Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

OKRUTNA FRUMA — ŻONA SZCZORSA

Слово Просвіти, №25 за 2011 рік

Polski. O tym ostatnim mówił moskiewskiemu posłańcowi Borysowi Michajłowowi w 1690 r. I. Mazepa, który tłumaczył się, że nie tylko u niego siostra pozostała po polskiej stronie, ale i „u wojskowej starszyzny, jak u oboźnego u Wasyla Borkowskiego brat, tak i u innych w polskich miastach krewni są”. Borkowscy byli ważnym kanałem łączności dla I. Mazepy z sąsiednim państwem. We wrześniu 1705 r. polski król S. Leszczyński skierował do I. Mazepy posłańca Wolskiego, który miał porozmawiać z hetmanem o przejściu Ukrainy pod protekcję szwedzkiego króla. W tajnej instrukcji zaznaczono, że konkretnie prowadzić rozmowy o warunkach współpracy trzech państw „dana pełna moc panu Borkowskiemu”. Czyli w Polsce wiedziano, komu I. Mazepa miał zaufać. Krewni podczas spotkań mieli możliwość omówić nie tylko sprawy rodzinne, ale i międzypaństwowe. Z listu generalnego oboźnego z 18 stycznia 1698 r. do swojego zięcia Iwana Zabiły dowiadujemy się, że do Koropa miał przyjechać Mazepa z żoną, a także W. Koczubej, J. Łyzohub „ze swoimi paniami”. Prosił szwagra: „te izby swoje na górze stojące każ dobrze wysprzątać, żeby były ciepłe, bo skoro teraz będzie jaśnie wielmożny do was i w tych świetlicach będzie stał; mnie także niedaleko znaleźć gospodę”. Chodzi, najwyraźniej, o jakieś nieformalne spotkanie, a Borkowski zapewniał jego przeprowadzenie w pobliżu Baturyna, w koropskich posiadłościach swojego zięcia. BEZSENSOWNY WYMYŚL Obraz pobożnego fundatora czernihowskich świątyń, wpływowego ukraińskiego działacza końca XVII wieku, dzięki chorobliwej fantazji niektórych czernihowskich amatorów-literatów i gazeciarzy w połowie i pod koniec XIX w. został zmącony wymyśloną legendą o Borkowskim jako upiorze: „Mówią ludzie: że pułkownik Po nocach błąka się, — To dusza jego strudzona Spokoju wciąż szuka”. W 1890 r. „Czernigowskije gubiernskije wiedomosti”, nie powołując się na żaden dokument, drukują dodatkowe szczegóły z życia generalnego oboźnego: „Jadł mięsne w Wielki Piątek, ciągnął do siebie córki i żony swoich chłopów, tyranizował samych chłopów, ubierał ich w niedźwiedzie futro i szczuł niedźwiedziami”. Do dziś ukazują się artykuły poświęcone fantastycznej niedorzeczności, która pojawiła się prawie 150 lat po śmierci generalnego oboźnego. Trzeba żałować, że podobne „odkrycia”, dokonane bez elementarnego studiowania źródeł, dokumentów końca XVII w., raz po raz są popularyzowane, zniekształcają realia przeszłości i kompromitują działaczy epoki Hetmanatu. Jak nam się wydaje, w wielkiej rodzinie Borkowskich jeden z potomków (koniec XVIII — początek XIX w.) mógł zachowywać się rzeczywiście nieadekwatnie. Ponieważ Wasyl Dunin-Borkowski był w rodzinie Borkowskich najbardziej zauważalną postacią, to właśnie jemu później przekierowywano działania domniemanego potomka-nieluda. A w XVIII w. obraz generalnego oboźnego nie był zmącony żadną fantastyczną niedorzecznością. Przeciwnie, jeszcze za życia był wspominany w książce D. Tuptały „Runo oroszennoje” jako świadek i uczestnik realnego cudu ikony Przenajświętszej Bogurodzicy. Tuptało przy tym wspomniał, że generalny oboźny własnym kosztem wykonał do cudownego obrazu złotą koronę, ozdobioną kosztownościami, a także drogą oprawę. 15 lat po śmierci W. Borkowskiego (4 marca 1702 r.) w cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej odnowiono nagrobek z wielką wierszowaną epitafią, gdzie zaznaczono, że nieboszczyk „zawsze carom i wodzom służył bez pochlebstwa”, a dlatego odprowadzali go w ostatnią drogę arcybiskup Ioan Maksymowycz „i cały stan duchowny”. Ołeksandr JASENCZUK 12 stycznia 1919 roku Pułk Bohuński 1. Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej pod dowództwem Mykoły Szczorsa zajął Czernihów. Dowódca pułku raportował sztabowi 1. Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej: „1. Pułkiem Bohuńskim z walką zdobyto Czernihów. Zdobyto 2 trzycalowe armaty, dużo karabinów maszynowych, karabinów itp. Oprócz tego, wzięto kolumnę samochodową oraz dywizjony pancerny i bojowy...”. Wieczorem czernihowianie na miejskim placu witali bohuńców. Mykole Szczorsowi wręczono wstążkę z napisem: „Za odwagę towarzyszowi Szczorsowi od towarzyszy czerwonoarmistów 8. kompanii”. Obecnie ta wstążka znajduje się w zbiorach muzeum Sił Zbrojnych ZSRR w Moskwie. Po pewnym czasie Mykoła Szczors zginie od strzału czekisty, jak obecnie uważa większość historyków. ROZKAZ — ROZSTRZELANIE A teraz o żonie Mykoły Szczorsa — Frumie Juchymiwnie Chajkinie. Dla czerwonego terroru i niszczenia wrogów bolszewickiego reżimu władza radziecka stworzyła CzeKę — „nadzwyczajną komisję”, którą kierował Feliks Dzierżyński. W miasteczku Uniecza, na Starodubszczyźnie, CzeKą kierowała Fruma Chajkina, która urodziła się w 1896 roku w Nowozybkowie. Jej pretoriańską gwardią stali się Chińczycy, Kazachowie i przedstawiciele innych narodowości, którzy zostali zebrani przez Rząd Tymczasowy do budowy kolei. O jej okrucieństwie pozostały wspomnienia. „Fruma Chajkina — niewielkiego wzrostu, czarnowłosa, chuda, odważny i energiczny dowódca — postrach burżuazji. Okrutnie rozprawiała się z wrogami władzy radzieckiej. Wystarczyło jej dowiedzieć się o nieprzychylnym nastawieniu białogwardzisty lub burżuja-wyzyskiwacza: „Rozstrzelać!” — rozkazywała Fruma. I Chińczycy tę misję wykonywali bezbłędnie” — pisze jeden z uczestników wojny domowej. Rozstrzeliwała Fruma Juchymiwna nie tylko ideowych wrogów rewolucji — inteligencję, ale i bogatych chłopów, którzy uparcie nie chcieli oddawać swojego wyhodowanego ziarna. Jesienią 1918 roku Teffi, znana rosyjska pisarka, Awierczenko, znany rosyjski satyryk i humorysta, oraz jeszcze kilka osób wyrobili w Moskwie dokumenty na wyjazd z Rosji Radzieckiej do Kijowa. Jednak lokalne organy władzy na ogólne zarządzenie rządu bolszewickiego korzystały z takich uprawnień, że te dokumenty nie tylko nie gwarantowały, że zwierzchnictwo punktu granicznego rzeczywiście przepuści tych, którzy wyjeżdżają na Ukrainę, one nie gwarantowały nawet tego, że to zwierzchnictwo pozostawi ich przy życiu. Niszcząc ludzi według własnej woli, lokalni przedstawiciele władzy nawet nie przekroczyliby swoich uprawnień; o nielegalnej konfiskacie mienia nie ma co mówić. Wyjeżdżać z Rosji Teffi i Awierczence przyszło przez Uniecę. O tym, z czym zetknęli się w Unieczy i jak tam pracowała Chajkina, wspominali oboje. Awierczenko w swoim parodystycznym liście do Lenina zwięźle i wesoło napisał tak: „Ty wtedy wydałeś rozkaz zatrzymać mnie na st. Zernowej, ale ja zupełnie zapomniałem ci powiedzieć przed wyjazdem, że pojadę przez Uniecę. Nie spodziewałeś się tego? Swoją drogą, dziękuję ci. W Unieczy twoi komuniści przyjęli mnie cudownie. Prawda, komendant Unieczy — słynna kursistka towarzysz Chajkina początkowo chciała mnie rozstrzelać. „Za co?” — zapytałem. — „Za to, że wy w swoich felietonach łajaliście bolszewików”. Uderzyłem się w pierś i krzyknąłem urażony: „A czytaliście moje ostatnie felietony?” — „Nie, nie czytałam”. — „To nie ma o czym mówić!” A co „nie ma o czym mówić”, ja, przyznam się, i sam nie wiem, dlatego że w ostatnich felietonach — ty wybacz, gołąbeczku, za ostrość — po prostu pisałem, że bolszewicy — to oszuści, mordercy i maruderzy... Najwyraźniej tow. Chajkina nie zrozumiała mnie, a ja jej nie przekonywałem”. („Przyjacielski list do Lenina od Arkadija Awierczenki”) Według wspomnień Teffi, Fruma Juchymiwna na dzień przed spotkaniem z nimi spaliła żywcem rosyjskiego generała, ten przewoził zaszyte Fruma Chajkina w walizce „kierienki”. Ogólnie rzecz biorąc, według wspomnień naocznych świadków, zniszczyła ona w Unieczy około 200 wojskowych, którzy próbowali przedostać się na Ukrainę. CHAYA W SKÓRZANYCH SPODNIACH W tym czasie w Unieczy pojawia się młody przystojniak Mykoła Szczors, który zaczyna formować nową jednostkę wojskową. Kręci się wokół niego wiele kobiet. Na przykład pielęgniarki Sonia Ałtuchowa oraz Antonina Rozenblum. A była jeszcze Esfir Rogg — pierwszy naczelnik wydziału politycznego dywizji, odeska pracownica polityczna z podziemnym stażem. W dywizji przebywała niedługo — została odwołana. Według niektórych danych, w rewolucję Esfir poszła za romantyką przygód i nie wytrzymała prób czasu. W otoczeniu młodych, przystojnych i energicznych mężczyzn wpadła w nałóg narkotykowy i do 1920 roku stała się narkomanką. Jej dalsze losy są nieznane. Jednak kolejne wydarzenia — powstanie nowo sformowanego pułku im. Bohuna, które wybuchło nie w ostatniej kolejności dzięki okrutnym działaniom Chayi (rozstrzelała wielu spośród powstańców) i było skierowane przeciwko niej oraz jej Chińczykom, zbliżyło dwoje dowódców — Chajkinę i Szczorsa. „Wieczorem 21 września w wydziale politycznym zebrał się cały skład dowódczy. Do raportu przygotowywał się M. Szczors. Narada jeszcze się nie zaczęła, gdy nagle ciszę osady rozdarła seria z karabinu maszynowego. Rozległy się strzały z karabinów. W pułku Bohunskim zaczął się bunt. Buntownicy otoczyli pomieszczenie wydziału politycznego, sztab pułku, wtargnęli do gabinetu M. Szczorsa, ogłaszając go aresztowanym. Szczorsowi udało się uciec przez okno. Do godziny 23 buntownicy rozgromili Czeka, aresztowali kilku dowódców, zajęli sztab pułku, dworzec, telegraf, rozpędzili komitet rewolucyjny, zniszczyli tor kolejowy, a także wysłali delegatów do Niemców i hajdamaków z zaproszeniem do zajęcia Unieczy”. Powstanie zostało stłumione, przy czym główną rolę odegrała w tym Fruma: rzuciła granat prosto w tłum powstańców, po czym zniknęła. Po stłumieniu powstania problemów więcej nie było. Fruma Juchymiwna dołącza do Szczorsa i razem z nim rusza na wyprawę na Ukrainę, oczyszczając kulami i ogniem ziemię z „wrogów komunizmu”. O tym, jak robiła to w sąsiednich Klincach, zachowały się wspomnienia klincowskiego krajoznawcy P. Chramczenki (książka „Moje Klince”): „Według wspomnień moich bliskich i znajomych ludzi starszego pokolenia, po wyzwoleniu Klinców od Niemców i hajdamaków rewolucyjny porządek zaprowadzała tutaj żona Szczorsa — Fruma Chajkina (Szczors). Była to zdecydowana i odważna kobieta. Jeździła w siodle na koniu, w skórzanej kurtce i skórzanych spodniach, z mauzerem u boku, którego przy okazji używała. Nazywano ją w Klincach „Chaya w skórzanych spodniach”. Pierwszego dnia pod kierownictwem Frumy wykryto wszystkich, którzy współpracowali z hajdamakami (czyli z rządem hetmańskim, który rządził Ukrainą podczas niemieckiej okupacji w 1918 r.) lub im współczuli, a także byłych członków Związku Narodu Rosyjskiego (ZNR) i rozstrzelano na Orichiwce, na polanie za miejskim ogrodem. Kilka razy polana spływała krwią wrogów ludu. Niszczono całe rodziny, nie oszczędzano nawet nastolatków. Ciała rozstrzelanych ludzi zostały pochowane na lewo od drogi na Berezce, gdzie w tamtych latach kończyły się domy osady. Tak zaczynała się wojna domowa!”. Z czasem Fruma zostaje żoną Szczorsa i rodzi mu córkę — Walentynę. Fruma Juchymiwna przebywa przy Mykole aż do jego śmierci. 30 sierpnia 1919 roku jej mąż został zabity. ZAWÓD — WDOWA DOWÓDCY Niespodziewanie owdowiała Chajkina postanowiła, że lepiej będzie pospiesznie uciekać jak najdalej — aż do Samary — pod pretekstem konieczności pochowania Szczorsa tak, aby petlurowcy w razie możliwego odwrotu Armii Czerwonej z Ukrainy nie odkryli jego grobu i nie zbezcześcili ciała. Później pracowała głównie jako „wdowa po Szczorsie”. W latach 20. i na początku lat 30. Chajkina stworzyła ze szczorsowskich weteranów znaczący ruch. W wywiadzie dla Radia „Swoboda” w 2002 roku A. Drozdow, „moskiewski dziennikarz” i „potomek Mykoły Szczorsa”, mówił: „Skupienie uwagi Stalina w 1935 roku na postaci Szczorsa — to nie ślepa fantazja, nie jakieś natchnienie. Szczors nigdy nie zniknął jako bohater wojny domowej i na długo przed tym, jak zwrócono na niego uwagę na Kremlu, istniał ruch szczorsowski, który, nawiasem mówiąc, organizowała wdowa po Szczorsie. To zjednoczenie bojowników 44. dywizji, czyli Siemionowskiego oddziału partyzanckiego, 12. dywizji, które, o ile pamiętam, do początku lat 30. liczyło około 20 tysięcy osób. Regularnie się zbierali. Była grupa aktywu. Inicjatorem i organizatorem tej sprawy była żona Szczorsa Fruma Juchymiwna Rostowa. Pracowała w Ludowym Komisariacie Oświaty”. Dalej był film Dowżenki i kanonizacja Szczorsa na szczeblu państwowym — wszystko na rozkaz Stalina, i dla Chajkiny nastał „tłusty” czas. W latach 1937–1938 była obecna na próbach opery „Szczors” — pilnowała jakości wykonania. W 1942 roku Fruma razem z córką Walentyną będzie pouczać Dywizję Szczorsowską, która po rozbiciu i odtworzeniu kieruje się na front stalingradzki, by walczyć. L. Jakubow, weteran tej dywizji, wspomina: „Po zaciętych walkach wiosną 1942 roku w rejonie Starego Oskoła nasza Dywizja Szczorsowska znalazła się w okrążeniu. Udało się z niego wyjść z dużymi stratami, po czym dywizja została skierowana na uzupełnienie do Nadwołżańskiego Okręgu Wojskowego, do miasta Barysz w obwodzie uljanowskim, gdzie przez kilka miesięcy przygotowywała się do nowych walk. W tym okresie w jej pułkach przebywały wdowa po M. Szczorsie Fruma Juchymiwna Rostowa-Szczors i jej córka Walentyna. Były obecne na zebraniach i wiecach czerwonoarmistów, występowały z opowieściami o bojowej przeszłości legendarnej dywizji. Wojownicy z wielką uwagą słuchali ich opowieści i przed wysłaniem na front stalingradzki złożyli przysięgę pomnażania heroicznych tradycji bojowych dywizji”. Już od lat 30. Fruma żyła pod pseudonimem „Rostowa” (Rostowa-Szczors) zamiast dawnego nazwiska Chajkina (Chajkina-Szczors). Kiedy dokładnie i dlaczego wolała tak się „rusyfikować” — trzeba zbadać dokumenty. Zmarła F. Chajkina w sierpniu 1977 roku w Moskwie. Tam też została pochowana. Przy przygotowaniu materiału wykorzystano informacje niezależnego portalu miejskiego Uniecza unecha.org oraz strony internetowej „Uniecza: spojrzenie z Jużno-Sachalińska”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn