Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Pierwsza monografia o krymskotatarskiej ludowej pieśni emigracyjnej

Слово Просвіти, №25 за 2017 рік

Humenjuk O. Ajtyr da ahlyarym — Powiem i zapłaczę. Krymskotatarska ludowa pieśń emigracyjna końca XVIII–XIX wieku: monografia. — Kijów: Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. T. Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, 2016. — 374 s. Mykoła ŻULYNSKYJ, akademik NAN Ukrainy. W świeżo wydanej monografii Olha Humenjuk oddaje należne swoim poprzednikom i nakreśla stan folklorystycznej rejestracji oraz badania pieśni ludowej krymskich Tatarów. Tutaj, jak słusznie zauważa, przede wszystkim należy wymienić imię Ołeksija Olesnyckiego, ukraińskiego i rosyjskiego folklorysty, który w 1910 roku pod szyldem moskiewskiego Instytutu Języków Wschodnich Łazariewów wydał zbiór folklorystyczny „Pieśni krymskich Turków”, gdzie zamieścił rozdział pieśni emigracyjnych. Warto również dodać, że ten sam Instytut Języków Wschodnich Łazariewów ukończył w swoim czasie wybitny orientalista Ahatanheł Krymskyj i że Ołeksij Olesnycki współpracował z akademikiem w latach 20.–30., w szczególności przy opracowywaniu dodatku poetyckiego do rozprawy naukowej A. Krymskiego „Literatura krymskich Tatarów”. Na przełomie XIX i XX wieku, a później w latach 20.–30. XX wieku, niemało zrobili w dziedzinie zbierania i badania pieśni ludowej krymskich Tatarów najpierw słowiańscy, a później i turkijscy folkloryści, wśród których byli Arkadij Konczewski, Wiaczesław Paschałow, Kłyment Kwitka, Asan Refatow, Jahja Szerfedinow. Ta praca nie ustawała także w warunkach deportacji, gdzie wyszedł w trzech wydaniach (Taszkent, 1957, 1979, 1990) odnowiony, znacznie uzupełniony zbiór J. Szerfedinowa. Od połowy lat 90. w Symferopolu wychodzą nowe, gruntowne wydania — zbiory Iljasa Bachszysza i Edema Nałbandowa z przedmową Murtazy Welidżanowa (1996), Fewziego Alijewa (2001), jeszcze jeden zbiór Iljasa Bachszysza (2004). Jak całkiem słusznie zauważa Olha Humenjuk, przedmów, które na dodatek pojawiają się daleko nie we wszystkich zbiorach folklorystycznych, jest skrajnie mało dla należytego naukowego zgłębienia krymskotatarskiej pieśni ludowej. Pióru ukraińskiej folklorystki należą wydane w Symferopolu pierwsze monograficzne badania pieśniowego folkloru krymskich Tatarów, a mianowicie: „Medżbur oldym men bir gule — Wzięła w niewolę mnie róża. Poetycki świat folklorystycznego gatunku pieśniowego — makamu” (2008), „Ucz karanfil — Trzy goździki. Żałosne motywy w krymskotatarskiej ludowej pieśni miłosnej” (2011), „Awada uczan telli turna — W niebie płynie klucz żurawi. Artystyczne zgłębienie dramatyzmu relacji miłosnych w krymskotatarskiej pieśni ludowej” (2012), „Nane suwy iczerim — Wypiję miętowej wody. Pieśni szczęśliwej miłości w krymskotatarskim folklorze” (2014). W nowej monografii Olhy Humenjuk po raz pierwszy gruntownie rozpatrywana jest krymskotatarska pieśń emigracyjna końca XVIII–XIX wieku. Przecież właśnie na koniec XVIII wieku przypada początek tragicznego rozstania rdzennych mieszkańców Krymu z ojczystą ziemią (chociaż główne kataklizmy społeczno-polityczne, które przypadają na XIX wiek, spowodowały trzy czarne fale emigracji krymskich Tatarów). O przeżyciach i nadziejach wygnańców poetycko i jasno opowiada się w baśniach ludowych, które analizuje Olha Humenjuk, szczególnie szczegółowo rozpatrywany jest taki obrazowo swoisty, bogaty w fantastyczne i społeczno-obyczajowe obrazy epos baśniowy „Mudżizeli bałyk” („Cud-ryba”). Powołując się na prace znanych ukraińskich i turkijskich badaczy, O. M. Humenjuk przemyśliwuje gatunkowo-stylistyczną specyfikę pieśni emigracyjnej jako przede wszystkim swoistej podgrupy liryki społeczno-obyczajowej, w której jednak wyraźnie dają się zauważyć aspekty epickie, co w pewnym stopniu zbliża ją do pieśni historycznej. Tutaj rozpatrywane są także społeczno-historyczne przesłanki powstania i funkcjonowania krymskotatarskiej pieśni emigracyjnej owego okresu, podany jest szczegółowy przegląd historii rejestracji i badania krymskotatarskiego folkloru emigracyjnego. Podkreśla się, że śladem za O. Olesnyckim zbieraniem i badaniem właśnie pieśni emigracyjnej krymskich Tatarów owocnie zajmowali się Jusuf Bołat oraz Ibraim Bachszysz, Fewzi Alijew. Osobny zbiór folklorystyczny „Kyrymtatar muadżir turkuler” („Krymskotatarskie pieśni emigracyjne”), uporządkowany przez poetę Abljaziza Welijewa i kompozytora Serwera Kakurę, ujrzał światło dzienne dopiero w 2007 roku. Autorka pierwszej monografii o krymskotatarskiej ludowej pieśni emigracyjnej gruntownie analizuje odpowiednie wzorce liryki folklorystycznej krymskich Tatarów XVIII–XIX wieku, określa jej wiodące cykle. Osobny rozdział poświęcony jest szczegółowej analizie rozległej opowieści „Krymski destan” — jedynego epickiego utworu folklorystycznego o odpowiedniej tematyce, który dotarł do naszych czasów. Badaczka dla rozwiązania postawionych przed sobą zadań owocnie posługuje się kompleksem metod, wśród których są: historyczno-funkcjonalna, strukturalno-typologiczna. Szczególna rola w jej badaniu przypada metodzie estetyczno-filologicznej, która daje możliwość przedmiotowego przedstawienia artystycznego świata zgłębianego zjawiska folklorystycznego, odkrycia osobliwości poetyki krymskotatarskiej liryki i epiki emigracyjnej. Przekonująco dowodzi ona, że społeczno-obyczajowa konkretność, życiowa wiarygodność jest tutaj nieodłączna od wymownej symboliki, metaforyczności i wersyfikacyjnej pomysłowości, od niepowtarzalnej muzykalności nie tylko muzycznych, ale i literackich tekstów analizowanych utworów folklorystycznych. Przed Olgą Humenjuk żaden badacz krymskotatarskiego folkloru pieśniowego nie przeprowadził tak gruntownej analizy poetyki pieśni ludowej, wersyfikacyjnych osobliwości tych utworów folklorystycznych, nie odkrył współdziałania dramatycznych, epickich i lirycznych aspektów stylistycznych, wyraźnie nie nakreślił całościowego systemu obrazowych, intonacyjnych, rytmicznych i szeregu innych kontrastów, właściwych poetyce utworów emigracyjnych krymskich Tatarów. Dlatego drugi rozdział książki „Artystyczny świat folklorystycznej liryki emigracyjnej krymskich Tatarów końca XVIII–XIX wieku” zasługuje na szczególnie wysoką ocenę. Ważne, że w monografii podawane są, jako dodatek, krymskotatarskie pieśni emigracyjne w oryginale oraz w ukraińskich przekładach, dokonanych przez Wiktora Humenjuka. I w analizie konkretnych utworów, a w uogólnieniach Olha Humeniuk osiąga niebywałą gruntowność i wyrazistość. Oto jak na przykład charakteryzuje ona horyzonty tematyczne analizowanych pieśni: „Wiodące motywy tematyczne krymskotatarskiej liryki emigracyjnej końca XVIII—XIX w. — bolesne poczucie utraty dawnej sławy i wielkości Krymu, zamienionego w smutne rumowisko („wyrandyr”); odtwarzanie nieszczęść i cierpień prostego ludu; oskarżanie jako sprawców nieznośnej biedy nie tyle zdobywców, co własnej szlachty; cierpienie starszych, przede wszystkim matek, z powodu mobilizacji krymskich młodzieńców do znienawidzonego wojska; nacisk na konieczność zachowania w każdych, nawet najcięższych okolicznościach godności ludzkiej, wiary w sprawiedliwość sił wyższych, które niechybnie muszą zlitować się nad ludzkimi nieszczęściami i przywrócić naruszoną harmonię; tęsknota za rozłąką z bliskimi ludźmi, z ojczystą ziemią, a wraz z tym pewna nadzieja na to, że jej gorycz w jakiejś mierze zostanie złagodzona poczuciem nie daremności ofiary, wszak nieoczekiwana wymuszona podróż nie raz traktowana jest jako przesiedlenie na te tereny, gdzie szanują islam i gdzie prawowiernym swobodniej będzie przestrzegać jego nakazów i zwracać się z błagalnymi modlitwami do Pana… Wszystkie te motywy nierzadko łączą się w jednym utworze, choć przeważnie w tej czy innej pieśni można wyodrębnić jeden z nich jako wiodący. Powiedzmy, w pieśni „Szu wapurnyń dumany” („Tego parowca dym”) odtworzono przejmujący moment pożegnania z ojczystą ziemią, odpłynięcia od drogich sercu brzegów, w pieśni „Manifetler bizge keldy” („Manifesty do nas dotarły”) przeważa motyw religijny, a w pieśni „Aman, Mewlam, kurtar bizni!” („Och, Panie, zmiłuj się nad nami!”) chodzi przede wszystkim o rekrutację” [s. 277–278]. Zauważony polifonizm tematyczny jest nieodłączny od bogactwa intonacyjnego (od bolesnej rozpaczy do stoickiej powściągliwości), co z kolei prowadzi do psychologicznej przenikliwości, do połączenia lirycznych i epickich aspektów pieśniowej opowieści. Aspekty treściowe i formalne, tematyczne i właściwie estetyczne przy takim analitycznym i jednocześnie całościowym podejściu trudno rozgraniczyć, są one głęboko ze sobą powiązane. Takie odrębne badanie, jakim jest monografia Olhy Humeniuk „Powiem i zapłaczę. Krymskotatarska ludowa pieśń emigracyjna końca XVIII—XIX wieku”, zasługuje na uwagę i wysoką ocenę, ponieważ po raz pierwszy tak szczegółowo i gruntownie rozpatrywany jest świat artystyczny krymskotatarskiej ludowej pieśni emigracyjnej. Odrodzenie krymskotatarskiej kultury duchowej, zapoczątkowane na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku i związane z procesem powrotu krymskich Tatarów na ojczystą ziemię z deportacji, w znacznej mierze uwarunkowane jest pielęgnowaniem i rozwojem folkloru narodowego, w tym także pieśni ludowej. Niedawne zwycięstwo piosenkarki Dżamali na popularnym międzynarodowym konkursie nie w ostatniej kolejności uwarunkowane jest orientacją właśnie na te tradycje. Wszak w swoistej obrazowości, intonacjach, melodyce wykonywanego przez nią utworu można wyczuć echa krymskotatarskiego folkloru pieśniowego, w tym także pieśni emigracyjnych.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn