Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

WIŚNIOWE WSPOMNIENIA

Слово Просвіти, №25 за 2011 рік

Iwan PAWŁENKO SNY Znowu przyśnił mi się wiśniowy sad. Sad mojego dzieciństwa na chutorze Ostriw, gdzie urodziłem się w 45. roku. Sny czasami przywracają nam drżące uczucie pierwszych dziecięcych wrażeń z białego świata, ukrytych w głębinach naszej świadomości, i naprowadzają na wspomnienia. We wspomnieniach wyłania się pierwotny obraz uśmiechniętej młodej mamy, pojawiają się poszczególne fragmenty i idylliczne obrazy ówczesnego życia. A to — wiejska chata ze słomianą strzechą i glinianą przyzbą dookoła niej, która utrzymuje się dzięki wyplecionemu płotkowi z łoziny, podwórko, na którym w cieniu ścielił się gęsty rdest. A na tym podwórku obok stały niewielka stodoła pod wysokim trzcinowym dachem, również wypleciona z łoziny i obmazana gliną zmieszaną z plewami i końskim nawozem, oraz zrąbany chlewik, w którym były odgrodzone stajnie dla krowy, prosiąt i cielęcia. A przy chlewiku tuliły się kurnik i chlew, zbity z olchowych obrzynków. Stodoła każdego lata wypełniała się pachnącym sianem, za które trzeba było oddawać cielę do „SOZ” (Społeczna uprawa ziemi) i wynosić tamże do 400 litrów mleka rocznie. Całe podwórko było ogrodzone wysokim płotem, wyplecionym z łoziny. W ogrodzeniu pięknie rysowała się studnia z dębową cembrowiną i wysokim żurawiem, do którego było przymocowane osikowe wiaderko, zrobione przez bachmackich bednarzy, z kutym w miejscowej kuźni uchem. Przy studni był przełaz, od którego przez ogród prowadziła ścieżka do chaty mojego dziadka (ze strony ojca) Fedora Antymonowicza. A od 1950 roku, gdy dziadek zmarł, mieszkał tam młodszy brat ojca Iwan Fedorowycz (ur. 1918) z wspaniałą żoną Anną Nykyforiwną, etniczną Rosjanką. Pobrali się na froncie w piekielne dni pod Moskwą, przeszli wojnę aż do Niemiec, ocaleli i szczęśliwie wrócili do Ostriwa z niemieckimi muzycznymi trofeami — akordeonem i bajanem oraz rowerem „Diamant”, które z czasem z powodzeniem opanował mój starszy brat Andrij. Na końcu ogrodu na całą jego szerokość (70 m) rósł wiśniowy sad, który rozrastał się sam z pomocą ptaków (wróbli, srok, szpaków), które lubią dojrzałe wiśnie i jak ludzie wypluwają z nich pestki, które potem wschodzą gęstymi zaroślami. To było jakieś magiczne miejsce, które do tej pory często ukazuje mi się w snach. Od pierwszego dnia wojny (1941) ojciec wykopał tam ziemiankę (schron), dokąd tłoczyło się wielu ludzi podczas bombardowania przez niemieckie lotnictwo, w tym uchodźcy z Bachmacza, który bombardowali tak, że papierki z rozbitych bachmackich urzędów latały aż nad Ostriwem. Wiśniowe dzieci tego sadu cały czas się mnożyły. Stare drzewa wycinano, a młode podrastały i obficie rodziły czarne, kwaśno-słodkie, soczyste jagody, które swoim nasyconym smakiem wywoływały cierpkość. Wiśni rodziło zawsze dużo. Wielką radością było je rwać, jak zaczynały dojrzewać, a potem rwaliśmy wiadrami, zsypywaliśmy do beczek i wieźliśmy na bazar, a część suszyliśmy na zimę na kompot. MAMA Przed tym, jak odejść na tamten świat, mama często wspominała przeżyte chwile. Śpieszyła się opowiedzieć o swojej młodości: jak panienkowała, jakie miała przyjaciółki, jakie pieśni wtedy śpiewano. Słuchałem nie przerywając, bo czułem, że to spowiedź przed Bogiem i przed synem. Wspominała też o grozie wojny, a płakać zaczynała, gdy dochodziła do wielkiego głodu 1932—1933 lat. Raz opowiedziała mi związaną z wiśniami przygodę. Było to w 1933 roku. W tym głodnym roku jagód urodziło się niemało. Ojciec leżał niemocny po zranieniu przez bandytów, a mama przed niedzielą narwała pełną ośmiowiadrową beczkę wiśni, upiekła placek z otrąb i żółtej łobody dla dziecka. A w niedzielę rano włożyła placek za pazuchę oraz razem z małoletnim Andrijem, moim starszym braciszkiem, zawiozła na wózku wiśnie na bazar do Bachmacza o 12 km, żeby coś wymienić za jagody. Dowiozła to do Bachmacza, a tam po wsi ludzie głodni — kto leży pod płotem spuchnięty w bezsilności, a silniejsi — wycieńczeni prosili o jałmużnę. Mama im dawała wiśnie. I już zostawało pół beczki, jak doszli do bazaru. A tam podchodzi do niej zupełnie wycieńczona, bardzo chuda kobieta z niemowlęciem na rękach i pyta z płaczem moją matkę: „Dla Chrystusa, dajcie coś dla mojego dziecka, bo umiera”. Wtedy i mama zalała się łzami, wyjęła zza pazuchy placek i oddała tej kobiecie. Ten poruszający przypadek z głodnego życia mama opowiadała, płacząc. Ciężko czegoś takiego słuchać… Czasem mama i tata wspominali swoje młode lata, ale bezradośnie. Wszystko to było u nich jakimś ciężkim aż do bólu fizycznego i owiane złowrogą tajemnicą. Zwłaszcza gdy szeptem mówili o strasznych latach głodu. Świadectw o tym, że w Ostriwie masowo umierali ludzie, nie ma, ale z głodu puchli. Mieszkańcy Ostriwa przeżyli, bo wokół była bogata przyroda — jagody, grzyby, ryby, dzikie jabłka i gruszki. Tego bolszewiccy poplecznicy odebrać im nie mogli. A jeszcze przypominała mama, jak wczesną wiosną na już „kołchozowym” polu skradkiem zbierali przemarznięte zgniłe ziemniaki. Gotowali je i jedli, choć produkt ten był śmierdzący, ale ze skrobią. A dla małych dzieci mieszkańcy Ostriwa piekli placki z liści jadalnych chwastów, zwłaszcza białej łobody i różnych korzonków. Czasami dodawano tam trochę żytnich otrąb. TATA W 1932 roku bandyci-maruderzy zranili mojego tatę w sąsiednim chutorze Mackowe. Było to latem. Tata niedaleko pasł tabun kołchozowych koni i postanowił zajść do krewnych, którzy tam mieszkali. Jak przyszedł do nich, a na podwórku już zabili wujka i ciotkę, zabrali dzban oleju i jeszcze jakieś mienie, ale, jak zeznawał ojciec, żywym zostawili dziecko-niemowlę (nieznany jest jego dalszy los). Ujrzawszy ojca, bandyta strzelił mu w twarz. Kula roztrzaskała szczękę i uszkodziła nerw wzrokowy. Stracił przytomność. Ocknąwszy się z szoku, pełzając przez żyto wydostał się do koni. Opowiadał: tak nieznośnie bolało, że postanowił — lepiej umrzeć i zaczął łapać konie za ogony, żeby któryś uderzył go kopytem i dobił…. Ale mówią, że konie to bardzo mądre i wierne stworzenia. Chata i podwórko mojego dzieciństwa One jakby współczuły ojcu, zwracając do niego głowy i parskały, obdarzając wilgotnym ciepłem z nozdrzy… Goiło się to wszystko bardzo długo i boleśnie — ponad rok. Nawet było tak, że ojciec mówił mamie, żeby go zostawiła, bo twarz ropiała, i to było przyczyną nie tylko fizycznych cierpień, ale i moralnych. A mama wytrzymywała wszystko — dawała radę ojcu z małoletnim Andrijem na rękach i swoim skromnym gospodarstwem… Ojciec od 16. roku życia zaczął ciężko pracować na odcinku kolejowym w Czasnykiwce. Opowiadał, że od pracy aż piersi puchły, ale zarabiał na życie przyzwoicie. Kupił sobie ładny kawalerski ubiór: taliowany kożuch, czapkę barankową kozackiego fasonu, porządne buty itp. Ożenił się z siedemnastoletnią Motrą Dobroriz w 1930 roku. Tylko oddzielili się od rodziców, budując małą chatkę w sąsiedztwie, nie zdążyli się dorobić, a tu — kolektywizacja… …Raz w żniwa ojciec obudził się wcześnie i wyszedł na podwórko, rozejrzał się dookoła i zdziwił się — Dziadek Omelko wraz z krewnymi na polu zamiast dwóch kop skoszonego żyta zastał cztery kopy (kopa — sześćdziesiąt snopów żyta). W ten sposób miejscowi “legioniści” z bandy legendarnego Mychajła Czortka postanowili “zachęcić” Jakyma Fedorowycza, skłaniając go do “wspólnych działań”. I musiał on kategorycznie wyjaśniać relacje z sąsiadem — mordercą Prochorem Dowbyszenkiem, a następnej nocy cudze kopy zabrano z naszego obejścia. Ale zło na ojca było skrywane i zapewne za to srogo zapłacił. W 49-tym, na Wielkanoc, ten pijany morderca z dwoma poplecznikami pchnęli nożem mojego brata Andrija, który po tym walczył o życie przez rok. Odsiedzieli po kilka lat. Ale już za mojej pamięci wojna w duszach trwała, aż póki nie odeszli wszyscy za granicę… Oto ile warte są grzechy zamachów niegodziwych na cudze dobro, choć prędzej czy później zapłata przychodzi. Bandy działały zuchwale. Po okolicznych chutorach Suchowidci, Czasnykiwci, w samym Bachmaczu, a także w innych wsiach byli swoi watażkowie, którzy mieli swoje metody w bandyckiej działalności. Ogromna wieś Kuriń słynęła z bandytów-podpalaczy, którzy puszczali “czerwonego kura” wybranym ofiarom. W Tynyci było takie zbrojne ugrupowanie, które prowadziło walki z “emgiebistami”. W Bachmaczu działał nieuchwytny koniokrad Mychajło Czortok, w Suchowidciach władała banda tak zwanych Czumaków. Byli też swoi chutorowi nocni “legioniści-mordercy”, którzy terroryzowali ludność napadami i kradzieżami albo dorobionego dobra, albo z pola kradli kopy skoszonego przez wiejskich pracowników zboża, które stało przed młóceniem, i przewozili je zgodnie z “przeznaczeniem”. Niektóre takie bandy próbowały wciągnąć do udziału także mojego ojca, ale jego sumienie uchroniło go od tych nieszczęść, a może i od śmierci. Opowiadał ojciec, że mój dziadek, Fedir Antymonowycz, jeszcze przed kolektywizacją miał pięknego ogiera maści siwej w jabłka. Szczycił się nim bardzo i często wyjeżdżał, żeby koń nie stał bezczynnie, a także żeby ludzie zobaczyli. Wypatrzył ogiera i Czortok. Pewnej ciemnej jesiennej nocy psy na podwórku bardzo szczekały (dziadek miał dwa wściekłe psy). Wychodził z chaty nie raz, a psy wciąż szalały. Myślał, że wilki przychodziły. Aż tu nie. Doczekali rana, i oto wchodzi do chaty Czortok i mówi: “Chciałem, Fedirze, od ciebie ogiera pożyczyć, ale sławne psy masz — nie dały!”. Dziadek nalał mu kieliszek i mówi: “Ty, Mychajle, przychodź do mnie w gości nie w nocy, a w dzień, jak wszyscy dobrzy ludzie chodzą”. Ten obiecał nie niepokoić więcej. Ale nie długo cieszył się dziadek, bo ogiera wkrótce zabrali do “SOZ-u”… Zatem przed wojną mieszkańcy wyspy żyli cierpiętniczym “sozowskim” życiem. Ciężka praca, rozbój bandytyzmu trzymały w wielkim napięciu ludzi, którym los wyznaczył gorzką misję, by ze swoimi końmi i wołami, które stały się już “sozowskimi”, rozbudowywać radziecką wieś. Wszystkich indywidualnych rolników, którzy żyli na swoich własnych dziesięcinach, komuniści zmusili do przebudowania swoich chat w dwie ulice, żeby żyli ciasno, niemal jak w komunie. W 1943 roku po wyzwoleniu Bachmacza od faszystowskiej okupacji ojca zmobilizowano na front do tak zwanego “drugiego ezelonu” do służby w 23. Zarządzie Obronbudu NKO ZSRR na stanowisko robotnika 37. oddziału budowlanego. Kopali okopy na pierwszej linii, budowali różne fortyfikacje obronne. Dotarł ojciec do Polski, a stamtąd budowniczych tego oddziału załadowano do wagonów towarowych i wywieziono aż na Syberię na jakieś budowy, gdzie trzymali ich w stanie niedożywienia. Wracał do domu też towarowym, w którym byli chorzy na tyfus. Jechali przez miesiąc. Wielu nie dojechało — wynosili martwych z wagonów na stacjach i gdzieś te trupy zakopywali bez powiadomień. Ojciec dojechał. Zaczęło się powojenne życie, które nie stało się łatwiejsze. Nadchodził głód 1947 roku. Przeżyli go nie tak ciężko, jak wielki głód lat 30., bo była krowa, kury i jakieś tam zboże. Sadu jeszcze nie było. Zresztą nie bardzo starali się sadzić drzewa owocowe, bo obkładano je stalinowskim podatkiem. Obkładano wszystko: inwentarz, drzewa, ziemię… DZIECIŃSTWO Przypominam sobie swoją kołyskę. Była drewniana, płytka, dno z grubego płótna workowego. Wisiała na sznurkach, które wiązały się pod belką stropową niskiego sufitu nad podestem przed piecem, gdzie spali moi rodzice. Tak im było wygodnie tę kołyskę kołysać. Jak podrosłem, to spałem na piecu, gdzie w kominie też był wmontowany mocny hak, do którego, okazuje się, i mnie małego przywiązywali rodzice, żeby nie spadł z pieca w nocy, albo na dzień, kiedy szli do “SOZ-u” do pracy zarabiać dniówki, a ja czekałem na nich tam przywiązany. A dlaczego? A dlatego, że zimą w chacie było 12—14 stopni Celsjusza, a na piecu mimo wszystko było cieplej… Przedszkoli nie było. A latem była wielka rozkosz. Pod nieobecność rodziców w domu, ja

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn