Strona · s. 8strona oryginału ↗
Dziennik Szewczenki ma 160 lat
Слово Просвіти, №25 за 2017 рік
W czerwcu mija 160 lat od czasu rozpoczęcia przez Tarasa Szewczenkę pisania Dziennika pod koniec dziesięcioletniego zesłania. Poruszaliśmy już ten ważny temat dwa lata temu, kiedy opowiadaliśmy o pracy naszego stałego autora Wołodymyra Melnyczenki nad książką „Nowe odczytanie Dziennika Tarasa Szewczenki. Komentarz autorski”. Wówczas zamieszczono jego komentarze do pierwszego zapisu poety w Dzienniku z 12 czerwca 1857 r. („Słowo Proświty”, 11—17 czerwca 2015 r.). Zaznaczono również, że nowe odczytanie Dziennika Szewczenki przede wszystkim zakłada wszechstronne uwzględnienie wyników pracy wszystkich autorów komentarzy i przypisów, opublikowanych w poprzednich czasach. Na chwilę obecną za najpełniejsze autor uważa komentarze do publikacji Dziennika poety z 2003 r. w piątym tomie Pełnego zbioru dzieł Tarasa Szewczenki w dwunastu tomach (dalej — PZD, t. 5), które przyjął za podstawę. W swojej książce uczony rozszerza liczbę komentarzy ponad dwukrotnie. Nasz nowy projekt z Wołodymyrem Melnyczenką ma na celu zwrócenie uwagi czytelników na Dziennik Szewczenki jako „dokument podyktowany sercem”, schronienie jego duszy, świadectwo i potwierdzenie wysokiej, prawdziwie europejskiej edukacji poety, bezprecedensowy skarbiec jego światopoglądowych objawień o życiu, sztuce i Bogu, a także wyobrażeń o życiu codziennym i potocznych ludzkich ocen, które łącznie odsłaniają istotę narodowego Geniusza. W tym celu od czerwca 2017 r. do maja 2018 r. będziemy co miesiąc publikować jeden lub dwa zapisy Szewczenki w Dzienniku z autorskim komentarzem historyka-szewczenkologa. Zaczynamy od notatek poety z 17 i 18 czerwca 1857 r., do których Wołodymyr Melnyczenko sporządził dwadzieścia pięć komentarzy (w wydaniu akademickim jest ich zaledwie dziewięć). W tekście Dziennika Szewczenki kursywą wyróżniono słowa, które są komentowane.
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki
17 czerwca Dzisiaj, w czwartej godzinie rano, przyszedłem do ogrodu. Poranek był cichy, wspaniały. Wilgi i jaskółki przerywały od czasu do czasu tylko senną i słodką ciszę poranka. Od pewnego czasu, odkąd pozwolono mi na samotność, nadzwyczaj polubiłem samotność. Miła samotność! Nic nie może być w życiu słodszego, bardziej czarującego niż samotność, zwłaszcza w obliczu uśmiechającej się, kwitnącej piękności matki Natury. Pod jej słodkim, magicznym urokiem człowiek mimo woli pogrąża się w sobie i widzi Boga na ziemi, jak mówi poeta. Ja i wcześniej nie lubiłem hałaśliwej działalności, czy, lepiej powiedzieć, hałaśliwego bezczynności. Ale po dziesięcioletnim koszarowym życiu samotność wydaje mi się prawdziwym rajem. A ja wciąż nie mogę się za nic zabrać. Ani najmniejszej ochoty do pracy. Siedzę lub leżę w milczeniu całymi godzinami pod moją ulubioną wierzbą i choćby na śmiech coś poruszyło się w wyobraźni. Tak zupełnie nic. Prawdziwy zastój. I ten męczący stan zaczął się u mnie od 7 kwietnia, tj. od dnia otrzymania listu od M. Łazarewskiego. Wolność i droga mnie całkowicie pochłonęły. Dzięki jeszcze Kuliszowi, że domyślił się przysłać książki, bo nie wiedziałbym, co ze