Strona · s. 10strona oryginału ↗
«Nie wszystko, nie wszystko podlega zapomnieniu» Natalka Nikulina (7 lipca 1947—24 czerwca 1997)
Слово Просвіти, №25 за 2017 рік
Natalia STARIUK, m. Dniepr
W 1967 roku 20-letnią Natalkę Nikulinę, studentkę wydziału filologicznego w Dniepropietrowsku, witano z okazji wydania pierwszego tomu poezji „Wysznewyj spałach” (Wiśniowy błysk). W tamtym czasie nazwisko autorki było już znane w Kijowie, krytycy literaccy widzieli w niej nadzieję młodej poezji. Ukończyła uniwersytet, wkrótce obroniła pracę doktorską jako badaczka unikalnego materiału: leksyki łodziników porohów dnieprzańskich. Dopiero wtedy strażnicy w wysokich urzędach oprzytomnieli: co to będzie, jeśli nie utnie się w zarodku zapału nowej naśladowczyni D. Jawornyckiego? I „ucięli”: Natalce nie powierzono nauczania ukraińskiego, zamiast tego przydzielono godziny ANGIELSKIEGO na wydziałach niehumanistycznych uniwersytetu. A tak to już jest: wykładała angielski. „Nie jestem silna, jestem po prostu cierpliwa” – napisze później Natalia Petriwna. Ale ta cierpliwość jako milcząca odporność pomogła jej nie zatracić siebie w najcięższych latach prześladowań i osobistych tragedii: Wiem: przyjdzie iść na spity, może, na tortury, lecz, jednak, nikt nie odbierze mojego cichego świata, co w głębi duszy śmieje się i płacze. On może ustąpić w mrok i tylko z oddali ledwie, ledwie świecić. Lecz przejść wszystko i nie zmaleć ja będę mogła tylko dzięki niemu. Cichy świat jako krzemienna twierdza ducha. Stoicka cierpliwość, która tylko rzadko zdradzała wewnętrzne drżenie, płochliwość gołębich skrzydeł. Natalia sumiennie pracowała to w wydawnictwie, to w bibliotece, współpracowała z telewizją i radiem, z gazetą „Kułtura i żyttia”. I wszystko to jakoś epizodycznie, jakby brakowało jej tchu w pewnym dniu, w pewnym miejscu, a odzyskiwała go już gdzie indziej. Przy tym Natalia nie była żywiołowo-porywcza (przeciwnie, wszystkim znana była jej szczera, prawdziwa pracowitość), i nie miała szerokiego wyboru do przelotów między posadami (co dopiero mówić o nędzy płac czy honorariów). Ale ten „cichy świat” istoty władczo prowadził ją od kępy do kępy, gdzie dziś jeszcze można mówić uczciwie, a jutro – jak Bóg da. I oto wreszcie zapowiadała się stała praca w kręgu wiernych ludzi z Dniepropietrowskiego Radia Obwodowego. Trzy lata drogiej pracy – i tragiczna śmierć. Po pięciu za życia wydanych tomikach poezji („Wysznewyj spałach”, „Piznannia”, „Czerwonyj ketiach”, „Żytom perejty”, „Tycha besida”) – ostatnia już pośmiertna książka „Znamennia kałyny” (Znamię kaliny)… Ta książka zaginęła dawno i ja jej nie pamiętam. Tylko czasem coś z oddali świta, jakby zapalone okno. Ja w myślach wtedy przewracam dawno zapomniane strony, i wyłaniają się spod ręki jakieś rysunki i wersy, lecz treści… treści nie przypomnę sobie. Gubienie książek jako przedmiotów materialnych – to rzecz światowa. Choćby nie wiem jak przykro, zdarza się, że gubimy książki, dając komuś „poczytać”; a potem – tracimy tych ludzi z pola widzenia, i już książki zapadają się razem z nimi. Ale nie tak prostym zjawiskiem jest fenomen GUBIENIA książki. Czasami książka stoi na półce i dokładnie wiesz, że książka ta jest wspaniała, i czytałeś ją, kiedy wszyscy czytali, ale mijają lata – i przez brak tych potężnych bodźców, jakimi są błyski stołecznej uwagi, wzmianki w artykułach, pojawienie się biograficznych fotografii – nic nie wywołuje impulsu kinetycznego: wyciągnij prawicę! Weź książkę, rozwiń i znów ją przeczytaj! Książka, do której nie wracamy wzrokiem i sercem, jest dla nas stracona, niedowidziana, nieodkryta w biegu dni i lat. Tylko czasem coś z oddali świta, jakby zapalone okno. Promienie w zwojach zapomnienia. To – także o książce wyboru Natalki Nikulinej „Znamennia kałyny”. W 2000 roku „Znamennia…” ukazało się drukiem w wydawnictwie „Sicz”. Artykuły i wspomnienia o Natalce, napisane przez znanych w świecie pisarzy i naukowców, dołączyły do światła-świtania Natalkinej liryki błyski żalu, przejmujących współodczuć i niepocieszonych rozważań o losie uznanego talentu w prowincji. Ale ja do tej pory nie jestem przekonana, że rzecz tu właśnie w nieprzystawalności zjawisk: Natalka Nikulina i ówczesny Dniepropietrowsk. Co trzymało ją tutaj, w mieście „żeliwa i stali” ze statusem hermetycznie utajnionego i wskroś ocenzurowanego? Kiedyś zapytałam ją o to wprost. Odpowiedziała: „Kto wyjeżdża od rodzinnych grobów?”. Sądzę, że miała na myśli nie tylko groby babci i ojca Petra Andrijowycza, ale także miejsca, gdzie kiedyś spoczął „kozacki ojciec” Dmytro Jawornycki, gdzie unosił się duch pierwszych prośwician, gdzie pochowano współczesnego profesora filologii Wasyla Semenowycza Waszczenkę, którego Natalia uważała za duchowego mentora, któremu poświęciła wieniec poezji „Proszalne hrono słiw” („Och i rano zima na widczajnist’ ozymych…”). Urodzona w Makiejewce w obwodzie donieckim, Natalia jako dziewczynka-pączek znalazła się w Dniepropietrowsku i od razu rozpoznała siebie w miękkości wzgórz i stromości urwisk nad Dnieprem. Bardzo wcześnie poczuła gwar innej – nieoficjalnej – historii Siczesławszczyzny poza łoskotem czerwonej propagandy. Spojrzenie w kozacką, łódzniczą, artystyczną przeszłość kraju odezwało się taką falą niewysłowionego niepokoju, że kroki wczesnych Natalkinych wierszy stają się uskrzydlono-sięgające, jakby w przeczuciu upragnionego pasa startowego: „Hej, równino droga, plosa i tatarak!”. To szeroko-odważne „Hej!” i „Ahoj!” będą wybrzmiewać i później („Ahoj, stepy, czy w was jeszcze żywa // Sirkowa szabla i Sirkowa duma?”), ale coraz wyraźniej Natalka aktualizuje w kozackim charakterze cechę właściwą jej samej: Na skrzydłach jaworów – orli szlak kozackiego zwycięstwa i cierpliwości. (Przypomnijmy: „Nie jestem silna, jestem po prostu cierpliwa”). Jednym słowem, Natalka przeżyła swój niedługi wiek w Siczesławiu-Dniepropietrowsku nie tylko z przymusu okoliczności, ale i z własnej woli, przez przyciąganie duchowej przynależności, która, mimo wszystkich przeszkód, rozwijała jej talent. Czy te przeszkody byłyby mniejsze gdzie indziej? W końcu Natalka Nikulina pojmowała ten problem radykalniej, poza podziałem „stolica-prowincja”: I biadała, i opierała się… Nagle zrozumiałam prawdę rozpaczliwą: a czemuż los mój będzie inny, niż splądrowanej wieszczej ziemi? Ziemi mojej? Zatem, nie inaczej: Poeta i cała Ukraina, „wieszcza ziemia”. Według prawa wspólnego krwiobiegu. Ależ mowa była u nas o fakcie GUBIENIA KSIĄŻKI – „Znamennia kałyny” Natalki Nikulinej. Było to wspólne wydanie Dniepropietrowskiej organizacji Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, obwodowej państwowej kompanii telewizyjno-radiowej oraz Zarządu Kultury obwodowej administracji państwowej. Jednakże solidność wymienionych instytucji w latach niepewnych i dla kultury nędznych wcale nie zapewniała możliwości realizacji sprawy. I wtedy żywa i wrażliwa „instytucja” Taisija Kowalczuk, główna redaktorka zjednoczenia artystycznych programów radiowych, gdzie pracowała Natalia, jej uniwersytecka koleżanka z roku – rzuciła apel w eterze radiowym. Odezwali się czytelnicy poezji, słuchacze Natalkinych i naszych wspólnych – na trzy głosy – programów, a dlatego w książce jest strona z podziękowaniami z imionami ludzi, dzięki których finansowemu i twórczemu wsparciu udało się wydrukować „Znamennia kałyny”. I w tym wykazie imion zaznaczono, skąd pochodziła pomoc – z Dniepra i Nikopola, z Kamińskiego (wtedy Dnieprodzierżyńsk) i Pidhorodnego, z Synelnykiwszczyzny oraz z Pokrowa (wtedy Ordżonikidze), z Kijowa i Bostonu (USA). 230 stron, 1000 egzemplarzy. Wystarczyło dla darczyńców i bibliotek. Książkę trzymano na widoku w obwodowej bibliotece naukowej, uniwersytecie górniczym, muzeum „Literackie Naddnieprze”. Sekretariat NZPU odpowiedział ciepłym słowem. Ale najbardziej poruszył nas czyn pana Kosti Pysarenki z Kamińskiego, w przeszłości – nie z własnej woli „afgańca”, na Ukrainie – patrioty-nonkonformisty. Usłyszawszy w radiu wiersze Natalki Nikulinej, przyjechał do redakcji po „Znamennia kałyny” (jeszcze zostawało u nas kilkanaście egzemplarzy). Lekki na nogach, nasz słuchacz ruszył przez Ukrainę, darując „Znamennia…” godnym ludziom z Podola i Przedkarpacia, Krymu i Połtawszczyzny. Swój pełen poświęcenia rajd ubarwiał rozważaniami o twórczości niezwykłej poetki. Człowiek dość surowy, mówił o książce, powstrzymując łzę: „Toż to jak mój los. Mnie te wiersze przenikają, przepalają prawdą. Natalka Nikulina – jak żar. Nie, nie tlenie i otwarty ogień, a głębokie wewnętrzne żarzenie, jak samospalenie. Wokół tyle brudu, kłamstwa i obłudy, że nie dawały płomieniowi przebić się na zewnątrz”. Zazwyczaj Kostia Pysarenko podróżował z dyktafonem w torbie. Pewnego razu przywiózł nam do radia nagranie głosu Wiry Szurmy, matki pięciu córek z miasta Chmielnik. Wira dostała z rąk Kosti „Znamennia kałyny”, przeczytała jednym tchem, a odtworzyła już śpiewem, bo „wiersze te, jak żywe, same śpiewają się”. Gdybyście słyszeli ten po dziewczęcemu czysty głos, który wyśpiewywał Natalkine wiersze, jak żarliwe modlitwy do Kaliny, do Miłości: „Ratuj i ocal nas, miłości…”. W ten sposób rozszedł się nakład „Znamennia kałyny” – od ludzi do ludzi, na pamięć. Obudziłam się: słońce w oknach, chmura – czupryną na bakier. I pomyślało się: „Coś jednak nie zniknie – oczywistemu na przekór”. Ale oto w przykro szarych szatach OCZYWISTEGO – wnioski znanego