Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

O czym milczała stara fotografia

Слово Просвіти, №25 за 2017 рік

Tetiana SYDORENKO, Niżyn Przyjechała do naszej wsi pewna wielce mądra osoba i mówi: — Pozwólcie, że napiszę o was wszystkich książkę. Nie, no wyobrażacie sobie? O nas — książkę! Co o nas można pisać? Jak żyliśmy i przetrwaliśmy, jak teraz żyjemy i przetrwamy? Jak wszyscy, tak i my. Co było ze wszystkimi, to i z nami. Co jeszcze można pisać? A ona taka uparta, widać, dawno ten interes zaplanowała. Nie ustępuje: — Ja sama wiem, co pisać! Kiedy książka będzie gotowa, to jeszcze mi nie podziękujecie! Jeszcze będziecie dumni: oto o nas książka jest! To wy teraz jesteście tacy bezmyślni! Nie, no słyszycie? My, znaczy, jeszcze jesteśmy bezmyślni! Dobrze, że chociaż ona jest myśląca! — Ja — mówi — cały kronikarski zapis o was napiszę. Tak was wszystkich rozruszam, że będziecie jeden drugiego pytać: czy to naprawdę my? No kino! Ona nas rozrusza! — Przynoście mi — mówi — stare fotografie waszych rodziców, dziadków, krótkie opowieści o nich, a ja już sama wszystko doprowadzę do ładu. — A jeśli nie ma fotografii rodziców i dziadków? — pytam ją, bo ja w trzecim pokoleniu bękartka, — to co wtedy? — Wtedy — matek i babć. — A można? — A czemuż by nie można? Przynoście. Im tam, — palcem w górę wskazała, — będzie przyjemnie. I zaczął się we wsi ruch społeczny. Przynieśliśmy tej pisarce dwa wielkie celofanowe worki rodzinnego dobra, podpisaliśmy, czyje to zdjęcia, żeby wszystko było jak należy i nic się nie pomieszało, — tak jak nas nauczyła. A sekretarz rady wiejskiej jeszcze cały muzeum sfotografował, widząc, jaka sprawa się kręci… I zaczęliśmy czekać, kiedy ta książka będzie gotowa. Ależ, ludzie, hałas!!! Pisarka co? Przyjechała, zakręciła się, wszystkim rozdała wskazówki i pojechała do swojego miasta! A u nas tutaj roboty — bez liku! Stare fotografie znajdują się i znajdują! I każdego dnia jakby spod ziemi się objawiają! Znalazła się fotografia matki mojej (w schowku leżała), i ja, oszołomiona, nie wiedziałam, co z nią zrobić. Ja od urodzenia tej fotografii w domu nie widziałam, a znalazła się ona jakby specjalnie dla tej książki, którą nasza pisarka zaplanowała. Stoi moja matka pod kwitnącą jabłonią, i sama, jak kwiat: w wianku, w wstążkach, w koralach, wyszywanej koszuli, płachcie i gorsecie! A! Jeszcze w butach na wysokim obcasie! A na dole podpisano: 1946 rok. Ja cały dzień z tej fotografii oczu nie spuszczałam… Ja pierwszy raz zobaczyłam swoją matkę młodą i taką piękną! Takich pięknych twarzy dzisiaj nigdzie nie spotkasz!.. Pobiegłam ja z tą fotografią do swojej koleżanki z klasy: — Masz, — mówię, — spójrz choć jednym okiem… Czemuś zamilkła? Nie wierzysz, że to moja matka? — Wierzę, — mówi. I dawaj grzebać w swoim starym albumie. — A teraz, — mówi, — ty spójrz. — To rodzeństwo mojego nieżyjącego teścia. Wujek Hryćko. Widzisz?.. — Widzę… — Czemu oni są tak do siebie podobni? — Nie wiem. — Jak brat i siostra… — Jak bliźnięta… — Czemuż oni są tak podobni? — Bo kochali jedno drugiego, pewnie, bardzo mocno… Położyłyśmy my te dwie fotografie obok siebie. Blisko-blisko tak. Niech one jeszcze choć raz pobędą razem: Hryćko i Wirka… …A sprawa była tak. Oni naprawdę kochali jedno drugiego. Byli zaręczeni. …Wiosna tamtego roku, czterdziestego pierwszego, okazała się wczesna. — Niedługo odsiejemy się w kołchozie i się pobierzemy, — czemuś nie Wirce, a jej matce — rozumieckiej Fedorze, — Hryćko obiecał. Już i mamą zaczął ją nazywać, bo im dłużej Wirka wyczekiwała pod wierzbą i później do chaty z zabawy wracała, tym uważniej i bardziej wyczekująco rozumiecka Fedora wpatrywała się w swojego przyszłego zięcia. Lecz nagle zmarł ojciec Hryćka. Nie chorował, nie męczył się, jeszcze nie stary był, a wziął i umarł. — Poczekajcie choć do pół roku, — zaczęła radzić Fedora. — Nie wypada się weselić, kiedy taka sprawa… Przed ludźmi będzie wstyd. W kwietniu tak powiedziała, na drugi dzień Wielkanocy, a po dwóch i pół miesiąca zaczęła się wojna. Hryćko wiedział, że go zmobilizują jednym z pierwszych, bo on już po wojsku, czołgista. Tak też się stało. Z wezwaniem przyszedł pod wieczór do swojej Wirki. — Kiedy? — tylko i zapytała rozumiecka Fedora. — Jutro, mamo. Po obiedzie — do komisji wojskowej. Wszyscy we troje długo milczeli. We troje milczeli o tym samym. — To ja tobie, synku, jutro rano jeszcze zdążę chleba i pierożków upiec na drogę… Ze starych zbiorów jeszcze trochę mąki jest… Zaraz ciasto zarobię. — Zaróbcie, mamo. Rozrobiła Fedora rozczyn w południowym mleku (swoją Liskę aż trzy razy dziennie sama doi, bo się ocieliła w tym roku późno, — miesiąc temu, mleka — choć wylewaj), sypnęła do dzieży garść mąki: — Niech podrośnie. A ja tymczasem pójdę się obejść. Obchodziła się Fedora umyślnie długo. Liskę wydoiła. Aż pół wiadra ciepłego mleka Trawce odlała, cieliczce. Dała jeść prosiakowi, ptactwo do kurnika na noc zagnała. I wciąż wyszukiwała jeszcze choć jakąś robotę, a nie znalazłszy, usiadła na stołeczku pod piwnicą: zaczęła myśli snuć o trzykroć przeklętej wojnie, która jej Wirce Hryćka zabiera. Jeszcze nie żona, już nie dziewczyna jej Wirka… Czy choć nie w ciąży?.. Jak to nieszczęsne dziecko na świat puszczać, w tę wojnę, co spadła na ich głowy?.. Co ich czeka? Jak to dalej będzie? Jeden Bóg święty wie… Niepostrzeżenie i ściemniało… Już i niebo się rozgwieździło… A w nocnym niebie — jeden smutek… Weszła Fedora do chaty. Starała się, żeby i klamką nie kliknąć, i drzwiami nie skrzypnąć… Zapaliła lampę naftową. Zajrzała do dzieży… Rozczyn już wyrósł. Można i zagniatać. Spojrzała na drzwi do izdebki, trochę uchylone… Fedora wiedziała: tam Wirka z Hryćkiem, jak rude myszy, przycichli, i nie wiedzą, jak niepostrzeżenie przymknąć drzwi, żeby nic nie skrzypnęło-nie trzasnęło, — ani drzwi, ani łóżko. Fedora sama przymknęła te drzwi i zabrała się do ciasta. O świcie ona wstanie, napali w piecu, a rano i pierożki będą gotowe. Z serem — jedne, a ze słodką fasolą — inne, — postanowiła. Przykryła dzieżę płótnem, przeżegnała się na noc i spać się położyła. …Pierożki udały się, jak słońce! A bułki — ładne i puszyste, jak dziewki na wydaniu! Zjedli śniadanie. Zaczęła Fedora zbierać Wirki Hryćka na wojnę. — Oto kładę tobie, synu, ręcznik płócienny. Dwie duże bułki. Pierożków dobrych. I ikonkę. Ja na wschodzie słońca nagadałam na nią wszystko tak, jak trzeba. Bierz. I niczego się nie bój. Na wojnie ciebie nie zabiją. Oto zobaczysz — wrócisz żywy. Może, tylko trochę ranny… Nie rycz, Wirko! — krzyknęła na córkę, która stała przy piecu, jak z krzyża zdjęta. — Przeżegnaj się, ubierz się i idź Hryćka odprowadzić! — Mamo… słyszycie, mamo… — Hryćko nie płakał, tylko łzy, jak dwie mokre ścieżki, płynęły po policzkach. — Mamo. Wrócę z wojny i będę u was mieszkał! I