sobą zrobić. W szczególności jestem mu wdzięczny za „Zapiski o Rusi Południowej”. Tę książkę wkrótce będę czytał na pamięć. Ona mi tak żywo, tak magicznie żywo przypomniała moją piękną biedną Ukrainę, że jakbym rozmawiał z żywymi, z jej ślepymi lirnikami i kobzarzami. Najwspanialsze, najszlachetniejsze dzieło. Brylant we współczesnej literaturze historycznej. Ześlij Ci Panie, przyjacielu mój szczery, siłę, miłość i cierpliwość, by kontynuować tę nieocenioną książkę. Przeczytawszy po raz pierwszy tę diamentową książkę, odważyłem się był czynić uwagi, ale kiedy przeczytałem po raz drugi i trzeci, to zobaczyłem, że notatki moje — notatki pijanego człowieka i nic więcej. Oprócz Subotowa, tj. odnośnie miejsca byłego domu Bohdana Chmielnickiego. Ale taka znikoma plamka nie powinna być zauważana na drogocennej tkaninie. Obiecałem, naczytawszy się do syta tej książki, posłać ją Kucharence i teraz żałuję, że obiecałem. Po pierwsze dlatego, że ja jej nigdy nie naczytam się do syta. A po drugie dlatego, że marginesy książki są pobrudzone niedorzecznymi uwagami. Da Bóg, wyślę mu z Petersburga czyściutki egzemplarz. Wczorajszy wodewil skończył się, jak należało oczekiwać, dzisiaj pokojem i homerycką popijawą z pieśniarzami. Ciekawie wiedzieć, czym skończy się wesele. Prawdopodobnie bójką.
...przyszedłem do ogrodu. Wzmianki Szewczenki o ogrodzie w Dzienniku, niestety, nigdy nie były komentowane. Zarówno w czasach Szewczenki, jak i dzisiaj jest to działka ziemi przy posiadłości, przeważnie do uprawy warzyw. Ogród w Twierdzy Nowopietrowskiej to zielone miejsce z sadem i altaną, gdzie gospodarowała żona komendanta Twierdzy Nowopietrowskiej A. O. Uskowa. Posłuchajmy jej: “Każda komenda miała swoje ogrody, gdzie siała ogórki, rzodkiew, buraki itd. Z czasem te ogrody zamieniły się niemal w sad, przynajmniej ich komendancka część. Jesienią 1853 r. sprowadzono wiele drzew z Astrachania, z Guriewa. Z Changa-baby przywieziono duże drzewa morwy; w ich sadzeniu Szewczenko brał czynny udział. W tym sadzie dla mnie postawiono domek do letniego zamieszkania, niedaleko postawiono altanę, gdzie jadaliśmy obiady, a nieco dalej postawiono kirgiską jurtę, w której Szewczenko mógł pracować. Mój mąż zrobił dla siebie jeszcze ziemiankę, w której odpoczywał po obiedzie, w niej właśnie Szewczenko chował swoje rysunki. Jak widzicie, w sadzie było wystarczająco dużo pomieszczeń i Szewczenko zawsze znajdował tam sobie wolny kącik, gdzie nikt mu nie przeszkadzał; ponieważ kochał przyrodę — niebo, gwiazdy — to mógł chodzić, marzyć ile chciał”. Zatem Taras Hryhorowycz miał dostęp do ogrodu. Powiedzmy, “uralski kozaczyna” M. F. Sawyczew, z którym Szewczenko poznał się w Twierdzy Nowopietrowskiej w maju 1852 r., wspominał: “Pewnego razu poszliśmy do “ogrodu”! W pobliżu twierdzy jest dolina z korzystną nanosową glebą — jedyna oaza przy twierdzy. Komendant... zasiał na niej różne warzywa, wokół rozsadził drzewa — płaczącą wierzbę i topolę, wywiezione z Astrachania. Drzewka były wtedy jeszcze młodymi i rzadkimi; ale tutaj na święta były zabawy fortecznej arystokracji”. Pod koniec zesłania Szewczence pozwolono do woli przebywać tutaj. 16 czerwca zanotował: “Teraz, kiedy już dowiedziano się o moim uwolnieniu, to moi najbliżsi przełożeni — feldfebel i dowódca kompanii, nie zwalniając mnie od ćwiczeń i warty, pozwolili mi wolne godziny od służby spędzać w ogrodzie, za co jestem im serdecznie wdzięczny”. Co więcej, w zapisie z 1 lipca czytamy: “...Pozwolono mi najmować za siebie na wartę i nocować w ogrodzie, z czego korzystam z wdzięcznością”. Ogród kojarzył się z Ukrainą. Ciężkie nieszczęścia Szewczenkowego “niedomęczonego warnaka” zaczęły się, gdy musiał zostawić to, co najdroższe — “chatę i ogród”. A w balladzie “Utopiona”, kiedy poeta szczególnie podkreślał, że dziewczyna wyrastała piękna wbrew “złej” matce, napisał: “Jak makówka w ogrodzie, / Hanna rozkwitała…” Dla szeregowego Szewczenki, który spędził w koszarach 10 lat, ogród stał się odpoczynkiem dla znużonej duszy, gdzie on, zwłaszcza pod koniec zesłania, starał się bywać jak najczęściej i jak najdłużej: “Nocowałem w ogrodzie, w komendanckiej altanie. To moja obecna rezydencja” (4 lipca). O ogrodzie Szewczenko wspominał 27, 30 czerwca, 5, 8, 11, 14, 15, 17, 23, 24, 25 lipca. Tutaj poeta prowadził Dziennik, pił herbatę, odpoczywał od koszar, przyjmował gości, w tym samego komendanta Twierdzy Nowopietrowskiej I. O. Uskowa, spał. Ponieważ czytelnik mało wiedział o Szewczenkowym rajskim ogrodzie, wzmianka o nim czasem prowadziła do śmiesznych przypadków. Powiedzmy, w “Kronice życia i twórczości T. H. Szewczenki” (1976) pod datą 21 lipca odnotowano, że znajomy poety porucznik M. J. Bażanow “pogratulował Szewczence wolności”. To zrozumiałe. Ale dalej... “Szewczenko w tym czasie był w ogrodzie z F. Fiałkowskim...” (Chodziło o Feliksa Fiałkowskiego, polskiego zesłańca politycznego, z którym Szewczenko zaprzyjaźnił się w Twierdzy Nowopietrowskiej). Zgodźcie się, nie każdy czytelnik domyśli się, co mógł robić tam poeta z przyjacielem. Pielili grządkę? Zbierali ogórki, brzoskwinie, morele, winogrona, które tam rosły? Ależ nie — pili herbatę i “cytrynówkę” — wódkę nastawioną na cytrynach.
…wilgi i jaskółki… Śpiewającego ptaka wilgę Szewczenko wspominał w Dzienniku i następnego dnia 18 czerwca, a 11 lipca zapisał, jak nasłuchał się “ćwierkania wesołych jaskółek…”
...i widzi Boga na ziemi, jak mówi poeta.
Szewczenko po swojemu cytował wers z wiersza M. J. Lermontowa “Kiedy faluje żółknące pole...”: “I w niebiosach widzę Boga...”
Autoportret. 1857 r.
...samotność wydaje mi się prawdziwym rajem.
Ciekawe, że w przypisach do wydania “Dziennika” z 1931 roku te wersy Szewczenki porównano z wyznaniem F. M. Dostojewskiego w “Wspomnieniach z domu umarłych”: “W żaden sposób nie mógłbym sobie wyobrazić: co strasznego i męczącego w tym, że przez wszystkie dziesięć lat mojej katorgi ani razu, ani przez minutę, nie będę sam? W pracy zawsze pod konwojem, w domu z dwustoma towarzyszami i ani razu, ani razu — sam... Z czasem zrozumiałem, że oprócz pozbawienia wolności, oprócz przymusowej pracy, w życiu katorżniczym jest jeszcze jedna męka, niemal silniejsza niż wszystkie inne. To przymusowe wspólne współżycie”. Wszakże przypomnę, że 5 lat temu Szewczenko wyznawał: “…Nie niewola przygniata mnie na tej pustyni, samotność — oto mój najsroższy wróg!”
...pod moją ulubioną wierzbą... To pierwsza wzmianka o wierzbie, która rosła w ogrodzie komendanta Twierdzy Nowopietrowskiej I. O. Uskowa i jego żony. Z wierzbą związana jest ciekawa historia, opowiedziana przez Szewczenkę w liście do malarza M. J. Osipowa 20 maja 1856 r.: “W 1850 r., kiedy mnie przeprowadzano z Twierdzy Orskiej do Twierdzy Nowopietrowskiej, było to w październiku, w Guriewie na ulicy podniosłem świeżą wierzbową gałąź i przywiozłem ją do twierdzy, i w garnizonowym ogrodzie wbiłem ją w ziemię, i zapomniałem o niej; wiosną już ogrodnik przypomniał mi, mówiąc, że moja gałąź rośnie. Ona rzeczywiście puściła pędy, zacząłem ją podlewać, a ona — rosnąć, i w obecnym czasie będzie miała sześć wierszków grubości w średnicy i przynajmniej trzy sążnie wysokości, młoda i luksusowa; prawda, wylałem na nią niemało wody, za to teraz, w wolnym czasie i za pozwoleniem feldfebla, żużuję sobie w jej gęstym cieniu”. Po roku, kiedy Szewczenko mógł swobodniej przychodzić do swojej ulubienicy, wierzba stała się prawdziwie nieodłączną żywą częścią tego “raju”, za który Taras Hryhorowycz uważał ogród, i, jeśli chcecie, uosobieniem Ukrainy na zesłaniu. Pamiętacie, jak w poezji “Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”? I słońce spojrzy — raj, i tyle! Wierzba śmieje się, święto wszędzie! Albo w poemacie “Sen”... Cichutko wiatr wieje, Stepy, łany marzą, Między jarami nad stawami Wierzby zielenią się. 11 lipca Taras Hryhorowycz zapisał, jak “zasnął pod swoją faworytką wierzbą...”, a 15 lipca odnotował, że poprzedniego dnia “przyległ zmęczony pod swoją ukochaną wierzbą...”. Po dwóch tygodniach — 28 lipca — Szewczenko zwyczajowo zanotował: “Po obiedzie ja zwyczajem zdrzemnąłem się trochę pod wierzbą...” Co więcej, on czasem i nocował pod ulubionym drzewem. Powiedzmy, 19 lipca: “Noc księżycowa, piękna, i ja nie przeniosłem swojego obozu do altany, zostawiając go pod wierzbą...” Lecz stała się nadzwyczajna przygoda! “Lecz na twarz wskoczyła mi zimna żaba i obudziłem się. Przenosząc łoże swoje do altany, znowu byłem skulił się pod szynelem...” Nie pomijajmy takich ciekawych szczegółów!
Prawdziwy zastój. W słowniku poetyckiego współczesnego i znajomego W. I. Dala: “Zastój — wszelkie długotrwałe lub szkodliwe zatrzymanie w ruchu czegokolwiek”. Słowo, którym nazwano cały okres w historii państwa radzieckiego. Ciekawe, że Szewczenko dokładniej i wyraziścje niż W. I. Dal, czy ktokolwiek inny, określił jego prawdziwą ludzką istotę: “Ani najmniejszej ochoty do pracy”; “hałaśliwe bezrobocie”; “choćby na śmiech cokolwiek poruszyło się w wyobraźni”; “męczący stan”. ...od dnia otrzymania listu od M. Łazarewskiego. Chodziło o list M. M. Łazarewskiego z 17 stycznia 1857 r., który Szewczenko otrzymał dopiero 7 kwietnia. W liście tym zawiadamiał poetę: “Niech modli się do Boga i dziękuje carowi oraz dobrym ludziom: o zwolnienie go do rezerwy wyszło już zezwolenie cara...”. Rzeczywiście, w zaświadczeniu kancelarii III Oddziału z 24 stycznia 1857 r. w sprawie złagodzenia sytuacji zesłańców politycznych w Korpusie Orenburskim mowa była o poecie: “Szeregowego Tarasa Szewczenkę, z szacunku dla wstawiennictwa za nim jej cesarskiej wysokości prezydent Akademii Sztuk (chodziło o wielką księżną Marię Mikołajewną. — W. M.) zwolnić ze służby, z pozwoleniem korzystania z praw artysty, których nie był pozbawiony przy oddaniu do służby wojskowej, z pozwoleniem mu pisania i malowania, ale pod surowym nadzorem miejscowych władz i cenzury” (Taras Szewczenko. Dokumenty i materiały do biografii. 1814—1861. Kijów, 1982. S. 278). Wszakże, jak wiadomo, darowana wolność przyszła nieprędko. Dzięki jeszcze Kuliszowi... Kulisz Pantelejmon Aleksandrowicz (1819—1897) — ukraiński pisarz, historyk, li-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