prozaika i literaturoznawcy Wołodymyra Danyłenki. W książce „Lisoryb u pusteli” (Poeta i proces literacki) autor dziarsko nakreśla pola wpływu na czytelników ze strony poetów różnych pokoleń – powojennego, szestdziesiątników, siedemdziesiątników i dalej, dalej. Dość długie listy imion (wśród nich są, sądzę, i przypadkowe postacie). Ale wśród tych, którzy rodzili, szlifowali, pielęgnowali ukraińską poezję lat 70., nie ma nazwiska Natalki Nikulinej! I ja z goryczą odsuwam książkę Danyłenki. Zamiast tego znów rozwijam „Znamennia kałyny”: Dni takie białolice, wieczory takie czarnobrewe, Uczucie ta kwiatka ekstatycznie tak w nich spala się. To nie wejdzie w nawyk: po prostu inny wymiar miłości, Po prostu inna, bardzo wysoka gwiazda. Dni, wieczory, krajobrazy – kadry czasoprzestrzeni zawsze jawiły się Natalce Nikulinej jako PORTRETY, OBLICZA. Gdzie są krajobrazy w jej poezjach, tam patrzą na nas oblicza-twarze z za każdym razem nowym wyrazem: „Takie desniańskie plosa ŚWIATŁOLICE…” Albo: „Chłodny wieczór patrzy spod brwi”. W wierszu zaś „Na grobie Maksymiliana Wołoszyna” to ujawnienie oblicza jest konkretniejsze, a przy tym nie mniej tajemnicze: Kamyczek z morskim portretem ja przyniosłam tutaj. Oto ona – spotkanie z poetą – w sercu niewidzialne ślady. A jeszcze zauważa autorka: I profil na skale, daleki, tego, kto w tej ziemi. Taka PORTRETOWOŚĆ otoczenia (nie nazwę tego tropem: uosobienie – to coś innego) uniemożliwia udręki samotności, wszak wokół twarze i postacie roślin, kamieni, niebiańskich stworzeń, astralnych żywiołów i słów, które mają wszystkie widoczne cechy żywych istot: Moja jedyna samotność, w której dusza nie samotnieje, która mi lekka i święta, moja ufność i nadzieja: to ta, kiedy moje marzenie nad białą kartką świta. I teraz, w ostatnich latach, kiedy technika cyfrowa pozwala sfilmować uroczyste SPOJRZENIE nieba, OCZY wichury, BRWI tornada, i to pokazują w wiadomościach telewizyjnych i mówią, że te PORTRETOWE odbicia żywiołów – to coś niewiarygodnego, jedynego na świecie – ja wspominam wszystkie te wiersze Natalki Nikulinej, gdzie wieczory, ranki, chmury i plosa z całkowitą ufnością ukazywały jej swoje oblicza: „Dni takie białolice, wieczory takie czarnobrewe…” Aż tu oblicza stają się bardziej znaczące, obszerniejsze, płoną ognistymi refleksami. Jeden z rozdziałów książki Natalia nazwała „I ty, u kogo oblicze Losu” – o nieuniknionej i nieubłaganej miłości. A tenże sam Los wzywa poetkę do poświęcenia i maluje portret z niej samej, co staje się karbem tragicznej samoidentyfikacji: Milcz… Życie twoje, jak dym. Lecz ogień – w twoich głębinach. I Czas płonie. I w Ukrainy Twoje oblicze… Oblicze zaś Natalka miała przepiękne, z niezwykle delikatnymi rysami. Za młodu wydawała mi się ucieleśnieniem ukraińskiego modernizmu początku XX wieku – dziewczyna z portretów Mychajła Żuka, z obrazów Ołeksy Nowakiwskiego czy Petra Chołodnego. Płynna, giętko-roślinna plastyka linii, która na chwilę mogła stać się łamliwie-kanciastą, jak niespodziewana synkopa w melancholijnej barkaroli, ale tuż potem wracała do zapowiedzianej
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