od razu z Wirką się pobierzemy! — Tak też… — Dbaj, mamo, o Wirkę i o siebie dbaj! — A ty na tej wojnie dbaj o siebie. Bo kto się strzeże, tego i Bóg strzeże. Idźcie już. Żebyś się nie spóźnił… A z wojny żebyś choć jakąś wieść nam przysłał! — nie lubiła Fedoria długich pożegnań. Kiedy odeszli, Fedoria czym prędzej do chaty! Przeżegnała pościel, na której Hryćko nocował. Żeby wszystko było u niego w porządku i w drodze, i na domowym progu. Zaczęła ścielić łóżko… Ojej, pościel we krwi!.. Toż jej Wirka tylko tej nocy!? A Fedoria, grzesząc, myślała, że już dawno!.. Mateńko najdroższa!.. Strzeżże i pilnuj tam Hryćka, na tej wojnie! Okryj go tam swoim wstawiennictwem!.. Odwróć od niego wszelkiego wroga-ciemiężyciela!.. Fedoria długo prała to prześcieradło z cienkiego płótna… Prała — jakby jakąś świętą czynność wykonywała: powoli, aż uroczyście… Wirko-Wirko… Dziecko moje jedyne, rodzone i wierne… Po co ta wojna na nasze głowy?.. Nam by chleb i dzieci wychowywać… A więcej nic nie trzeba… Czymśmy przed Bogiem zawinili?.. Żeby tylko doczekała się swojego Hryćka… Żeby się doczekała… Wirka dopiero pod wieczór do domu przyszła. Zmęczona i obolała, aż sczerniała: — Wywieźli naszych sokolików dwoma wielkimi ciężarówkami prosto na Czernihów. I Hryćko z nimi. A z Czernihowa już pojadą pociągiem na tę wojnę… — Zjedz coś, Wirko… — Nie chce się jeść, mamo… — No choć mleka wypij… — Nie chcę i mleka. Położyć się chce… Może zasnę… — i weszła na piec. — Mamo!.. — już z pieca, — tam… w chacie… — Wszystko w porządku, Wirko… Wszystko już wyprane i wysuszone, i maglem wyprasowane… Śpij… Fedoria wiedziała, że córka tam płacze, za kominem. Niemo. Jednym sercem. Dlatego nie odzywała się więcej do niej. Bo rozniesie się po całej chacie… Stała najpiękniejsza pora: zboże dojrzewało. A gdzieś daleko-daleko trwała wojna. Przypominała tutaj o sobie niepokojącymi wieściami i przerażającymi domysłami. A potem — zawiadomieniami o śmierci. A potem faszyści do wsi wpadli. Rzucili się po ludzkich podwórkach: fleisch! milch! eier! Fedoria z Rozumówki zdążyła cieliczkę Trawkę w gęstej kukurydzy przywiązać, a więcej nic uratować nie zdążyła. Liskę zabrali, prosiaka zastrzelili prosto w chlewie, kury wystrzelali na podwórku — i wszystko powlekli ze sobą, do kołchozowego żłobka. Tam urządzili dla siebie kuchnię i jadalnię. Poszła Fedoria za Niemcami w ślad. Lamentuje! Aż ręce załamuje: — Niemcy! Słyszycie, Niemcy! Nie zabijajcie mojej Liski! Ja po dwa wiadra mleka wam będę oddawać! Codziennie! Rano i wieczorem! Tylko zlitujcie się! Oddajcie moją krówkę! Słyszycie, Niemcy? Żeby was zaraza zjadła!!! Oddajcie moją Liskę!!! Cała wieś potem długo wspominała, jak Fedoria z Rozumówki z Niemcami się układała. Przyszła za Liską aż do żłobka, gdzie Niemcy swoje gęby napychali. A tam — ryk! Krów ze dziesięć fryce już sprowadzili, — ludziom poodbierali!.. Krowy ryczą! Świnie kwiczą! Niemcy terkoczą coś po swojemu!.. Matko Boska! Ludzie chrześcijańscy!.. Aż podchodzi do Fedorii jeden faszysta, celuje w nią z automatu i jakby trochę po naszemu pyta: czego ona chce? — Nie zabijajcie mojej Liski! — prosi-błaga Fedoria. — Nie rżnijcie jej na mięso! Ja wam po dwa wiadra mleka od niej dawać będę — rano i wieczorem! Zlitujcie się! Nie zabijajcie Liski!!! — O! Milch! Milch! — terkotał o czymś z dwoma innymi i nakazał Fedorii: — Schneller! Schneller! Przynieśli przeklęci faszyści Fedorii puste wiadro, i ten, co z automatem, znów komenderuje: — Schneller! Podbiegła Fedoria do swojej krówki, objęła ją za szyję i szepcze do ucha: — Lisuniu, krówko moja najdroższa! Oddaj im całe mleko! Oddaj, Liska! Niech choćby się nim zalali! Byle ciebie żywą zostawili! A Liska stała i płakała… Ale mleko oddała wszystko — pełne wiadro. Niech piją! Niech ich zaraza weźmie!!! Tak właśnie umówiła się Fedoria z Niemcami: Liska wraca do domu, a dwa wiadra mleka rano i wieczorem faszystowski żołnierz będzie zabierał. Nie po prostu zabierał, a przychodził przed dojeniem rano i wieczorem z wielką bańką, pilnował Fedorii, żeby do dojniczki nic nie wsypała, jakiejś trucizny. “Żeby was pierwsza kula nie minęła!” — życzyła przeklętym faszystom Fedoria i oddawała im mleko… …Z wojny przyszło liścik od Hryćka! Walczy na Froncie Zachodnim. Bije Niemców w swoim czołgu. Pisze, że kocha Wirkę całym sercem, całą duszą, że wroga zwyciężą i będzie szczęście i radość na naszej ziemi. Wirka i Fedoria nie mogły się na ten liścik napatrzeć, całowały go, szeptały nad nim modlitwy… Wirka ten liścik za pazuchę schowała… A już dopiero w czterdziestym trzecim roku, jak Niemcy ustąpili, przyszła od Hryćka i druga wieść. Napisał, że będą przerzucać ich na Węgry i stamtąd on już nie będzie mógł napisać. A teraz on żywy-zdrowy i wojna wkrótce się skończy. I że ikonka, którą dała mu matka Wirki, żegnając go, strzeże go i chroni. I Wirkę on kocha mocno-mocno i zrobi wszystko, żeby była szczęśliwa… A potem nastał rok czterdziesty piąty. I maj! I dziewiąty dzień! I głośnik przy radzie wiejskiej ogłosił, że już pokój! Że rozbili wroga w jego legowisku! Że ogólnonarodowa radość u nas! Świętujcie, ludzie!!!.. Poznosili współmieszkańcy kto co miał do domu kultury i zaczęli świętować! Fedoria z Wirką nic nie miały do świętowania, tylko dwa placki z mąki, które wieczorem były szare, a nad ranem aż czarne się stały. — Aż niezręcznie jakoś, — zmartwiła się Fedoria. Lecz nagle przypomniała sobie (i trzebaż!) o zakopanej butelce wódki w sadzie, pod wiśnią, jeszcze przedwojennej. Przed wojną Fedoria grzeszyła czasem — pędziła po trochu samogon. Odkopała ona tę butelkę, szmatką obtarła z ziemi: — Chodźmy i my, Wirko, do domu kultury! Jest i u nas czym świętować! A tam! Harmonijka gra! Dziewczęta i niektóre młódki parami wytańcowują! Gwar! Hałas! Kaszę-gurtanaczkę gotować zaczęli! Jednonogi Hawryło w łyżki wybija! A Petro, choć i kontuzjowany, tańczyć zaczął! Radość przecież jaka! Zwycięstwo!!! Podeszła do Wirki i Fedorii matka Hryćka. Całują się! Ściskają! Po naparstku wódki wypiły! Ćwierkają sobie, oczu jedna z drugiej nie spuszczają. I myślą wszystkie o Hryćku, który wkrótce z tych Węgier do domu przyjedzie!.. …I nie miały pojęcia wtedy, że to one wódką spod wiśni tak wesoło go żegnają… … Hryćko trzy dni nie dożył do Zwycięstwa… Równo trzy dni… Zginął od snajperskiej kuli przy ratuszu w węgierskim miasteczku Vajta… Snajper, mówią, siedział na dzwonnicy… Nie uratowała Hryćka ikonka Fedorii wtedy… Pierwszy i ostatni raz nie uratowała… …Ani żona, ani wdowa i już nie dziewczyna. Po prostu Wirka i tyle. W dzień jeszcze jako tako: co gromadzie — to i babie. To na polu — przy burakach, to len trzepie, to tytoń obrywa, to na klepisku ziarno suszy… A w nocy — odwróć i zasłoń! Jeszcze kiedy milcząc płacze, li-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn