Strona · s. 6strona oryginału ↗
ABY JAK NAJWIĘCEJ ZOBACZYĆ W DRODZE O książce „Ostatni strzał Eerika” (Wydawnictwo „Jarosławiw Wał”, 2011 r.) oraz jej autorze Romanie Kolisnyku z Toronto
Слово Просвіти, №25 за 2011 рік
Zakończenie. Początek w nr 24 z 2011 r.
A on, wyrywając godziny wolne od redagowania czasopisma „Wisti kombatanta”, pisze nowe satyryczne komentarze na tematy dnia. Może jest ich mniej, niż czytelnicy by chcieli. Czasami mu to wypominają. A on odpowiada: „Nic nie mogę poradzić — zbyt leniwa jest moja muza. Boję się ją poganiać, bo jeszcze nagle całkiem mnie porzuci…”. Jak wiadomo, na wszystko na świecie jest usprawiedliwienie i wyjaśnienie. Zwłaszcza u humorystów i satyryków. Niespieszny, nieprzejmujący się drobnostkami, zawsze ciekawy wszystkiego, z czym zetknął się w życiu, nie przepuści okazji, by wszystko dokładnie zbadać, wyjaśnić wszystkie niuanse — taki właśnie jest Roman Kolisnyk w swojej pracy literackiej i dziennikarskiej. Aż trochę niezwykle widzieć go takiego na tle wszechwiedzących mędrców, którzy nie zadają sobie trudu, by zrozumieć, co i do czego dojrzewa i dzieje się w rzeczywistości, a nadąsawszy się jak młode koguty, sypią na prawo i lewo swoimi wyrokami, wcale nie przejmując się tym, by choć o krok zbliżyć się do prawdy. Dla nich najważniejsze nie jest to, co i jak jest, a to, co oni na ten czy inny temat wygłosili. Jak to mówią, zapiał, a tam choćby i nie świtało… Kolisnyk w tym rozumieniu jest doprawdy niczym biały kruk. Niczym ten pejzażysta, który postanowił stworzyć maksymalnie dokładne odbicie tego, co zobaczył, uważnie wpatruje się w rzeczywistość, tak i on raz po raz sprawdza to, co pisze, pod kątem wiarygodności i logiki. Sto razy zwątpi, sto razy dopyta, a potem bardzo ostrożnie, bojąc się czegoś nie uwzględnić, w czymś się pomylić, wyciąga wnioski. To właśnie jest wymownym świadectwem jego po prostu wyjątkowej i zawodowej, i ludzkiej rzetelności, co zdarza się tak samo rzadko, jak i talent. On nie tylko jest szczery, prawdomówny i dokładny w charakterystycznych szczegółach, on jest doprawdy odpowiedzialny. A już humorystyczne i satyryczne zabarwienie to mentalna, a stąd i stylowa osobliwość narratora. Drwiny i prześmiewki smakują jak ostre przyprawy w potrawie. Opowieść Kolisnyka nieoczekiwanymi odcieniami groteskowo uwydatnia ludzi i szczegóły społeczne wokół nich. Bez rejestrów śmiechu dzieła Kolisnyka po prostu trudno sobie wyobrazić. (Jednak w „Ostatnim strzale” z jego burzliwo-dramatycznym kolorytem jest zbyt wiele goryczy i smutku na duszy narratora, i tylko gdzieniegdzie przeziera u niego smutna ironia). Jeśli regularnie czytają Państwo ukraińską prasę Kanady i USA, to z pewnością zwrócili uwagę na to, że oprócz Romana Kolisnyka często drukują się tam satyrycy Ro-Ko, Iwan Kooperatywnyj, Walter Kep, Denys Deputat. Właściwie drukują się oni częściej niż Kolisnyk. Zatem zapewne pracują aktywniej, bardziej ofiarnie. Wychodzi na to, że w porównaniu z nimi Roman Kolisnyk jest autorem nieco leniwym. (Jakie wyraziste porównanie, by porozmawiać na temat: „Satyra wymaga nie tylko talentu, ale i nerwów oraz całego wolnego i niewolnego czasu człowieka, inaczej nie ma co liczyć na osiągnięcie w niej czegokolwiek”. Ale powstrzymajmy się od rozważań na taki temat z powodu jednej istotnej okoliczności). Uważny czytelnik nie mógł nie zauważyć, że Ro-Ko, Iwan Kooperatywnyj, Walter Kep, Denys Deputat nie tylko pisali na tematy, które lubi Roman Kolisnyk, ale i uciekali się do jego „firmowych” zabiegów literackich. Można to zakwalifikować tak: Kolisnyk jest bezsprzecznym liderem i autorytetem „wesołego cechu”, a oni są jego sumiennymi naśladowcami. Historycy piśmiennictwa w takim przypadku twierdzą: to znak szkoły literackiej, w której „nauczycielem” jest Roman Kolisnyk, a uczniów ma zdolnych, którzy we wszystkim oglądają się na maestro. Zrozumiały i przekonujący wątek literaturoznawczy. W sam raz dla zwolenników wszelkich możliwych schematów i aksjomatów, które upraszczają wszystkie zawiłości tego, co nazywa się bardzo tajemniczo — twórczością literacką. Ale za wszystkimi tymi imionami nie stoją naśladowcy Romana Kolisnyka. Nawet nie wiadomo — lepiej nazwać ich jego literackimi braćmi czy literackimi dziećmi? A może jakoś inaczej?.. Za towarzystwem tych wesołych imion stoi jedna jedyna osoba. To dobrze znany i dobrze nam znany Roman Kolisnyk. I nikt więcej. Autorzy, których imiona wymieniono wyżej, to fikcja, literacka mistyfikacja Kolisnyka. Bez niej on nie może. Według jakich kryteriów Kolisnyk rozdziela utwory, darując ich autorstwo swoim współautorom, wie tylko on sam. A czytelnicy niczego nie podejrzewają i wierzą w istnienie tych wymyślonych autorów. To chyba najwyższy komplement dla Romana Kolisnyka. Nawet najbardziej lojalni wobec niego krytycy raczej nie zdobędą się na taki. To uznanie. Co więcej — wielokrotne. Dopiął swego, by czytelnicy uznali nie tylko bezpośrednio Romana Kolisnyka, ale i wszystkich tych, których „urodził”. Kiedyś pewien francuski pisarz, laureat prestiżowej Nagrody Goncourtów, nagle zaczął pisać pod ściśle tajnym pseudonimem i jeszcze raz został laureatem tejże nagrody — przypadek absolutnie unikalny, współbrzmiący chyba tylko z tą sytuacją. Można przeprowadzić obrazową analogię: Roman Kolisnyk nie jest samotnym indywidualistą, jak to zazwyczaj bywa z człowiekiem przy biurku, a satyrykiem-orkiestrą. Liczba jego literackich masek, a także bogaty arsenał gatunkowy sprowadza takie stwierdzenie do rangi zwykłego aksjomatu. Pewnego razu w Kijowie wywiad z nim przeprowadzał korespondent „Literaturnej Ukrainy”. Byłem przy tej rozmowie i również otrzymałem autokomentarz z pierwszej ręki. Kolisnyka zapytano, jak doszedł do takiego życia, że został pisarzem. Wysoki, siwowłosy, niezmiennie ironiczny Kolisnyk odpowiedział: „Samo do mnie przyszło. Nie planowałem tego. Jak kończyłem szkołę średnią, myślałem, żeby zostać inżynierem. Bardzo lubiłem matematykę i całkiem dobrze się w niej orientowałem. Ale już wtedy lubiłem czytać utwory humorystyczne, a nawet sam próbowałem pisać. Ale nie odważałem się z nimi występować. Więc pisałem dla swojego kolegi, a on występował…”. Pan Kolisnyk z filozoficzną ironią opowiada, jak rzucało go po świecie życie, jak czasami próbował pisać poważne rzeczy, ale w tych pismach nieodmiennie przebijały się ostre ząbki satyry. Nawet wtedy, gdy tematem stawały się przygody serca, przeszytego strzałą amora. Nijak nie mógł zostać Roman Kolisnyk liryczny czy patetyczny, nigdzie nie mógł uciec od satyrycznej orkiestracji. Takim pozostał i dziś, stając się jednym z najciekawszych ukraińskich satyryków i humorystów. Kiedy pisarz jest „taki sobie” i żyje poza Ukrainą, gdzie pozostało ich dziesięciu-piętnastu, to my, pragnąc jakoś go pochwalić, twierdzimy, że jest najlepszym z naszych literatów na Zachodzie: komplement złożony i przeciwko sumieniu nie powiedziano. Tutaj mamy szczęśliwy przypadek, kiedy Romana Kolisnyka nie trzeba mierzyć tylko diasporowymi ramami. Jego słowo należy do literatury ukraińskiej. I jest wyraźnie w niej widoczne, bo ma doprawdy rzadkie indywidualne zabarwienie. Jego satyra, jak i wcześniej, jest szorstka, bez nostalgicznej płaczliwości i sentymentalnego rozlewania się (a tego jest tak dużo w pismach emigrantów politycznych). To satyra autora, u którego talent literacki połączył się z życiową mądrością, który chętnie wypowiada się przypowieściami i analogiami. A diasporowa egzotyka (leksykalna) to ten nieodzowny komponent, który nadaje utworom szczególnie nieoczekiwanego kolorytu. Nie tylko w te strony, po których wędrował. Nie tylko tamtejsze krajobrazy, twarze i imiona ludzi, które zachował dla nas ten pamiętliwy (oto już cenna ludzka cecha!) człowiek, który zdaje się po prostu boi się zapomnieć kogoś z wartych naszej uwagi ludzi i śpieszy się, by powiedzieć o tym dobrym, co wyróżnia spośród innych tego czy innego Ukraińca, którego udało mu się poznać na swojej życiowej drodze. Wszystkie jego utwory to ważny materiał do historii ukraińskiej powojennej emigracji. Moim zdaniem nie pominie ich ani historyk, ani socjolog, ani po prostu czytelnik, który interesuje się tym, jak układał się po piekle totalitaryzmu i wojny los ludzi, którzy wybrali wolność i nieznane. W książkach Romana Kolisnyka są odpowiedzi na niemało konkretnych pytań o to, co jest potrzebne człowiekowi do odczucia w sobie przestrzeni wolności. Nie mniej ważnymi wydają się dokumentalne utwory Romana Kolisnyka o Ukrainie pierwszych lat państwowej niepodległości. Przeplotły się w nich różne — nierzadko i polarne — nastroje; często w tych szkicach i reportażach sąsiadują liryczne i komiczne szczegóły. Spojrzenie narratora na nas to spojrzenie ukraińskiej emigracji politycznej, która marzyła o ukraińskiej niepodległości i wreszcie doczekała się jej. A jednocześnie to i czysto indywidualne spojrzenie samego Romana Kolisnyka, który widzi i to, co może tylko on zobaczyć… Są różne opowieści podróżnicze, jakie są różne typy psychologiczne podróżników. Jeden może opowiadać wszystko o sobie i o sobie (bywają przecież tacy osobnicy, dotknięci chorobą pępocentryzmu). Własna osoba czasami może im zasłonić cały biały świat. I są ich antypody, którym o wiele ciekawiej opowiadać o innych. I do takich należy Roman Kolisnyk, który obdarzony jest jeszcze jednym rzadkim ludzkim darem: potrafi szczerze zachwycać się innymi, chętnie uznaje ich cnoty i zasługi, a o sobie — w przeciwieństwie do egocentryków — może albo w ogóle nie wspomnieć, albo wspomnieć już w ostatniej kolejności. Jednym słowem, te opowieści o swoich podróżach autor pisał nie po to, by wymurować wysoki postument dla pomnika sobie, a po to, by opowiedzieć o pięknych przygodach swojego serca przy spotkaniach z dobrymi ludźmi. To już my od siebie, przeczytawszy te utwory, możemy dodać: dobre lgnie do dobrego. I to już ta naturalna prawidłowość, której nie sposób zaprzeczyć. Pomysł takiej książki dojrzewał dawno. Agitowałem pisarza, by przejrzał wszystko opublikowane w różnych czasopismach na przestrzeni dziesięcioleci (a jest tego doprawdy dużo; wydaje mi się, że o niektórych szkicach autor sam już zapomniał) i wydał to na Ukrainie. Żeby tutejszy czytelnik zobaczył go i w takiej literackiej roli, ponieważ właśnie jako podróżnik i pamiętnikarz Roman Kolisnyk tutaj doprawdy nie jest znany. A on w tych utworach, jak od razu przekona się z tej książki czytelnik, jest ciekawym, dowcipnym narratorem. Ten bystrooki młody reporter, wczorajszy wojskowy, miał cenny dar (którego nie stracił z latami) wszystko widzieć, wszystko zapamiętywać. I nie tylko rozumem, ale i sercem. Bo pamięć ma nie tylko na chronologię i geografię wydarzeń, ale i na twarze, na intonacje słów, na swoje i cudze nastroje. Wreszcie i na wszystkie te momenty, gdzie zdaje się, że nie ma, rzec by można, bezpośredniej informacji o ludziach czy miejscach, w których działo się coś ważnego dla historii. To jest to, co nierzadko zostaje „poza kadrem”, odzywając się w duszy naocznego świadka chyba tylko echem uczuć, czyli emocjonalną orkiestracją, która uwarunkowana jest osobliwością atmosfery niezapomnianego czy też przyzapomnianego. Dusza, czasami gubiąc cenną faktograficzną różnorodność, niemało zapominając, przeprowadza swoją przewartościowanie wartości, coś wyodrębnia z potoku przeszłości, wznosi go nad grzbietem wydarzeń, często bywa, że po swojemu wykrzywia obraz przeszłości, oddalając się od literalnej dokładności, ale w tej recepcji także jest swój sens. Nie przypadkiem przecież mówi się, że między dokładnością dokumentu a pamięcią serca bywa wielka różnica, a istota i prawda leżą gdzieś pośrodku między nimi. Tej cennej dla literata zdolności nie stracił Roman Kolisnyk i w swoim poważnym wieku. Zatem ruszajmy z nim w drogę i pamiętajmy mądrą sentencję filozofa: sedno nie w tym, by jak najszybciej zakończyć podróż, a w tym, by jak najwięcej zobaczyć w drodze.
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
