowa. Obecni na nim byli kijowianie: Stefanowśkyj, Czajka, Staszuk, Kotlarewśkyj, Chraszczeńśkyj, Doncowa, Romaniwśka, Wołoszynowa, Sywołap, Dydenko, Smyk, Marczenko, Stolarow, Seminśko, Kolbe, Wasylewśka, Wasylenko, Lichnekewycz, Fedorenko, Titenko, Weselowśka, Spyrow, Muzyczenko, Horbenko, Borodiuk, Kożedub, Berizko, Żownarczuk, Adrijanowa, Łewyćkyj, Sobućkyj, Szpak, Jaroszewśkyj, Roznatowśkyj, Draczenko, Wardijew, Kabalśkyj, Bezchlibnyj. Przewodniczący zebrania — Stefanowśkyj. W protokole zebrania zaznaczono, że zwrócił się on do obecnych z takimi słowami: „Co zapada najgłębiej, co przenika do samego korzenia, do głębi duszy, jak nie kultura ze wszystkimi jej dziedzinami — literaturą, teatrem, malarstwem itd. oraz oświata? Dlatego w pierwszej kolejności agenci Kominternu rzucili się na kulturę. Zasady moralne nazwano burżuazyjnymi przesądami. Rodzinę — niepotrzebnym wymysłem, który tylko wiąże człowieka. Religię — opium, a patriotyzm — kłodą na drodze postępu. Zadanie „Proświty” polega na tym, aby po ciężkiej, długiej przerwie wznowić pracę kulturalno-oświatową i podnieść świadomość narodową na wyzwolonej Ukrainie”.
Członkami zarządu rejonowego towarzystwa wybrano Czajkę, Kotlarewśkiego, Chraszczeńśkiego, Doncową, Staszuk; komisji rewizyjnej — Szpaka, Sobućkiego, Sywołapa. Zebranie poleciło Kabalśkiemu i Staszuk wystąpić przed zarządem rejonowym i miejskim z wnioskiem o zwrot budynków, które należały do „Proświty” do 1921 roku. 17 listopada 1941 roku „...przy 14. szkole ogólnokształcącej przeprowadzono zebranie organizacyjne towarzystwa „Proświta”. Wybrano grupę inicjatywną w składzie 11 osób. Dyrektor szkoły p. Sanduł. Pomieszczenia udostępnia szkoła, a także wszystkie instrumenty muzyczne, które w niej są, będą wykorzystywane przez towarzystwo”. 14. szkoła mieściła się wtedy w budynku jednego z najstarszych kompleksów edukacyjnych na Priorce, który został zbudowany za fundusze radcy stanu Serhija Fedorowycza Hruszewśkiego, ojca Mychajła Hruszewśkiego. Obecnie to pomieszczenie jednego z korpusów Akademii Zarządzania Miejskiego (ul. Frunzego 164). 9 grudnia 1941 roku „wznowiono pracę „Proświty” rejonu Jarosławskiego miasta Kijowa”. Wybrano przewodniczącego Neczyporenkę Ławra Ławrowycza, zastępcę przewodniczącego — Smakowenka Jurka Jakowlewycza, sekretarza — Łewczuka Ławrina Mytrofanowycza, skarbnika —
Bilenka Dorosza Kononowycza, bibliotekarkę — Szinder Ołhę Wołodymyriwnę, gospodarza — Żowtjaka Fedora Milentijowycza. W grupie inicjatywnej proświtan rejonu byli także Nadija Mychajliwna Dożdewikowa, Ołeksandra Dmytriwna Melnykowa, Jurij Pawłowycz Onoprijenko, Iwan Antonowycz Mazur, Wsewołod Kostiantynowycz Metelśkyj oraz p. Petro Hnatowycz Baranećkyj. Na zebraniu założycielskim proświtanie rejonu Jarosławskiego omawiali kwestię zwrotu towarzystwu „Proświta” wywłaszczonego przez bolszewików pomieszczenia „...dawnego klubu imienia Frunzego, który mieści się na Demijiwce — róg Sowskej i Wełyko-Wasyłkiwśkiej” oraz mienia, a mianowicie: „...fortepian, pianino, komplet muzycznych instrumentów dętych,
Ołeh Sztul
800 sztuk krzeseł, 50 stołów, 30 szaf, 10 kanap, 10 toaletek”. “Rozpuszczone żagle” — szkic artykułu pod takim tytułem, podpisany “proświcianie — Humenna D., Kramariwska, Smakowenko” opowiada o odnowieniu towarzystwa “Proświta” na terenie rejonu sofijskiego miasta Kijowa. Wśród autorów artykułu jest Dokija Kuzmiwna Humenna (1904—1996) — ukraińska pisarka, jedna z najbardziej płodnych na emigracji, której spuścizna literacka liczy ponad 30 tomów. A podczas okupacji Dokija Humenna drukowała swoje utwory w gazecie “Ukraińskie Słowo”, od kwietnia 1942 roku pracowała jako młodszy pracownik naukowy “Muzeum-Archiwum Okresu Przejściowego”. Z artykułu dowiadujemy się, że “…niemieckie dowództwo przekazało towarzystwu “Proświta” wspaniały budynek, w którym będą odbywać się prace różnych kółek towarzystwa”, “…ponad 100 osób złożyło wnioski, aby zostać członkami towarzystwa”, “…pani Kramariwska ma 25 członków kółka śpiewaczego oraz jego kierownika”, “…do pani Markowej zapisało się 16 osób do kółka dramatycznego”, “…Bardzo dużo popracowała pani Jurkiwska nad organizacją sekcji teatru lalek. Są już lalki, artyści, kierownik, parawan i inne przybory. Mniejsza z tym, ale Jasełka na Boże Narodzenie dzieci z rejonu sofijskiego zobaczą”. “Sekcja biblioteczna (kier. P. Kozycka) — 27 nauczycieli — wzięła w rejestr wszystkie bezpańskie prywatne biblioteki i na dniach rozpoczną z nich kompletować bibliotekę “Proświty”. W rejonie sofijskim towarzystwo zorganizowało również kółka języka niemieckiego, muzyczno-baletowe, sportowe, szachowo-warcabowe, warsztaty zabawek dziecięcych, wyrobów poligraficznych (pan Smakowenko J. J.) i inne. W najbliższym czasie towarzystwo “Proświta” zamierzało otworzyć stołówkę dla swoich członków. Przerażające warunki nazistowskiego “nowego porządku” wykluczały jakąkolwiek formę życia społecznego narodu ukraińskiego, tym bardziej kulturalnego. Jednak na początku wojny, w 1941 roku na okupowanych terytoriach próbowali gromadzić się entuzjaści ze środowiska inteligencji. Na ziemiach wycieńczonych kolektywizacją, Hołodomorem i stalinowskimi represjami w pierwszych dniach po przybyciu armii Wehrmachtu tliła się nadzieja na odnowienie normalnego życia, w tym także narodowego. Jednym z pierwszych podczas hitlerowskiej okupacji Ukrainy odnowiło swoją działalność towarzystwo “Proświta”. W odróżnieniu od innych narodowych organizacji społecznych, które istniały w pierwszym roku okupacji półlegalnie lub nielegalnie, komórki “Proświty”, w tym także w Kijowie, działały legalnie i najczęściej pełniły rolę centrów nie tylko życia kulturalnego, ale i społeczno-politycznego. Dawny Dom Kultury Autotransportowców imienia M. W. Frunzego, który do 1921 roku należał do “Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Ten zapał, z jakim ukraińska inteligencja, w szczególności nauczyciele, zabiera się do odtwarzania towarzystwa „Proświta”, świadczy o tym, że jest to sprawa niezwykle żywotna i aktualna, naturalny przejaw tych potrzeb ukraińskiego społeczeństwa, które nigdy nie wygasły, a były jedynie zagnane do podziemia. „Proświty” były ogniskami kultury na Ukrainie i jakkolwiek nie plamili ich, nie znieważali bolszewicy, takimi właśnie pozostały” — podsumowują autorzy artykułu „Rozpuszczone żagle”. Sprawa, która przechowywana jest w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego, zawiera jeszcze projekt postanowienia przewodniczącego miasta Kijowa Wołodymyra Bahazija o wznowieniu działalności towarzystwa „Proświta” z 1941 roku. Oto jego treść: „Zważywszy na to, że już faktycznie wznowiły swoją pracę oddolne towarzystwa kulturalno-oświatowe dawnej „Proświty” oraz zaczęły pracować także chaty-czytelnie, które wymagają pomocy i kierowania w swojej pracy, oraz z uwagi na potrzebę jak najszybszego rozwinięcia pracy kulturalno-oświatowej, zniszczonej za czasów bolszewików, uchwalam: 1. Wznowić działalność ukraińskiego towarzystwa kulturalnego „Proświta”. 2. Przeprowadzenie pracy organizacyjnej nad wznowieniem towarzystwa powierzyć magistrowi Ołehowi Sztulowi. Ołeh Olżycz-Kandyba 3. Ogólne kierowanie pracą nad wznowieniem towarzystwa oraz kontrolę nad jego działalnością powierzyć wydziałowi propagandy”. Tutaj wspomniano ukraińskiego działacza politycznego i wojskowego Ołeha Sztula-Żdanowycza (1917—1977). Podczas II wojny światowej był on jednym z najbliższych współpracowników O. Olżycza, członkiem grup pochodnych OUN. W okupowanym przez nazistów Kijowie w skrajnie niebezpiecznej atmosferze współpracował z gazetą „Ukraińskie słowo”. Obecność u Ukraińców oficjalnie dozwolonego przez Niemców organu administracyjnego (zarządu miejskiego) dała możliwość prowadzenia w Kijowie działań proświatowych. Wśród nich były, w szczególności, wykłady, koncerty, wystawy, przedstawienia amatorskie, święta religijne, wydawnictwo ulotek, broszur, które miały na celu przebudzenie samoświadomości Ukraińców, która doznała wcześniej wpływu unifikacji kulturowej. W szczególności w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego zachował się program koncertu pamięci Kyryła Hryhorowycza Stecenki, zorganizowanego w 1942 roku nie bez udziału proświatowców (F. R-2356, op. 6, spr. 198-b, ark. 57). Także „Proświcie” oficjalnie pozwoliła niemiecka władza organizować walkę z alkoholizmem, propagować porady lekarskie, sport, organizować kursy dla niepiśmiennych, studia ukrainoznawcze, kursy rolnicze itp. Za pomocą specjalnych kursów proświatowcy przygotowywali kadry do pracy towarzystw poza granicami miasta. Trwało przygotowanie do Ogólnoukraińskiego zjazdu „Proświty”. Na podstawie statutu Ukraińskiego towarzystwa pedagogicznego z 1924 roku przygotowano nawet Statut ukraińskiego towarzystwa kulturalno-oświatowego „Proświta”, gdzie w paragrafie drugim zaznaczano, w szczególności, że „Siedzibą głównego towarzystwa „Proświta” oraz głównego zarządu towarzystwa „Proświta” jest miasto Kijów, a siedzibą wszystkich filii towarzystwa „Proświta” są wszystkie ziemie ukraińskie”. Cel towarzystwa — (§4) „…zaspokajać wszystkie potrzeby kulturalno-oświatowe narodu ukraińskiego. Towarzystwo jednoczy ukraińskie obywatelstwo w celu wspierania rozwoju ukraińskiej kultury narodowej i prowadzi ogólną działalność kulturalno-oświatową wśród najszerszych kręgów ukraińskiego obywatelstwa”. Zgodnie ze Statutem, ustanawiano opiekę nad placówkami szkolnymi, muzeami, teatrami, kółkami chóralnymi, zabytkami historii i kultury, wykopaliskami archeologicznymi, kółkami krajoznawczymi itp. Tworzono sekcje wychowania fizycznego, instytucje samopomocy, drukarnie, towarzystwa społeczno-zawodowe i kredytowe… Ale tym marzeniom nie było dane się spełnić. Koordynować pracę nawet na poziomie gebitów (okręgów) „Proświtom” nie pozwolono. Ponieważ działalność „Proświt” miała wyraźnie zaznaczony charakter narodowy, od pierwszych dni swojego istnienia trafiły one pod czujną kontrolę gestapo i SS. Każde rejonowe, miejskie czy wiejskie towarzystwo miało własny statut, zarząd w składzie przewodniczącego, zastępcy, sekretarza, skarbnika oraz przewodniczących poszczególnych sekcji. Wszystkie legalne rejonowe „Proświty” podlegały wydziałom propagandy okręgów, które przez swoich przedstawicieli sprawdzały i „pomagały” „Proświtom” w ich pracy. Wiadomo, że pomimo trudności pracy w warunkach reżimu okupacyjnego, niektóre towarzystwa zdołały przetrwać do samego odwrotu Niemców na zachód w 1943 roku. Na przykład Charkowska, Kostopolska (obecnie — obwodu rówieńskiego) i inne. Obawy hitlerowców co do możliwości narastania ruchu kręgów świadomych narodowo sprawdziły się. W szczególności Kijowska „Proświta” wpadła pod wpływ OUN. W styczniu—lutym 1942 roku w Kijowie aresztowano O. Telihę, I. Rohacza, O. Olżycza, W. Bahazija oraz innych przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Po przesłuchaniach i oskarżeniu o związki z OUN, większość z nich rozstrzelano. Jak długo utrzymała się po tym Kijowska „Proświta” — nie wiadomo. Ten temat wymaga dodatkowych badań. Wznawiając pracę w 1941 roku, proświatowcy pamiętali poprzednie lekcje historii. Biorąc je pod uwagę, trzymali się kursu na odrodzenie świadomości narodowej narodu. Kijowska „Proświta” jednoczyła ukraińską społeczność. Działo się to poprzez rozwój oświatowej, literackiej, wydawniczej, naukowej i ekonomicznej sfer życia społecznego. Wymowny jest fakt, że towarzystwo nie pozostało na uboczu pracy charytatywnej. Straszne realia wojny, głodu, niszczenia ludzi przez zdobywców nie złamały wiary w przyszłość. Narażając się na niebezpieczeństwo, represje, proświatowcy, dzięki różnorodnym działaniom, stale przypominali o odrębnych korzeniach narodowych narodu ukraińskiego. Z nadejściem wojsk radzieckich i jednoczesnym odwrotem niemieckich, działacze ukraińskich organizacji narodowych stanęli przed dylematem swoich dalszych kroków. Znaczna liczba z nich zdecydowała się wyjechać za granicę, a większość z tych, którzy pozostali, pod władzą komunistyczną doznała represji.
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno w Lwowskim Muzeum Narodowo-Wyzwoleńczej Walki wręczano nagrody zwycięzcom konkursu edukacyjnego wśród uczniów i studentów — „Jestem z rodu powstańców!”. Konkursowicze rywalizowali w dwóch kategoriach wiekowych: uczniowie ogólnokształcących szkół do 17. roku życia oraz uczniowie szkół zawodowych, liceów, techników i kolegiów, a także studenci uczelni wyższych wszystkich poziomów akredytacji, przedstawiciele młodzieżowych organizacji społecznych (wiek 18—25 lat). Ponad sto prac na ten konkurs nadesłała młodzież z obwodu lwowskiego: prace literackie, badania naukowe, fotografie.
Ihor HALUSZCZAK, Lwów
Współorganizatorami konkursu są Organizacja Społeczna „Ja z powstańczego rodu!” oraz Społeczno-patriotyczne stowarzyszenie „Sprawa Ukraińska”; przewodniczącym komitetu organizacyjnego został miejscowy działacz społeczny Oleh Kotys. Twórczy dorobek oceniało reprezentatywne jury: dziekan Wydziału Historycznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, przewodniczący jury konkursu Roman Szust; poeta, działacz społeczny, laureat Państwowej Nagrody im. T. H. Szewczenki i Nagrody im. Wasyla Stusa Ihor Kałynec; kandydat nauk historycznych, prezes fundacji „Kronika UPA” Mykoła Posiwnycz; dyrektor Narodowego Muzeum „Więzienie na Łonckiego” Ruslan Zabiliy; dyrektor Lwowskiej Obwodowej Biblioteki Uniwersalnej Iwan Swarnyk; dziennikarz, przedstawiciel Organizacji Społecznej „Sprawa Ukraińska” Jarosław Swatko; nauczyciel historii Orest Tuczkowski. Specjalnie na konkurs galicyjska młodzież zainteresowana historią miała zebrać wspomnienia, listy, fotografie i kopie dokumentów swoich krewnych, uczestników walki o wyzwolenie. Nawiasem mówiąc, naukowcy sami znaleźli wśród prac uczniów wiele nowych dla siebie faktów — na przykład udało się ustalić imię jednego z setników UPA, którego szukał jeden z członków jury do swojej pracy, — powiedział Orest Tuczkowski. „Najbardziej uderzyła szczerość, z jaką napisano prace; były różnego poziomu, niemal badania naukowe, a ktoś pisał o swojej rodzinie. Nawet z punktu widzenia badaczy odkryto wiele nazwisk. Niektóre rzeczy mają wagę naukową”, — zauważył nauczyciel-historyk. A młoda Olha Sejmiwska zbierała takie fakty w całej swojej rodzinnej wsi Rohizno w rejonie jaworowskim, rozmawiała z osobami starszymi, które opowiadały jej o ruchu wyzwoleńczym. I była to historia o wiele ciekawsza i pouczająca niż w podręcznikach. „Myślałam, że może znajdę materiał także o swoich krewnych, chodziłam, dopytywałam, pracowałam w naszym wiejskim muzeum. Zebrałam materiał i fotografie, a potem wszystko to wysłałam na konkurs”, — opowiedziała Olha. „Była ciekawa, aby dowiedzieć się o naszym krewnym, który znalazł się w
Czy walczył w UPA w Londynie, tego na pewno nie wiedzieliśmy. Dobrze, że stara się zainteresować dzieci przeszłością” — mówi ojciec Olgi, Michajło Sejmiwski. Natomiast uczennicę ze Lwowa Chrystynę Fedak do udziału w konkursie skłoniła idea stworzenia rodzinnego drzewa genealogicznego. Dziewczynka spisywała wspomnienia swojego dziadka, bojownika UPA z Tyszkiwciw, що na Iwano-Frankiwszczyźnie, Wasyla Pietruniaka, i dowiedziała się od niego wielu ciekawych rzeczy o swoich krewnych, pracowała w archiwach. Wspomniane Tyszkiwci doświadczyły udręk w latach radziecko-niemieckiej wojny, podobnie jak wszystkie wsie w Galicji. Blisko stu chłopów wywieziono na przymusowe roboty do Niemiec, w 1944 roku wielu miejscowych mieszkańców wstąpiło w szeregi UPA. Dlatego tu każda druga rodzina doznała represji za władzy sowieckiej, a ponad sto młodych ludzi nie wróciło ze stalinowskich łagrów. Chrystyna zaangażowała do swoich badań całą swoją rodzinę, a jej pracę wyróżniło jury. Uczestnicy konkursu rozmawiali również z honorowym gościem — Bohaterem Ukrainy Jurijem Szuchewyczem. Najlepszym wręczył odznaczenia i nagrody przewodniczący Obwodowej Rady Lwowskiej Petro Kołodij. „Zapewne w każdej ukraińskiej rodzinie byli lub są uczestnicy narodowowyzwoleńczych zmagań, bojownicy o niepodległość Ukrainy — zaznaczył w swoim wystąpieniu Petro Kołodij. — Przekonali się o tym młodzi chłopcy i dziewczęta, którzy badali historię swojego rodu, zbierali zdjęcia, listy i wspomnienia swoich bliskich. Ważne jest, by zdążyć jak najwięcej zapisać, zachować i przekazać innym informacje o tych bohaterskich latach. Wasze rodzinne wspomnienia są ważne dla waszych potomków, aby uświadamiali sobie, że należą do chwalebnego powstańczego rodu. Zebrane dokumenty i materiały są zatem cząstką historii naszego narodu”. Zaapelował również do młodzieży, by nie tylko spisywała wspomnienia o walce UPA, lecz także włączała się w prace poszukiwawcze, które prowadzi przedsiębiorstwo rady obwodowej „Dola”, które w tym roku wsparło finansowo konkurs regionalny i będzie go wspierać nadal. Dziś organizatorzy mają nadzieję, że w przyszłym roku konkurs wyjdzie na poziom ogólnoukraiński.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zdolnych ludzi tam się uczyło. — A co ich czeka, tych zdolnych? — zapytał jakby samego siebie Hrinczenko. — Wiejscy zastraszeni nauczyciele, pisarczyki po „zarządach gminnych”, pocztowcy… Gorzko będziecie ich wspominać… Więcej nie widziałem Hrinczenki”. Latem 1909 roku chory B. Hrinczenko leczył się w Budajiwce (obecnie Bojarka). Tam, na daczy, odwiedził go rosyjski pisarz, tłumacz utworów T. Szewczenki Iwan Biełousow. O tym spotkaniu pisarz pozostawił wspomnienia „Iz wospominanij o B. D. Grinczenko”, które zostały opublikowane w czasopiśmie „Ukrainskaja żyzń” (1913 r., nr 7—8). Wiadomość o chorobie Hrinczenki w Moskwie przyjęto ze współczuciem: „Pod koniec zimy 1909 roku w Moskwie rozeszła się wieść o ciężkiej chorobie ukraińskiego pisarza B. D. Hrinczenki. Wiadomo było, że dla poratowania zdrowia musi wyjechać za granicę, ale pisarz nie miał środków. Pamiętam, niektórzy prywatni ludzie i instytucje społeczne dokonywali odliczeń ze swoich funduszy i wysyłali komuś do Kijowa — jako zasiłek dla chorego pisarza. Dowodziło to, że nazwisko Hrinczenki, choć wyłącznie ukraińskiego pisarza, było znane także w Moskwie”. Aby przekazać choremu zebrane przez moskiewskich literatów środki, I. Biełousow przyszedł do B. Hrinczenki. Ale pisarz odmówił pomocy: „Nie jestem aż tak bezradny, — powiedział B. D., — gdybym tylko trochę wyzdrowiał, zacząłbym pracować, — pracy jest dużo. A tam, myślę, u was jest wielu ludzi, którzy nie mają z czego żyć i nie mają pracy. Jestem głęboko wdzięczny wam, ale oddajcie to komuś, kto bardziej niż ja potrzebuje”. I. Biełousow odtworzył wnętrze pokoju Hrinczenki w Budajiwce: „Weszliśmy do gabinetu. Niewielki, jednokonny pokój, przytulnie umeblowany: miękka kanapa, czysto uprzątnięte biurko, etażerka pełna książek, na ścianach portrety pisarzy, na pierwszym miejscu Szewczenko, obok — Heine. Jedna ściana była zasłonięta dywanem, do którego były przypięte świeże gałązki sosnowe. Na kanapie siedział B. D., odchyliwszy głowę na poduszkę; twarz zapadnięta, zmęczona. Kiedy po zwykłych powitaniach wywiązała się między nami rozmowa o literaturze, B. D. ożywił się, a nawet wstał z kanapy i przysiadł do biurka”. Aby mimo wszystko pomóc B. Hrinczence, zebrane środki oddano S. Jefremowowi, który opowiedział, jak będzie mógł wręczyć mu pomoc: „Tak, — powiedział S. A., — otrzymałem z kilku miejsc środki, za które można by wysłać B. D. za granicę, ale on nie chce nawet słyszeć o tych zasiłkach. Wymyśliłem już, jak trzeba zrobić, — umówiłem się z B. D. na pewną dużą pracę, którą zobowiązał się wykonać. I oto przysłane pieniądze wręczę mu jako zaliczkę”. Opowiedziawszy o spotkaniu z B. Hrinczenką, I. Biełousow w swoich wspomnieniach zamieścił także przekład Hrinczenki z A. Puszkina „Brożu li ja wdol ulic szumnych”: Czy idę rynkami gwarnymi, Czy wchodzę w ludny chram, Czy biesiaduję z młodymi, A końca nie ma myślom tam. Myślę: przeminą lata — I wszyscy, — choć tak wielu nas, — Wszyscy w jamy legniemy głębokie I czyjś już nadchodzi czas. Samotny widzę dąb potężny,
Tłumaczenie maszynowe
Antonina MOWCZUN, docent Kijowskiego Uniwersytetu imienia Borysa Hrinczenki, dyrektor Muzeum Borysa Hrinczenki Zdjęcie z archiwum Na początku czerwca 1902 roku pisarz przyjechał do Kijowa, aby wypełnić swoją życiową misję: uporządkować Słownik języka ukraińskiego. Po przyjeździe rodzina zamieszkała przy ul. Pańkiwskiej 8, potem — Hoholowskiej nr 8. Zaprosiła Borysa Dmytrowycza redakcja „Kijowskiej staryny”. Członkowie starej hromady znali B. Hrinczenkę jako pracownika, który nie ma sobie równych. Dobrze rozumieli, że uporządkować Słownik będzie w stanie osoba oddana pracy, patriotyczna i silna. Takim jedynym pracownikiem był właśnie B. Hrinczenko. Na kandydaturze pisarza w kwestii uporządkowania Słownika nalegał sławny kompozytor M. Łysenko. Nawiasem mówiąc, w mieszkaniu właśnie M. Łysenki B. Hrinczenko rozpoczął pracę nad Słownikiem. Mieszkał wtedy M. Łysenko przy Mariinsko-Błahowiszczenśkiej 95 (obecnie Muzeum kompozytora). Prawie pół wieku kilka pokoleń uczonych i działaczy kulturalnych zbierało materiał leksykalny do tej pracy. Lecz jedynym, który mógł ją ukończyć, był niestrudzony B. Hrinczenko. Ale i dla niego praca nad Słownikiem była wyczerpująca. Kartoteka składała się z 49 tys. słów, zebranych, poczynając od lat 60. XIX w., przez licznych działaczy ukraińskiej kultury. Borys Dmytrowycz, oprócz czysto redakcyjnej pracy, dodatkowo zastrzegł sobie prawo wprowadzania do Słownika nowych leksemów. Wszak 49 tys. słów, według przekonania autora, to „mizeria wobec prawdziwych skarbów naszego języka!”. Praca nad Słownikiem została zakończona w wyznaczonym terminie. Słownik to świadectwo naukowego wyczynu B. Hrinczenki i jego żony. Wykonali oni w krótkim terminie pracę, której czy zdołałaby dokonać wielka instytucja naukowa. W 1906 roku Słownik został wyróżniony drugą nagrodą M. Kostomarowa. Pracę Hrinczenki uznano za „najlepszy małoruski słownik w porównaniu ze wszystkimi, które dotąd wyszły”. Dokładna data zakończenia pracy nad Słownikiem to 4 grudnia 1904 roku. Słownik wyszedł drukiem w latach 1907—1909, zawierał 68 tys. ukraińskich słów od I. Kotlarewskiego do początku XX w. Pracując nad Słownikiem, pisarz nie przerywał pracy twórczej. W 1903 roku opublikowano zbiór poetycki „Pysannia B. Hrinczenka”. Borys Dmytrowycz zajmował się przekładami literackimi, badaniami bibliograficznymi, zbierał materiał folklorystyczny i etnograficzny, wykładał w ówczesnej prasie swoje notatki i przemyślenia dotyczące edukacji narodowej. B. Hrinczenko uporządkował almanachy „Dubowe lystia” (1903 r., ku pamięci P. Kulisza), „Doswitni ohni” (1906 r., 1908 r.), popularne broszury „Tiażkym szliachom. Pro ukrainśku presu” (1907 r.), pracował nad indeksem „Literatura ukrainskogo folklora 1777—1900. Opyt bibliograficzeskogo ukazatiela”. Ukazują się także jego prace publicystyczne „Na biesproswietnom puti. Ob ukrainskoj szkole” (1905), „Jakoji nam treba szkoly” (1905), „Narodni wczyteli i wkrainśka szkoła” (1906), szkic historyczny „Bratstwa i proswitnia sprawa na Wkraini za polśkoho panuwannia do B. Chmelnyćkoho” (1907), podręcznik „Ukrainśka hramatka do nauky czytannia j pysannia” (1907) i in. W 1906 roku Akademia powierzyła Borysowi Dmytrowyczowi zrecenzowanie książki H. Małynki „Sbornik materiałow po małorusskomu folkloru (Czernig., Wołynsk., Połtawsk. i niekot. dr. gub.), Czernigow, 1902”. Za recenzję B. Hrinczenko otrzymał złoty medal i potraktował to jako uznanie przez Akademię jego statusu uczonego. Ten okres to czas jego aktywnej współpracy z „Bolszoj Encikłopiedijej. Słowar obszczedostupnych swiedienij po wsiem otrasłam znanija” pod redakcją S. Jużakowa. Borys Hrinczenko rozwinął aktywną pracę społeczną, związaną z organizacją ukraińskojęzycznej prasy, z założeniem Ukraińskiej Radykalno-Demokratycznej Partii oraz towarzystwa „Proświta”. W 1906 roku pisarz pracuje w nowo założonej gazecie „Hromadśka Dumka” (później „Rada”), wydaje czasopismo „Nowa Hromada”. O tym kijowskim okresie życia Borysa Hrinczenki znaleźliśmy w czasopiśmie „Ukraina” (1945 r., nr 8) wspomnienia pisarza Iwana Jerofiejewa, który w okresie znajomości z B. Hrinczenką studiował na Kijowskim Uniwersytecie św. Włodzimierza (obecnie Narodowy Uniwersytet imienia T. H. Szewczenki). Student wybrał jako temat pracy zaliczeniowej „Pytanie o pochodzenie ukraińskich dum”. Pracując nad badaniem zaliczeniowym, I. Jerofiejew zwracał się o konsultacje do znanych naukowców. Daje im charakterystykę, na tle której B. Hrinczenko wyróżnia się swoją ludzkością, gotowością przyjścia z pomocą w najmniejszej ukraińskiej sprawie. Tak więc I. Jerofiejew opowiada: „Żytećkyj bardziej mnie egzaminował, niż radził. Nowego, w porównaniu z jego rozprawą o dumach, nic nie powiedział. Bardzo miękko i przyjaźnie witał nas, studentów, profesor akademii duchownej M. I. Petrow, Rosjanin, ciepły zwolennik i znawca ukraińskiego piśmiennictwa”. Profesor Peretc poradził I. Jerofiejewowi zwrócić się o konsultację do B. Hrinczenki, który miał niepodważalny autorytet folklorysty. Znany był jego indeks folkloru, a jeszcze bardziej — „Etnograficzeskije materiały”. O tym, jak studenci postrzegali B. Hrinczenkę, I. Jerofiejew zaznaczył:
„Z wielkim zainteresowaniem odnosiło się do Hrinczenki w naszych czasach studenckie grono. Hrinczenko interesował nas także jako człowiek niestrudzonej pracy — nauczyciel, publicysta, etnograf, folklorysta, wydawca, popularyzator. Pamiętam dobrze, często powtarzaliśmy jego, zdaje się, ulubione twierdzenie: „Po to jest nieszczęście, żeby z nim walczyć”. Przed nami był pisarz, poeta, jego myśli poruszały głęboko to, „co nie daje spokoju wszystkim uczciwym duszom, wszystkim szlachetnym sercom, umęczonym życiem, znużonym pracą po to, by urzeczywistnić ludzkie szczęście”. Pociągała nas praca lingwistyczna Hrinczenki, dziwiliśmy się, ile sił włożył w swój „Słownik” oraz „Etnograficzne materiały” ze skorowidzem ukraińskiego folkloru. Bardzo interesowała nas też działalność wydawnicza Hrinczenki — rozpowszechnianie popularnych broszur, tak zwanych motylków. Jego przekłady z klasyków, umiejętność wyboru zarówno autorów, jak i tematów: szczerze mówiąc, te mistrzowskie przekłady były ciekawsze niż jego osobista liryka, niby trochę naiwna i przestarzała”. Ze sceny pierwszego spotkania studenta z autorytatywnym uczonym przed czytelnikiem wyłania się wygląd Hrinczenki, jego kijowski byt, prostota i szczerość w relacjach z ludźmi: „Hrinczenko mieszkał w pobliżu Starego Miasta (przy ul. Mariińsko-Błahowiszczenśkiej 67, m. 6. — A. M.). Przyjął mnie w swoim gabinecie. Otworzył drzwi sam, z piórem w ręku — na biurku leżały arkusze zapisanego papieru. Był wysoki, tęgi. Przykuwało uwagę jego wielkie blade czoło. Borys Dmytrowycz sprawiał wrażenie typowego nauczyciela wiejskiej szkoły ministerialnej, wychowanka instytutu nauczycielskiego. W pokoju na półkach — niemal do sufitu — stały książki. Leżały one też wszędzie — na krzesłach, na kanapie. Ale co mnie bardzo zainteresowało — to wielki grawiura: wysoko na ścianie, naprzeciw drzwi, wisiał obraz Jiżakewycza — stary lirnik z przewodnikiem wychodzi ze wsi. W górze nad nimi sunie czarna chmura. Długo stałem przed obrazem. — Oj, i zmoczy ich w drodze deszcz! — mimowolnie powiedziałem, zachwycony realnością rysunku. Hrinczenko zaśmiał się. — Ho-ho, jaka u pana fantazja! Spodobał się obraz? — Bardzo. — I mnie się podoba”. Swoje wrażenie ze spotkania I. Jerofiejew wyraził z zachwytem, wszak „Hrinczenko rozwiązywał kwestie naukowe jasno, bez zbędnej terminologii naukowej, prosto — oznaka znawcy-specjalisty, — przyjął bardzo życzliwie, a obraz, który u niego widziałem na ścianie, tak i stał mi przed oczami… Borys Dmytrowycz poradził mi studiować poezję ludową w ogóle: „Zapiszcie wszystkie pieśni swojej wsi”. Ponad 200 pieśni wysłałem w 1907 roku do Lwowa W. Hnatiukowi. Zapisałem z nutami, jak mi radził Hrinczenko”. Opowiedział I. Jerofiejew także o swojej drugiej wizycie u B. Hrinczenki: „Przebywałem u niego ostatni raz dość długo. Rozmowa toczyła się wokół kwestii literackich. Łatwo i ciekawie było z nim o tym rozmawiać. Wyrażając swoją miłość do jego ballady o Chwesiu — przesławnym hajdamace, powiedziałem, że w naszej okolicy krąży przysłowie: „Raduj się, Chwesiu”, którym wyrażają ironię. Hrinczenko powiązał przysłowie z treścią ballady: „To bardzo prawdopodobne, fakt historyczny, zanotowany także w sprawach archiwalnych”, — i dodał jeszcze jedno przysłowie: „Cały Chweś”, czyli przystojniak. Koniec ballady napisał pod wpływem Lermontowa, którego bardzo kochał. Na pożegnanie Hrinczenko cudownie przeczytał mi swój przekład „Króla Olch”. Bardzo go interesowały moje wspomnienia o towarzyszach z wiejskiej szkoły ministerialnej, gdzie zacząłem swoją naukę. Opowiadałem, ile
Tłumaczenie maszynowe
I myśl: patriarcha lasów Przeżyje mój wiek zapomniany, Jak przeżył moich rodziców. Dzieciątkiem drogim się cieszę, Mówię mu: żegnaj! rośnij, Tobie ustępuję miejsca, — Mnie już gnić, tobie — kwitnąć. I tak codziennie i co godzinę Wciąż mam myśl jedną: Odgadnąć chcę te minuty, Kiedy położę się w trumnie. I gdzie położę się: na obczyźnie Czy w zamęcie bojowym, Czy wśród fal, czy w tej dolinie Spocznie trup chłodny mój? I choć wszystko jedno gdzie gnić Niememu ciału w trumnie, To jednak chciałoby się spocząć W kraju rodzinnym moim. I niech przy mogile nad trumną Młode życie hula, I jaśnieją wiecznym pięknem Obojętne niebo i ziemia. B. Hrinczenko Przekład B. Hrinczenko wykonał we wsi Budajiwka koło Bojarki. Można sobie wyobrazić ten stan, w którym poeta tłumaczył to dzieło A. Puszkina. Według słów żony pisarza, Borys zabierał się za przekład wcześniej, lecz mu się nie udawał. Widocznie ciężka choroba, która nad nim zawisła, utrata bliskich pomogły mu odczuć najsubtelniejsze niuanse puszkowskiej poezji. A współczesnym czytelnikom pomagają odczuć ten stan duszy B. Hrinczenki, w którym przebywał przed swoim wyjazdem na leczenie do Włoch, i oczywiście talent Hrinczenki-tłumacza. Wspomnienia o kijowskim okresie życia B. Hrinczenki, w szczególności jego współpracę z gazetą „Rada”, pozostawił J. Czykałenko. W „Dziennikach” zaznaczył rolę pracy B. Hrinczenki: „Wszystkim znane jest znaczenie B. D. Hrinczenki w dziele kulturalnego odrodzenia Ukrainy. Takiej upartej pracy, takiej energii nikt dotąd z ukraińskich działaczy nie okazywał. W najgłuchsze czasy, kiedy wydawało się, że ukraiński ruch całkiem zgasł, on, niemal jedyny człowiek na Ukrainie, nie stracił wiary w odrodzenie Ukrainy i całą swoją wielką energię i pracowitość użył do tego, żeby obudzić społeczeństwo… Patrząc na pracę Hrinczenki, u wszystkich świadomych Ukraińców odezwało się sumienie. W ogóle, zrobił on dla ukraińskiej literatury tyle, że jego pracy wystarczyłoby przynajmniej na trzech ludzi, i Ukraina nigdy mu tego nie zapomni…”. Jednocześnie J. Czykałenko prawdziwie podkreśla smagającą wymagalność B. Hrinczenki nie tylko wobec siebie, ale i wobec innych — nie cierpiał leniwych… We wrześniu 1909 roku B. Hrinczenko wyjechał z Kijowa na leczenie do Włoch. Lecz to już inna opowieść… Bohdan ZALIZNIAK Czym różni się nowa książka Iwana Dziuby — „Nie osobno wzięte życie” od poprzedniej — „Wspomnienia i rozmyślania na finiszowej prostej”? Tam — „Dziubizmy”, tutaj — „Dziubyzmy”. A jeśli poważnie — w nowej książce Iwana Mychajłowycza, która ujrzała światło dzienne w 2013 roku w wydawnictwie „Łybid”, jest jeszcze nowy rozdział — „Akt trzeci”, — którego nie było w poprzedniej. W nim każdy może przeczytać i o „Republikańskim stowarzyszeniu ukrainoznawców”, i o kierowaniu przez I. Dziubę Ministerstwem kultury („Niezbyt słodka katorga w ministerstwie kultury”), i o „Sprawach encyklopedycznych”, i o Wiktorze Niekrasowie („Nie poddawszy się kłamstwu”). Książka „Nie osobno wzięte życie” — to nie po prostu „ciekawszy zbiór wspomnień i rozmyślań”, to — życie Ukrainy w dwóch czasach — radzieckim i poradzieckim. Przede wszystkim autor wspomina o „jednej bardzo ważnej dla mnie (może najważniejszej) pobudce do napisania tych wspomnień. XX wiek pochłonął w swoje lodowate otchłanie już nie jedną Atlantydę… to Atlantyda środkowo- i wschodnioeuropejskiego małomiasteczkowego żydostwa, to Atlantyda galicyjskiej wsi z jej ciągotami, mimo nędzy, do oświaty, kultem czytelni, szacunkiem do nauczyciela i księdza, pracowitością i pobożnością, odpornością na asymilację, ale także i pokolenie młodej inteligencji, wkrótce zniszczonej lub rozsianej po świecie… Jesteśmy świadkami tego, jak znika Atlantyda starej ukraińskiej diaspory, politycznej emigracji (i nie tylko galicyjskiej, oczywiście) — cały świat ludzkich losów, wysiłków, wysokich i niskich namiętności, różnej jakości wartości, walki i pracy, tworzenia alternatywnej Ukrainy i nadziei na przyszłą wielką Ukrainę…”. To książka o narodzie (sumieniem którego wielu nazywa Iwana Dziubę), w szczególności opowieści o ludziach w ich imieniu — tych, z którymi Iwanowi Mychajłowyczowi przychodziło się komunikować. O mamie i tacie. Czytając te strony, myślisz: Boże, jak prawdziwie pisze autor o wszystkim, a w szczególności — o najbliższych. Był czas, kiedy Iwan Dziuba pracował na stanowisku ministra kultury („Ale najpierw, codziennie, — przegląd listów. Były ich setki, i na to, żeby je „rozpisać” po działach, szła półtorej-dwie godziny, a w tym czasie czekali ludzie, czasem z ważnymi sprawami. Ich też trzeba było przyjąć. Widocznie można było zorganizować to inaczej. Ale ja ponad wszystko bałem się wyglądać jak urzędnik i chciałem być „dostępny” dla wszystkich, a to i tak się nie udawało i nie mogło się udać. Kogoś zdążysz przyjąć i Serhij I. TKACZENKO, laureat Międzynarodowej nagrody im. W. Wynnyczenki (USA)
W tym roku Wołodymyr Browczenko wydał nową książkę poezji. Niewielką pod względem objętości i formatu, którą nazwał „drugim wydaniem wierszyków”. Dlaczego drugim? Dlatego, że ta książeczka jest kontynuacją pierwszego takiego wydania, które ujrzało światło dzienne w ubiegłym roku i miało taki sam tytuł oraz strukturę. Właściwie jest to uzupełnione wydanie tamtej pierwszej książeczki. W ostatnich latach Wołodymyr Jakowycz praktykuje wydawanie właśnie takich kompaktowych książeczek „kieszonkowego formatu”. Prawdopodobnie po to, aby dzisiejszy Ukrainiec mógł je zabrać ze sobą w drogę, bo nie zajmą wiele miejsca. Wydając takie „książeczki za cholewę”, poeta chce nam powiedzieć, że on, podobnie jak w swoim czasie Ojciec naszego narodu — Taras Szewczenko, pisze je na wygnaniu (chociaż poeta cały czas mieszka bez wyjazdu w Kijowie) — z dala od swojego prawdziwego narodu. Narodu, który na kolejnym historycznym zakręcie zaczyna zapominać, kim jest, jaki ma język i kulturę. Pamiętam poprzednią serię solidnych poetyckich foliantów Wołodymyra Browczenki, które miały wymowne tytuły: „Powrót Bogurodzicy” (1999 rok), „Za siwymi kurhanami” (2003 rok), „Prezentacja z modlitwą” (2003 rok), „Przed Pokrową” (2006 rok) — oraz potężne pięcioksięże „Nimby nad wiśniami” (2007 rok). Jak zauważał w tamtych latach Łeonid Czerewatenko, gdyby takie książki wydał ktoś z naszych „wiodących”, to już na wszystkich skrzyżowaniach by o tym mówiono. A Łeonid Nowyczenko w ostatnich latach życia szczerze przyznawał, że utwory Wołodymyra Browczenki przez naszą krytykę „do tej pory nie zostały należycie docenione”. Nasz kraj — w osobie swojego Komitetu Szewczenkowskiego — miał szansę oddać należne swojemu wiernemu synowi, który całe życie z oddaniem pracował na jego rzecz, wkładając w swoje poświęcone mu poetyckie słowo cały talent. Jednak ówczesny Komitet, pogrążony w swoich swarach, tę szansę zmarnował. (...) coś osobiście załatwić: „o, dostępny minister!” Kogoś nie zdążył: „przecież on też biurokrata!” Mój antyurzędniczy syndrom, zapewne, wyglądał na dziwactwo...”). I rzeczywiście: czy wielu urzędników — byłych i obecnych — myśli o tym, jak wygląda w oczach ludzi? Nie mówiąc już — przed samym sobą. A Iwan Mychajłowycz rozmyśla o tym. I nie raz... „...Już mówiłem, że psychologicznie i „mentalnie” nie jestem urzędnikiem, nie jestem biurokratą — ani w złym, ani w dobrym znaczeniu. U nas słowo „urzędnik” to prawie obelga. Zapewne to spuścizna wieków biurokratycznej tyranii — najpierw rosyjsko-imperialnej, potem radziecko-partyjnej. W rzeczywistości jednak urzędnik nie musi być biurokratą, a bycie urzędnikiem to swego rodzaju sztuka, która wymaga talentu i wyuczenia. Talentów menedżerskich. Zwłaszcza gdy chodzi o urzędników wysokiej rangi...”. Lecz najbardziej Iwan Dziuba troszczy się o Ukrainę. Oto fragment z jego wywiadu dla gazety „Donecczyna” (lipiec 2012 roku): „Kierowany aspekt procesów rusyfikacji, wypierania ukraińskiej kultury i języka, był oczywisty za czasów Imperium Rosyjskiego oraz ZSRR i mniej oczywisty obecnie. Ale w rzeczywistości on istnieje (podkreślenie nasze. — B. Z.) i jest potężny. To działanie interesów wielkiego biznesu i obsługującej go partyjnej biurokracji, to niestrudzona praca podległych im środków masowego przekazu, to szeroka propaganda „Ruskiego miru”, nacisk z zewnątrz itd. A teraz mamy jeszcze otwarcie antyukraiński kurs władzy, jednym z przejawów którego stała się tak zwana Ustawa o językach na Ukrainie. Mało tego, że przepchnięta w szulerski sposób (co wszyscy mogli widzieć), to jeszcze fałszywa w swej istocie. To rzekomo ustawa w obronie języków mniejszości narodowych (obrona przed ukraińskim?). Ale czy naprawdę ktoś wierzy, że jej autorom i zwolennikom chodzi o język Greków nadazowskich, Bułgarów naddunajskich czy Mołdawian? Czy jakieś mniejszości narodowe cieszyły się z powodu przeforsowania tej ustawy? Ależ nie. Bo wiedzą, że nie o nich się troszczą. Troszczą się o ten język, który i tak realnie jest dominujący na Ukrainie — rozejrzyjcie się wokół siebie”. A teraz — kilka „dziubyzmów”, którymi „przesiany” jest tekst książki „Nie osobno wzięte życie”: „U tego poety słowa mają generalskie pagony, a idea sterczy jak rogi”; „Bóg lekko przebiera struny ludzkiej duszy”; „Od nadmiaru informacji głowa trzeszczała jak dozymetr”; „Z prawdą, jak z chlebem — z szacunkiem, ale bez ceremonii”; „Na duszy tyle wszystkiego zamarzło”; „Jestem namagnesowany na pracę”; „Wczepiłem się w wskazówki zegara historii”; „Spierałem się z echem własnych słów”; „Talent — to wielka sumienność wobec prawdy”; „W jego sercu z roku na rok wyrastał ogród dobroci”; „Maleńkie wahadło osobistego czasu — i kosmiczne wahadło czasu”; „Wszechświat — to pojemnik czasu”; „Z całych sił potrząsał drzewem idei”... Jestem więc szczerze wdzięczny akademikowi Iwanowi Dziubie, który swoją książką „Nie osobno wzięte życie” potrząsnął drzewem różnych idei — a dokładniej, podał nam, czytelnikom, mnóstwo sensów (znaczeń), które powstawały i powstają do dziś w ukraińskim świecie i wymagają swojego przemyślenia oraz rozwiązania. Przez nas wszystkich. „Do pracy”, „pracujmy” — tymi słowami, z reguły, kończy swój list lub rozmowę telefoniczną Iwan Mychajłowycz Dziuba. Właśnie wydana jego książka — to również wezwanie „do pracy”. Naszej z wami. Nad zgłębianiem różnobarwnej przeszłości, bardzo nieuporządkowanej teraźniejszości i próbą przewidzenia przyszłości.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
szansę stracił, przez co na zawsze okrył się hańbą w oczach tych, którzy jeszcze nie zapomnieli, czym są sumienie i honor. Choć na początku czerwca Wołodymyr Browczenko skończy 82 lata, to w siodle literackim trzyma się jeszcze po kozacku pewnie i zręcznie. Świadczą o tym jego nowe wiersze, które pisze w gatunku miniatur i w których porusza nie tylko palące sprawy społeczne, ale także głębokie problemy filozoficzne:
Wołodymyr Browczenko, jego syn Mykoła i wnuczka Lesia
Ty do mnie jakoś nie przychodzisz teraz.
Ja jeszcze z Bożej woli nie umarłem
I nie umarła moja Ukraina,
Jak nigdy nie umrze słowicza wiosna.
Po swojej ziemi chodzę jakby przybity,
Tęsknię za Miłością i matczynym Słowem.
Krytyczne słowo poety skierowane jest nie tyle przeciwko naszym otwartym wrogom, ile przeciwko „swoim”, — którzy w nowych, niepodległych warunkach dbają wyłącznie o zaspokojenie własnych ambicji i wąsko egoistycznych potrzeb:
Oles Honczar zaczynał jako sierżant,
Wziąwszy do niewoli światową bezmiar,
A ty, tępaku, pozbawiony talentu, chodzisz z generalskim akselbantem, choć dwóch słówek do kupy nie złożysz. Pełen gorzkich wątpliwości («Gdyby się teraz obudził Taras Szewczenko, // Czy chciałby żyć nad Dnieprem?»), poeta w wierszu «Niezależność» zwraca się z modlitwą do najwyższej opiekunki naszego wielocierpiącego kozackiego narodu:
„Przenajświętsza Bogurodzico! //
Cóż to się dzieje? //
Jakby siali, //
A ona się nie rodzi”.
W hajdamackiej duszy poety dojrzewa stanowczy protest:
„Oto pójdę na Dzikie Pole //
I dowiem się, w czym rzecz. //
Tylko żal w serce kłuje, //
Tylko nogi nie niosą…”.
W jego wierszach brzmią nastroje koliszczyźniane:
„Wściekłych złodziei //
Posadźmy na pale! //
Nie wiemy jak — //
Nie ma kiedy”.
W nowych warunkach historycznych («Ci, co na dole, // Zwą się narodem, // Ci, co u góry, — // Lichwiarze») poeta pyta:
„Pytam siebie, cały biedacki ród: //
Dokąd znika ukraiński świat?”.
Nie daje mu to spokoju («Czy będzie świat, czy będzie ludzkość, // Skoro dokoła taka paskudność?»), jednak znajduje odpowiedź:
„Moja trwogo i nadziejo… //
Czy działa Słowo? //
Działa! Działa!”.
Nasze zbawienie — w Słowie, które prowadzi do Czynu:
Czy widziałeś, jak płoną stepy?
Czy słyszysz, jak człowiek jęczy?
Wytrzymały ludu, nie cierp,
Zmieć tę gadatliwą kliką.
Poeta zwraca się z prorockimi słowami do swego narodu («Lecę, płonę jak bolid // Czas spisać testament») — jak do rodzonych dzieci:
„Nie ma co mówić, synkowie… //
W zamęcie nowej doby //
Zostawiam wam tylko wierszyki — //
Moje najdroższe skarby”.
I choć w najnowszym zbiorze dominują tonacje minorowe, a nawet apokaliptyczne nastroje, kończy się on optymistycznie:
Nie smuć się, mój losie, nie płacz,
Jeszcze nadciąga siewca prawdy i wolności.
On wtedy w wiosennym ogrodzie
Zwiastować nam będzie młodą gwiazdę poranną.
Tłumaczenie maszynowe
Stepan NALYWAJKO, ukrainoznawca—orientalista—indolog. Ciąg dalszy. Początek w nr 20 z 2013 r. Hekate i Sparta. Hekate to najwyższa bogini w Sparcie, Sparta to starożytne państwo w Azji Mniejszej na południe od Morza Czarnego, a sparti-spartanie to jego ludność. Nazwę sparti Grecy tradycyjnie tłumaczyli jako „zasiani” i przytaczali mit, według którego sparti to bohaterowie, którzy powstali z ziemi, którą Kadmos (brat fenickiej królewny Europy, którą Zeus pod postacią rudego byka porwał i przeniósł na Kretę, gdzie urodziło im się trzech synów), założyciel Teb, zasiał zębami zabitego przez siebie smoka; znamienne, że również nazwę spory w odniesieniu do Słowian antyczni autorzy tłumaczyli jako zasiani. Sparti-spartanie rzekomo powstali z ziemi w pełnym rynsztunku wojskowym i od razu zaczęli walczyć, a walczyli tak długo, aż pozostało ich pięciu. Istotne jest, że sparti narodzili się z ziemi, że po bitwie pozostało ich pięciu i że w Sparcie sprawami sądowymi zajmowało się 5 osób, niczym współczesny indyjski panczajat „rada pięciu”. Powstanie spartów z ziemi ma bezpośrednie echo w słowach „Księgi Welesa” o krowie Zamuń-Ziemi, od której i od Dażboga powstało 5 staroukraińskich plemion, ogólnie określanych jako krawenci „korowicze”. Sparta nazywała się żona Lacedemona, syna Zeusa, była ona wnuczką autochtona Lelega, lud karyjski nazywał się wcześniej lelegami, w źródłach hetyckich to luluhu, a lelegi są powiązane z Etruskami (por. ukr. nazwiska Leliuch, Leliuszenko). Sparta, według greckich mitów, dała nazwę krajowi i stała się przodkinią spartów, więc z całą pewnością można mówić tutaj o echu matriarchatu, kiedy przynależność człowieka określano po linii matki. Piękna Helena, przez którą wybuchła wojna trojańska, pochodziła ze Sparty. Inna nazwa spartów to lacedemoni-lacedemończycy, a Lacedemon to syn Zeusa i Tajgete, jednej z siedmiu córek Atlasa i Plejone, ogólnie określanych jako Plejady. Plejady, według mitu, prześladował myśliwy Orion, zamieniły się w gołębice, a Zeus wzniósł je na niebo, gdzie stały się gwiazdozbiorem Plejad. Wołos na Ukrainie to gwiazdozbiór Byka, a Byk-Tur razem z gwiazdozbiorem Plejad to Wołosożar. Wołos to odmiana imienia Wles-Weles, które nosi słowiański „bydlęcy” bóg, tożsame z nim jest ind. Wrisz „Byk”, które nosił Śiwa-Rudra — indyjski „bydlęcy” bóg; indyjska nazwa Byka to właśnie Wrisz, Wriszabgha „Byk, Tur”. W Kijowie na Podolu była Turowa bożnica, gdzie stało również wyobrażenie Wlesa-Welesa, podczas gdy wyobrażenie jego żony Mokoszy stało na Górze, obok pałaców książęcych. Uczeni zaznaczają, że gwiazdozbiór Byka oznacza epokę, kiedy w tym gwiazdozbiorze zaczynało się równonoc wiosenna, był on głównym bóstwem dawnych cywilizacji (IV—III tys. p.n.e.). Akademik M. Marr uważa, że Tur był bóstwem nieba u czarnomorskich Etrusków, a oni, przemieściwszy się na zachód, przekazali z czasem tę dawną nazwę Rzymianom, którzy donieśli ją do naszych czasów (łacińska nazwa gwiazdozbioru Taurus). Do spartów wywodziły swój rodowód najznamienitsze rody tebańskie, imię Semele „Ziemia” nosiła tebańska królewna, którą pokochał Zeus i która została matką boga Dionizosa. Semele to frygijsko-trackie bóstwo Ziemi, frygijska Semele to ta sama ukraińska Ziemia-Zamuń (irań. Zamin). Frygijczyków znany indyjski językoznawca i historyk Suniti Kumar Chatterji, o którym już wspomniano, utożsamia z plemieniem bhrigu w wedach, którego przodkiem jest legendarny mędrzec Bhrigu, pradziadek ze strony matki nie mniej legendarnego Jadu, przodka jadawów. A Frygijczycy, podobnie jak Trakowie, Trojanie, Lidyjczycy, Karyjczycy, Etruskowie — to tak zwane ludy iliryjskie. „Księga Welesa” jest przychylna Iliryjczykom, ponieważ są bliscy Rusom i nie raz przychodzili im z pomocą. Indyjskim jadawom tożsame są kronikarskie plemiona Jaćwingów, więc i bliscy im Prusowie-Borusowie, Sambowie i Galindowie-Goladź są spokrewnieni z Frygijczykami, Trakami, Karyjczykami, Trojanami i Etruskami. Napisy z III w. p.n.e. z Kerczu znają boginię Matkę Frygijską (nr 21, 23), tożsamą z Kybele i Hekate. Hekate, Artemida i Tawryka-Krym. Sparta to starożytne państwo na południe od Morza Czarnego, gdzie czczono Hekate-Artemidę, a na północnym wybrzeżu Morza Czarnego była Tawryda-Tawryka, gdzie żyli Tawrowie, którzy czcili tę boginię. Krymscy Tawrowie to ci sami krymscy Rusowie, bizantyjski autor XII w. Ioannes Tzetzes z przekonaniem twierdzi, że nazwa Rusowie jest tożsama z nazwą Tawrowie. Północne wybrzeże Morza Czarnego okazuje się najdawniejszym obszarem, gdzie piśmiennie utrwalono etnonim Rusowie. Różne źródła, przede wszystkim bizantyjskie, podają informacje o Rusach na przestrzeni długiego odcinka czasu, i właśnie o tych, którzy zamieszkiwali Krym. Utożsamienie Rusów z Tawrami i Tawroscytami świadczy o tym, że Bizantyńczycy uważali ich za miejscową ludność, odwieczną w Północnym Nadczarnomorzu. Z krymskimi Rusami najpierw weszli w kontakt Bizantyńczycy, którzy nie rozróżniają Rusi Nadczarnomorskiej i Rusi Naddnieprzańskiej — dla nich to dwie części jednej całości. Z tawrorusami i Tawryką związana jest również Artemida-Tawropola. Właśnie ona, mówi grecki mit, przeniosła do Tawrów młodą Ifigenię, córkę mykeńskiego króla Agamemnona, który dowodził greckim wojskiem w wyprawie na Troję. Zatem Tawrowie-Rusowie znani są Grekom jeszcze za czasów wojny trojańskiej, w XIII w. p.n.e. W Tawryce Ifigenia została kapłanką w świątyni Artemidy, tam z ręki Ifigenii omal nie ginie jej rodzony brat Orestes, który potajemnie przybył ukraść posąg bogini, ale pochwyciła go straż. Siostra ratuje brata i oboje, zabrawszy drewniany posąg bogini, wracają do Grecji. Tam Ifigenia nadal jest kapłanką Artemidy, już w greckiej świątyni. Greckie mity same przyznają, że Dziewica-Artemida przybyła do Grecji z Tawryki-Krymu. Z czego wniosek, że Dziewica-Artemida na Krymie jest autochtoniczna, że jej świątynia i ołtarz są tutaj odwieczne. Bo po co przenosić przeznaczoną na ofiarę Ifigenię aż do Tawryki, gdyby ołtarz i jej świątynia były w Grecji. Inne mity mówią, że Artemida urodziła się w Grecji przypadkowo, bo jej matce Lato (por. Łada) wypadło urodzić ją na wyspie Delos właśnie wtedy, gdy przybyła tam ze swoich północnych, hiperborejskich krain. A w Hiperborei niebywale czczono Artemidę oraz jej brata Apolla, który tutaj właśnie zimował. A Hiperborejczycy żyli na północ od Morza Czarnego, czyli na terenie współczesnej Ukrainy.
W 1890 roku w pobliżu dawnego (obecnie odrestaurowanego) soboru św. Włodzimierza w Sewastopolu znaleziono płytę z białego marmuru z inskrypcją z III w. p.n.e., którą nazwano przysięgą chersonezyjską. Kiedyś było tu wielkie i sławne miasto, stolica Taurów, które źródła antyczne nazywają Chersonezem Taurydzkim lub po prostu Chersonezem, a staroruskie kroniki — Korsuniem. W swojej przysiędze chersonezyjczycy-korsunianie przed swoimi bogami przysięgają „strzec dla ludu sastr i nie wyjawiać niczego tajemnego ani Hellenowi (!), ani barbarzyńcy”. W przysiędze wspomniano boginię Dziewicę — obrończynię i patronkę miasta oraz sastry, czysto indyjski termin na oznaczenie świętych ksiąg — śastr, których najstarszą i najbardziej autorytatywną część stanowią wedy. Znamienne w przysiędze jest również to, że korsunianie-chersonezyjczycy już w III w. p.n.e. przysięgali strzec przed Hellenami-Grekami i barbarzyńcami swoich świętych ksiąg — sastr. Nasi historycy-antykwariusze uważają Chersonez-Korsun za miasto greckie, chociaż w rzeczywistości jest ono tawroruskie. Nazwa Taurów wywodzi się od greckiego tauros „byk, tur”, więc i Rusowie, którzy są Taurami, byczymi, tawryczami, turyczami. To znaczy, że etnonimy Taurzy, Rusowie, krawieńcy są semantycznymi bliźniakami i oznaczają „krowich, byczych, turyczych”. Zbiorczy etnonim krawieńcy obejmuje pięć staroukraińskich plemion (Scytowie, Antowie, Rusowie, Borusowie, Surożanie), a wedy znają pięć plemion wedyjskich, które w „Mahabharacie” łącznie określane są jako Kaurawowie-Kawrawowie. Na Czerkaszczyźnie 4 rzeki i 2 miejscowości mają nazwy Kawraj, Kowraj i Kowrajec, a Czerkaszczyzna to „najbardziej indyjski” obszar Ukrainy, podobnie jak Czernihowszczyzna, Wołyń i Krym. Taurzy to ci sami Rusowie, a Taurzy-Rusowie i Polanie-Rusowie to ta sama ludność; dla autorów bizantyjskich Taurzy-Rusowie i Polanie-Rusowie to nierozdzielna całość. Taurzy-Rusowie znali wedy i śastry, więc znali je także Polanie-Rusowie. Tauryka-Krym i kontynentalna Ruś-Ukraina są geograficznie i historycznie nieodłączne, związki znanych jeszcze z wojny trojańskiej krymskich Taurów-Rusów i naddnieprzańskich Polan-Rusów, kronikarskiego Korsunia i Kijowa — są odwieczne i nieprzerwane. Nieprzypadkowo po trzynastu wiekach od przysięgi chersonezyjskiej właśnie z Korsunia-Chersonezu, stolicy Taurów-Rusów, przyszło chrześcijaństwo do Kijowa, stolicy Polan-Rusów i państwa kijowsko-ruskiego; sam Korsun-Chersonez przyjął chrześcijaństwo gdzieś w V wieku lub przed V wiekiem. Zatem wedy i śastry znali nie tylko Rusowie-Taurzy-Polanie, ale także Scytowie-Skoloci. I jest to zrozumiałe: wszak Scytowie-Skoloci i Taurzy-Rusowie-Polanie to ci sami krawieńcy-Ukraińcy, co z przekonaniem stwierdza „Księga Welesa” na swoich drewnianych tabliczkach. Na takich samych tabliczkach, nawiasem mówiąc, nawleczonych na sznurek, napisana jest także „Arthaśastra” — staroindyjski traktat z I w. p.n.e. o sztuce polityki i zarządzania państwem.
Diva-Partenos Diva-Devi-Artemida-Tawropola nazywano na Krymie, a Partenos „Dziewica”, co odzwierciedlają krymskie nazwy Partenion, Partenit, Partenij, Partenitka „Dzieweczka” (rzeka) oraz Kyz-Kule, Kyz-Tasz, Kyz-Kermen, Kyz-Aul — późniejsze turkijskie tłumaczenia pierwotnych „dziewiczych” nazw (turk. kyz „dziewica, dziewczyna; córka”). Imię Partenos jest spokrewnione z sanskryckim Pritha-Partha „Ziemia”. Inne imię Prithy-Parthy-Ziemi w sanskrycie to Prithadevi „Pritha-bogini”, czyli „Ziemia-bogini”. Imię Partatua nosił scytyjski król, za którego asyryjski król Asarhaddon (680—669 p.n.e.) wydał za mąż swoją córkę, aby zabezpieczyć swój kraj przed Scytami, którzy przez 28 lat panowali w Azji Mniejszej. Imię składa się z Parta+tua, gdzie tua jest tożsame z sanskryckim deva „bóg” (devi „bogini”). Prithadevi oznacza „Ziemia-bogini”, a pochodne od niego Parthadevi oznacza „Syn Ziemi-bogini” — właśnie takie znaczenie ma scytyjskie imię Partatua. Zatem i Scytowie dobrze znali Ziemię-boginię pod różnymi imionami. A Scytowie w „Księdze Welesa” wchodzą w skład pięciu plemion, określanych jako krawieńcy, narodzili się oni z Dażboga i Krowy Zamun, czyli Niebiańskiego Byka i Krowy-Ziemi. Zatem synowie Krowy-Ziemi to parthawowie „ziemianie, ziemianicze”, w czym dopatrują się echa matriarchatu. Parthawa to także starożytne państwo Partia, a Partowie u Herodota to party. Diva-Devi to żeńska hipostaza Śiwy-Rudry, najwyższego bóstwa, tożsamego ze słowiańskim Rodem. Śiwa jest nierozerwalnie związany z białym lub siwym bykiem, jego emblematem jest byk, siedzi on na byku, on sam jest bykiem, podczas gdy jego żona utożsamiana jest z krową. A to, że ludność Ukrainy znała te bóstwa, potwierdza choćby to, że w Białogrodzie nad Dniestrem i na Mołdawance w Odessie odkryto inskrypcje z III w. z imionami Mahadawa i Butanat, tożsame z indyjskimi imionami Mahadewa „Wielki bóg” i Bhutanatha „Władca bhutów”, które określają Śiwę-Rudrę, gdzie bhuty to dobre i złe duchy, tworzące orszak tego groźnego i miłosiernego boga. Tawryjska Diva-Artemida ma archaiczne cechy matki-krowy: na terakotowej płytce, znalezionej w 1946 r. w Chersonezie-Korsuniu, stolicy Tawrów-Rusów, przedstawiono kobietę z głową krowy. Znaleziono tam również monety z wizerunkiem z jednej strony Divy-Artemidy, obrończyni i patronki Chersonezu, a z drugiej — byka, który zapewne uosabia jej boskiego męża — Śiwę-Rudrę-Roda, któremu funkcjonalnie tożsami są Ozyrys, Dionizos i słowiański Wles-Weles. Stefan Bizantyńczyk w VI w. wyjaśnia, że w Taurydzie bóg Ozyrys zaprzągł byki, zaorał ziemię i właśnie od tej pary byków nazwana została tutejsza ludność — Tawrowie, że właśnie z tym bóstwem związana jest nazwa Taurydy-Tawryki, gdyż świętym zwierzęciem Ozyrysa był byk, po grecku tawros. Diodor Sycylijski również mówi, że złote runo strzegli Tawrowie i ich ziejące ogniem byki. Antyczni autorzy indyjskiego Śiwę-Rudrę utożsamiają z Dionizosem, a więc i z Ozyrysem. Właśnie w Taurydzie, według legend, Ozyrys nauczył ludzi uprawy winorośli i rolnictwa. Nawiasem mówiąc, nazwa Korsuń oznacza „Miejsce byka”, gdzie indoiran. kor-kur (to samo co w słowie korrida) oznacza „byk” i odbija się w ukraińskich nazwiskach Czornokur, Kałakur-Kałakura „Czarny wół” i Biłokur „Biały wół”. Jeszcze w III w. p.n.e. Diva-Devi była boginią-wojowniczką i Matką-Pokrową Chersonezu Taurydzkiego, kronikarskiego Korsunia, skąd w X w. wielki książę Włodzimierz przyniósł do Kijowa chrześcijaństwo, sprowadził chrześcijańskich kapłanów i przywiózł chrześcijańskie regalia. Zajmowała ona czołowe miejsce w chersonezkim panteonie, miała swoją rachubę czasu, na jej cześć obchodzono święta-partenie (gr. partenos „dziewica, dziewczyna; córka”), wytwarzano posągi, bito monety, które przedstawiały ją z kołczanem, łukiem i sarną, z rozwianymi lokami, w przepasce lub koronie. Jej świątynia w centrum miasta była główną świętością chersonezyjczyków. Przedstawiano ją także w tak zwanej „wieżowej koronie” — apidzie, która zarysem przypominała zębate mury obronne, skąd pochodzą jej imiona Opida u Herodota, Diva-Obida w „Słowie” i Obidonosica w „Księdze Welesa”. Ind. devi w mitologii oznacza boginię w ogóle, ucieleśnienie żeńskiego pierwiastka, spersonifikowane w obrazach licznych bogiń o różnorodnych funkcjach. Jeśli zaś określenie Devi „Bogini” lub Mahadevi „Wielka bogini” użyte jest jako imię własne, to z reguły dotyczy ono żony Śiwy-Rudry-Roda i występuje pod dziesięcioma głównymi imionami, które odzwierciedlają różne jej hipostazy: sześć uosabia dobre, łagodne, miłosierne oblicze, a cztery — gniewne, ponure, karzące. Granica między tymi hipostazami jest dość umowna, gdyż dla wierzących bogini jest jednocześnie miłosierna i surowa. Ma ona różne ikonograficzne oblicza, w zależności od cech i funkcji, jednak najsłynniejsze są jej wizerunki jako Parwati lub Uma — kobieta o jasnym, uśmiechniętym obliczu i dwóch rękach oraz jako Durga — bogini-wojowniczka, jasnoskóra piękna kobieta z różnorodną bronią w wielu rękach, w jednej z których trzyma trójząb, a w jeszcze innej włócznię. Sanskryckie devi „bogini” jest spokrewnione z ukraińskim diva, divka, divczyna, co odzwierciedla wysoki status społeczny kobiety w dawnych czasach i wywodzi się z czasów matriarchatu, którego wpływ jest do dziś odczuwalny w ukraińskim obrzędzie weselnym, gdzie główna rola przypada matkom młodych. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tak. Ale czego oni chcą od tego szlachetnego narodu, jaką radą i jakim celem się kierują? Tego w żaden sposób pojąć nie mogę. Bo jeśli chcą, żeby Rusi nie było w Rusi, to jest rzecz niepodobieństwa, i to wszystko jedno, jeśli porównać, jakby im się zachciało, aby morze było w pobliżu Sambora, a Berszad niedaleko Gdańska”. Możliwe, dlatego Herburt tak i nie doczekał się w Polsce obiektywnego badania naukowego, a priorytety ukraińskiej historiografii są dobrze znane. Ostatnia poważna publikacja, czyli jej próba, była w latach 50. ubiegłego wieku. Jest to praca magisterska Ludwiki Szczerbickiej, która nie miała dostępu do dokumentów przechowywanych wtedy we Lwowie. Ale właśnie u niej znalazłam to, czego tak dawno szukałam: wiersz „Pastusze”, który był zamieszczony w autobiograficznym dialogu, napisanym w języku polskim, Jana Szczęsnego Herburta „Herkules słowiański”. Później udało mi się odnaleźć prawie w całości tekst dialogu w historii literatury polskiej Michała Wiszniewskiego, wydanej w XIX w., i w ten sposób zobaczyć wiersz w kontekście. Alegoryczna autobiografia napisana jest w tradycyjnym dla XVI wieku gatunku — sporu między Fortuną a Cnotą. Tylko to rozmowa między Fortuną a Herkulesem. Nawet dla współczesnych były niezrozumiałe niektóre symbole, w których Herburt zaszyfrował wydarzenia, miejsca i osoby, które miały wpływ na jego życiowy wybór. Podobny symboliczny język był używany w zachodnioeuropejskiej tradycji literackiej jako środek artystyczny i konspiracyjny. Nazywano go „językiem ptaków”. Pisali nim Rabelais, Cervantes i Szekspir. Na całym świecie teraz, być może, znajdzie się kilka osób, które potrafią tłumaczyć „język ptaków”, bo to wymaga szerokiej erudycji, a nie wąskiej specjalizacji. Jan Szczęsny wydaje „Herkulesa” w Dobromilu w latach 1612—1613 pod pseudonimem Kaspra Miaskowskiego. Ma ich kilka, pseudonimów. W autobiografii Herburt utożsamia się z Herkulesem — wszystkim było wiadomo, że dobromilski magnat był bardzo silny fizycznie i giął rękami podkowy. Tekst należy do czasów, kiedy Herburt przebywał w więzieniu w Krakowie, ale wydany został znacznie później. Możliwe, że później go dopracowywał, a wiersz „Pastusze” jest wstawką z czasów wojny przeciwko gorliwym wprowadzaczom unii, bo właśnie wtedy ta kwestia stała się dla byłego rokoszanina bardziej aktualna. Tekst podawany jest alfabetem łacińskim. W ogóle ten dialog miał pierwotną — ukraińską nazwę „Gadka Hrycia z Fortuną”, ale ukraińska nazwa mogła stworzyć dodatkowe przeszkody dla książki, a Herburt nie chciał palić za sobą wszystkich mostów. Hryć, Grzegorz może być także aluzją do inicjatora renesansowego humanizmu na Ukrainie — arcybiskupa lwowskiego Grzegorza z Sanoka (1406—1477), który stworzył Dwór poetów w Dunajowie (w pobliżu Przemyślan) i cieszył się przez stulecia ogromnym autorytetem wśród polsko-ukraińskiej elity. Ale przeczytajmy sam wiersz, który podaję w oryginale, a także cyrylicą:
Tłumaczenie maszynowe
Halyna PAHUTIAK, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki
W naszych nieoświeconych czasach, kiedy ciekawość staje się coraz rzadszym ptakiem, jak wszystko, co nie przynosi natychmiastowych dywidend, trzeba uciekać się do sztuczek, aby wzbogacić obieg kulturalny o nowe imię czy utwór. Dlatego już od kilku lat wykorzystuję swoje skromne możliwości, aby moi rodacy dowiedzieli się czegoś o imieniu, które należy nie tylko do historii, ale i do literatury — Jana Szczęsnego Herburtu, który przeżył zaledwie 49 lat i zmarł w Nowy Rok, 31 grudnia 1617 roku we wsi Boniewicze w pobliżu Dobromila. Kiedy porusza się jedną warstwę historyczną, nieuchronnie zahacza się o tę, która jest obok. Minęło już trochę czasu, odkąd napisano „Sługę z Dobromila”, ale czuję wewnątrz niezapełnioną pustkę, gdy mowa o Janie Szczęsnym. Może dlatego, że wśród moich przodków była niejaka Emilia Dobromilska, potomkini jednej z bocznych linii Herburtów, która powstała w XVIII w., pokój jej prochom, ta dobra kobieta była rzekomo klucznicą u jakiejś hrabiny. W Dobromilu mówią, jakoby Herburtowie po śmierci zamieniali się w orły, i jeśli ktoś z nich zastrzeli orła, to ród się przerwie. Po śmierci jedynego syna Jana Szczęsnego, który nazywał się Jan Lew, niepokornego człowieka, który przeżył bardzo mało i bardzo dziwnie, i jest pochowany w Dobromilskim klasztorze, ród Herburtów zszedł ze sceny teatru historii. Powiedzmy tu z szacunkiem: sic transit gloria mundi, ale czasem ze sławy pozostaje cząstka wieczności, która przydaje się przyszłym pokoleniom. Czy myślał Jan Szczęsny Dobromilski, że jego niewielki wiersz-pieśń w języku ukraińskim okaże się znacznie ważniejszy niż żarliwe pamflety polityczne przeciwko Jego Królewskiej Mości Zygmuntowi III? Ale o tym nieco później, bo przedwcześnie wyrywać wiersz z kontekstu nie jest dobrze. Tym bardziej, że nawet wśród specjalistów dawnej literatury ukraińskiej imię Jana Szczęsnego Herburtu jest praktycznie nieznane. Bo — nieciekawe. Dlatego przyjdzie nam, prostym pospólstwu, jak umiemy, wprowadzać to imię we współczesny kontekst kulturalny. Historia Rzeczypospolitej to część historii ukraińskiej, i Jan Szczęsny Herburt, jak i tysiące szlachciców XVI—XVII wieku, niezależnie od narodowości i przynależności religijnej, stanu majątkowego, nazywał siebie „obywatelem” tego doprawdy wielkiego wielonarodowego państwa, któremu nie udało się narzucić ani absolutyzmu, ani klerykalizmu, starosta mościcki i wyszeński należał do tych, którzy nie pozwalali tego zrobić. On, wychowanek kanclerza Jana Zamoyskiego, jego siostrzeniec, uczył się na Uniwersytecie Krakowskim, otrzymał błyskotliwe wykształcenie filologiczne w Ingolstadt (Bawaria), był bardzo skutecznym dyplomatą, a potem jednym z przywódców rokoszu sandomierskiego, który poniósł klęskę. Za swoje intrygi przeciwko królowi miał zostać stracony, ale prawo miecza, którym władał marszałek koronny Zygmunt Myszkowski, dało mu możliwość uniknięcia śmierci, jednak odsiedział dwa lata w więzieniu. W Dobromilu Herburt założył drukarnię, która wydawała kroniki historyczne Jana Długosza, Wincentego Kadłubka, Stanisława Orzechowskiego, własne utwory, bronił Rusinów przed przymusowym wprowadzaniem unii i występował za zachowaniem praw autentycznej ludności w województwie ruskim. W ukraińskiej historiografii jego obraz jest nieco zromantyzowany, bo magnat-dysydent wcale nie wzywał do niepodległości Ukrainy, zresztą po co. Był przede wszystkim humanistą, a nie rewolucjonistą, uważając, że osobista niezależność to podstawa prosperującego społeczeństwa. Tę postać uczynili kontrowersyjną sami historycy. Polacy nazywali go „uczonym rozbójnikiem”, bo Herburt, jeden z najbardziej oświeconych ludzi swoich czasów, brał udział w najazdach na sąsiadów, tak zwanych wojnach domowych, i to z takim zapałem, że w czasach, gdy zajmowali się tym praktycznie wszyscy magnaci, wyróżniał się wśród nich. W duszy był trochę anarchistą i lubił epatować swoje możne otoczenie. Sądził, że będzie żył długo i zrobi wszystko, co zaplanował. Ale gwałtowne zubożenie, izolacja, śmierć Gabora Batorego, syna Jego Królewskiej Mości Herb Jana Szczęsnego Stefana Batorego, który obiecywał Herburtowi zrobić go wojewodą siedmiogrodzkim, jeśli ten pomoże mu zostać królem Rzeczypospolitej, doprowadziły tego człowieka do depresji. Możliwe, że pomogli mu odejść z życia jezuici, żeby nie przeszkadzał chrzcić Ruś krzyżem i mieczem. Jego żona Elżbieta Zasławska z rodu Ostrogskich po roku wyszła za mąż, a jeszcze rok później zmarła. Polscy historycy próbowali zrobić z Herburtu mało znaczącą, interesowną osobowość, klasyczny typ nieudacznika, chociaż wysoko cenią jego talent literacki. Gdyby nie przynależność do magnatów, Jan Szczęsny stałby się światłem nauki, niestandardowym, temperamentnym, ale właśnie tacy zmieniają świat. Pisał nienaganną łaciną, jego język polski zachwyca bogactwem, a język ukraiński był w jego czasach językiem komunikacji i śladem Stanisława Orzechowskiego nazywał siebie w listach do papieża Rusinem. W dwutomowej antologii „Ukraińscy humaniści epoki Odrodzenia” zamieszczono votum (przemowę) Herburtu na sejmiku w Wiszni w 1613 roku, słowa z którego są tą cząstką wieczności, która pozostaje po tym, jak sława przeminie: „Na sejmikach braćmi nazywają, a na sejmach — odszczepieńcami. To ja wiem, bo wszystko to praw- Halyna Pahutiak Pastusze, pastusze, Lubliu tia do duszy, A szczo mene boli, Skazu ty do woli. Czerodyku majesz, Riadit jej ne znajesz. Tobi z neiu licho, Jej z tobu nie tycho. Bywal to didojko Mil sia choroszejko. Wolki sia bojaly Czeredu mijaly. Da szczoz nam czynyty! Terpity, terpity. Z Bohem sia ne byty.
O wierszu „Pastusze” wspominał Jarosław Isajewycz w historii ukraińskiego drukarstwa, ale nikt z ukraińskich badaczy nie starał się go odszukać i opublikować. Samego wiersza w żadnym wypadku nie można uważać za pieśń ludową, jak próbowała go przedstawić Ludwika Szczerbicka, nieznająca ukraińskiego folkloru. Tak, to pieśń, ponieważ Herburt był również muzykiem, ale nie można jej przypisać do żadnego z gatunków pieśni funkcjonujących na Bojkowszczyźnie, skąd sama zresztą pochodzę. Po pierwsze, nie odnosi się ona do żadnego obrzędu ani tematyki, po drugie, wyczuwalna jest jej współbrzmienie z psalmami, co wskazuje na związek z reformacją. Sam Jan Szczęsny był formalnie rzymskokatolikiem, ale wśród magnatów panowała tolerancja wyznaniowa. Obraz pasterza, który nie potrafi zarządzać (rządzić) stadem, można interpretować również świecko, ale mimo wszystko ma on nadany odcień sakralności. Motyw „kiedyś wszystko było lepsze”, właściwy dla poezji renesansowej, to po trzecie. Historycy dawnej literatury ukraińskiej mają do czynienia z książkowym językiem poetyckim, ciężkim, wciśniętym w prokrustowe łoże form, które są bardzo dalekie od melodyjności. Wiersz Herburta napisany jest gwarą bojkowską, moja babcia tak mówiła i w głuchych wsiach w Karpatach mówi się nią do dziś. Trzeba było bezbłędnie władać językiem ukraińskim i subtelnie czuć go na poziomie genetycznym, aby stworzyć to małe arcydzieło, które przez 400 lat pozostawało w zapomnieniu. I zostało to napisane na początku XVII wieku. Dopiero sto lat później inny magnat, Iwan Mazepa, którego los przypomina los Jana Szczęsnego Herburta, odważył się uznać prawo języka ludowego do walki o poetycki Olimp.
Tłumaczenie maszynowe
Borys MANŻELA, m. Sumy. Jeszcze w dzieciństwie staje przed nim jego pierwsza dziecięca miłość — pastuszka Oksana Kowalenko, która nauczyła „bez mowy, bez słowa, oczami, duszą, sercem rozmawiać”; potem była młodziutka polska szwaczka Dunia Gusikowska, która nauczyła młodego Tarasa wielu rzeczy w życiu na obczyźnie. Później, w twórczości i w biografii wspomina się Paszę, 16-letnią modelkę, którą Szewczenko „odbił” Soszence; i ona znów pojawia się na horyzoncie jego życia po 15 latach, kiedy odwiedza studio-pracownię starego i chorego Szewczenki w 1859 roku. Była to Niemka Amalia Klöberg. W późnym okresie życia Szewczenki była młoda córka popa Teodozja, córka ojca Hryhorija Koszycia. Jednak swataty nie powiodły się — rodzice byli przeciwni, a córka popa polubiła przystojnego i wykształconego Szewczenkę, głęboko przeżywała tragiczne rozstanie i później popadła w obłęd. Nie było dane połączyć się z tatarską dziewczyną Zabarżad, która przyjaźniła się z poetą w Orenburgu. Podobała mu się Agata Uskowa — piękna i młoda żona komendanta fortu, której portrety malował Szewczenko. Śpieszył się połączyć z lekkomyślną artystką Katią Piunową, z dziewczyną pańszczyźnianą Charytą, która służyła u jego kuzyna Warfołomieja, i wreszcie z Lykerą Połusmakywną. Lecz wszystko to działo się z bezsilności, dlatego też nie doszło do skutku. Były jeszcze uczucia do Marii Maksymowicz z jej czystym, płomiennym erosem. Ale to zauroczenie było dla poety, którego życie dobiegało końca, jedynie platoniczne. „Nie żyjemy, a tylko chodzimy” — wspominał poeta o tamtych latach. Wszystkie wymienione kobiety mu się podobały, niektóre z nich może nawet kochał. Ale między nimi były dwie gwiazdy, dwie błyskawice, które pozostawiły w poetyckiej pamięci poety niegasnący ślad. Czym innym jest zachwycać się kobietą, a czym innym kochać ją całym sercem. W życiu Szewczenki były dwie takie kobiety: jedną kochał on, druga — jego. Pierwsza — Hanna Zakrewska z domu Zasławskich, 21-letnia młoda żona najbogatszego ziemianina Połtawszczyzny Platona Zakrewskiego z Berezowych Rudek. Prawnuk ukraińskiego hetmana Kyryła Rozumowskiego, emerytowany 42-letni pułkownik Zakrewski, zabrał swoją piękność Hannę Iwaniwnę, matkę dwojga dzieci, na bal znamienitych szlachciców, książąt i hrabiów do pałacu ziemianki Tatiany Gustawowny Wołchowskiej (Wilchowskiej) ze wsi Mosiwka (Mojsiwka), obecnie w obwodzie czerkaskim. Tam zajechał poeta-bajkopisarz Jewhen Hrebinka ze swoim znajomym — młodym 29-letnim Szewczenką. Było to na początku lata 1843 roku. W pałacu starej ziemianki zebrała się znamienita liberalna ukraińska szlachta, a wśród nich wczorajszy chłop pańszczyźniany, ale już znany poeta po wykupieniu z poddaństwa i malarz, autor „Kobziarza”. Taras Szewczenko swobodnie czuł się w każdym środowisku, nigdy nie zważał na tytuły i rangi obecnych, nie okazywał żadnej służalczości. Z Tarasem stał się cud przemiany z chłopa-niewolnika w prawdziwego wyrafinowanego dandysa, czemu sprzyjały jego talent artystyczny, dobre zarobki, bliska przyjaźń w Akademii Sztuk Pięknych z Karlem Briułłowem. Był to szczęśliwy, burzliwy, nasycony danymi dokumentalnymi o jego przemieszczaniu się, pracy i zamierzeniach twórczych okres. Właśnie wtedy w jego życie Taras Szewczenko. Portret Warwary Repninej, 1859 r. weszła piękna i młoda, ale zamężna matka dwojga dzieci, która swego czasu uciekła i wzięła ślub ze starszym synem rodziny Zakrewskich, Platonem, którego prababką była Hanna Rozumowska, rodzona ciotka matki księżniczki Warwary Repninej. Taras i Hanna spotkali się pośród szumu balu, gdzie razem tańczyli „Dudoczkę”. Szewczenko siedział obok niej i żartobliwie prosił na pamiątkę choć jeden błękitny kwiatek, którymi była ozdobiona suknia księżnej. Młoda kobieta żartowała i, żartując, odmawiała. Ale Taras mimo wszystko oderwał kwiatek. Współczesny poecie Ołeksandr Afanasjew-Czużbynśkyj przypadkowo zobaczył ten kwiatek u Tarasa po około dwóch latach. Szewczenko zmieszał się, bo był to drogi i tajemny znak wspomnienia. Wspominał o tym poeta nawet po zesłaniu, a w 1860 roku, kiedy oddawał do druku swój najbardziej liryczny wiersz, nad którym stały tylko dwie litery „H. Z.”. Tajemnych i jawnych spotkań między nimi było niemało. Już w Jahotynie Warwara Repnina napisze o obiedzie w rodzinie, podczas którego rozwijał się romans między Szewczenką a Hanną. „Zaczął uważnie patrzeć na nią. Uśmiechnęła się i spojrzała na niego przyjaźnie — i między nimi zaczęła się niema rozmowa oczu. Był wesoły i rozmowny, ona milcząca i uważna tylko na niego jednego” — wspomina Repnina. Na zesłaniu poeta będzie pisał o tym bankiecie, balu i obiedzie: „A ty, losie! A ty, mój spokoju! Moje święto czarnobrewe, i dotąd między nimi cicho, pysznie przechadzasz się? I tymi oczami, aż czarnymi — błękitnymi, i dotąd czarujesz ludzkie dusze? Czy jeszcze dotąd dziwią się próżno na postać giętką? Święto moje! Jedyne święto!”. Nad wierszem „Nie ma gorzej, jak w niewoli”… stoją dwie litery — H. Z. Szewczenko szczerze zakochał się w zamężnej kobiecie, co świadczy o jego znacznej swobodzie w życiu prywatnym. W notatce do brata męża Hanny poeta z Jahotyna pisze: „A Hannie urodziwej powiedz… Zaraz przybędę z pędzlem i farbami na cały tydzień; powiedz, i że aż płaczę, że przeklęta zawieja tym razem ze mną tak zażartowała…”. Szewczenko namalował zdumiewający portret Hanny Zakrewskiej, o którym M. Szahinjan napisze: „Na żadnym innym z portretów, stylizowanych według mody tamtego czasu, nie ma takich oczu, nie ma tak pełnego, tragicznego, dusznego życia oczu, tak pełnego łez i czułości wymownego spojrzenia, jak na portrecie Hanny Iwaniwny Zakrewskiej. Oczy mają osobliwość, wydają się czarne, ale kiedy się przyjrzysz, widzisz, jak starannie Szewczenko utrzymał w nich prawdziwy ich kolor, jaśniejącą wokół wielkich źrenic głęboką błękit”. Zatem oczy u Hanny były niebieskie. W roku przed śmiercią drukuje on ten wiersz z dedykacją: „Na Ukrainę…”. Gdybyśmy spotkali się znowu, Czy ty przestraszyłabyś się, czy nie? Jakie ciche słowo Wtedy powiedziałabyś mi? Lecz to się nie stało, bo rajskiemu świętemu cud-kochaniu położyła kres fatalna notatka Ołeksija Kapnista z 2 lipca 1843 roku. „Powierzono mi prosić Pana, aby nie wstępował Pan, jak Pan planował, do Zakrewskiego, a przede wszystkim nie pisał Pan do niego w żadnym wypadku. Znam Pana i jestem całkowicie pewien, że Pan święcie i nienaruszalnie to wykona. Nie smuć się, dobry Tarasie Hryhorowyczu, nie zasmucaj się moją szczerością: nie pochodzi ona z złego źródła. Jeśli przypomni Pan sobie moje słowa, to uzna Pan za mną prawo mówienia do Pana ze szczerością. Tymczasowe zauroczenie znika jak dym, ale często zostają plamy niewidoczne i one mącą naszą duszę, co odbija się w sumieniu. Liczę na stanowczość Pana charakteru i myślę, że Pan wykona moją prośbę nie dla mnie…”. Ta prośba była, najwyraźniej od Hanny, która doznawała nacisku od męża i rodziny, którzy nie chcieli „spowinowacać się” z Szewczenką. Nieugaszone uczucie nabrało jeszcze tragiczniejszych i silniejszych form, bo o Hannie mógł tylko marzyć, przed nim stał jej nieosiągalny obraz, który już nie jego, a jej oczy widzi tylko niekochany. O tym mężu-niekochanym Szewczenko pisze w następnym wierszu, gdzie są takie wersy: „szczery pan, potomek hetmana głupiego”, ale w zupełnie zaszyfrowanej formie, aby nie urazić ukochanej kobiety, która na zawsze odebrała spokój, stała się nieosiągalnym ideałem, z którym porównywał każdą inną dziewczynę, którą poznawał, i która nie wytrzymywała porównania. Dlatego tak łatwo rozstawał się z innymi.
Drugi cios losu Szewczenko otrzymał w majątku księcia M. G. Repnina, dokąd przywiózł poetę Aleksiej Kapnist (1796—1869), który latem mieszkał w tym samym majątku ze względu na swojego chorego syna. Szewczenko był ciekaw obejrzenia galerii obrazów, skompletowanej z wysokim smakiem artystycznym, gdzie znajdowało się dzieło słynnego Tycjana „Danae”, obrazy sławnych Snydersa, Antonio Canaletta i inne. Ale wizyta w Jahotynie nie ograniczyła się do oglądania galerii obrazów. Pojawiły się jeszcze inne, ważniejsze powody, które na długo przywiązały poetę do tego majątku i jego mieszkańców. Formalna przyczyna niby polegała na tym, że Szewczenkę poproszono o wykonanie kilku kopii portretu księcia M. Repnina, pracy szwajcarskiego malarza J. Hornunga. Z czasem Szewczenko wykonał tam także kilka oryginalnych prac malarskich, w szczególności portret grupowy dzieci-wnuków księcia. Właśnie tutaj poeta zbliża się ze starszą córką księcia — Warwarą Nikołajewną Repniną, która zorganizowała salonowe kółko, gdzie urządzano czytania literackie i dyskusje artystyczne. To właśnie księżniczka, wysoko wykształcona, z nienagannym szlacheckim wychowaniem, była duszą tego salonu, gdyż dobrze władała kilkoma językami, dużo czytała z zachodnioeuropejskiej i rosyjskiej literatury pięknej i, posiadając pewien talent literacki, sama próbowała pisać wiersze i prozę. Na tej podstawie nawiązały się u poety dość przyjacielskie stosunki z niezamężną Taras Szewczenko. Portret Anny Zakrewskiej, 1843 r. 35-letnią księżniczką, nieco egzaltowaną, co przejawiało się w jej fanatycznej pobożności. Z czasem te przyjacielskie stosunki przerodziły się w fascynację sobą nawzajem i nabrały bardziej bliskich form. Wiedząc o wcześniejszym zauroczeniu Szewczenki Anną Zakrewską, rozstanie z którą boleśnie przeżywał, księżniczka chciała jakoś pocieszyć poetę i okazywała mu szczególne uczucia, które Taras odbierał jako siostrzane. Lecz ta bliskość wczorajszego chłopa pańszczyźnianego i córki księcia nie spodobała się dumnym książętom, zwłaszcza po tym, jak Kapnist opowiedział o stosunkach Szewczenki z Zakrewskimi. Na radzie rodzinnej stara księżna surowo oświadczyła córce: „Warret! Nie rozumiem, co może być wspólnego między przedstawicielką starego rodu szlacheckiego i prawnuczką hetmana Razumowskiego a wczorajszym chłopem pańszczyźnianym”. Wtedy młodego poetę i malarza tymczasowo wysłano na domowe „zesłanie” — do najbardziej oddalonego majątku syna księcia, Wasyla Repnina, który znajdował się we wsi Andrijiwka (obecnie rejon romeński w obwodzie sumskim). Książęta myśleli, że to zgasi ogień ich uczuć i młody artysta zrozumie swoje miejsce w życiu. Szewczenko odebrał to jako zniewagę, a zranione, nieszczęśliwe serce i dusza poety szukały wyjścia z tej sytuacji. I jako wynik pobytu w głębokiej wsi — pisze poemat „Nieszczęśliwy” (później otrzymał tytuł „Tryzna”). O tym okresie w życiu poety wspomina sama księżniczka. „Wyjechał z moim bratem do Andrijiwki, a w przeddzień jego wyjazdu dałam mu modlitwę, w której wyrażone były moje życzenia dla niego. Powrócił po 10 dniach, w ciągu których dużo o nim myślałam”. (Z listu księżniczki W. N. Repninej do swojego spowiednika Sz. Engorna). Wszystkie podręczniki akademickie i szkolne do dziś twierdzą, że „Tryzna” poświęcona jest dekabrystom, ponieważ stary książę był rodzeństwem wygnanego generała-dekabrysty Siergieja Repnina-Wołkońskiego (1788—1865). Jednak żaden z badaczy-szewczenkoznawców nie zwraca uwagi na to, że T. Szewczenko jako epigraf do swojego poematu „Nieszczęśliwy”, po dedykacji dla Warwary Repninej, postawił Pierwszy List św. Piotra Apostoła, czym podkreśla przyczynę i treść utworu: „Skoro już przez posłuszeństwo prawdzie oczyściliście dusze wasze dla nieobłudnej miłości braterskiej, jedni drugich gorąco miłujcie czystym sercem…”. Z czasem to przesłanie w „sowieckim” czasie wydawcy utworów Szewczenki pomijali, a pojawienie się utworu przypisywali jego rewolucyjnej, prodekabrystycznej orientacji. Warwara Repnina wspomina o tym w swoim dzienniku: „Dwa dni był milczący i chłodny, choć spędzałam z nim prawie cały dzień, dlatego że pracował nad portretem dzieci mojego brata, a ja zabawiałam je, żeby siedziały spokojnie. Ostatnie trzy dni jego pobytu był szczery, po bratersku czuły i dobry. Wreszcie nadszedł dzień i godzina jego wyjazdu. Ze łzami rzuciłam się mu na szyję, przeżegnałam mu czoło, a on wybiegł z pokoju. Szewczenko jest taki dobry i serdeczny, opowiedział mi o swojej krzywdzie ze strony Łukaszewicza, płakał z żalu. Widzieć, kiedy mężczyzna płacze, zwłaszcza gdy się go gorąco kocha — to bardzo boli, i ja, żeby uspokoić go, przycisnęłam jego głowę do swojej piersi, objęłam go, pocałowałam jego rękę, całowałabym i jego nogi. Udało mi się uspokoić go. Bardzo przywiązałam się do niego i nie zaprzeczam, że gdybym widziała z jego strony miłość, ja, może, odpowiedziałabym mu namiętnością”. Głęboko i szczerze szanując Warwarę Repninę, przez długie lata zachowywał wspomnienie o ich szczerej przyjaźni. „Bardzo często w moim odosobnieniu wspominałem Jahotyn i nasze łagodne i ciche rozmowy. Wszystkie dni mojego pobytu kiedyś w Jahotynie są i będą dla mnie pięknymi wspomnieniami” — pisał poeta do księżniczki z Orenburga w liście z 1849 roku. A później napisze: „Ja z ciała i z ducha jestem synem i rodonym bratem ludu, to jakże mogę »zjednoczyć się z pańską krwią«”. Miłość i kobieta grały w życiu T. Szewczenki znaczącą rolę, chociaż jego życie intymne świadomie usuwano z biografii klasycznego poety-rewolucjonisty lub po prostu przemilczano. Ale po to, by poezja była wieczna, potrzebuje ona miłości i prawdy, piękna i erosa, nienawiści, nieporozumień i śmierci. Kto więc inspirował Szewczenkę do twórczości? Tysiące stron zapisano, setki archiwów przebadano, aby odtworzyć wizerunki tych, których kochał wielki Poeta.
Tłumaczenie maszynowe
Switłana CZORNA — Już od dwudziestu lat państwo nie wydziela nam na wykopaliska ani kopiejki — mówi uczony sekretarz Instytutu Archeologii NAN Ukrainy Ołeksij Korwin-Piotrowski. — Ekspedycje pracują dzięki międzynarodowym grantom, składkom charytatywnym oraz entuzjazmowi ludzi. Dobrze, gdy władze lokalne słyszą archeologów i pomagają jak mogą. Jednak w większości naukowcy liczą na wsparcie mecenasów. Ale ich pomocy dla wszystkich nie wystarcza. W zeszłym roku, według słów Wołodymyra Mezencewa, współkierownika ukraińsko-kanadyjskiej ekspedycji badającej hetmański Baturyn, ich projekt znacznie się skurczył. Z powodu braku środków raczej nie będzie mogła pracować dalej także ekspedycja, która odnalazła miasteczko zaporoskie Samar, którego mieszkańcy założyli Siczosław-Dniepropietrowsk. A jeśli na wykopaliska zamiast historyków przyjdą „czarni archeolodzy” (na ich koncie, według świadectw specjalistów, jest już kilka tysięcy monet z rezydencji chana pod Popasną), to zabytek epoki kozackiej zostanie na zawsze utracony dla nauki. Historia rzeczy — historia narodu Jakieś 120 lat temu o trypolczykach, którzy zasiedlali obszary od Dniepru do Dniestru i od Polesia do Karpat, nikt nic nie słyszał. Odkrył ich dawną kulturę w 1893 roku rodzimy archeolog Wikentij Chwojka. Podczas wykopalisk na ulicy Kiriłowskiej w Kijowie natrafił na niespotykaną dotąd malowaną ceramikę. Wiele skorup, figurek ludzi i zwierząt znalazł także we wsi Trypillia, obecnie w rejonie obuchowskim, skąd pochodzi nazwa epoki, w której tworzono tę terakotę — trypolska. Wszakże, zdaniem uczonych, Chwojka odkrył nie po prostu kulturę archeologiczną, a cywilizację. Przecież wspólnota, o której opowiadają nam tysiące artefaktów, obejmowała niemałe terytorium — prawie 200 tys. km kw. Z nich — 190 w Ukrainie. Trypolczycy mieli rozwinięte rolnictwo (uprawiali dziesięć rodzajów zbóż), zakładali miasta, budowali dwu- i trzypiętrowe domy, wynaleźli pionowe krosno tkackie i wiertarkę, koło garncarskie, wytapiali miedź. W ich chatach były progi, drzwi, okna, strychy, a w pokojach — stół, ława, krzesło. W codziennym życiu — różnorodne naczynia, metalowa siekiera, sierp, odzież, obuwie, kalendarz. Na terenach trypolskich zrodziły się nauka i technika, agronomia, matematyka, medycyna, religia i sztuka. O tym wszystkim wiemy dzięki ornamentowanej ceramice, która zachowała niemało wiadomości z czasów przedpiśmiennych aż do naszych dni. Co roku archeolodzy uzupełniają trypolską skarbonkę nowymi danymi. Unikalne wiadomości o życiu naszych przodków minionego lata zebrała ekspedycja pod kierownictwem Dmytra Czornowoła z Instytutu Archeologii NAN Ukrainy w rejonie sokiriańskim na Bukowinie. Tutaj, nad Dniestrem, o którym swego czasu pisał i ojciec historii Herodot, znaleziono niejedno osiedle eneolityczne. Ile z nich poszło pod wodę podczas budowy w 1977 roku elektrowni wodnej, kiedy zmieniano koryto rzeki i tworzono sztuczne morze, nie wie nikt. Z Trypolskiej Atlantydy do niedawna pozostawała chyba tylko wyspa koło wsi Ożewe, gdzie przez kilka miesięcy, przed jej zatopieniem przez elektrownię wodną, pracowała ekspedycja archeologiczna. — Na stanowisku, znanym już w nauce jako Ożewe-wyspa — mówi Ołeksij Korwin-Piotrowski — odkopano dziesięć trypolskich domostw. Cztery z nich dobrze się zachowały. W chatach znaleziono wiele narzędzi pracy: noże, siekiery, obijaki do obróbki krzemienia. Wśród artefaktów są i takie, które wcześniej nam się nie zdarzały. To wielkie gliniane krzyże i duże ceramiczne tablice, których przeznaczenie jest na razie niezrozumiałe. Swoją opowieść Ołeksij Henrychowycz ilustruje fotografiami i szkicami z ostatniej ekspedycji. Pokazuje słynne trypolskie naczynia, w ornamentyce których przeważały biała, czerwona i czarna farba (czyż nie stamtąd te kolory na wyszywankach?). Misy i garnki, na których znakami-symbolami mistrzowie przedstawiali i swoje życie, i Wszechświat, mają po sześć tysięcy lat. Już wtedy rzemieślnicy dobrze wiedzieli, jak z gliny zrobić łyżkę, kubek, wazę na owoce czy kwiaty, rytualną czarę do świątyni. I nie rzecz codzienną, a wykwintną i piękną. Na stanowisku Ożewe-wyspa ceramicznych dzieł sztuki okazało się niemało. — Znaleziono kilkaset sztuk całych, nieuszkodzonych naczyń — kontynuuje opowieść archeolog. — A jeśli liczyć fragmenty, to są ich tysiące. Takie rzeczy zdarzają się nieczęsto. Wszakże uderza nie tylko ilość terakoty, ale i jej różnorodność, rozmiary. Jak nie dziwić się temu, że dawni mistrzowie wytwarzali i bardzo duże, i maleńkie talerzyki czy kubeczki. Puchary z wyspy mają w wysokości zaledwie pięć centymetrów. — A oto wielkie zbiorniki na ziarno i misa o średnicy prawie metra, pomalowana na czarno na różowym tle, trafiły nam się na wykopaliskach w Talankach, osiedlu-gigancie w obwodzie czerkaskim — dzieli się wrażeniami Ołeksij Korwin-Piotrowski. — Sześć tysięcy lat temu to pramiasto miało ogromne terytorium, według ostatnich danych 450 hektarów. Odkryto tylko jego część, więc przed nami jeszcze wiele ciekawych znalezisk. Jak trypolczycy woły zaprzęgali Ekspedycja w Talankach badała technologie eneolitycznego budownictwa domów. Obiektem uwagi uczonych, którzy metodą mikromagnetycznego pomiaru (sprzęt przywożą koledzy z Niemiec) w ciągu kilku dni składają mapy dawnych osiedli, stał się wielki dom. Kiedy badacze zdjęli warstwy ziemi, mogli „wejść” do sieni, gdzie przechowywano zbiory i sprzęt rolniczy, oraz do dwóch pokoi mieszkalnych. — W pierwszym stał piec-ołtarz — mówią archeolodzy. — W drugim było miejsce pracy gospodarza, gdzie zajmował się bednarstwem lub obrabiał skóry. A może robił dziecięce zabawki? Dwie z nich, 25-centymetrowe modele sań, którymi posługiwali się w gospodarstwie trypolczycy, leżały pośrodku chaty. Lepiąc z gliny zabawkę dla swojego dziecka, mistrz wprawną ręką postawił na płozach dzban. Na inne saneczki, w które zaprzągł parę wołów, garnek. W takiej „cysternie”, zapewne, przewoził wodę dla gospodarstwa. Garncarz zabawki pomalował kreseczkami i krzyżami, a w górnej części płóz zrobił dziurki na sznurek. Na tołoce ciasno tylko pieśniom Wszystkie znalezione artefakty archeolodzy już przekazali do zbiorów
Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego „Kultura trypolska”, który znajduje się we wsi Lehedzyne w obwodzie czerkaskim. Muzeum, utworzone w 2003 roku, jest interesujące nie tylko ze względu na ekspozycje, ale także dlatego, że podjęto tu próbę odtworzenia domostw trypolskich. Pełnowymiarowa rekonstrukcja dwupiętrowej chaty zakończyła się jej spaleniem w celach naukowych. W ten sposób mieszkańcy dawnych osad co 50—80 lat oddawali swoje domy ogniowi i przenosili się w nowe miejsce. A żeby zbudować nowe domostwa czcicieli słońca, w Lehedzynem zorganizowano tołokę. Rok po roku przybywało w niej nowych ludzi i pomysłów. Teraz za każdym razem w czerwcu miłośnicy tradycji trypolskich (a wśród nich ludzie różnych zawodów i w różnym wieku) zbierają się razem i, tak jak robili to przodkowie, mieszają glinę, smarują nią w zbudowanych zgodnie ze wszystkimi zasadami Trypola chatach podłogę i strych, bielą ściany. W jednej z chat metodą tołoki zbudowano piec, wypełniono pokoje malowanymi naczyniami, przedmiotami codziennego użytku, przedmiotami sakralnymi. Teraz można tu nie tylko podziwiać autentyki, ale także potrzeć zboże na granitowym żarnie, posmakować kuleszy według tysiącletniego przepisu. — Minie trochę czasu — przekonują miejscowi mieszkańcy — i w Lehedzynem będzie trypolski chutor z warsztatem garncarskim. Zbudują go wspólnymi siłami. Wszak na ziemię czerkaską, by pomiesić glinę, przyjeżdżają z Kijowa, Lwowa, Charkowa i innych miast. Sekretarz naukowy Instytutu Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy jest przekonany, że tołoka leży w mentalności naszego narodu, jest sposobem jego bycia. Jeszcze dzisiaj w wielu wsiach, i tak było od wieków, zbierają się razem krewni i sąsiedzi, aby coś budować, sadzić ogród czy zbierać plony. A zaczęło się to grupowanie w Trypolu. Panu Ołeksijowi udało się w zeszłym roku po raz pierwszy znaleźć i zbadać w Talankach place, na których nasi przodkowie zbierali się na tołokę i mieszali glinę do budowy swoich domostw. — Razem pracowało tu 60—80 osób — mówi archeolog. — Tak duże były rodziny, rody. Stawiali swoje chaty obok siebie, jedna za drugą. Współczesne technologie komputerowe pozwalają skanować ziemię i pod warstwą gruntu zobaczyć całą trypolską ulicę, którą to właśnie dotarła do nas piękna ukraińska tradycja zbierania się na tołokę. Czy Trypolanie byli pierwszymi rolnikami i czy to właśnie oni wynaleźli koło i udomowili konia? Co robił chan Złotej Ordy w swojej rezydencji na Ługańszczyźnie? Jaką była kozacka twierdza Kalmius, odkryta w samym centrum Mariupola? I kto naprawdę założył Dniepr — Katarzyna II czy Zaporożcy? Odpowiedzi na te pytania zeszłego lata szukali archeolodzy, którzy ze swoich ekspedycji przywieźli niejedną sensację. Wśród nich — odkrycie trypolskiej świątyni o powierzchni 1200 m kw., wykopanej przez Mychajła Widejkę w Nebeliwce na Kirowohradszczyźnie, eneolitycznej „fabryki” nad Dniestrem, mennicy chana Abdullaha z dynastii Batuy w rejonie popasniańskim. Znaleziono tu dużą liczbę miedzianych i srebrnych pieniędzy, a także półfabrykaty do ich bicia. Historycy są zgodni co do tego, że wcześniej podobnych zabytków na terytorium Ukrainy nie wykrywano. Wszakże dalsze badania unikalnych obiektów są zagrożone.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
jego wypolerowany przekrój przypomina po prostu fantastyczne krajobrazy. Tak zrodził się pomysł stworzenia ikon, wpisując wizerunki świętych w kamienne tło”. Te dzieła ukazują ukraińską sztukę sakralną jako zjawisko szczególne w wymiarze narodowym oraz religijno-filozoficznym.
Tłumaczenie maszynowe
Ulana WOLIKOWSKA Zdjęcia Ołeksija PLYSKA Warsztat „Niebo na ziemi” założono w Mikołajowie. Jego inspiratorzy, ks. Serhij i Marija Pawelko, w 2004 roku zgromadzili zespół utalentowanych mistrzów ikonografii, wśród których znaleźli się Kateryna Cyrułyk, Kostiantyn Samojłenko, Olha Nesterowa, Natalija Soboliewa oraz Ksenija Hlebowa. Dla wnikliwych współmyślicieli proces pisania ikon to prawdziwe misterium, akt mistyczny, w którym sama ikona staje się nośnikiem boskich energii. Według słów Marii Pawelko, ikonografia to sprawa, podczas której człowiek musi uświadamiać sobie swoją niedoskonałość, nieustannie dążyć do poprawy czegoś, przede wszystkim w sobie i w swoich pracach. Artyści pracują według starodawnych technologii, które sięgają głębokiej starożytności. Technika tempery jajowej bierze swój początek jeszcze ze starożytnego Egiptu, gdzie za jej pomocą malowano sarkofagi. Warto dodać, że technika i materiał ikony mają znaczenie symboliczne. Żółtko symbolizuje narodziny życia, lewkas, którym gruntowane są deski z lipy lub olchy, musi być koniecznie biały, a farba, wykonana własnoręcznie, „dźwięczna” i jasna. Marija Pawelko opowiada, że podczas wytwarzania farby dokonywano własnych odkryć, ponieważ wszystko, co pozostało, to informacje ze źródeł książkowych. Tę wiedzę ikonografowie opracowywali na podstawie własnego doświadczenia. Na przykład istnieje wiele receptur, w których używano roślin obecnie nieistniejących. Dlatego mistrzowie musieli eksperymentować, odnajdywać coś własnego, wykorzystując naturalne minerały i pigmenty. Poprzez grę kolorów, światłocieni, plastyczność form artyści przedstawiają główne tematy ikon — Bogurodzicę, Jezusa Chrystusa, sceny ewangeliczne, orędowników ludzi w niebie. W szczególności „Święty wielkomęczennik Jerzy”, „Święta wielkomęczennica Katarzyna”, „Nasycenie pięcioma chlebami”, „Święte wielkomęczennice Wiara, Nadzieja, Miłość i matka ich Zofia”, „Zmartwychwstanie Pańskie”, „Bogurodzica »Krzew Gorejący«” i inne. Te ikony są świadectwem tego, jak kanoniczność połączyła się ze współczesną autorską interpretacją. Ozdobą wystawy są ikony wykonane na kamieniu: dwie ikony „Objawienie Pańskie”, „Przemienienie Pańskie”, „Zstąpienie do piekieł”, „Zesłanie Ducha Świętego”, „Modlitwa w Ogrójcu”, „Święty prorok Eliasz”. W tych unikalnych pracach niebagatelną rolę odegrała sama struktura agatu. „Egzemplarze agatu, przywiezione z Syberii, początkowo stały u nas jako dekoracja wnętrza — mówi Marija Pawelko. — To agat krajobrazowy, ponieważ jego Ikona zawsze była ważna w życiu Ukraińców, to przewodnik między niebem a ziemią, towarzyszyła człowiekowi od narodzin aż do samej śmierci. Z jednej strony to dzieło malarstwa cerkiewnego, nieodłączna część ukraińskiej tradycji kulturowej, a z drugiej — element kultu religijnego. Jednak obecnie ikona często przekształca się w obowiązkowy atrybut wnętrza, a o jej pierwotnej roli jako wizualnej modlitwy, której podstawą jest rozmowa z Bogiem, zapomina się. Zatem zanurzyć się w światy wiecznego dialogu Boga i człowieka pomoże wystawa „Wieczne symbole” w Centrum Ukraińskiej Kultury i Sztuki. Zaprezentowano tu około 50 ikon rodzinnego warsztatu ikonograficznego „Niebo na ziemi”. PRENUMERATA—2013 PRENUMERATA—2013 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Jewhen BUKET Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotochemicznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład w czerwcu — 21 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y “Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe