Strona · s. 6strona oryginału ↗
Kilka słów do przyszłej książki Światosława Praska o Romanie Szuchewyczu
Слово Просвіти, №25 за 2017 рік
Bohaterowie naprawdę nie umierają… Oni zmartwychwstają dla narodu i przychodzą do naszej duchowej niedokrwistości z konkretną pomocą, wsparciem w czasie tektonicznych przeformatowań społecznych, wielkiej walki o życie i wolność, w której nie ma nic przypadkowego, o czym ja, grzeszny, ostatecznie się przekonałem, kiedy trzykrotnie, niczym miłość Iwanowi Frankowi, objawił mi się Roman Szuchewycz. Ihor PAWŁIUK Po raz pierwszy — w niezradliwej pamięci genów, wszak 70 lat temu moja rodzina ze strony ojca brała udział w zmaganiach narodowowyzwoleńczych, jednym z których kierowników był pan Roman, za co została represjonowana i wywieziona za Ural, skąd wróciła tylko prababcia… Po raz drugi Szuchewycz objawił mi się w Nowym Jorku w 1999 roku, gdzie przypadkowo (?) poznałem w Naukowym Towarzystwie imienia Tarasa Szewczenki Lasję Starosolską (pseudonim — Ulana Lubowycz), która była kuzynką naszego bohatera: jej ojciec Wołodymyr Starosolski (ukraiński działacz społeczno-polityczny, przewodniczący Ukraińskiej Partii Socjaldemokratycznej w latach 1937—1939, p.o. ministra spraw zagranicznych Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919—1920, socjolog, prawnik, adwokat, profesor, członek rzeczywisty NTSz, autor „Teorii narodu”) w 1906 roku ożenił się z Darią Szuchewycz (1881—1941) — córką ukraińskiego działacza społecznego, etnografa, pedagoga Wołodymyra Szuchewycza, który był dziadkiem głównodowodzącego UPA generała Romana Szuchewycza. Zadziwiająca pani Lasja, jak ją wszyscy nazywali, Kobieta z niesamowitym, czynnym poczuciem humoru, zapasem żywotności i dobrej mądrości, zaprosiła mnie w gości do domu, gdzie jej sąsiadką wcześniej była Dokija Humenna i gdzie mieszkałem kilka tygodni, dopóki nie znalazłem osobnego mieszkania do życia. Korzystałem z rzadkich biblioteki i archiwum pani Lasji (dziennikarki i pisarki, współpracowniczki kobiecego czasopisma „Nowa Chata”, czasopism „Hospodarśko-Kooperatywnyj Czasopys” (1937—1939) oraz „Na slidi” (1936—1939), redaktorki czasopisma Związku Ukrainek Ameryki „Nasze Żyttia”), słuchałem i zapisywałem jej opowieści. To osobny temat… Miałem zaszczyt organizować wydanie jej książek (Lubowycz U. Narysy, interwju, eseji z żurnału „Nasze Żyttia” (Nju-Jork, 1969—1990) / Red.-upor. i awtor peredm. I. Pawliuk. — Lwiw, 2001. — 340 s.; Lubowycz U. Rozkażu wam pro Kazachstan: Narysy z pereżytoho. — Lwiw: Kameniar, 2001. — 150 s.) i pisać przedmowę do jednej z nich. Czyli jeśli spojrzycie w Wikipedii na biografie tych ludzi, bez wątpienia zrozumiecie, że macie do czynienia i szczęście obcowania z jednym z najszlachetniejszych ukraińskich rodów, w którym było wielu księży, działaczy politycznych, kulturalnych, wojskowych i społecznych, prawdziwych bohaterów Ukrainy, światowej arystokracji. A po raz trzeci objawił się w moim losie legendarny Roman Szuchewycz teraz, kiedy w wydawnictwie „Apriori” ukazała się drukiem moja powieść o walce „Wyroszczuwannia almaziw”, a dyrektor wydawnictwa Jurij Nykołyszyn (sam, nawiasem mówiąc, niezły pisarz) pokazał mi rękopis powieści mojego ziomka, pisarza Światosława Praska o tym „rycerzu wolności” i zaproponował napisanie przedmowy do niej. Już od pierwszych stron heroiczny epos utworu mnie pociągająco zachwycił. Skontaktowaliśmy się telefonicznie z jego autorem i od razu znaleźliśmy wspólny język. Oto takie trzy szczęśliwe przypadki określiły mój los w tym energetycznym strumieniu, przywiodły go ogrzać się do wiecznego ognia nieśmiertelnej sławy Romana Szuchewycza (pseudonimy: „Biłyj”, „Dzwin”, „Roman Łozowśkyj”, „Stepan”, „Czerneć”, „Czuh”, „Tur”, „Taras Czuprynka”), o którym tak żywo, profesjonalnie, z wysoką miłością i głęboką znajomością detali napisał pan Światosław, bo tylko prawdziwy pisarz umie tak odczuć inną osobę, osobowość, filozoficzny, psychologiczny, ideologiczny, egzystencjalny kontekst epoki, w której jego bohaterowie żyli i pulsowali, i tak genialnie prosto ukazać nam obraz w działaniu, retro- i perspektywie, — jak to robił André Maurois o Balzaku, Byronie… Pawło Zajcew — o Tarasie Szewczence… Irving Stone — o Jacku Londonie… Roman Horak — o Iwanie Franku, Mykoła Ostrowski — o Pawce Korczaginie… Ostatnie porównanie, oczywiście, zaniepokoi czytelnika, ale w kontekście znakowej figury ukraińskiego działacza politycznego i państwowego, członka galicyjskiego krajowego prowodu Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, dowódcy ukraińskiego oddziału wojskowego „Nachtigall” w składzie obcych wojsk Wehrmachtu, generała-chorążego, głównodowodzącego UPA, przewodniczącego Sekretariatu Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej… jest ono stosowne, wszak reprezentuje wyrazistych przedstawicieli dwóch nieprzejednanych światopoglądów, dwóch przedstawicieli narodu ukraińskiego, o których piszą książki i kręcą filmy. A niedocenianie ideologicznych rywali, nieposzanowanie ich, nawet utajniając prawdę o nich, jak uczy historia, — to oznaka słabości, a nie pewnej swej racji siły. W końcu, w mojej wołyńsko-chełmskiej rodzinie jeden dziadek ze strony matki (bojownik armii radzieckiej) zginął nad rzeką Odrą w Niemczech, a drugi dziadek ze strony ojca — w UPA. A moi rodzice pokochali się. Dramaty szekspirowskiego poziomu.
* * * Roman Szuchewycz to przykład ludzkiej siły, odwagi, wytrwałości, rozwiniętej osobowości, wszak był wspaniałym sportowcem, muzykiem, a nawet przedsiębiorcą. Legendę będzie w stanie pokonać, zniszczyć tylko inna legenda, tak jak ideologię — inna ideologia, dlatego mam nadzieję, że ta książka Swiatosława Praska stanie się lekturą obowiązkową nawet dla tych ludzi, przedstawicieli naszego młodego pokolenia demokratycznego społeczeństwa, którzy być może nawet nie podzielają radykalizmu ideologii narodowej, ale nie mogą nie szanować i nie naśladować tej siły ducha, ludzkich cech, które były właściwe naszym heroicznym przodkom, z których jednym jest ten, o którym traktuje ta książka. W końcu ani autor tej wspaniałej powieści, ani my z wami nie zamierzamy kanonizować bohatera w religijnych układach współrzędnych. Był (i pozostaje) wielkim wojownikiem swojego narodu, który pragnął wykorzystać wszystkie możliwości do zwycięstwa i budowy państwa ukraińskiego, jakie w tamtym czasie istniały, i walczył do końca, dlatego zwyciężył, gdyż, jak powiedział Ernest Hemingway w swoim noblowskim dziele „Stary człowiek i morze”: „Człowieka można zniszczyć, ale nie można go pokonać”. A dowodzenie prawdziwości czy fałszywości patriotycznej strategii, czy też taktyki głównodowodzącego UPA, który w szczególności zaznaczał: „Ale jeśli Hitler myśli, że nas przechytrzy, to się myli, bo my mamy swoje plany” (zob. Hanuszewski Myron. Roman Szuchewycz w moich wspomnieniach // Kronika Ukraińskiej Powstańczej Armii. T. 45. — Toronto-Lwów, 2007. — S. 81.), sądzenie go za grzechy i grzeszki z naszej dzwonnicy czy kępki — jest niemądre, a nawet niebezpieczne, tak jak nienaturalnie jest chwalić się swoją miłością do matki, ojczyzny, czy spierać się i śmiesznie udowadniać sobie nawzajem, kto kocha je bardziej… Roman Szuchewycz kochał Ukrainę, to życie, ten stworzony przez Najwyższego świat prawdziwą, szacowną miłością, której aktywna sprawczość, jak pokazuje nam Swiatosław Prask, była szlifowana w duszy i ciele chłopca, tak jak u potomków wszystkich arystokratycznych rodów Europy i świata, jeszcze od kołyski, od wczesnej młodości, o czym integralnie świadczy jego charakterystyka zapisana w jednej z kartotek płastowych: „Najlepszy z zastępu. Ambitny. Wojowniczy. Energiczny”, jak i jego odpowiedź adwokatowi na pytanie, co skłoniło go do wstąpienia do OUN: „To był rozkaz mojego serca”. Ufne fragmenty tej powieści, powiedzmy, obszerna, dramatyczna scena rozmowy 14-letniego Romana w ich rodowym domu, gdzie „nie raz gościli i galicyjski metropolita, i kardynał Sylwester Sembratowycz, i Mykoła Łysenko oraz inni działacze kulturalni i polityczni kraju”, z Jewhenem Konowalcem — pułkownikiem Armii URL, przewodniczącym Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów, pierwszym przewodniczącym OUN, jednym z ideologów ukraińskiego nacjonalizmu: „Początkowo Roman jakby nieco zmieszał się przed legendarnym dowódcą Strzelców Siczowych, ale szybko opanowawszy się, uprzejmie ukłonił się, przywitał: — Dzień dobry, panie pułkowniku… — A, a… — nagle szeroko uśmiechnął się czarnowłosy mężczyzna o silnej, sportowej budowie […]. — Mój młody oponencie… witam, witam, mój młody przyjacielu. Proszę dotrzymać mi towarzystwa, — zaprasza gestem do stołu. — Ale jaki on tam panu, panie pułkowniku, oponent, — wstawiła się za wnukiem gospodyni, bo Romczyk nagle poczerwieniał, co zdarzało mu się niezwykle rzadko, ale od razu opanował się, a babcia Hermina prowadzi dalej. — On u nas, panie Jewhenie, po prostu wielki politykier, — stara się obrócić rozmowę w żart […]. — Romciu, tobie jeszcze za wcześnie wyrażać własne myśli o sprawach dorosłych. Nie gniewajcie się na niego, panie Jewhenie, za taką dziecięcą śmiałość. Chłopak po prostu niemal nie zachorował, kiedy została przegrana wojna z Polakami, tak tę porażkę wziął do serca… — A kto powiedział, że śmiałość to wada charakteru? — zrobił nagle zdziwione oczy Konowalec. — Wręcz przeciwnie, mało u nas tej prawdziwej śmiałości. Szanuję odważnych, a do tego jeszcze mądrych ludzi z tak głębokim patriotyzmem od tak młodych lat”. Przez całą dynamiczną powieść, utrzymaną w harmonijnej stylistyce, inkrustowaną po męsku, po mistrzowsku powściągliwymi, ale trafnymi, udanymi środkami artystycznymi, dialektami, to niebiesko-żółtą, to czerwono-czarną nicią przechodzi pionowa ścieżka rozwoju i wzmacniania, hartowania charakteru przyszłego głównodowodzącego, której węzłowymi momentami jest, na przykład, opis poważnego skandalu z bójką na tle obrony godności narodowej młodego Romana ze starszym od niego Polakiem Tadeuszem Rolskim — synem naczelnika sądu powiatowego w Kamionce Strumiłowej (teraz miasto Kamionka Bużańska), co doprowadziło do tego, że Josyp Szuchewycz przeniósł syna na studia do Lwowskiego Gimnazjum Akademickiego… Oszczerstwa, niesprawiedliwości i inne ciosy losu tego, czyje życie stało się „chodzeniem po ostrzu”, „balansowaniem na granicy egzystencji i śmierci” (zob. Anatolij Kentij, Wołodymyr Łozycki. Od bojownika UWO do Głównego Dowódcy UPA // Kronika UPA. — T. 10. — Ukraińska Główna Rada Wyzwoleńcza. Dokumenty, oficjalne publikacje, materiały. Księga trzecia: 1949—1952. — Toronto, 1984) stają się wskaźnikami jego sukcesu, sukcesu ukraińskiego ruchu narodowego, którego był i pozostaje jednym ze znakomitych reprezentantów, podkreślając i przypominając nam wszystkim mazepińskie bolesne ostrzeżenie: „Przez niezgodę wszyscy przepadli. Sami siebie zwalczyli”, wszak był zmuszony walczyć za Ukrainę nie tylko przeciwko Polakom, faszystom i bolszewikom, ale też, niestety, czasami przeciwko Ukraińcom, którzy byli po innych ideologicznych stronach barykad… W końcu walczy i teraz. W powieści wyraźnie pokazano całą wysokość i niskość ludzi w ekstremalnych warunkach, które nie zmieniają ludzkiej natury, a jedynie w pełni otwierają jej istotę: wtedy uczciwy staje się uczciwym, paszkwilant — paszkwilantem, a bohater — bohaterem. Dlatego śmierć heroicznego Romana Szuchewycza rzeczywiście stała się niepowetowaną stratą dla ukraińskiego podziemnego ruchu wyzwoleńczo-rewolucyjnego w latach 1950., — pisała ówczesna prasa, bo, jak zaznaczył wtedy generał MGB P. Sudopłatow, „po śmierci Szuchewycza ruch oporu na Zachodniej Ukrainie osłabł i wkrótce wygasł”, by pod koniec lat 1980. odrodzić się z nową siłą ponownie… Soczysty językiem i piękną prawdą tekst utworu szacownego autora, członka NSPU Swiatosława Praska, który sam był organizatorem i pierwszym przewodniczącym rejonowego oddziału „Proświty”, przewodniczącym rejonowej organizacji Ludowego Ruchu Ukrainy, odznaczonego medalem „Budowniczy Ukrainy”, laureata nagród imienia H. Czubaja, imienia Switoczów…, w którego rodzinie, jak wyznaje sam pan Swiatosław, w latach 1947—1948 „mieszkał pod wymyślonym nazwiskiem i imieniem Bohdan Łewczuk syn Romana Szuchewycza Jurij”, zbudowany według klasycznych praw dzieła artystycznego, któremu wierzysz, który skłania do kochania Bohatera i samego życia we wszystkich jego przejawach, a dlatego ten utwór gatunku powieściowego można przy chęci i potrzebie przeforsować w inne gatunki: od sztuki — do scenariusza filmowego, nie tracąc istoty, plastyki słowa i akcji, co przy okazji radzę zrobić teatralom i filmowcom, przetłumaczyć go na inne języki. Bohater Ukrainy Jurij Romanowycz Szuchewycz, nawiasem mówiąc, — do dziś aktywny budowniczy Ukrainy, przewodniczący partii politycznej Ukraińska Zgromadzenie Narodowe, Główny dowódca UNA-UNSO, deputowany Rady Najwyższej Ukrainy, godny syn swojego legendarnego Ojca. Potencja połączenia w tej książce dwóch wyrazistych narodowych patriotycznych duchów — Romana Szuchewycza i Swiatosława Praska — ma kolosalną inercję, dlatego ci, którzy mają czułą miłość i prawy gniew, honor i odwagę, sumienie i godność, będą czytać i czytać ją ponownie zawsze, i przekazywać swoim potomkom — aby objawiał się im jako przykład świętej walki, która w końcu jest prawem, a dla heroicznych natur — i sensem samego Życia. Zatem „myślcie, czytajcie”…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
