Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki
6 i 7 lipca 2013 roku „Kraina Marzeń” będzie świętować dziesiąte urodziny. I gościnnie zaprasza wszystkich chętnych: na Polu Śpiewu rozbrzmiewać będzie największy etniczny festiwal Ukrainy. Na scenach – prawdziwe bogactwo muzyki etnicznej, a także tradycyjne i nowe wydarzenia, wśród których festiwalowa inicjatywa „W radosnym i rozumnym ciele zdrowie”. Słowem, bogaty program sprawi wam niezapomniane wrażenia!
MORALNY IMPERATYW ZASADNICZEGO PRAWA
DZIAŁACZE PROŚWIATY NA WOŁYNIU
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro Pawłyczko
Na Trzecim Międzynarodowym Kongresie Tłumaczy Literatury Polskiej w Krakowie (20–22 czerwca tego roku), gdzie 350 uczestników reprezentowało 50 krajów z całego świata, usłyszałem zaniepokojony głos wydawców z Polski. Powiedzieli: w ciągu ostatniego roku w ich kraju wydano 2000 książek, z czego 800 to tłumaczenia z języka angielskiego. A ile polskich książek w tym samym czasie wydano po angielsku w USA i Anglii? Zapytali i sami odpowiedzieli: „Ani jednej!” Mówili prawdę, a ja pomyślałem, czy Ukraina ma podobną statystykę, która świadczy o upokarzającej ilościowej dysproporcji między tłumaczeniami na język ukraiński książek anglojęzycznych i w ogóle obcojęzycznych a tłumaczeniami ukraińskich autorów na angielski i inne języki. Nie znam takiej statystyki, ale wiem z informacji jeszcze z Drugiego Międzynarodowego Kongresu Tłumaczy Literatury Polskiej, który odbył się cztery lata temu, że Ukraina zajmuje pierwsze miejsce na świecie pod względem liczby przetłumaczonych polskich książek. Wiem, że kiedy na Ukrainie ukazuje się dziesięć–piętnaście przekładów z literatury polskiej, w Polsce wydaje się jedną książkę przetłumaczoną z języka ukraińskiego. O co chodzi? Otóż w Polsce działa Instytut Książki Polskiej, państwowa instytucja, finansowana i kierowana przez Ministerstwo Kultury, która wyszukuje na całym świecie tłumaczy-polonistów (część z nich to cudzoziemcy, absolwenci polskich uczelni wyższych), planuje dla nich pracę i opłaca ich pracę translatorską. Instytut Książki Polskiej to swego rodzaju ministerstwo eksportu najważniejszych dóbr literackich Polski. To euro i dolary z budżetu państwa, które przekładają się na światową literacką sławę polskiego słowa i narodu. Nie mamy u siebie takiej instytucji i zapewne nie będzie jej szybko. W polityce zagranicznej Ukrainy brak troski o eksport ukraińskiej literatury, o wiedzę o ukraińskiej historii narodowo-wyzwoleńczej, o naszą duchowość i kulturę, o uniwersalne, ale znane tylko nam osiągnięcia ukraińskich filozofów, pisarzy, uczonych i twórców sztuki. Za taki eksport we współczesnym świecie trzeba płacić. Tymczasem w naszym budżecie państwowym nie ma pozycji wydatków na tłumaczenia i wydawanie książek w języku ukraińskim za granicą. Eksportujemy pszenicę i stal, skóry zwierzęce i drewno, rudę żelaza i towary chemiczne, energię elektryczną itd., ale konsekwentnie i zasadniczo gardzimy eksportem własnej narodowej energii duchowej, którą reprezentuje nasza twórczość literacka. Oto w Polsce, której literaturę tłumaczy się na wszystkich kontynentach i która jest dobrze znana w krajach europejskich, rozbrzmiewa prawda, niepokojąca dla polonistów-tłumaczy i dla mnie, o narastającej, groźnej dla polszczyzny, globalizacyjnej roli języka angielskiego we współczesnym świecie. Polscy wydawcy przyznają, że ludzkość musi mieć jakiś jeden wspólny język, aby porozumienie między ludźmi z różnych krajów mogło odbywać się w żywej mowie, w celu nawiązania wolnego, mądrego, pokojowego, komfortowego życia wszystkich narodów na planecie. Polscy wydawcy przypuszczają, że takim językiem staje się, a może już prawie stał się, język angielski. O języku chińskim wspomnieli, ale hieroglify tego języka raczej nie zdołają zastąpić dźwiękowych, niepowtarzalnych struktur języków europejskich. Pomyślmy: literatura polskojęzyczna, która rozpoczęła się od twórczości Jana Kochanowskiego i Mikołaja Reja (XVI w.), na początku współistniała z łaciną, tradycyjnie używaną w prawie, w religijnym i literackim życiu Polaków, ale ostatecznie pokonała łacinę, a Polacy ukształtowali się jako naród na podstawie swojego ludowego, ojczystego języka. Polscy wydawcy porównali współczesny, powszechnie używany na świecie język angielski z łaciną tamtych czasów, gdy narody Europy już stawały się narodami. Cóż, może trzeba pomyśleć także o łacinie, jakby martwej, a w rzeczywistości żywej w naukowej świadomości współczesnej ludzkości. Samo nasuwa się pytanie, czy rzeczywiście ludzkość na początku XXI w. znalazła się na progu epoki, w której jakiś jeden język narodowy mógłby stać się tak potrzebny wszystkim narodom, że wszystkie zechciałyby go uczyć się, znać, stawiać na pierwszym miejscu w swoich programach edukacyjnych, skazując język ojczysty na zanik i powolną śmierć. Klasycy marksizmu-leninizmu prorokowali nadejście jednego języka dla całej ludzkości. A co z tego proroctwa wyszło, wiedzą narody podbite przez rosyjski carat i reżim komunistycznych kremlowskich wodzów, które dwie dekady temu rozbiły imperium Romanowów i Lenina-Stalina, występując przede wszystkim przeciwko polityce rusyfikacyjnej białej i czerwonej Moskwy. Przypomnijmy: w Rosji po dojściu bolszewików do władzy oficjalnie zarejestrowano dziewięćdziesiąt trzy języki narodowe.
Zakończenie na str. 7
10–11
PIWNE PUNKTY W MUZEUM
PIOTR PEREBYJNIS O MIECZU DUCHOWYM
Tłumaczenie maszynowe
W kijowskiej agencji UNIAN odbyła się prezentacja Grupy Inicjatywnej Narodowego Okrągłego Stołu „Porozumienie dla europejskiej przyszłości”. Inicjatorami są działacze społeczni, historycy, politolodzy, dziennikarze. Bezpośrednim celem NOS jest dać poważny impuls władzy, opozycji, a ogólnie społeczeństwu, aby Ukraina mogła w listopadzie w Wilnie podpisać Umowę o stowarzyszeniu z Unią Europejską.
Piotr ANTONENKO Zdjęcie autora
W prezentacji w UNIAN wzięli udział znany działacz społeczny Wiaczesław Briuchowecki, wybrany przewodniczącym rady nadzorczej grupy roboczej, utworzonej przez Grupę Inicjatywną, polityk i działacz społeczny Serhij Bondarczuk — koordynator grupy, politolodzy — Wiktor Nebożenko, Ostap Kryvdyk, Kostiantyn Matwijenko, założyciel i redaktor internetowej gazety „Historyczna prawda” Wachtang Kipiani, inni aktywiści społeczni. Inicjatorami Narodowego okrągłego stołu są również profesor Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego, doktor nauk historycznych Jarosław Hrycak, prawnik, profesor Wiktor Musijaka, sekretarz generalny Światowego Kongresu Ukraińców Stefan Romaniw (Australia). Ten stale działający Narodowy okrągły stół ma wypracować Plan działań dla wszystkich podmiotów politycznych, aby wypełnić zobowiązania, które Ukraina przyjęła w celu podpisania Umowy. Warunki podpisania ogłosiła Unia Europejska. Termin ich wypełnienia upływa z początkiem jesieni, ale jest on realny, ponieważ chodzi o dawno dojrzałe kroki. W szczególności wybory uzupełniające do Rady Najwyższej, która nadal nie jest w pełnym składzie — brak deputowanych z 5 okręgów, przeprowadzenie wyborów w Kijowie, rozpoczęcie reformy systemu sądownictwa. Ale od czasu ogłoszenia tych minimalnych warunków Unii Europejskiej minęło więcej niż kilka miesięcy, a sytuacja jest niepocieszająca. Niedawny międzynarodowy monitoring stwierdził: jak dotąd warunki zawarcia Umowy wypełniono ledwie w jednej trzeciej. A co z resztą, w tym z uchwaleniem przez nasz parlament pakietu ustaw eurointegracyjnych? Przy tym najwyżsi urzędnicy państwa niedawno zapewniali społeczność europejską: mianowicie, że wszystko w porządku, praca trwa, do listopada Ukraina w pełni przygotuje się do podpisania Umowy. Czy takie optymistyczne relacje są na miejscu? O tym z niepokojem mówili uczestnicy prezentacji. Przy czym pretensje można zgłaszać zarówno do władzy, jak i do opozycji. Co do władzy, jak zauważył Nebożenko, to tam zastąpiono „wielowektorowość” czasów Kuczmy jakąś wulgarną chaotycznością w polityce zagranicznej, do tego ukrywaną przed społeczeństwem. Ale także opozycja nie demonstruje wyraźnego i jednoznacznego obstawania przy europejskim wektorze. Wrażenie jest takie, że politykum przejmuje się europejską drogą Ukrainy znacznie mniej niż przeciętni obywatele kraju, którzy chcą żyć po europejsku. Istnieje realne zagrożenie zerwania podpisania Umowy o stowarzyszeniu z UE. Albo inny wariant: podpiszą coś tak abstrakcyjnego, że jeszcze przez wiele dziesięcioleci będziemy marzyć o „wyborze europejskim”, i na tym wszystko. Dlatego inicjatywę społeczeństwo musi wziąć we własne ręce. Konfrontacja w naszym politykum zaszła bowiem zbyt daleko i nikt już nikomu nie wierzy. Dlatego Grupa Inicjatywna zaprasza do organizacji Narodowego okrągłego stołu przede wszystkim sektor obywatelski — kierowników ogólnoukraińskich organizacji społecznych, ruchów, stowarzyszeń. Obowiązkowo szerokie zaangażowanie mediów masowych, dziennikarzy, ponieważ praca Narodowego okrągłego stołu ma być maksymalnie otwarta dla społeczeństwa. Chyba nieprzypadkowo 27 czerwca w Internecie opublikowano napisany dzień wcześniej artykuł Julii Tymoszenko, w którym zaproponowała ona tę samą ideę wypełnienia warunków zawarcia Umowy. „Uważam, że trzeba natychmiast stworzyć nową strukturę organizacyjną, która będzie aktywnie i publicznie działać od dziś aż do wejścia w życie Umowy o Stowarzyszeniu, w tym jej podpisania i ratyfikacji tego dokumentu” — pisze były premier. Nawet zaproponowana przez nią nazwa jest dokładnie taka sama — Narodowy okrągły stół „Porozumienie dla europejskiej przyszłości”. Tymoszenko proponuje, aby uczestnikami okrągłego stołu zostali Prezydent, wyznaczeni przez niego urzędnicy jego Administracji i Rządu, przewodniczący Rady Najwyższej, kierownicy frakcji parlamentarnych, komisji branżowych Rady, byli ministrowie spraw zagranicznych wszystkich rządów Ukrainy. I jeszcze istotne: „Sercem tego narodowego okrągłego stołu ma być udział w jego pracy moralnych autorytetów narodu, liderów ruchów i organizacji społecznych, którzy nie pozwolą politykom działać nieodpowiedzialnie lub według podwójnych standardów”. Ponadto Tymoszenko proponuje, aby okrągły stół stał się stale działający, aby jego posiedzenia odbywały się co tydzień przy obecności mediów, a decyzje zgromadzenia nie były jedynie rekomendacyjne, lecz były zatwierdzane przez parlament i rząd. Dość radykalna propozycja. Były premier wezwała nawet deputowanych Rady Najwyższej do rezygnacji z letnich wakacji parlamentarnych, aby uchwalić ustawy eurointegracyjne. Cóż, najbliższy czas pokaże, jaka jest nasza narodowa elita.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro STEPOWYK, delegat Soboru, członek Sekretariatu Soboru, członek Najwyższej Rady Cerkiewnej Patriarchatu Kijowskiego
Zgodnie ze Statutem Cerkwi, Sobory Pomiestne zwołuje się co pięć lat. Pomiestnymi nazywa się je dlatego, że biorą w nich udział przedstawiciele wszystkich szczebli Cerkwi: zwierzchnik-patriarcha, wszyscy biskupi, arcybiskupi i metropolici (hierarchia); delegaci od duchownych, świeckich, klasztorów, duchownych szkół: to tak zwana „pełnia Cerkwi”. W okresie między Soborami Pomiestnymi Cerkwią zarządzają zwierzchnik-patriarcha wraz ze Świętym Synodem i Soborem Archierejskim. Poprzedni Sobór Pomiestny UKP KP odbył się 5 lat temu – w 2008 roku. Podobnie jak poprzednie sobory, Sobór w dniach 27–29 czerwca 2013 roku podsumował stan opieki duszpasterskiej nad ukraińskim narodem w prawosławnej wierze, szerzenie wpływu Cerkwi na sprawę moralnego oczyszczenia społeczeństwa, głębokie uświadomienie sobie przez każdego chrześcijanina (a takich w UKP KP, według obiektywnej statystyki, jest blisko 15 milionów dusz) zbawczej misji Cerkwi – w życiu doczesnym i życiu wiecznym. Tym zagadnieniom poświęcone było główne wystąpienie na Soborze – referat zwierzchnika Cerkwi Świątobliwego Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta. Władyka Patriarcha mówił również o istotnym wzroście Cerkwi we wskaźnikach zewnętrznych: zwięk-
Heorhij ŁUKIANCZUK
„Wolą narodu ukraińskiego Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów pod przewodnictwem Stepana Bandery proklamuje odnowienie Państwa Ukraińskiego, za które złożyły swe głowy całe pokolenia najlepszych synów Ukrainy. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, która pod przewodnictwem swego Twórcy i Wodza Jewhena Konowalca prowadziła w ostatnich dziesięcioleciach krwawego moskiewsko-bolszewickiego poniewierania zaciętą walkę o wolność, wzywa cały naród ukraiński, by nie składał broni tak długo, dopóki na wszystkich ziemiach ukraińskich nie zostanie utworzone Suwerenne Państwo Ukraińskie”. Tego Aktu dnia 30 maja 1941 roku we Lwowie ogłosił Premier Rządu Państwowego Jarosław Stećko. Akt ten zaświadczył całemu światu, a zwłaszcza władzy nazistowskich Niemiec, że naród ukraiński — znacznie wzrosła liczba wiernych, zbudowano w ciągu 5 lat prawie 300 nowych świątyń Patriarchatu Kijowskiego, otwarto trzecią Prawosławną Akademię Teologiczną (w Łucku; pozostałe już od dawna działają w Kijowie i we Lwowie) oraz seminarium duchowne w Dniepropetrowsku, wydano setki książek w języku ukraińskim o treści teologicznej oraz historyczno-kościelnej, przygotowano wykształconych pracowników na niwie Bożej, obroniono magisterskie, kandydackie i doktorskie rozprawy z teologii i historii Kościoła.
Referat Patriarchy Filareta wydano osobno na 44 stronach. Władyka zakończył referat słowami: „Z pokorą w sercu i nadzieją na Boże miłosierdzie przystąpimy do realizacji nakreślonego programu Soboru. Z wielkiego swego miłosierdzia niech Pan oświeci nasz rozum i napełni nasze serca pokojem i miłością, abyśmy wypełnili Jego święową wolę ku Jego chwale. Chwała Jezusowi Chrystusowi! Chwała Ukrainie!”
Sobór kanonizował 3 nowych świętych Ukraińskiego Kościoła: książąt Oskolda, Włodzimierza Wasylkowicza i Danyła Bratkowskiego. Z współreferatem „Znaczenie Chrztu Rusi Kijowskiej dla narodu ukraińskiego” wystąpił pierwszy członek Świętego Synodu, metropolita Lwowski i Sokalski Dymitr, który przedstawił wiele nowych faktów i aspektów Chrztu naszych praojców-Ukraińców w 988 roku oraz program obchodów 1025. rocznicy tego ogromnego, nigdy niezapomnianego wydarzenia w historii Ukrainy i całej Europy Wschodniej.
Sobór wniósł pewne zmiany i uzupełnienia do Statutu UPC KP, w szczególności dotyczące wprowadzenia urzędu Patriarszego Namiestnika oraz procedury i porządku wyboru Patriarchów w naszym Kościele w przyszłości — są to artykuły 17–24 Statutu. Podczas omawiania referatu, współreferatu oraz zmian i uzupełnień do Statutu wystąpiło wielu delegatów Soboru: panowały naprawdę demokratyczne, koleżeńskie, chrześcijańskie zasady tego poważnego zebrania kościelnego.
Tłumaczenie maszynowe
30 czerwca ukraińska społeczność patriotyczna obchodziła 72. rocznicę odnowienia Państwa Ukraińskiego, czyli proklamowania Aktu odnowienia Państwa Ukraińskiego.
konny gospodarz na swojej ziemi i będzie jej bronić własnymi piersiami przed każdym, kto będzie próbował podeptać wolę Ukrainy. Jeśli wcześniej Akt odnowienia Państwa Ukraińskiego uroczyście obchodzono w obwodach zachodnioukraińskich, to obecnie geografia obchodów rozszerzyła się znacznie na wschód. W tym roku siły patriotyczne, wśród których byli przedstawiciele organizacji społecznej Ukraińska Patriotyczna Alternatywa, OUN i OUN(D), Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» po raz pierwszy zorganizowały uroczystości w stolicy Ukrainy. Park Szewczenki falował od czerwono-czarnych, żółto-błękitnych i partyjnych flag uczestników wydarzenia. Przedstawiciele organizacji politycznych uczcili odwagę uczestników proklamowania Aktu odnowienia Państwa Ukraińskiego w warunkach faktycznej okupacji nazistowskiej, gdyż wkrótce większość z nich zapłaciła za to obozem koncentracyjnym…
Obecni uczcili także pamięć legendarnego dowódcy UPA Romana Szuchewycza, który, co symboliczne, urodził się 30 czerwca. Przez telefon ze Lwowa do zgromadzenia uroczystego w Kijowie z słowem powitania zwrócił się syn Szuchewycza, wieloletni więzień radzieckich łagrów, Jurij Szuchewycz. Szereg patriotycznych pieśni wykonali zespół „Rutenia” oraz legendarny chór „Homin”.
Tłumaczenie maszynowe
27 czerwca Sobór Lokalny Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego podjął decyzję o kanonizacji kijowskiego księcia-chrześcijanina Askolda-Mikołaja, zabitego przez pogan w 882 roku. Jedną z podstaw do rozpatrzenia kwestii kanonizacji pierwszego kijowskiego władcy-chrześcijanina stała się książka badacza Serhija Szumyła „Książę Askold i chrystianizacja Rusi”, która została wydana w 2010 r. w kijowskim wydawnictwie „Duch i litera”. Po ukazaniu się tej książki, z inicjatywy autora, przeprowadzono szereg międzynarodowych konferencji naukowych, poświęconych 1150-leciu początkowej chrystianizacji Rusi Kijowskiej za czasów księcia Askolda. W szczególności takie konferencje w latach 2010–2012 odbyły się w Czernihowie, Kijowie, Użhorodzie i Petersburgu (ta ostatnia przy wsparciu UNESCO). Na podstawie wyników tych dyskusji naukowych najpierw Święty Synod UKP PM decyzją z 28 czerwca 2011 r., a następnie Święty Synod UKP PK decyzją z 13 grudnia 2011 r. przyjęły postanowienia o obchodach w 2012 roku 1150-lecia założenia metropolii kijowskiej za czasów pierwszego chrztu Rusi przez Askolda. Zgodnie z decyzjami obu Synodów największych ukraińskich Cerkwi prawosławnych w 2012 r. w Kijowie odbył się szereg wydarzeń naukowo-teologicznych, w których brali udział zarówno naukowcy, jak i przedstawiciele UKP PM oraz UKP PK. Decyzja Soboru Lokalnego UKP PK o kanonizacji księcia-męczennika Askolda-Mikołaja stała się swoistym podsumowaniem wieloletnich badań i uogólnień w tej kwestii. Proponujemy uwadze czytelników wywiad z Serhijem Szumyłem, autorem książki „Książę Askold i chrystianizacja Rusi”, inicjatorem szeregu międzynarodowych konferencji naukowych na wspomniany temat, dzięki którym stała się możliwa obecna uroczystość wysławienia pierwszego kijowskiego księcia-chrześcijanina i męczennika za wiarę prawosławną Askolda-Mikołaja, zabitego z rąk pogan.
— Jak zrodził się pomysł zajęcia się tematem chrztu Rusi za Askolda? Co skłoniło Pana do napisania o tym książki? — Tematem chrztu Rusi za Askolda interesuję się już od dawna (mniej więcej od 1989 roku). Pierwsze próby pisania i publikowania artykułów na ten temat podejmowałem już 10 lat temu. Ale żeby zacząć pisać książkę… W zasadzie nie mówię w niej nic nowego, ale z drugiej strony w tej kwestii jest tak wiele niedomówień i sprzeczności, że bardzo długo wahałem się, czy w ogóle się za to zabierać. Czy nie będzie to pychą? Czy nie zgrzeszę przeciwko prawdzie? Dlatego szukając materiałów do książki, starałem się nie tyle coś udowodnić czytelnikowi, co znaleźć odpowiedzi dla siebie. Czy Askold rzeczywiście był chrześcijaninem, czy to za jego czasów odbył się pierwszy chrzest Rusi? I czy był męczennikiem? Te pytania nie dawały mi spokoju również w trakcie pisania książki. Nie narzucam czytelnikowi swoich przemyśleń, a raczej cytuję innych autorów, badaczy, teologów, którzy już przed nami odpowiedzieli na te pytania. Pewien duchowny z Atosu pobłogosławił mnie i powiedział: „Pisz tę pracę, ponieważ Jan Kronsztadzki czcił księcia Askolda”. To był prawdopodobnie najważniejszy argument, bym przestał się wahać. Wielkim problemem było odnalezienie tych świadectw. Odnalazłem je w broszurze znanego kijowskiego profesora Sikorskiego, poświęconej wizycie świętego sprawiedliwego Jana Kronsztadzkiego w Kijowie, wydanej w 1893 roku. Opisano tam szczegółowo, że kiedy ojciec Jan przybył do Kijowa, najpierw odwiedził cerkiew św. Andrzeja, Włodzimierzową Górkę, a następnie osobiście poprosił, by zawieziono go na Mogiłę Askolda. „Odwiedzenie pierwszego cmentarza chrześcijańskich męczenników — pisze Sikorski — wywarło na ojcu Janie bardzo silne wrażenie duchowe”. Kiedy zszedł do krypty i zobaczył grób Askolda, zaczął głośno modlić się do świętego księcia-męczennika. Było to spotkanie świętego ze świętym. Przez cały czas czułem lęk i zadawałem sobie pytanie: dlaczego to właśnie ja mam o tym pisać? Nie uważam się za godnego dotykać pamięci naszych pierwszych świętych męczenników. Ale nie jestem pierwszy i mam nadzieję, że nie ostatni. — Swoją książkę przedstawił Pan szerokiemu gronu odbiorców 15 lipca, w dniu święta Złożenia czcigodnej szaty Przenajświętszej Bogurodzicy w Blachernach. — To nie przypadek. Z kronik wiadomo, że chrzest Askolda poprzedziła wyprawa wojenna kijowskiego księcia na Konstantynopol w 860 roku. Liczne pogańskie wojsko Rusinów otoczyło stolicę Cesarstwa Bizantyńskiego. Jednak po nabożeństwie i złożeniu przez świętego patriarchę Focjusza szaty Matki Bożej do morza, zerwała się burza i zatopiła okręty ruskiego wojska. Zdumieni cudem, książę Askold i część jego wojowników przyjęli chrzest. Na pamiątkę tych wydarzeń ustanowiono święto Złożenia Szaty Matki Bożej. Zgodnie ze starą, przedrewolucyjną tradycją, właśnie w tym dniu, wraz ze świętem Złożenia czcigodnej Szaty Przenajświętszej Bogurodzicy w Blachernach, obchodzi się pamięć chrztu Rusi za Askolda, który miał miejsce 128 lat przed chrztem Włodzimierza. — Ciekawie byłoby dowiedzieć się czegoś o rodowodzie księcia Askolda. Czy był Słowianinem, czy jednym z tych Waregów, którzy przybyli na Ruś, by sprawować władzę? — Jednoznacznie nie możemy tego stwierdzić. Istnieje kilka wersji. Niektóre kroniki, w szczególności „Synopsis kijowski”, inne kroniki ukraińskie i białoruskie oraz kroniki polskie utrzymują, że książę Askold był ostatnim spadkobiercą dynastii księcia Kija. Kroniki północne piszą o tym, że książę Askold był przyjezdnym Waregiem. Początkowo był z Rurykiem, potem odłączył się i zaczął panować w Kijowie. W „Powieści minionych lat” Nestora napisano, że jest Waregiem. Ale przecież wiemy, że ta kronika nie zachowała się w oryginale. Najstarszy odpis to kopia z XIV wieku, która wyszła spod pióra już północnych kronikarzy. I nie wiemy, na ile „Powieść minionych lat” zachowała się w swojej pierwotnej postaci. Co ciekawe, przed rewolucją znany akademik Szachmatow bronił idei słowiańskiego pochodzenia imienia księcia Askolda. Uważał, że wywodzi się ono od rzeki Oskoł. Popierali go również inni historycy, którzy twierdzili, że poprawniejszy byłby zapis tego imienia tak, jak występuje ono w kronice Nikonowskiej i niektórych innych — „Oskołd”. Ponieważ przez „a” zaczęli pisać już późniejsi, północni kronikarze, u których przyjęło się zmieniać „o” na „a”. Na przykład: Ołeksandr — Aleksandr, Ołeksyj — Aleksiej itd. Radziecki archeolog i historyk Borys Rybakow oraz wielu współczesnych uczonych również trzyma się teorii, że imię Askold pochodzi od nazwy rzeki Oskoł, a ta z kolei zachowała w swoim mianie pamięć o przebywaniu tu scytyjskich plemion Skołotów. I dlatego Askold to władca Skołotów. Podobnie jak słowiańskie imię Włodzimierz oznacza „władcę” i być może jest jedną z odmian tytułu słowiańskiego władcy. Możliwe, że i imię Askold to również jeden z tytułów scytyjskiego władcy. Ale jakkolwiek by nie było, to tylko naukowe hipotezy. Dla nas najważniejsze nie jest to, kim był książę Askold — Waregiem czy Słowianinem, ale to, że był pierwszym kijowskim chrześcijańskim księciem i męczennikiem. — Na długo przed równym apostołom księciem Włodzimierzem… — Ale w żadnym wypadku nie można umniejszać znaczenia chrztu Rusi za Włodzimierza. To wydarzenie stało się epokowe dla całej dalszej historii Rusi. Jednak jeśli nie będziemy wiedzieć, jak zaczynał się proces chrystianizacji, co poprzedzało przyjęcie i utwierdzenie chrześcijaństwa przez księcia Włodzimierza, to nie będziemy mieli pełnego wyobrażenia o czynie samego Włodzimierza i w ogóle o chrześcijaństwie na naszych ziemiach. Jest to szczególnie ważne teraz, gdy przeżywamy okres jakby nowego nawrócenia na prawosławie, nowego chrztu, po ateistycznym okresie historii. Wśród inteligencji modne jest teraz odrzucanie chrześcijaństwa, przyłączanie się do różnych pogańskich tradycji. Co więcej, wielu uważa, że chrześcijaństwo zostało siłą narzucone Rusi. Że wcześniej żyli tu miłujący pokój poganie-Słowianie, którzy sławili siłę natury i pogańskich bogów. Ale przyszli „źli chrześcijanie”, którzy zaczęli zabijać pogan, ogniem i mieczem narzucając obcą grecką wiarę. Oddajemy zasłużony hołd pamięci świętego równego apostołom księcia Włodzimierza, który ostatecznie wprowadził na Rusi chrześcijaństwo, ale nie znając wydarzeń, które to poprzedziły, być może częściowo przyczyniamy się do pojawienia się takich nastrojów. Jeśli wziąć pod uwagę, że wprowadzanie chrześcijaństwa zaczęło się już za Askolda i trwało całe stulecie do Włodzimierza, to wyłania się zupełnie inny obraz. Przyjąwszy chrześcijaństwo, książę Askold nikomu swojej wiary nie narzucał. Wspólnoty chrześcijańska i pogańska współistniały razem. A pogaństwo stopniowo traciło swoje pozycje na tle chrześcijańskiej kultury, piśmiennictwa i oświaty. Ze strony pogan wywoływało to naturalne rozgoryczenie, niechęć i nienawiść, co w ogólnym rozrachunku doprowadziło do spisku przeciwko księciu Askoldowi i rządzącej chrześcijańskiej partii. Spiskowcy zaprosili z Nowogrodu Olega, a księcia Askolda podstępem zwabili w pułapkę i zabili. Jak uważa wielu historyków, w Kijowie doszło do prawdziwego przewrotu religijno-politycznego, w wyniku którego zabito prawowitego kijowskiego księcia, a na jego miejsce przyszli poganie z Olegiem na czele. Wszystko to działo się na gruncie antychrześcijańskiego terroru. I wychodzi na to, że to właśnie poganie byli prześladowcami chrześcijaństwa. Tym samym historia prawosławia na Rusi upodabnia się do historii chrześcijaństwa w Cesarstwie Rzymskim. Tak jak w tamtych czasach, Kościół nie zaprzestał swojego istnienia, pomimo prześladowań. Na początku X wieku w dyptyku Patriarchatu Konstantynopolitańskiego wspomniana jest metropolia Ruska, która zajmuje 61. miejsce. A to zaledwie kilka dziesięcioleci po śmierci księcia Askolda. W kronikach odkrywamy, że w wojsku księcia Igora połowa wojowników była chrześcijanami. Tradycja zapoczątkowana przez Askolda przetrwała i wydała swoje owoce. I równa apostołom księżna Olga przyjmowała chrześcijaństwo nie w obcym środowisku, a w naturalnym i już schrystianizowanym. Jak pisał profesor Mychajło Maksymowycz, bez chrztu Olgi nie doszłoby do chrztu Włodzimierza, ale bez chrztu Askolda nie doszłoby do chrztu Olgi. Księżna Olga wystąpiła jako kontynuatorka misji księcia Askolda. I szereg kronik wskazuje, że to właśnie Olga zbudowała cerkiew św. Mikołaja na Mogiłe Askolda, aby uczcić pamięć pierwszego chrześcijańskiego księcia. — Czyli można mówić o trzech chrztach Rusi: Askolda, Olgi i Włodzimierza? — Ciekawa analogia w tej kwestii znajduje się w książce protojereja Lwa Lebiediewa „Chrzest Rusi”. Pisze on, że sakrament chrztu sprawowany jest nie jednym aktem, a trzema. Ten, kto przyjmuje chrzest, trzykrotnie wyrzeka się szatana, trzykrotnie jednoczy się z Chrystusem i trzykrotnie zanurza się w wodzie. Podobnie i Ruś trzykrotnie przeszła ten akt wyrzeczenia i trzykrotnie zanurzała się w chrzcielnej kupieli. Po raz pierwszy — za Askolda, po raz drugi — za Olgi i po raz trzeci — za Włodzimierza. Jednak nie można rozdzielać tych trzech chrztów. Był to jeden proces, który miał początek i zakończenie. Dla nas bardzo ważne jest zachowanie pamięci zarówno o pierwszym, jak i o drugim, i o trzecim. Dopiero wtedy tworzy się całościowe wyobrażenie o prawosławnej tradycji Rusi Kijowskiej.
— Dlaczego Askold został kanonizowany dopiero teraz, po 1130 latach? — Na wszystko przychodzi czas. Był okres, kiedy na Rusi szczególnie ważne było czczenie księcia Włodzimierza, chociaż do XIX wieku nie było nawet nabożeństwa ku jego czci, podobnie jak ku czci księżnej Olgi. A wcześniej ich pamięć również nie była szczególnie czczona. Był nawet okres, kiedy czcigodnych świętych kijowsko-pieczerskich nie czczono jako świętych. Dopiero metropolita Piotr (Mohyła) odrodził ten kult. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku księcia Askolda. W Latopisie Joakimowskim nazywany jest on „błogosławionym”, tak samo jak księżna Olga. Zwracał na to uwagę jeszcze w XVIII wieku rosyjski historyk W. Tatiszczew. I prawdopodobnie jakieś kościelne czczenie księcia-męczennika istniało, ale, jak pisze historyk, następne pokolenia o tym zapomniały i zostało ono utracone. Takie fakty nie są odosobnione w historii Kościoła. Jeszcze na Soborze Lokalnym w latach 1917–1918 święty Atanazy (Sacharow) zauważał, że wielu sprawiedliwych, których na Rusi w dawnych czasach czczono jako świętych, z czasem zaczęto czcić jedynie poprzez odprawianie za nich panichid. Wiemy, że przed rewolucją istniała tradycja kościelnego czczenia pamięci księcia Askolda; corocznie 15 lipca, w święto Złożenia Szaty Matki Bożej w Blachernach, do jego grobu odbywały się procesje, odprawiano panichidy i molebny z poświęceniem wody. Niestety, po rewolucji 1917 roku tradycja ta została utracona. W naszych czasach szerszemu czczeniu księcia Askolda wśród prawosławnych wiernych przeszkodziło również to, że świątynię świętego Mikołaja na Mogile Askolda na początku lat 90. władze przekazały w użytkowanie grekokatolikom. Przed rewolucją, na przykład, każdy prawosławny pielgrzym uważał za swój obowiązek odwiedzenie Mogiły Askolda, o czym czytamy u rosyjskiego historyka Nieczwołodowa. Z drugiej strony, kult księcia Askolda istnieje również w naszych czasach. Miałem okazję spotykać się z prawosławnymi wiernymi, którzy go czczą i modlą się do niego jako do świętego. Taki kult istnieje również wśród mnichów i duchowieństwa. Na przykład w Ławrze Kijowsko-Pieczerskiej był ojciec Ruf, który bardzo głęboko czcił księcia Askolda jako świętego męczennika. Co więcej, znane są fakty uzdrowień z różnych chorób za sprawą modlitw kijowskiego księcia-męczennika. Jeszcze raz zwrócę uwagę, że przed rewolucją corocznie obchodzono dzień pamięci księcia Askolda i Askoldowego chrztu Rusi. Do jego grobu organizowano liczne procesje. Z szczególną uroczystością obchodzono 1000-letni jubileusz Askoldowego chrztu. Nawiasem mówiąc, w 2012 roku minęło 1130 lat od dnia męczeńskiej śmierci księcia Askolda. W tym roku w Kijowie zarówno Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, jak i Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego przeprowadziły konferencje naukowo-teologiczne poświęcone pamięci księcia Askolda. I chwała Bogu, że pomimo wszystkich przeszkód, kult księcia Askolda jako naszego pierwszego męczennika odradza się w ukraińskim narodzie. „Cerkowna Prawosławna Gazeta”, nr 15–16 (265–266)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Ukraińcy” uzurpowali władzę i nasze konstytucyjne prawa Paweł MOWCZAN, deputowany ludowy Ukrainy I–VI kadencji: — Zebraliśmy wielu deputowanych poprzednich kadencji, którzy, według słów Iwana Zajca, są ojcami nie tylko państwa ukraińskiego, ale i Konstytucji Ukrainy, najważniejszego dokumentu, uchwalonego pod koniec minionego stulecia. Ten dokument, jak stwierdza Dmytro Drozdowski, to „jeden z fundamentalnych kroków w kreśleniu kreski” „pod bezstatusową Ukrainą”. Wraz z pojawieniem się Konstytucji sformalizowaliśmy bardzo wiele ważnych kwestii, nabyliśmy praw i obowiązków, możemy zawsze i nieustannie opierać się na tym dokumencie, odwołując się do wszystkich struktur, także europejskich i światowych. To bardzo ważny moment, przyjęty w 1996 roku. Ktoś pozwala sobie sceptycznie odnosić się do tego dokumentu jako do deklaratywnego, ale jest on oparciem Ukrainy i jej narodu, który, jak mamy nadzieję, zakończy budowę państwa. Czas płynie, problemy pozostają, co więcej — nie są rozwiązywane, nie są realizowane w płaszczyźnie naszego konstytucyjnego prawa i konstytucyjnych podstaw. Wydaliśmy pracę Wołodymyra Wasylenka „Wojna przeciwko języku ukraińskiemu”, którą autor drukował na łamach „Słowa Proświty”, usystematyzował i wydrukował w popularnym tygodniku „Ukraiński Tydzień”. A już następny numer wspomnianego „Ukraińskiego Tygodnia” poświęcony jest tak zwanym „nowoukraińcom” lub „nowej wspólnocie »ukrainców«”, tej wspólnocie, która dziś uzurpowała władzę i nasze konstytucyjne prawa, i będzie robiła wszystko, aby zerwać te sformalizowane rzeczy, które miałyby nas zbliżyć do Europy, do domu naszego bytu. Dlaczego nasze forum zawsze określane jest jako forum obrony języka ukraińskiego? Ważne, aby wszyscy zrozumieli, jak bardzo jest to złożona i długotrwała operacja, a kwestia językowa jest zasadniczym pytaniem. Praca nad Konstytucją trwała ponad rok. Nic tak nie poruszyło Rady Najwyższej, jak 10. artykuł, gdzie wysiłkiem niewielkiej reprezentacji z Ludowego Ruchu Ukrainy wywalczono bardzo ważny punkt, w którym język rosyjski został wymieniony i porównany z językami mniejszości narodowych po przecinku. Okazuje się, że znak interpunkcyjny czasem rozstrzyga bardzo wiele. Pracowała z nami duża grupa prawników i doświadczonych deputowanych, którzy brali udział w uchwaleniu niepodległości, bronili jej, mimo że Ludowa Rada Ukrainy liczyła niecałe 110 osób. Ta spójność, niezwykła nieustępliwość podczas rozstrzygania najważniejszych kwestii dała ten dokument, który istnieje. Jakość tych deputowanych, ich ideowe ukształtowanie, umożliwiła istnienie tego dokumentu, według którego żyjemy. Dlaczego o tym mówię? Wyłącznie dlatego, że dzisiejsza opozycja nie jest tak jakościowa, nie jest patriotycznie nastawiona, nie jest narodowo zaangażowana, z wyjątkiem jednego segmentu — „swobodowców”. Dziś, idąc korytarzami tego czy innego komitetu, widzimy na tabliczkach imiona i nazwiska byłych urzędników z gwardii „Batkiwszczyny”, którzy nie mają żadnego związku z ideologią narodową, sprawą narodową. Byli to towarzysze podróży, a dziś stanowią polityczne ciało. Czego będą bronić? Oczywiście tylko własnych interesów i ambicji…
Nie iść drogą krytyki Konstytucji
Iwan ZAJEC, deputowany ludowy Ukrainy I–VI kadencji: — Proponuję rozpatrywać tę kwestię, kierując się teraźniejszością, tym, co dziś robi Konstytucyjna asamblea, co robi Prezydent. Prawa w Konstytucji z 1996 roku są sformułowane dobrze. Błędne oświadczenia o tym, że Konstytucja nie może ich gwarantować, rodzą nowe stereotypy, nową mitologię, którą musimy odrzucić. Jeśli porównacie to z konstytucjami innych państw, zobaczycie, że między sformułowaniem a zestawem naszych praw, które są w Konstytucji Ukrainy, faktycznie różnicy nie ma. Co więcej, najnowsze prawa, zwłaszcza prawo do czystego środowiska, bezpieczeństwa ekologicznego itd., są w naszej Konstytucji, a w innych takich przepisów nie ma. W naszej Konstytucji wszystkie stosunki prawne podlegają sądom, wcześniej, za czasów komunistycznych, 90% stosunków prawnych regulowano aktami normatywnymi, a tylko 10% oddawano sądom. Obecnie ludzie otrzymali mechanizmy ochrony swoich praw. Nasza Konstytucja mówi o tym, że prawa konstytucyjne nie mogą być zniesione ani ograniczone. Dlatego kwestia nie tkwi w Konstytucji ani w deklarowaniu tych praw, lecz w stosowaniu Ustawy Zasadniczej. Jeśli weźmiemy ustawę „O podstawach państwowej polityki językowej”, to została ona uchwalona z naruszeniem regulaminu Rady Najwyższej, przy jej uchwalaniu naruszono podstawowe prawa polityczne. Co więcej, ustawa Kiwałowa-Kolesniczenki jest w istocie instrumentem, który podważa Konstytucję. Musimy stworzyć odpowiednie mechanizmy ustawodawcze regulujące to czy inne postanowienie Konstytucji. W artykule 20 Konstytucji mowa o tym, że opis i tryb stosowania państwowych symboli określa ustawa. Gdzie są te ustawy?.. Dzisiejszy poziom konfrontacji w społeczeństwie, ideologiczna rozproszenie naszej władzy nigdy nie zapewni takiej jakości Konstytucji, jaką miała w 1996 roku. Jeśli dziś oddamy przyjęcie Konstytucji obecnemu politykum, to ludzie zobaczą nie tylko przeciwdziałanie antyukraińskich elementów i ich zaprzeczanie narodowemu typowi ukraińskiego państwa, głębokie zanurzenie w radziecką komunistyczną mentalność.
W podstawie prawa — imperatyw moralny
Wasyl KOSTYCKYJ, poseł ludowy Ukrainy I–III kadencji, przewodniczący Narodowej Komisji Ekspertów Ukrainy ds. ochrony moralności publicznej: — Na posiedzeniu Komisji Weneckiej w 1996 roku byłem świadkiem tego, jak czołowe umysły prawnicze Europy i świata wysoko oceniły naszą Konstytucję, określając ją jako jedno z najlepszych osiągnięć myśli polityczno-prawnej. Uważam, że ten dokument może towarzyszyć rozwojowi ukraińskiej państwowości przez wieki. W Wenecji wobec naszego dokumentu zgłosiło uwagi tylko dwóch przedstawicieli elity prawniczej. Mówili oni, że prawa i wolności obywateli, które gwarantujemy Konstytucją, trudno będzie państwu udźwignąć. Ale nie mówili, że należy je zmniejszyć lub zawęzić. Zwrócili uwagę, że jest to trudne zadanie nie tylko dla naszego, lecz dla każdego państwa. Ale uważam, że norma prawa — Konstytucja — to nie tylko utrwalenie tego, co istnieje dziś, to także cel, do którego należy dążyć, to zobowiązanie dla państwa. Dlatego zgadzam się, że rozmowy o niezdolności do gwarantowania praw i wolności obywateli są próbami podważenia Konstytucji. I jeszcze jedna uwaga, która wtedy tam zabrzmiała, dotyczyła tego, że Konstytucja nie gwarantuje zrównoważenia władzy. Innymi słowy, może to towarzyszyć kataklizmom polityczno-prawnym lub konfrontacjom między gałęziami władzy. Przez ostatnie 17 lat wielokrotnie byliśmy świadkami tego, jak to się działo w postaci kryzysów parlamentarnych i konstytucyjnych, prób dopasowania Konstytucji do obowiązującej władzy. Mimo wszystko Konstytucja żyje i działa dla Państwa Ukraińskiego. A konstytucyjno-prawna myśl nadal zastanawia się nad tym, jak udoskonalać regulację konstytucyjno-prawną. Jestem za tym, aby na poziomie prac naukowych ta praca nigdy się nie zatrzymywała, była udoskonalana. Ale zaznaczę, że przy wszelkich udoskonaleniach takie rozdziały, jak „Postanowienia ogólne”, „Prawa i wolności obywateli” oraz rozdział 13, który przewiduje tryb wprowadzania zmian do Konstytucji, muszą pozostać nienaruszalne. Konstytucja to Ustawa Zasadnicza, czy Konstytucja to umowa społeczna? Uważam, że
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowej Agencji Informacyjnej „Ukrinform” Rada Koordynacyjna Forum „W obronie języka ukraińskiego i państwowości” przeprowadziła posiedzenie okrągłego stołu „Konstytucyjne prawa Ukraińców: do własnego języka, kultury, historii i Cerkwi”. Opinie na temat Ustawy Zasadniczej oraz jej znaczenia dla narodu ukraińskiego wyrazili działacze państwowi i społeczni, deputowani Rady Najwyższej II kadencji, którzy uchwalali Konstytucję, a także przedstawiciele ukraińskiej inteligencji. Uczestnicy okrągłego stołu poparli „Apel do narodu ukraińskiego”.
dla takiego polityczno-prawnego dokumentu, jakim jest nasza Konstytucja, nazwa Ustawa Zasadnicza nawet nieco pomniejsza jego znaczenie. Bo w mojej wyobraźni umowa społeczna to umowa między państwem a społeczeństwem obywatelskim, zgodnie z którą państwo zobowiązuje się, otrzymując mandat do sprawowania władzy od narodu. I być może kiedyś tak to zapiszemy. A teraz o tym trzeba po prostu mówić. Bo oczywiste jest, że jest to niejednoznaczne, nie wszyscy zgadzają się z tym, że Konstytucja jest umową społeczną. Sformułowawszy podział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, zapisaliśmy to postanowienie. Jestem gotów posypać głowę popiołem, przypominając sobie sformułowanie artykułu 5 Konstytucji, w którym zapisaliśmy, że naród jest nosicielem i źródłem władzy. To słuszne, ale niepełne, bo naród jest jeszcze podmiotem władzy. I oczywiste jest, że w przyszłości jeszcze raz do tego wrócimy. Naród nadaje władzę. Dlatego w moim modelu wyszła inna liczba gałęzi władzy. Pierwszy poziom mamy – władzę przedstawicielską wraz z samorządem terytorialnym, który łącznie reprezentuje cały naród. Na drugim poziomie – zarówno sądownicza, jak i wykonawcza, a być może w przyszłości powołamy władzę atestacyjną. Pomyślana jest ona jako ta, która daje mandat urzędnikom na prawo zajmowania stanowiska. I tam nigdy nie będzie żadnego składnika politycznego. Żadnej reprezentacji partii politycznych, te organy muszą tworzyć wyłącznie ogólnoukraińskie organizacje społeczne. Obecnie taki system działa wobec sędziów i adwokatów, a w przyszłości być może będziemy mówić o tym, że dyrektora szkoły municypalnej czy państwowej ma pobłogosławić taka komisja. Takie doświadczenie istnieje także w Kanadzie, w USA i w innych rozwiniętych krajach. To jest to, o czym myśli się na przyszłość. Dziś natomiast łamać Konstytucji nie wolno, bo jest to niebezpieczne dla społeczeństwa i dla państwa. I kilka słów o prawach i wolnościach obywateli. Bardzo mądre postanowienia zawarte są w naszej Konstytucji. 1) Przy uchwalaniu nowych aktów nie wolno ograniczać istniejących praw i wolności; 2) Prawa i wolności nie są wyczerpujące. Dlatego oczywiste jest, że obecnie stoją przed nami nowe problemy, które w przyszłości czekają na swoje uregulowanie konstytucyjne. A teraz – na poziomie ustaw. W szczególności prawo do przestrzeni informacyjnej wolnej od zamachów na podstawy moralności publicznej.
Siłami ukraińskich demokratów należy demaskować wrogów Ukrainy. Petro OSADCZUK, deputowany ludowy Ukrainy I kadencji:
— Musimy przypomnieć ludziom, którzy zapomnieli albo nie chcą pamiętać o tym, jak powstawała Konstytucja i jakie stanowiska broniliśmy w zaciekłej walce. To właśnie te stanowiska dziś ignoruje się lub stawia pod znakiem zapytania. Trzeba pamiętać, że droga do uchwalenia Konstytucji wiodła przez przyjęcie Deklaracji o suwerenności państwowej Ukrainy. Tym, którzy ironicznie mówili, że rzekomo Konstytucja została uchwalona w jedną noc, chcę przypomnieć, że projekt Konstytucji był rozpatrywany w Radzie Najwyższej artykuł po artykule, w dyskusjach i polemikach. I każdy artykuł został poddany głosowaniu i przyjęty. Ale nasi przeciwnicy nie chcieli przyjąć tej Konstytucji. Leonid Kuczma wówczas odegrał ważną rolę, grożąc Radzie Najwyższej dekretem o jej rozwiązaniu, jeśli nie uchwali tej Konstytucji. Chcę przypomnieć o 10. artykule, który dziś depcze się, a nawet chce się go całkowicie zniszczyć. Wtedy, gdy rozpatrywaliśmy Konstytucję w drugim czytaniu, skrzyżowały się miecze przeciwstawnych sił. Z tego właśnie powodu powołano Komisję ds. 10. artykułu Konstytucji. Wchodziłem w jej skład i pamiętam, jak ona pracowała. Przeważały w niej siły proukraińskie, demokratyczne. Podczas jej pracy pojawiła się niewielka poprawka o tym, że język ukraiński będzie obowiązywał na całym terytorium Ukrainy, a to bardzo ważne. Nasi polityczni przeciwnicy spekulowali na tym. Nasi wrogowie tak bardzo się dziś rozzuchwalili, że otwarcie prowadzą walkę przeciwko Ukrainie, narodowi ukraińskiemu, ukraińskiej demokracji. Nazywają siebie „antyfaszystami”. Ale przecież to właśnie oni działają metodami faszystowskimi! Dlatego ci, którzy stali u źródeł Konstytucji, i ci, którzy stoją dziś na tych samych pozycjach, ukraińscy demokraci, powinni demaskować naszych przeciwników.
…Ten wiatr zasieje burzę. Wiaczesław BIŁOUS, deputowany ludowy Ukrainy II kadencji: — Oceniając okres uchwalania Konstytucji Ukrainy, muszę powiedzieć, że właśnie deputowani Rady Najwyższej II kadencji mieli największą legitymizację. Ponieważ byli wybierani głosami wyborców według formuły 50%+1. To nie tak jak dziś, gdy na wybory przychodzi 5 tys. obywateli z kilkuset tysięcy, i wszystko — wybrano deputowanego Rady Najwyższej, który rzekomo reprezentuje interesy ludności całego okręgu. Podczas naszej kadencji parlament, deputowani uchwalali ustawy, reprezentując różne terytoria. I mimo wszystko między nimi panowała zgoda. Osiągano ją w trudnym dialogu, ale uzgodniono zarówno kwestie granic, jak i ukraińskiego języka państwowego, a także unitarność, ustrój terytorialny państwa, herb, hymn itd. To nie są proste kwestie, bo za każdą
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
głosowanie nad zmianami do Konstytucji z 2004 roku. Byłem wśród tych 403 deputowanych, którzy zagłosowali za tymi zmianami ze względu na polityczną celowość. Wiktor Juszczenko wtedy wygrywał także bez tych zmian, porozumienia nie były potrzebne. Zrozumiałem, że to był wielki błąd, gdy zobaczyłem dwuletnią konfrontację prezydenta i premiera. Ten proces niszczył Państwo Ukraińskie. Sąd Konstytucyjny, który wtedy uznał, że 1+1 = 1, wziął grzech na swoje sumienie. Kolejnym grzechem był powrót do starego wariantu Konstytucji. W rezultacie dziś Sądu Konstytucyjnego jako niezależnej instancji faktycznie nie ma. Co do języka. Istnienie państwa Ukraina bez państwowego języka ukraińskiego albo z dwoma językami państwowymi nie ma sensu. W pełni popieram zaproponowany Apel do narodu ukraińskiego. Trzeba go wysłać do różnych instancji, a także przekazać narodowi. Trzeba organizować okrągłe stoły, wysłuchania parlamentarne i tym podobne, bronić języka ukraińskiego jako państwowego. Konieczne jest doprowadzenie do uchwalenia Ustawy autorstwa Serhija Holowatego. To byłaby dobra ochrona języka ukraińskiego. A dalej zależy to od nas. Walczmy – zwyciężymy.
Ternisty szlak ochrony zdrowia
Lubomyr PYRIH, akademik nauk medycznych: — Zgodnie z definicją, podaną przez Światową Organizację Zdrowia, pojęcie zdrowia to nie tylko brak chorób i wad fizycznych, ale także dobrostan społeczny i duchowy. W Ukrainie swoim położeniem zadowolonych jest zaledwie 19 % ludności. Boi się ubóstwa 69 %, korupcji — 53 %, komfortowo żyje tylko około 3 % ludności. Oto wam duchowy i społeczny dobrostan. Zaufanie do prezydenta w latach 2010–2012 zmniejszyło się z 31 % do 16 %. W takiej sytuacji jedną z głównych ról odgrywa stosunek państwa do zdrowia obywateli. Ochrona zdrowia i pomoc medyczna mogą być pełnowartościowe tylko wtedy, gdy na tę gałąź przeznacza się nie mniej niż 6 % PKB, w niektórych państwach 8–12 %. A w Ukrainie przez te lata było maksimum 3,7 %. Obecnie mamy katastrofalną sytuację z AIDS, wirusowymi zapaleniami wątroby, gruźlicą. Swego czasu miałem artykuł „Ternisty szlak kształtowania systemu ochrony zdrowia w Ukrainie”. Przejrzałem wszystkie wcześniejsze dekrety prezydenta, rozkazy MOZ, uchwały Gabinetu Ministrów — wyobrażacie sobie — przyjęte programy państwowe nie są finansowane! Powinniśmy dbać o zdrowie duchowe, o język, ale kto będzie myślał o tych wysokich sprawach przy takim zdrowiu, jakie mamy, przy obecnej sytuacji demograficznej? Zatem ocenę realizacji naszych konstytucyjnych praw trzeba przeprowadzać w sposób całościowy. W art. 49 Konstytucji zapisano, że ochrona zdrowia jest priorytetowym kierunkiem polityki państwowej Ukrainy. Gdzie jest ten priorytetowy kierunek? Nie mogę powiedzieć, że trzeba zmieniać Konstytucję, przede wszystkim trzeba ją realizować taką, jaka jest.
Wspierać ukraińskie realnymi czynami
Georgij ŁUKIANCZUK, pomocnik posła ludowego:
— Tutaj będę reprezentować Fundację Charytatywną im. Olesia Hirnyka „Ukraińskim dzieciom — ukraińskie słowo”. Powiem kilka praktycznych rzeczy. Chciałbym poprzeć dawną ideę Ukraińskiej Partii Ludowej, wyrażoną hasłami: „swój do swojego po swoje” i „wspieraj ukraińskie”. Musimy być patriotami, jak wzywał Jewhen Czykalenko, „do głębi własnej kieszeni”. Każdą swoją hrywną powinniśmy wspierać ukraińską książkę, ukraińskie gazety, w tym „Słowo Proświty”, ukraińskie kino, nawet jeśli są droższe od rosyjskich — bo te pieniądze wkładamy w sferę duchową i to stokrotnie wróci nam w postaci duchowego zdrowia pokoleń, które przyjdą po nas.
Musi być odpowiedzialność za naruszenie Konstytucji
Wołodymyr MANKO, członek Prezydium Głównego Zarządu KUN:
— Całkowicie zgadzam się z tym, że obowiązująca Konstytucja jest akceptowalna dla społeczeństwa ukraińskiego. To kompromis, który narodził się w konstytucyjną noc, który nie pozwolił Ukrainie się rozpaść, wypełnił Konstytucję ukraińską treścią. Daje ona Ukraińcom prawa, chroni integralność terytorialną państwa, rozgranicza uprawnienia władzy. Ja natomiast wniósłbym istotne uzupełnienie: odpowiedzialność za jej niewykonywanie. Obecna władza dziś nie wykonuje Konstytucji, wszyscy to wiedzą. Zamiast ją wykonywać, tworzy jakieś Zgromadzenie Konstytucyjne, aby przerobić Konstytucję, jakby ci, którzy nie wykonują tej, mieli wykonywać nową Konstytucję. Jeśli wpisać do Konstytucji ten punkt i doczekać roku 2015, to obecnie urzędujący prezydent powinien ponieść odpowiedzialność przynajmniej za rażące naruszenie — za to, że przedłużył pobyt obcych wojsk na terytorium Ukrainy.
Wychowywać za pomocą sztuki
Halina JABŁOŃSKA, artystka ludowa Ukrainy: — Uważam, że sztuka jest jedną z najpotężniejszych dźwigni, dzięki którym moglibyśmy umacniać zarówno język ukraiński, jak i ideę ukraińską w ogóle. Reżim radziecki przywiązywał ogromne znaczenie właśnie do kultury i sztuki. Za pomocą tej dźwigni kształtował on światopogląd i ideały potrzebne temu reżimowi. Uważam, że w pracy patriotycznej koniecznie trzeba wykorzystywać składnik artystyczny. Pamiętam czasy, kiedy jako młoda aktorka przyszłam do teatru im. Iwana Franki. Byli tam jeszcze Ambrosij Buchma, Natalia Użwij, Hnat Jura. W teatrze panował język ukraiński. Na początku lat 1979–1980 za kulisami języka ukraińskiego już nie było. Wszyscy uważaliśmy, że ukraiński to język naszego zawodu, nic więcej. Co uczyniło mnie nacjonalistką? Pewnego razu przyszłam do znajomej, u której jej przyjaciele świętowali jakieś wydarzenie, przy czym rozmawiali po rosyjsku. Wszyscy mnie poznali, witali się ze mną. Zaczęłam mówić po ukraińsku. Mój przeciwnik powiedział mi takie, jego zdaniem najbardziej przekonujące zdanie: „Oj, przestańcie. Popatrzcie, ile narodów w historii ludzkości uległo asymilacji! Asymiluje się także naród ukraiński”. Po tym, jak to powiedział, nie kłóciłam się nawet, miałam wrażenie, jakbym się zerwała i poleciała w przepaść. W tej chwili we mnie narodziło się poczucie tożsamości narodowej, godności, które później doprowadziło mnie do aktywnej pracy społecznej.
Materiały przygotowały Uliana WOLIKOWSKA, Nadija KYRJAN, Mykoła CYMBALUK. Zdjęcia Ołeksandra ŁYTWYNENKA
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
komu, jak mówił Pawło Mowczan, za każdy artykuł czy słowo w nim zbierały się komisje uzgodnieniowe, chodziły do różnych sal, uzgadniały, dopiero potem trafiały na sesję. Była to niezwykle żmudna praca. I nie tylko dlatego, że każdy, a może prawie każdy, zdawał sobie sprawę, że była to decydująca, jeśli kto woli, chwila w historii państwa. Nie trzeba zmieniać Konstytucji. Ukraińcy muszą nauczyć się wykonywać normy konstytucyjne — od Krymu po chutor Michajłowski, od Karpat po Ługańszczyznę. I przede wszystkim — nasza władza. Wszystkie gałęzie władzy, a nie siać prawniczo-prawny „bezprzedział”. Bo kto sieje ten „bezprzedział”, ten zbierze burzę…
Rosyjskojęzycznej Ukrainy nie ma. Ołeksandr PONOMARIW, profesor: — Mamy naprawdę dobrą Konstytucję. W Związku Radzieckim Konstytucja też była niezła. Pisało tam na przykład: „Postępowanie sądowe w Ukraińskiej SRR prowadzi się w języku ukraińskim”. I jeszcze wiele innych pozytywnych rzeczy. Ale ta Konstytucja nie jest przestrzegana. Oprócz Konstytucji istnieje jeszcze jeden bardzo ważny dokument — „Uchwała Trybunału Konstytucyjnego” z 14 grudnia 1999 roku. Tam również napisano, że na całym terytorium Ukrainy językiem urzędowym jest ukraiński, a nie w komunikacji osobistej ma on być jedynym językiem. Ale rzecz w tym, że tego nikt nie wykonuje. U nas sytuacja jest gorsza niż wtedy, gdy walczyliśmy przeciwko Kuczmie. Wtedy istniał Trybunał Konstytucyjny, wtedy można było coś osiągnąć. Teraz nie ma ani sądu, nic, wszystko, co powie nasz główny pan Janukowycz, jest wykonywane. Oni czekają, co on im powie. Musimy walczyć, żeby wykonywano Konstytucję i decyzje Trybunału Konstytucyjnego. Bo u nas łamią ją wszyscy. Chciałem przypomnieć dziennikarzom dwie tezy. Wszyscy podkreślają: Ukraina rosyjskojęzyczna i ukraińskojęzyczna. Nie ma Ukrainy rosyjskojęzycznej. Cała Ukraina jest ukraińskojęzyczna. Wystarczy, że ktoś z kierownictwa pojedzie na Wschód, i od razu przechodzi na rosyjski. Jak więc oni dbają o wykonanie 10 artykułu Konstytucji? Jeszcze jedna teza. Wszyscy, w tym także ludzie o nastawieniu patriotycznym, mówią: Ukraina to państwo wielonarodowe. Tym również łamie się Konstytucję, ponieważ tam jest napisane, że Ukraina jest państwem unitarnym. Państwo nie może być polietniczne, w którym ludność rdzennego narodu stanowi ponad 70%. A u nas Ukraińców jest ponad 70%. Inne narody też są rdzenne, na Krymie (Tatarzy krymscy, Karaimi, Gagauzi). Rdzennym narodem jest ten, który ma swoje ziemie etniczne. Wszyscy inni, nawet najbardziej agresywna rosyjska mniejszość na naszym terytorium, nie mają swoich ziem etnicznych. Trzeba obalać te mity. A teraz wpadli na to, żeby rosyjskie nazwy pisać ukraińskimi literami. Przeciwko takim zjawiskom trzeba nastawiać społeczeństwo ukraińskie. Ostrze naszych wystąpień należy skierować przeciwko dwujęzycznej i przeciwko polietnicznej Ukrainie.
Główny problem Ukraińców to niski poziom świadomości prawnej
Serhij KOWALENKO, historyk, publicysta:
— Walka o język to walka o terytorium. Źle, że zdecydowana większość Ukraińców nie zdaje sobie z tego sprawy, chociaż to właśnie Ukraina mogła na własnej skórze doświadczyć działania tego mechanizmu. Ukraińska Republika Ludowa miała powierzchnię 900 tysięcy kilometrów kwadratowych, obecnie terytorium Ukrainy wraz z Krymem wynosi 600 tys. km kw. Utracone ziemie to te terytoria, na których język ukraiński nie brzmi i w najbliższej perspektywie historycznej oczywiste jest, że nie zabrzmi. Ponieważ moja działalność wiąże się z popularyzowaniem wiedzy historycznej wśród przeciętnych Ukraińców, zwróciłem uwagę na to, że główny problem Ukraińców nie polega na tym, jak napisane są prawa, lecz na tym, że poziom świadomości prawnej narodu jest bardzo niski. Będąc swego czasu zmoskwianiony, powróciłem do ukraińskości. Właśnie zrozumienie materiału historycznego nawróciło mnie na ukraińskość, postanowiłem propagować wiedzę historyczną, aby przyciągać Ukraińców do ukraińskości. Powinni rozumieć, że do 1991 roku żyli w warunkach surowego reżimu okupacyjnego. Niestety, nawet takiej świadomości u nas jeszcze nie ma. Im więcej będziemy o tym mówić, tym więcej Ukraińców powróci do ukraińskości, zrozumiawszy ten haniebny fakt. Ukraińcy nie tyle się nie obrażają, gdy ich poniża się, co po prostu tego nie rozumieją. A to jest jeszcze bardziej haniebne.
Niepodległość. Proklamowanie czy przywrócenie? Jewhen ŁUPAKOW, przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy, deputowany ludowy II kadencji: — A czyimi byliśmy sukcesorami w chwili przywrócenia niepodległości? Niepodległego państwa kozackiego, czy UNR, czy okupowanej USRR? Prezydent Ukrainy Leonid Krawczuk przed Dniem Niepodległości przyjął wszystkie atrybuty Ukraińskiej Republiki Ludowej i tym samym faktycznie (ale nie prawnie) uznał, że jesteśmy sukcesorami UNR. Ale w żadnym dokumencie nie powiedziano o tym wprost, to jest zaniedbanie. Nasza Konstytucja jest najlepsza i byliśmy z niej dumni. Nawet prezydent Kuczma musiał to przyznać. Rzeczy wielkie widać z daleka. Uchwalenie takiego dokumentu kosztowało wówczas znaczny wysiłek. Jako wojskowy chcę jeszcze podkreślić, że język jest najsilniejszą i najstraszniejszą bronią. W latach 1917–18, zanim wysłano bandy Murawjowa na Ukrainę, Trocki wysłał swoich agitatorów. I broń językowa agitatorów zadziałała lepiej niż bandy Murawjowa. Bo murawjowców zatrzymało 300 krutian. A broń agitatorów Trockiego rozbroiła 7 tysięcy żołnierzy w samym Kijowie, którzy ogłosili neutralność. Po tym bandyci Murawjowa rozstrzelali oficerów, a żołnierzy wcielili do bandy i zaczęli strzelać do Ukraińców. Oto czym jest język, oto dlaczego przez stulecia na niego idzie taki straszliwy atak. Język to dusza narodu. Nie będzie języka — nie będzie narodu ukraińskiego i nie będzie niepodległości.
Przeprowadzenie pracy wyjaśniającej wśród ludności. Iwan JUSZCZUK, profesor: — Przed naszym społeczeństwem trzeba przede wszystkim przeprowadzić pracę wyjaśniającą. Ponieważ nie jest ono poinformowane o takich podstawowych kwestiach. Dlaczego powstało państwo Ukraina? Czyje to państwo? I po co ono? Zgadzam się, że jest to kontynuacja i Rusi Kijowskiej, i Państwa Kozackiego, ale trzeba wyjaśnić jego znaczenie w teraźniejszości. Trzeba wyjaśnić następującą kwestię: czy Ukraina przed 1991 rokiem była niepodległa? Oczywiście, że nie, bo gdyby była niepodległa, nie trzeba byłoby proklamować niepodległości. A jaki był charakter jej zależności? Okupacyjny, a dokładniej kolonialny. Do 1991 roku Ukraina była kolonią Imperium Rosyjskiego. Tak jak Algieria była kolonią Francji, Indonezja kolonią Holandii itd. Czy w tej kolonii istniało zagrożenie dla narodu ukraińskiego? Tak. I bardzo wyraźnie pokazały to lata 1932–1933. I oto proklamowano niepodległość. A czy przeprowadzono dekolonizację? Czy zmieniono kolonialną administrację? Powiecie: byli tam również Ukraińcy. Zawsze wśród tubylców znajdowali się ci, którzy pracowali dla kolonizatorów. Aby naród i my sami lepiej wszystko zrozumieli, musimy jeszcze raz uważnie przeczytać nasze ustawy. W Deklaracji o державному суверенітеті України z 16 lipca 1990 roku zapisano: „Ukraińska SRR zapewnia narodowo-kulturalne odrodzenie”. Jeśli trzeba było zapewnić odrodzenie, to zgodnie z logiką wcześniej dokonywano zniszczenia narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej, tradycji, narodowo-etnograficznych osobliwości, funkcjonowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego. W Akcie o niepodległości zapisano o utworzeniu samodzielnego Państwa Ukraińskiego. Chcę zacytować Konstytucję: „Opierając się na wielowiekowej historii ukraińskiego budownictwa państwowego… i na podstawie zrealizowanego przez naród ukraiński prawa do samostanowienia…” Szanowni państwo! Kto na terytorium Ukrainy tworzył państwo, miał prawo do samostanowienia? Za państwo walczyli przez wieki Ukraińcy. Trzeba, aby nasz naród dobrze uświadomił sobie, że nasze państwo to państwo narodu ukraińskiego. Oczywiście, przy tym naród ukraiński powinien stworzyć warunki, aby wszystkim narodowościom tutaj żyło się komfortowo. Chcę jeszcze przypomnieć taki fakt historyczny: w Centralnej Radzie było 58 osób, 40 z nich to Ukraińcy. A jaki jest skład obecnej Rady Najwyższej? Dlaczego powstało państwo Ukraina? Bo istniało straszliwe zagrożenie dla istnienia ukraińskości. Czyje to państwo? Ukraińców. Zostało ono stworzone po to, by załatwić wszystkie krzywdy, które wyrządzono narodowi ukraińskiemu.
Pokonać nihilizm prawny władzy
Jewhen HIRNYK, zastępca przewodniczącego Ukraińskiej Rady Koordynacyjnej Świata:
— Trzeba podziękować wszystkim twórcom naszej Konstytucji, wyszła bardzo dobra. Była ona faktycznie umową społeczną. Niestety, po tym zaczęto ją łamać, przede wszystkim struktury władzy. Konstytucja w rzeczywistości nie została do tej pory zrealizowana, nie jest wykonywana. To jest najpilniejsza kwestia. Nie jest ona wykonywana, moim zdaniem, nie z powodu nihilizmu prawnego naszych ludzi, lecz przede wszystkim z powodu nihilizmu prawnego naszej tak zwanej elity, począwszy od prezydenta Ukrainy, Trybunału Konstytucyjnego, rządu i innych. Chcę przeprosić za swoje go-
Tłumaczenie maszynowe
25 czerwca w pomieszczeniu Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy odbyła się kolejna sprawozdawczo-wyborcza konferencja Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. 32 delegatów z 12 rejonów obwodu podsumowywało czteroletnią działalność i planowało przyszłość. Sprawozdanie wygłosił przewodniczący zjednoczenia obwodowego, dyrektor Centrum Wydawniczego „Proświta” Wasyl Kliczaka. Wśród współsprawozdawców znaleźli się: zastępca przewodniczącego Jewhen Buket, Wołodymyr Iwanciw (Biała Cerkiew), Ołeksandr Drobacha (Wyszogród), Anatolij Maruszczak (Wasylków), Eduard Mondzelewśkyj (Fastów) i inni. Z powitalnym słowem do uczestników konferencji zwrócili się przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan oraz naczelnik wydziału polityki wewnętrznej Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej Petro Zacharczenko. Na przewodniczącego Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki ponownie wybrano Wasyla Kliczaka, na zastępcę przewodniczącego — Jewhena Buketa, na zastępcę przewodniczącego — sekretarza odpowiedzialnego — Switłanę Feszczenko. W skład rady weszli również akademik Petro Czerwiak, Petro Umanec, Serhij Prokopenko, Ołeksandr Mamalyha, Tetiana Domaszenko, Łeontij Sandulak, Roman Nykyforuk, Petro Zacharczenko oraz przewodniczący rejonowych i miejskich zjednoczeń w obwodzie kijowskim. Do komisji rewizyjnej zjednoczenia obwodowego wybrano Wałerija Seredę, Dmytra Szatluna i Wołodymyra Drosenkę. Delegatami na IX zjazd Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wybrano przewodniczących zjednoczeń w Białej Cerkwi i Fastowie — Wołodymyra Iwanciwa oraz Eduarda Mondzelewśkiego. O działalności prośwician na Kijowszczyźnie czytelnikom „Słowa Proświty” opowiada przewodniczący zjednoczenia obwodowego Wasyl KLICZAK. Serhij Prokopenko, Jewhen Buket, Wasyl Kliczaka, Switłana Feszczenko. Kijowska obwodowa „Proświta” to najmłodsze zjednoczenie obwodowe. Powstaliśmy w maju 2004 roku. Nie mamy dokładnej liczby członków Towarzystwa, możemy powiedzieć co innego — prenumeratorów gazety „Słowo Proświty” w obwodzie jest ponad cztery setki. Osobno zatrzymam się na relacjach obwodowej „Proświty” z władzami obwodowymi, w szczególności z obwodową administracją państwową. Przez kilka lat z rzędu jako przewodniczący obwodowej „Proświty” byłem członkiem rady społecznej przy administracji. Ułożyły nam się całkiem dobre stosunki z Petrem Petrowyczem Zacharczenką, naczelnikiem wydziału polityki wewnętrznej. Zawsze znajduje czas, aby wysłuchać, pomóc rozwiązać jakąś sprawę. Z inicjatywy Petra Petrowycza w sierpniu 2011 roku, z okazji 20. rocznicy Aktu proklamacji niepodległości Ukrainy, w administracji obwodowej odbył się okrągły stół, na którym wystąpiłem z referatem „Rola „Proświty” w zdobyciu niepodległości Ukrainy”. Na tę datę oraz na wiele innych okazji, na nasz wniosek i przy wsparciu Petra Petrowycza, wielu prośwician zostało uhonorowanych cennymi nagrodami administracji obwodowej i Rady obwodowej. Z inicjatywy naszego aktywnego proświcianina z Boryspola Anatolija Kowalczuka, na nasz wniosek, Dyplomem obwodowej administracji państwowej uhonorowano byłego deputowanego Rady Najwyższej ZSRR Łeontija Sandulaka (który obecnie mieszka w rejonie boryspolskim) w związku z jego jubileuszem. Towarzystwo „Proświta” w osobie swoich członków, i to nie tylko tych podmiotów, które formalnie należą do tej organizacji społecznej, ale także tych, którzy po prostu sympatyzują z naszym towarzystwem, podzielają jego poglądy i zadania, a takich w społeczeństwie jest o wiele więcej niż samych prośwician, zgodnie z cechami komunikacji masowej, stanowi duchowo-intelektualną jedność tych, którzy się komunikują. Osobno chcę zatrzymać się na pracy naszych sławnych aktywistów w rejonach obwodu. Ich ofiarna praca to nasze bogactwo, nasz złoty fundusz. Kierowanie tak potężnym zjednoczeniem to dla mnie przyjemność. Poznałem kolosalną liczbę ciekawych, nieprzeciętnych osobowości. A wcześniejsze znajomości mogłem umocnić w bezpośredniej współpracy. Zatem wymienię je, zgodnie z miastami. Biała Cerkiew. Co roku w styczniu odbywa się tu festiwal poetycki „Soborny dzwon”, w którego organizacji bierze udział także obwodowa „Proświta”. Na osobne dobre słowo zasługuje przewodniczący „Proświty” w Białej Cerkwi, poeta Wołodymyr Iwanciw; jest szanowany w mieście, cieszy się wysokim autorytetem w społeczeństwie. Niestety, w tym roku władze lokalne bardzo skąpo wsparły festiwal, więc nie udało się zaprosić większej liczby uczestników. W ramach festiwalu proświcianie z Białej Cerkwi zorganizowali spotkanie twórcze z przewodniczącym „Proświty”, poetą Pawłem Mowczanem. Dziewiąty rok z rzędu w rejonie kijowsko-swiatoszyńskim odbywa się szkolny konkurs poetycki „Ziarna dobroci”, który organizuje pedagog i poetka Tetiana Petrowska. To prawdziwe święto dla dzieci, ich rodziców i nauczycieli. Co roku jego zakończenie i nagradzanie zwycięzców odbywa się w innej szkole rejonu, co dodaje prestiżu tej czy innej średniej placówce oświatowej. Bez tego konkursu nie sposób już sobie wyobrazić życia szkolnego w rejonie kijowsko-swiatoszyńskim, w którego organizację zaangażowana jest również przewodnicząca tamtejszej „Proświty”, pani Wałentyna Doneć. Konkurs poetycki „Ziarna dobroci” rozszerzył swoje granice.
Już drugi rok z rzędu zyskał on status obwodowego. Jeśli konkurs w rejonie kijowsko-swiatoszyńskim odbywa się przy wsparciu wydziału oświaty kijowsko-swiatoszyńskiej rejonowej administracji państwowej, to przeprowadzenie konkursu obwodowego odbywa się z udziałem Małej Akademii Nauk Głównego Wydziału Oświaty obwodowej administracji państwowej. W przeprowadzenie tych konkursów zaangażowana jest także obwodowa „Proświta”. Miło, gdy niektóre zespoły twórcze dzięki strukturom ogólnoukraińskiej „Proświty” poznają się nawzajem, goszczą u siebie, demonstrują swoje talenty. Kilka lat temu, w maju 2010 roku, do Kijowa przybył chór „Proświty” z mojej rodzinnej Kołomyi, co na Iwano-Frankowszczyźnie. A przedtem zadzwonił do mnie przewodniczący miejscowej „Proświty” pan Wasyl Hłaholiuk z prośbą o pomoc w niedrogim zakwaterowaniu ich zespołu chóralnego. Zwróciłem się do kierowniczki chóru z rejonu kijowsko-swiatoszyńskiego pani Iryny Jakubowskiej z propozycją nawiązania kontaktów z kolegami z Kołomyi. Tak też się stało. Przyjechał kołomyjski chór, kijowianie ich powitali, poznali się, rozdzielili gości do swoich mieszkań. Goście byli w Kijowie, Kaniowie. Śpiewali w greckokatolickiej cerkwi świętego Bazylego, która znajduje się przy placu Lwowskim. Kołomyjanie pozostali zadowoleni z gościnności kijowian i, jak to mówią, dłużni nie pozostali. Zaprosili naszych kijowsko-swiatoszyńców w styczniu 2011 roku na obchody Dnia Jedności. Przebywał w Kołomyi nasz chór, był otoczony troską, gościnnością, życzliwością. Taką wymianę twórczą można tylko witać, a także nawiązywać kontakty z innymi obwodowymi „Proświtami”, wymieniać się doświadczeniami, poznawać bliżej ukraińskie życie w tym czy innym regionie. Ten rok jest szczególny, jubileuszowy — 145 lat „Proświty”. Niewiele czasu pozostało do 8 grudnia. Zarząd Główny przygotowuje drugie, uzupełnione wydanie książki „Proświta: historia i współczesność”. Wieloma ciekawymi publikacjami z historii życia proświtańskiego Kijowszczyzny uraczył nas Jewhen Buket w gazecie „Słowo Proświty”. Mamy nadzieję, że te materiały wejdą do przyszłej książki. Zaciekawiają szkice, artykuły pisarki Nadiji Kyrjan. Zwracam się do wszystkich z prośbą o przesyłanie, być może świeżo odnalezionych materiałów o działalności „Proświty” na terenach Kijowszczyzny na początku ubiegłego wieku, albo artykułów dotyczących dzisiejszej działalności proświtańców. Myślę, że przyszły zarząd powinien zwrócić się do obwodowej administracji państwowej z propozycjami dotyczącymi uczczenia tej daty na szczeblu obwodu. Podobne doświadczenie już mamy. Wspomnijmy rok 2008, kiedy w murach obwodowej administracji odbyło się uroczyste posiedzenie poświęcone 140-leciu „Proświty”. Na spotkaniu byli zastępcy przewodniczących administracji i rady obwodowej. Aktywistów Towarzystwa wyróżniono cennymi nagrodami. Następny rok 2014 to rok jubileuszowy. 200-lecie od dnia urodzin Tarasa Szewczenki, z którego imieniem związane są niektóre miejsca na mapie obwodu — Wjunyszcze, Berezań, Jahotyn, Perejasław i inne. Dlatego w granicach obwodu to wydarzenie powinno być szczególnie uczczone. Chcę szczególnie uhonorować pełną poświęcenia pracę na naszej proświtańskiej niwie dobrodziejów Serhija Prokopenki i Ołeksandra Drobachy w Wyszogrodzie, Eduarda Mondzelewskiego w Fastowie, Mykoły Korpaniuka i Natalii Zajiky w Perejasławiu, Tamary Ustymiwskiej w Wołodarce, Anatolija Kowalczuka w Boryspolu, Romana Nykyforuka w Browarach, Anatolija Maruszczaka w Wasylkowie oraz wielu innych nauczycieli, dziennikarzy, pisarzy, lekarzy, naszych aktywistów. Dobre stosunki ułożyły się u nas z obwodową organizacją pisarską. Przeprowadziliśmy wspólnie kilka przedsięwzięć kulturoznawczych. Szczególnie chcę podziękować wszystkim za zrozumienie i wsparcie w realizacji bardzo ważnego projektu. Chodzi o pełną poświęcenia wieloletnią pracę nad Słownikiem języka ukraińskiego, przygotowanym przez „Proświtę” wspólnie z Instytutem Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Właśnie ta żmudna praca przez siedem lat zabierała mi najwięcej czasu. Wreszcie długo oczekiwana książka ujrzała światło dzienne i ma w społeczeństwie znaczący rezonans. Przez tę tak potrzebną i tak pilną dla naszego kraju misję — wydanie Słownika, niestety, nie udało mi się przygotować odpowiednich wniosków, aby obwodowe zrzeszenie „Proświta” miało pozycję w budżecie obwodowym. Teraz co do finansowania. Tak się złożyło, że wsparcia finansowego od Zarządu Głównego nie otrzymywaliśmy. Nie otrzymywaliśmy, bo nie zwracaliśmy się. I powiem szczerze, znając dobrze ogólną sytuację, jaka jest w Ogólnoukraińskim Towarzystwie „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, nie śmiałem z podobnymi pytaniami zwracać się. Powiedzcie, proszę, czyż to nie jest wsparcie, które cały czas otrzymujemy w postaci książek, płyt, plakatów itp. do nagradzania naszych aktywistów, uzupełniania bibliotek, przeprowadzania proświtańskich przedsięwzięć? Mamy konto w banku, ale tylko nie ma na nim środków i w ciągu okresu sprawozdawczego ruch środków nie był prowadzony. Jednak co kwartał osobiście składałem puste deklaracje do rejonowej administracji podatkowej. Dlatego u nas w tym planie wszystko jest w porządku, żadne sankcje karne wobec nas nie zostały zastosowane. Na zakończenie powrócę do jasnego rozumienia słów i pojęć. W środowisku proświtańskim, w niektórych strukturach obwodowych w ostatnim czasie panuje opinia o konieczności restartu „Proświty”. Wzięto to słowo z leksyki komputerowej. Większości z nas zrozumiałe jest jego znaczenie dosłowne. W tym przypadku próbują je wykorzystać w znaczeniu przenośnym. A w jakim dokładnie — nikt jasno nie potrafi sformułować. W rezultacie powstaje poczucie zahamowania. A żeby się go pozbyć, trzeba po prostu pracować z poświęceniem i szczerze. Wtedy będziemy mogli osiągnąć wielkie sukcesy. Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. Informator „Peczat w SSSR” z 1937 roku podaje, że w Związku Radzieckim podręczniki szkolne wydawane są w dziewięćdziesięciu językach. A w czasopiśmie „Kommunist” z 1988 roku (nr 15, str. 69) pisze się o tym, że proces nauczania w ZSRR prowadzony jest w trzydziestu dziewięciu językach. Zatem w ciągu pięćdziesięciu jeden lat wyszedł ze szkolnego użycia pięćdziesiąt jeden język. Związek Radziecki szybko zmieniał się w cmentarzysko języków narodowych, a język rosyjski został w latach 60. XX w. ogłoszony przymusowo jedynym językiem „szczęśliwych, zbratańców narodów”. Oficjalnym językiem Kompartii Ukrainy stał się język rosyjski. Gdyby radzieckie imperium przetrwało jeszcze 50 lat, ukraiński, rozstrzeliwany i torturowany, musiałby, jak o tym marzono w na Kremlu, zniknąć. Walką o państwowy status języka ukraińskiego rozpoczęła się najnowsza walka narodu ukraińskiego o swoją państwowość w czasach Pieriestrojki, kiedy kompartia zaczęła ratować swoje marzenie — komunizm reformami gospodarczymi, ale twardo stała do końca na pozycjach tłumienia wszystkich ruchów narodowych, zwłaszcza ruchów na rzecz upaństwowienia uciskanych języków narodowych w „najbardziej demokratycznym państwie świata”. Rozumiejąc ten fakt, że w wyniku zwycięstwa gospodarki i demokracji świata zachodniego nad głodomorową gospodarką komunizmu i krwawą dyktaturą wielkoruskiego czerwonego imperium, język angielski umacnia się na pierwszym miejscu uznanych przez ONZ języków międzynarodowych, nie możemy i nie będziemy bez zastrzeżeń pochwalać pierwszeństwa jakiegokolwiek języka narodowego, w tym także angielskiego — na świecie. Rozpad „imperium zła”, demokratyzacja atmosfery politycznej współczesnego świata, zmartwychwstanie biblijnego języka hebrajskiego, ofiarna i tragiczna walka o swoją tożsamość językową i państwowość narodową dotąd niewyzwolonych narodów Tybetu i Kurdystanu, wojny o ustanowienie sprawiedliwych granic językowych między państwami w Afryce i Azji, sytuacja konfliktowa między językiem angielskim a hiszpańskim w USA, podobna niezgoda między językiem flamandzkim a francuskim w Belgii i Holandii, próby odnowicieli „russkogo mira” wprowadzania drugiego języka państwowego na ziemiach ukraińskich i białoruskich, opór wobec języka angielskiego, jaki stawiają Francuzi, Niemcy, Hiszpanie, Włosi i inne narody — wszystko to świadczy, że renesans narodowy na świecie nie kończy się, przeciwnie, on dopiero się zaczął i będzie trwał w ciężkiej walce o równouprawnienie wszystkich języków jeszcze długo, dopóki dla narodów będzie istniało niebezpieczeństwo utraty swojej państwowości narodowej, której istotę określa przede wszystkim język narodowy. Ludzkość ktoś bardzo mądrze podzielił na narody i jej zadanie nie polega na tym, by wymyślić dla siebie jeden język, lecz na tym, by zbudować taki ład na ziemi, gdzie każdy język narodowy czułby się wolny na swoim terytorium. Oczywiście, wszystkie narody powinny być wielojęzyczne. Przeszłość pokazuje, że narody nieliczne znają więcej języków niż wielkie narody, które przywykły przywłaszczać dla swojego języka terytoria innych narodów. Oznacza to, że dotąd w wiekach trwały zabójstwa języków narodowych, słabych jedynie liczbą swoich nosicieli, przez nosicieli ilościowo wielkich języków, narody, które ulegały imperialnym ideologiom swojego szowinistycznego kierownictwa. Gdzież my się znajdujemy dzisiaj? Polacy zaniepokoili się, poczuli powrót „łaciny”, zrozumieli, że polska poezja i proza wyrażała i wyraża takie myśli, namalowała i maluje takie ludzkie charaktery i takie obrazy życia, których nie ma w literaturze światowej. Nam, Ukraińcom, należy usłyszeć niepokój bliskiego nam narodu. Jednojęzyczna ludzkość jest nie do pomyślenia, poza granicami skarbów narodowych nie będzie ona miała niczego poza zadowoleniem materialnym. Świadomość narodowa każdego narodu staje się dzisiaj dobrem całej ludzkości, na to pracują tłumacze każdej literatury narodowej na liczne języki narodowe. Ale Ukraina jako państwo narodowe sama siebie nie słyszy, sama siebie nie zna, a przy takim stanie nikt za granicą nie będzie inspirował się miłością do tłumaczenia i rozpowszechniania jej literatury. Tymczasem u nas są takie organizacje, jak instytuty humanistyczne w Narodowej Akademii Nauk, katedry translatoryki na uniwersytetach narodowych, „Proświta”, Związek Pisarzy, „Ukraińska Światowa Rada Koordynacyjna”, Ministerstwo Kultury i Ministerstwo Spraw Zagranicznych Ukrainy, które mogłyby, gdyby była dobra wola, zebrać w Kijowie tłumaczy literatury ukraińskiej z całego świata. Musimy określić utwory, które powinny być przede wszystkim przetłumaczone i przyswojone przynajmniej przez narody europejskie. A przedtem i w tym celu państwo nasze musi stworzyć państwowy fundusz im. I. Franki dla finansowania dziś i w przyszłości takich międzynarodowych spotkań, które już teraz odbywają się w Polsce. Wołodymyr PIPIASZ, przewodniczący Zakarpackiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, kandydat nauk historycznych, członek Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. 27 czerwca na zaproszenie konsulatu generalnego Węgier w Użhorodzie, w składzie grupy zakarpackich dziennikarzy, przebywałem na Tokajszczyźnie — ojczyźnie słynnych na cały świat win tokajskich. Wprawdzie celem wyjazdu nie było wino (chociaż degustację jego dla nas też zorganizowano), a zapoznanie się z Muzeum Języka Węgierskiego, które od 2008 r. działa w dawnej stolicy historycznego komitatu Zemplén. To miasto Sátoraljaújhely — kilkadziesiąt kilometrów od Użhorodu, na samej granicy ze Słowacją. Jest niewielkie (18 tysięcy mieszkańców), niezwykle kompaktowe i zadbane. Nazwa jego, jak wyjaśnili nasi zakarpacki węgierskojęzyczni dziennikarze, w tłumaczeniu oznacza: „nowe miasto przy namiocie”. Założone w połowie XIII w. u podnóża i na zboczach góry pochodzenia wulkanicznego, przypominającej namiot koczownika, przez uciekinierów przed mongolsko-tatarskimi ordami chana Batu, które w latach 1241—1242 okupowały środkowe Węgry. Może pojawić się pytanie, dlaczego to unikalne muzeum (niedawno otrzymało status narodowego) znajduje się nie w stolicy Węgier, a w małym miasteczku. Odpowiedź tkwi w tym, że Sátoraljaújhely jest związane z działalnością inicjatora węgierskiego odrodzenia narodowego oraz założyciela współczesnego języka węgierskiego i literatury Ferenca Kazinczy’ego (1759—1833). Tutaj znajduje się także jego grób. A sytuacja języka węgierskiego pod koniec XVIII w. była bynajmniej nie świetlana. Za państwowy i kościelny uważano łaciński, szlachta rozmawiała, jak to wtedy było modne w Europie, po francusku, mieszczanie — po niemiecku. Po węgiersku (w dialektach) rozmawiali głównie chłopi. Nie był on skodyfikowany, literatury w nim praktycznie nie było. Więc większość węgierskich magnatów lekceważąco uważała go jedynie za „język chłopów i sług” (a wielu europejskich naukowców aż do połowy XIX w. sądziło, że Węgrzy to Słowianie). Czyli mamy wiele analogii z ówczesną sytuacją języka ukraińskiego. Za „budziciela narodów” Europy Środkowej, włącznie z narodem ukraińskim, uważa się niemieckiego filozofa, reformatora i oświeceniowca Johanna Gottfrieda Herdera (1744—1803). On, nawiasem mówiąc, przewidział... Dmytro PAWŁYCZKO 29.VI.2013
Tłumaczenie maszynowe
…sądził, że Ukraina w przyszłości stanie się „nową Grecją”. Właśnie pod wpływem idei Herdera „O duchu narodu” rozpoczyna się odrodzenie narodowe. Przedstawiciele wykształconych kręgów, w tym potomkowie ucisku narodowościowego szlachty, wracają do swoich korzeni, zaczynają spisywać folklor, pasjonują się badaniami historycznymi, propagują utwory literackie w języku narodowym, kodyfikują go na podstawie języka potocznego, utwierdzają w każdej sferze życia. Podobnie dzieje się u Węgrów, a inicjatorem staje się właśnie Ferenc Kazinci, potomek dawnego szlacheckiego rodu. Tym bardziej że J. G. Herder przestraszył węgierskich intelektualistów, zakładając, że Węgrzy „rozpłyną się w słowiańskim morzu”. Spuścizna literacka samego Ferenca Kazinciego (był on także artystą) nie jest zbyt wielka, jednak zdołał on wykonać ogromną pracę, jednocząc wokół idei odrodzenia narodowego, tworząc wielki patriotyczny krąg intelektualistów, do którego weszli literaci, językoznawcy, historycy, przedstawiciele arystokracji, działacze polityczni. Wśród nich był także autor węgierskiego hymnu narodowego (dziś — państwowego) Ferenc Kelcei (1790—1838). Nawiasem mówiąc, jak donoszą…
Ratusz miejski — zabytkowy budynek z XVII w.
Nasza miła przewodniczka-naukowczyni (przedstawiono nam ją jako „panią profesor”), F. Kelczei, jest autorem znakomitego hasła (testamentu dla potomnych), które należy uznać za podstawę idei narodowej każdego ludu: „Ojczyzna, naród i język są nierozłączne!”. Współcześni Węgrzy i ich przywódcy odnoszą się do tego testamentu z wielkim szacunkiem, ba, stanowi on kamień węgielny ich polityki państwowej. Węgierski patriota F. Kelczei już w dalekiej przeszłości obalił nowomodne „teorie” „kiwałowych z K” o tym, że na Ukrainie mają być „jeden naród i dwa języki”, a ich polityczne wysiłki zmierzają do państwowej „dwujęzyczności”. Dziś F. Kelczei mówi do nas, Ukraińców: „To niemożliwe, bo bez języka nie będzie ani waszego narodu, ani państwa! Stracicie Ojczyznę!”. W wyniku działalności patriotów język węgierski został skodyfikowany, powstała na nim literatura narodowa. Na moje pytanie, który z dialektów leżał u podstaw współczesnego literackiego języka węgierskiego, pani profesor odpowiedziała: „Nasz, czyli dialekt, którym mówili Węgrzy mieszkający w północno-wschodniej części Węgier, na niewielkim terytorium obejmującym obszar od rzeki Bodrog po waszą Użańszczyznę (na Zakarpaciu)”. Więc okazuje się, że odpowiednik ukraińskiej Czerkaszczyzny leży kilkadziesiąt kilometrów od Użhorodu! Patrioci doprowadzili do stopniowego wzrostu statusu języka węgierskiego. Od 1792 r. stał się on obowiązkowy do nauki w szkołach, od 1805 r. w dolnej izbie parlamentu zezwolono prowadzić debaty nie tylko po niemiecku i po łacinie, lecz także po węgiersku. Urzędników zobowiązywano do odpowiadania w tym języku na listy napisane po węgiersku. Symboliczny przełom nastąpił w październiku 1825 r., kiedy Isztwan Seczeni (1791–1860) zwrócił się do górnej izby parlamentu w języku węgierskim. Do 1844 r. język węgierski stał się oficjalny we wszystkich sferach życia Węgier: w sądownictwie, administracji, oświacie; wszyscy urzędnicy byli zobowiązani porozumiewać się między sobą wyłącznie po węgiersku. Szybko przeszły na język węgierski miasta z ludnością niemiecką i żydowską. Obecnie, według oficjalnych danych, spośród dziesięciomilionowej ludności Węgier 92% stanowią Węgrzy, a dla 95% jej obywateli językiem ojczystym jest węgierski. Z ogromną miłością, czułością i troską Węgrzy otaczają swój ojczysty język. Gdybyście widzieli, jak z natchnieniem deklamowano wiersze o miłości do ojczystego języka uczniowie podczas przyjęcia naszej delegacji w radzie miejskiej, jak przedstawiciele władz z dumą opowiadali, co się robi w obronie, zachowaniu i rozwoju języka. O stosunku władz do języka świadczy cytat z przemówienia przedstawiciela administracji miejskiej: „Ci, którzy pielęgnują ojczysty język – mają powołanie od Boga!”. Istotnie, naszym sąsiadom w tej kwestii trzeba po dobrej stronie zazdrościć…
Na przyjęciu w ratuszu
Celem funkcjonowania Muzeum Języka Węgierskiego jest zachowanie i popularyzacja wszystkiego, co się z nim wiąże. Od folkloru, dawnych rękopisów, procesów kształtowania się, słowotwórstwa (węgierski zresztą zapożyczył wiele słów z języków słowiańskich, w tym z ukraińskiego, o czym w muzeum świadczy odpowiedni stend) po współczesną literaturę. To węgierskie doświadczenie nasuwa myśl, że warto byłoby i nam, Ukraińcom, zapożyczyć je i stworzyć podobne Muzeum Języka Ukraińskiego — i najpewniej najlepiej w Kanowie, gdzie znajduje się duchowe centrum wszystkich Ukraińców. W muzeum regularnie odbywają się święta ojczystego języka (w 2011 r. parlament Węgier uznał 12 października Dniem Języka Węgierskiego), konkursy, najrozmaitsze wystawy. Choć placówka została utworzona niedawno, cieszy się ogromną popularnością. Było wielu odwiedzających: zarówno dorosłych, jak i dzieci. Idąc po ziemi Szatoraljaujhely, przypomniałem sobie, że po niej kiedyś chodził także wybitny ukraiński filozof Hryhorij Skoworoda. Byłoby dobrze, gdyby i to jakoś zostało odzwierciedlone w mieście. Chciałbym wyrazić głęboką wdzięczność organizatorom wyjazdu, a przede wszystkim — zastępcy generalnego konsula Węgier w Użhorodzie panu Endre Salipski. Podróż była bardzo pożyteczna, poszerzyła wiedzę o naszych sąsiadach. Właśnie takie akcje sprzyjają rozwojowi wzajemnego zrozumienia, dobrosąsiedztwa i zbliżeniu Ukraińców i Węgrów, w tym Ukraińców i Węgrów Zakarpacia.
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek w nr 25 z 2013 r. Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki zakończyło realizację projektu „Wirtualne archiwum Tarasa Szewczenki”. W ciągu miesiąca zdigitalizowano 138 spraw archiwalnych (łączna liczba — 9 000 stron-dokumentów o życiu i twórczości poety i malarza). Część z nich jest dostępna na stronie muzeum. Opowiada o tym Dmytro Stus: — Prowadzimy aktywną pracę naukową, digitalizujemy dokumenty, tworzymy elektroniczny fundusz zabezpieczający, na który nie znaleźliśmy jeszcze w pełni pieniędzy, ale już robimy go na kredyt, aby w momencie, gdy pojawi się popyt (a stanie się to już w listopadzie-grudniu), mieć pewną ilość gotowego materiału. Bo trzeba będzie odnowić 100 muzeów na Ukrainie, pokoje w ambasadach itd., a nie będzie z czego… Więc póki co robimy bez pieniędzy, własnymi siłami. Jeden z grantów, które udało się zdobyć, to grant Rinata Achmetowa na digitalizację. Ale na razie opracowano mniej niż 1% tego, co jest w muzeum. Jeśli mówić o malarstwie, to wszystko ono będzie zdigitalizowane, wszak to nie tak dużo — w zbiorach muzeum jest 26 obrazów i około 650 rycin itp. Ale do tego jest jeszcze część naukowa: gdzie to było przechowywane, skąd pochodzi… Mnóstwo dodatkowego materiału naukowego. Z tym jest ogromny problem. Chodzi o unikalne dokumenty, które wcześniej nie były prezentowane tak szeroko, jak choćby metryka z 1814 roku z zapisem o narodzinach przyszłego poety, wydania za życia z autografami autora, korespondencja urzędników państwowych w okresie zesłania, raporty wartownicze o służbie wartowniczej T. H. Szewczenki w Twierdzy Nowopietrowskiej (1852 r.), akta osobowe T. H. Szewczenki Kancelarii Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, Sprawa Ministerstwa Wojennego Departamentu Cesarskiego „Na wniosek dowódcy Cesarskiej Kwatery Głównej, o wyznaczeniu do służby, za buntownicze utwory, artysty Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych Szewczenki szeregowym z prawem wysługi lat”, Sprawa Kancelarii Czernihowskiego gubernatora cywilnego „Na wniosek Petersburskiego oberpolicmajstra o ustanowieniu nadzoru policyjnego nad wyznaczonym na akademika Tarasem Szewczenką” itp. I po to, aby zachować je i dać możliwość szerszemu ogółowi zapoznać się z nimi, został zrealizowany projekt „Wirtualne archiwum Tarasa Szewczenki”. Teraz muzeum będzie miało także elektroniczny fundusz zabezpieczający tych materiałów. Dla zachowania właściwych warunków digitalizacji dokumentów archiwalnych pracownicy muzeum używali wysokiej jakości profesjonalnych skanerów Solar, które nie wyrządzają szkody oryginałom, i przeszli szkolenie u specjalistów firmy partnerskiej „Elektroniczne archiwa Ukrainy”. — Póki co wszystko, co robimy — i digitalizacja, i inne projekty — nie jest za środki państwowe. Dlatego tak mało: znaleźliśmy środki — kawałek zrobiliśmy, znajdziemy jeszcze — jeszcze zrobimy. Idą nam na rękę: robią taniej, więcej, coś za darmo, ale to nie zapewnia systemowości. Chociaż o programach digitalizacji archiwów dużo się teraz mówi na szczeblu państwowym, ale realnie za środki państwowe w tym kierunku nic nie zrobiono. — Dzisiaj na świecie biblioteki elektroniczne zyskały znaczną popularność. Polacy i Rosjanie aktywnie umieszczają w Internecie swoje pierwodruki, popularyzując w ten sposób osiągnięcia swoich kultur narodowych… — Dzisiaj nas nie można porównywać z Polakami czy Rosjanami, wszak i tam, i tam działają programy państwowe, inwestowane są miliony. Planujemy umieszczać digitalizację w Internecie, ale w jakim zakresie — nie wiadomo. Trzeba rozwiązać kwestię przestrzeni serwerowej, hostingu. Jeśli użytkownik Internetu nie będzie płacił za kontent, — musimy znaleźć na to środki, czyli faktycznie jest to problem organizacyjno-finansowy. Oczywiście, teraz w muzeum dostępnych jest więcej materiałów cyfrowych, wszak tutaj pracuje z nami firma Solar, z którą planujemy robić wystawy objazdowe. Fundacja Leonida Kuczmy „Ukraina” zakupiła nam audioprzewodniki, do których angielski tekst wycieczki bezpłatnie przygotowała Narodowa Kompania Radiowa Ukrainy. Wygraliśmy mały grant od Fundacji „Odrodzenie” na stworzenie przy muzeum encyklopedii. Jestem wdzięczny wszystkim naszym partnerom. Chciałoby się mieć większe wsparcie od państwa, ale przecież i bez tego ze środków budżetowych ludzie otrzymują wynagrodzenie, opłacają usługi komunalne, ochronę. I to pozwala nam utrzymać ceny biletów, chyba jedne z najniższych w Kijowie — 5 hrywien bilet dziecięcy, dorosły — 15. Co prawda, teraz, w związku z remontem, wejście na wystawę kosztuje 20 hrywien, ale to środek tymczasowy, bo Szewczenko musi być dostępny dla wszystkich. Dlatego też chcę, aby w Internecie muzeum i jego kolekcja były przedstawione jak najpełniej, bo nawet mieszkając w małej wsi, użytkownik Internetu powinien mieć możliwość obejrzenia wirtualnej wycieczki, zobaczenia Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki. — Jak Pan otrzymuje nowe nabytki do kolekcji muzealnej i czy w ogóle otrzymuje? — Coś nam darują, coś zdobywam ja lub nasz kustosz, jest możliwość zakupu eksponatów poświęconych cyrylo-metodyjczykom i Tarasowi Szewczence, ale środków na to nie ma. Dlatego ta praca systemowo nie jest prowadzona i nie była prowadzona. Dzisiaj muzeum w ramach swojej działalności naukowej zbiera i rozpowszechnia wiedzę o kulturze i historii XIX, XX i XXI w., realizuje pomoc metodyczną dla muzeów Szewczenki na Ukrainie, pomaga im w przygotowaniu ekspozycji i wykonaniu materiałów, a także udziela pomocy metodycznej ukraińskim społecznościom w Rosji, USA, Kanadzie, popularyzuje kulturę ukraińską. Tutaj odbywają się koncerty muzyki kameralnej klasycznej, ludowej, alternatywnej, różnorodne projekty wystawowe, warsztaty, wykłady, wieczory literackie, otwarte wywiady, prezentacje wydawnictw artystycznych i literaturoznawczych, przeglądy filmów fabularnych i dokumentalnych. W ramach programu kulturalno-edukacyjnego NMTS działa Centrum Twórczości Dziecięcej. W tym kontekście kolejne pytanie do Dmytra Stusa. — Narodowe Muzeum Tarasa Szewczenki jest znanym w stolicy centrum kulturalno-edukacyjnym i artystycznym. Na ile priorytetowy jest ten kierunek w jego pracy? — Kiedy mówimy o duchu Szewczenki, musimy rozumieć, że wokół tego człowieka zawsze tętniło życie kulturalne. Po to, aby Szewczenko był aktualny dla obecnych artystów, muszą oni tutaj przychodzić. Oprócz tego tutaj, w muzeum, przedstawiony jest nie tylko Szewczenko, ale jego otoczenie, wszak przeciętny człowiek nie ma pojęcia, w jakim otoczeniu on dorastał. Więc planujemy otworzyć pokój Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Rozmawiał Jewhen BUKET Fragmenty ekspozycji zdjęcia Ołeksandra ŁYTWYNENKI
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła RIABCZUK — publicysta, poeta, krytyk, tłumacz. Urodził się w 1953 roku w Łucku. Dorastał we Lwowie, gdzie po ukończeniu dziesięciolatki wstąpił na Politechnikę, której pomyślnie nie ukończył (w związku ze sprawą niezależnego almanachu artystycznego „Skrynia”). Przez pewien czas był zmuszony pracować przy układaniu szyn w Sławsku, jako ślusarz-instalator sanitarny, „gipował”. W 1983 roku ukończył Moskiewski Instytut Literacki. Autor szeregu książek poetyckich, prozatorskich i publicystycznych. Wyróżniony Nagrodą im. Antonowyczów (2003), nagrodą Kapituły Polsko-Ukraińskiej (2002) oraz medalem „Bene merito” ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej za wkład w polsko-ukraińskie porozumienie.
— Mykoło, jaka jest twoja główna życiowa maksyma, twoja „filozoficzna formuła” życia? — Chyba poczucie „drogi” — w sensie daoistycznym. Albo, mówiąc inaczej, w sensie Skowородy — jako „zgodnej z naturą” pracy. — Czy uważasz, że twoje obywatelskie zaangażowanie polega wyłącznie na publicznym wyrażaniu poglądów na wydarzenia w Ukrainie i na świecie? — Publiczne wyrażanie poglądów to moja praca: jako pisarza, jako dziennikarza, jako naukowca. Ale obywatelskie zaangażowanie może przejawiać się także w inny sposób — w głosowaniu, udziale w pikietach i demonstracjach, pisaniu listów-protestów i podpisywaniu listów solidarności, wspieraniu własnymi pieniędzmi ukraińskich wydawnictw i bojkotowaniu antyukraińskich, wreszcie w niepodawaniu ręki ludziom, którym nie warto jej podawać. Staram się robić to wszystko w miarę swoich sił i możliwości. — Jesteś autorem terminu, odniesionego właśnie do ukraińskich realiów — ludność „kreolska”. Czy „kreolizacja” w Ukrainie się pogłębia? — Bezwzględnie. Uważam, że w Ukrainie faktycznie kształtują się dwa narody — „aborygeński”, oparty na autochtonicznym etnosie ukraińskim, i „kreolski”, oparty na kolonistach, czyli ich potomkach, oraz na ogromnej liczbie autochtonów zasymilowanych w ich kulturze i, co najważniejsze, w ich światopoglądzie. Jedni i drudzy uważają się za Ukraińców (czy „ukraincami”) — i to nawet prawdziwszych niż ci drudzy, których uważają za jakieś historyczne nieporozumienie i starają się marginalizować. Jedni i drudzy na swój sposób kochają Ukrainę (ale najlepiej bez tamtych drugich, którzy im tylko przeszkadzają). Faktycznie to dwa narody o podobnej nazwie, ale o zupełnie różnych kodach kulturowych, bohaterach, symbolach, wyobrażeniach o przeszłości i przyszłości, wartościach politycznych, orientacjach geopolitycznych. W każdym razie wyraźnie widzę, że poruszamy się właśnie w tym kierunku. — „Dwie Ukrainy” na jednym terytorium… Jak sądzisz: czy posiadasz dar przewidywania lub prognozowania? Jeśli tak, to co czeka Ukrainę w najbliższej dekadzie? — Nie wiem. Po ludzku chciałbym wierzyć w lepsze. Ale fachowo — jako człowiek, który jest nieco zorientowany w pewnych cywilizacyjnych matrycach i historycznych determinantach — rozumiem, że wydostawanie się nam z tego „rosyjskiego świata”, z prawosławno-wschodniosłowiańskiej „umma”, potrwa jeszcze bardzo długo. Jeśli w ogóle jest możliwe. Najoptymalniejszym byłoby oczywiście pokojowe rozwiązanie „dwóch Ukrain”. Ale nie widzę żadnego praktycznego sposobu, jak to zrealizować. Więc trzeba będzie jeszcze trochę pocierpieć. Jakieś czterdzieści lat…
— To ten symboliczny szlak przez pustynię… W jednym z wystąpień zacytowałeś Amerykanina, który narzekał, że publiczni intelektualiści stają się coraz bardziej publiczni, a coraz mniej — intelektualistami. Dodałeś, że „oni coraz mniej stają się ludźmi, a coraz bardziej — funkcjami społecznymi, wykonawcami określonych ról, takimi sobie nazwiskami-„markami”, udanymi inwestycjami, projekcjami cudzych wyobrażeń o sobie, cudzych wypowiedzi i nadziei”. Jak i dlaczego udało ci się uniknąć takiej roli? — Nie jestem pewien. Oczywiście staram się. Ale gra czasem zbyt pochłania, więc mimowolnie zapominasz, że to tylko gra. Trzeba zatem stałej autorefleksji i autoironii. Staram się, ale życie jest tym ciekawe, że nie zawsze je kontrolujesz. — Tytuły i treść twoich wystąpień brzmią jak swoiste hasła-wskazówki, na przykład: „Jestem ukraińskim kosmopolitą”. Twoje diagnozy zjawisk naszego życia są precyzyjne i wyczerpujące: „Ukraińska telewizja — megafon FSB”, „Kultura ukraińska po komunizmie: między postkolonialnym wyzwoleniem a neokolonialnym poniewieraniem”. Jak osiągasz lakoniczność? Czy wiele poprawiasz teksty, czy piszesz od razu na czysto? — Lakoniczność bywa efektowna, ale rzadko — precyzyjna. Poza kontekstem takie frazy (dwie Ukrainy, koniec historii, zderzenie cywilizacji) ulegają profanacji i wymagają ciągłych doprecyzowań, wyjaśnień, usprawiedliwień. Za efektowność trzeba płacić. Ja jednak byłem pisarzem i do pewnego stopnia nim pozostałem. Dlatego piszę lekko, bez planu, na podstawie jakiegoś ogólnego zamysłu albo po prostu metafory. Więcej kłopotów sprawiają mi teksty akademickie. Ale tutaj przydaje mi się już nie tyle szkolenie pisarskie, co politechniczno-matematyczne. — Jak by pan określił granice kompromisu, do których zbliżał się pan w życiu? — Z grubsza rzecz biorąc, całe nasze życie składa się z kompromisów. Ich granice trudno wyznaczyć, raczej odczuwa się je intuicyjnie. Powiedziałbym tak: nie należy robić niczego, czego będzie się wstydzić przed innymi, za co sam siebie będziesz gardzić. — Bez czego w życiu mógłby pan się obejść? — Praktycznie bez wszystkiego. Z charakteru jestem minimalistą, więc nawet czysto klasztorne życie — z dobrą biblioteką i internetem — mi się podoba. — Jakie wady charakteru zdołał pan zintegrować, aby sprzyjały rozwojowi osobowości? (Kiedyś wyznał pan, że ma „lekkomyślność, próżność i skłonność do awanturnictwa”…) — Wad się nie pozbędziesz. Ważne, by je uświadamiać i mniej więcej kontrolować. — Czy potwierdziłby pan, że ludzkość w ogólnej masie zgodziła się z tym, że światem rządzi złoty cielec, a „porządek świata” określa prawo siły? — Nie do końca. Powiedziałbym, że ludzkość nie ma jednoznacznego zdania na ten temat. Raz nam się wydaje tak, raz inaczej. Być może dlatego, że i świat pod tym względem wcale nie jest jednoznaczny. — Istnieją trzy „nie” jako warunki szczęścia: nie bać się, nie zazdrościć, nie być zazdrosnym. Czy pan jest człowiekiem szczęśliwym? — Jeśli tych trzech „nie” rzeczywiście wystarczy, to tak. Chociaż Gautama mówił, że prawdziwe szczęście to brak pragnień. Do tego mi jeszcze daleko. — Pisarze narzekają, że państwo ukraińskie faktycznie uchyliło się od wspierania krajowego wydawnictwa książek. Ale przecież istnieje odpowiedni program „wsparcia wydawnictw społecznie ważnych”! Oto świeża informacja o konkretnych wydatkach podatników na „dzieła Łady Łuzińnej »Kijowskie czarownice. Strzał w operze«, »Równik. Kolor czarny i kolor biały« dziennikarza Andrija Caplijenki, »Sztuka zrozumienia dnia. Wspomnienia o Wołodymyrze Zdorowiehu« przewodniczącego Krajowego Związku Dziennikarzy Ołeha Nalywajki, a także książkę rosyjskiej pisarki Ludmiły Ulickiej »Daniel Stein. Tłumacz«”. Jaki jest pański komentarz? — Nie uważam tego państwa za „ukraińskie”. A nawet „państwem” ten związek rajderów i rekiterów można nazwać tylko bardzo warunkowo. Dlatego ich programy, nagrody i inne dobroczynności mało mnie interesują. W końcu to tylko kropla na tle naftowo-gazowego i wszelkiego innego rozkradania. — Dobrze zna pan zarówno literaturę ojczystą, jak i światową. Z którym pisarzem chciałby się pan spotkać i o czym chciałby porozmawiać? — Szczerze mówiąc, z nikim. Pisarze są zazwyczaj ciekawsi w swoich utworach. Czyli w życiu też bywają interesujący, ale do tego trzeba się z nimi jak należy zapoznać, a nawet zaprzyjaźnić. Zwykłe „spotkanie” tu nie wystarcza. — Czy miał pan prywatne spotkania, rozmowy z „oligarchami, gangsterami, donieckimi i dniepropetrowskimi politykami, gwiazdami sportu i inną podobną publiką”? — Nie, to inny świat. Znam tylko ludzi, którzy im usługują — inteligentnych cyników. Nie chciałbym takim się stać. Chociaż pisarzom może warto zdobyć i takie doświadczenie. Ale trzeba się w nie głęboko zanurzyć, a nie tylko po repor矫sku. — Był pan w różnych zakątkach świata. Czym się pan kieruje, pierwszy raz trafiając w nieznane miejsce? Jak je pan „oswaja”? — Oczywiście z mapy. A cała reszta zależy od miejsca, czasu, znajomości języka, towarzyszy podróży (czy towarzyszek), miejscowych znajomych itd.
Rozmawiała Ludmiła TARAN
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET
Niedawno ukazał się dziewiąty tom świadectw o Hołodomorze w latach 1932–1933 w Ukrainie. Do zbioru weszły także wspomnienia i materiały dokumentalne o głodzie 1946–1947, które pozwalają zobaczyć działanie przerażającego mechanizmu niszczenia ukraińskiego chłopstwa w kolejnym przedziale czasowym, przekonać się o niezmienności totalitarnych tendencji władzy radzieckiej. Ta książka ukazała się dzięki finansowemu wsparciu fundacji „Widrodżennia”, Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz parafian cerkwi św. Ducha Patriarchatu Kijowskiego Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Naukowe kierownictwo projektu od wielu lat wspólnie sprawują Narodowy Uniwersytet „Akademia Kijowsko-Mohylańska” oraz Instytut Archeografii i Źródłoznawstwa im. M. S. Hruszewskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Pierwszy tom książki „Ukraiński holokaust 1932–1933. Świadectwa tych, którzy przeżyli” został wydrukowany w 2003 roku. Od tego czasu każdy nowy tom uzupełnia bazę źródłową nowymi świadectwami očevidców wielkiej tragedii. Niezmiennym kierownikiem projektu jest doktor nauk historycznych, protoprezbiter Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego ojciec Jurij Mycyk. Ósmy tom zbioru zawierał, między innymi, materiały przygotowane przez pracowników Narodowego historyczno-kulturalnego rezerwatu „Czyhyryn” oraz mieszkańców wsi Subotów. W dziewiątym tomie współpraca trwała dalej. Druga część książki wydanej wiosną zawiera zapisy z 2012 roku, sporządzone przez pracowników rezerwatu Nadiję Kuksę, Switłanę Chanduchkę i Tetianę Sibiakinę, oraz materiały zebrane w 2008 roku przez uczennicę klasy 11-A Czyhyryńskiego Zespołu Edukacyjnego nr 2 Hannę Wełko o ludobójstwie we wsiach rejonu czyhyryńskiego obwodu czerkaskiego. Dotyczą one zarówno lat 1932–1933, jak i 1946–1947. Pozostałe rozdziały dziewiątego tomu opracowali Jurij Mycyk, pracownik naukowy Instytutu Archeografii i Źródłoznawstwa im. M. S. Hruszewskiego Inna Tarasenko oraz protoprezbiter Ołeksandr Owczynnikow. Zawierają one, podobnie jak poprzedni, ósmy tom serii, prace-zapisy przedstawione przez uczniów i studentów na Ogólnoukraiński konkurs edukacyjno-patriotyczny „Hołodomor 1932–1933 roku. Pamięć narodu”, a także wcześniej niepublikowane świadectwa zapisane przez studentów NaUKMA, regionalistów oraz uczniowskie grupy poszukiwawcze. W zbiorze znajdują się wspomnienia kilkuset očevidców wydarzeń z 17 obwodów Ukrainy i z Krymu, tysiące imion ofiar lat Hołodomoru. Każde wspomnienie to bezcenne świadectwo rzeczywistości tamtego trudnego czasu. Szczególną wartość, według nas, ma lista 142 mieszkańców wsi Nemoroż w rejonie zwenihorodzkim obwodu czerkaskiego, sporządzona przez wsiowników. Takie dokumenty najbardziej wstrząsają czytelnikiem, ponieważ językiem cyfr dowodzą masowego charakteru ludobójstwa. Niektóre ciekawe materiały zamieszczono w rozdziale „Dodatki”. Jest to fragment dziennika etnografa W. H. Krawczenki z zasobów Instytutu Etnologii i Folklorystyki im. M. T. Rylskiego oraz mało znana broszura Serhija Wakulyszyna „Czy był Hołodomor w Kijowie?”, wydana w 1997 roku. Ukraińskiemu holokaustowi 1932–1933 poświęcono wiele prac badawczych. Dziś z pokolenia, które przeżyło tę tragedię, pozostały pojedyncze osoby. Jednak badania będą trwać dalej, dopóki ludzka pamięć będzie przemawiać ustami świadków Hołodomoru i ich potomków. Innym źródłem informacji jest publikacja wcześniej zebranych świadectw, które kurzą się na półkach szkół, bibliotek, rad wiejskich i rejonowych administracji państwowych. Zatem poszukiwania trwają. Redaktorzy są przekonani, że aktywizacji procesu i ponownemu przypomnieniu o niewinnie zamordowanych pomoże uczczenie na poziomie państwowym 90. rocznicy tragedii jesienią tego roku. Jednak nie wolno liczyć tylko na państwo. Trzeba także samemu wkładać wysiłki w sprawę zachowania pamięci narodowej. Przykład Jurija Mycyka w tym sensie zasługuje na naśladowanie.
Tłumaczenie maszynowe
Anatol PISOCKYJ, Nadija WOJTIUK
Historia zachowała dla nas listę członków włodzimierskiej „Proświty” z 1924 roku, sporządzoną przez jej kierownika, doktora Stanisława Polańskiego. Towarzystwo liczyło 65 osób, z czego 50 mężczyzn i 15 kobiet. Najaktywniejszymi byli doktor Stanisław Polański, Chryzant Ozeriw (członek rady „Proświty”), Mykoła Sawycz, Iwan Zubowycz, Wiktor Krajc (wchodził w skład rady), Mykoła Witowski, Wsewołod Berezowski. Wśród aktywnych uczestników „Proświty” byli Nina Riczynska, Jewhen Komarewycz, Ołeksandr Cynkałowskyj, ksiądz Damian Hersztanskyj, Mykoła Panasewycz, Juchym Bunda, doktor Arsen Riczynskyj, Ołena Berezowska i inni. O postępach ukraińskiej inteligencji na niwie oświeceniowej pozostawiła wspomnienia Nina Riczynska: „W mieście mieszkał Fyłymon Justynowycz Kulczynskyj. W latach 30. był aktywnym uczestnikiem „Proświty”. Nasze życie w mieście Włodzimierzu było wtedy dość burzliwe. Mężem moim był Arsen Riczynskyj. W mieście zajmował się Proświtą, Plastem. Oprócz tego głównym zajęciem było lekarstwo. Ja pomagałam Związkowi Ukrainek. Z mężem mieszkaliśmy we Włodzimierzu początkowo na stancji u polskiego lekarza, wynajmowaliśmy 5 pokoi. Mąż, Arsen Wasylowycz Riczynskyj, był znanym politycznym działaczem społecznym Wołynia. Przez cały okres życia we Włodzimierzu władza polska, a potem bolszewicka aresztowała go cztery razy. Raz siedział w polskim obozie koncentracyjnym Bereza Kartuska przez 2,5 miesiąca. Stworzyć Proświtę we Włodzimierzu narodowa świadoma inteligencja postanowiła na początku lat 20. Pesymiści, a wśród nich ksiądz Mykoła Szyroćkyj, powiedzieli, że nic z tego nie będzie. Ja i mnie podobni postanowiliśmy zebrać młodzież miasta, zwłaszcza inteligencję. Na obrzeżach miasta mieszkał stary Krajewski, który miał głuchą żonę. Rodzina mieszkała w dość przestronnym domu, zajmując jedną połowę. Oto do celów kulturalnych postanowiliśmy wykorzystać drugą część jego siedziby. U mnie pojawiła się inicjatywa, by przynieść na tańce każdemu jakieś ciastka, postawić herbatę. Taka „defilada” zebrała wszystkich chętnych. Przyszedł i doktor Stanisław Polański. W domu zrobiono tańce. W przerwie mówię: „Może następnym razem każdy przyniesie ze swojej biblioteki po jednej-dwie książki i założymy bibliotekę”. Następnym razem wszyscy przynieśli różne książki. I teraz pamiętam ich tytuły: „Motria” B. Łepkiego, utwory Szewczenki, Łesi Ukrainki i inne. Zaczęliśmy wystawiać przedstawienia dla ludności. Ja sama grałam w „Nazarze Stodoli” T. Szewczenki. Rozprowadzaliśmy loterie, „tańce na zaproszenie”. Nawet władza polska miała do nas sympatię. Staraliśmy się szerzyć wszystko, co nasze, ukraińskie. Wasyl Sawycz miał w spadku połowę domu. Oto mówi: „Dajcie, będziemy zbierać się u mnie. Tam będzie zbierał się Związek Ukrainek”. Tak też zrobiliśmy, a dach, który przeciekał, pomogliśmy Wasylowi pokryć. Władza polska mimo wszystko odnosiła się do nas z podejrzliwością, zrozumiałam to później. Podziemnymi organizacjami były wtedy Ukraińska Organizacja Wojskowa oraz KPZU.
Nina Riczynska
Wspominam, jak aresztowali Arsena Riczynskiego. Pojechałam do Łucka do naczelnika zabezpieczenia (najwyraźniej bezpieczeństwa — przyp. moja — A. P.) Jasińskiego. Przyniósł mi Jasiński gazetę, w której napisano, że Riczynska kieruje we Włodzimierzu Związkiem Ukrainek. Kiedy przyjechałam do Włodzimierza, powiedziano mi, że robiono w Związku rewizję i znaleziono pod schodami ulotki UOW. Do nas można było przyczepić się z podobnymi oskarżeniami. Arsen Wasylowycz, jako członek Proświty, był ukraińskim autokefalistą. Do Proświty należał Mychajło Teleżynskyj, który za czasów M. Hruszewskiego wchodził w skład Centralnej Rady. Do Proświty przychodził Ołeksandr Koszyć. Z czasem wyemigruje do USA. Na Wołyniu wybierał zdolnych uczestników kapeli chóralnej. Demokratycznymi poglądami odznaczał się Demian Hersztanskyj, ksiądz cerkwi Wasyliwskiej. Do autokefalicznego ruchu cerkiewnego odnosił się z ostrożnością, ale był członkiem ukraińskiej Proświty. Kiedy przyszli Sowieci w 1939 roku, wtedy zakazali i Proświty, i innych organizacji. We Włodzimierzu aresztowano i wywieziono 1500 osób, jechali na Sybir czy do Azji Środkowej nie tylko Ukraińcy. Wywieźli rodzinę Jabłońskiego z synową, Żyda Szmuklera, aresztowali Mychajła Fedorowycza Teleżynskiego. Mówią, że potem go rozstrzelali. Na mojej drodze we Włodzimierzu zdarzało się spotykać wielu mądrych ludzi. Jak wspomnę, ilu ich wywieźli, aż robi się przerażająco. Chce się wymienić znanych inteligentów-oświeceniowców. Była to mądra kobieta Milena Rudnyćka, kierowała Związkiem Ukrainek we Lwowie, była i we Włodzimierzu; Ołena Kysyłynśka, Wiktor Krajc, który potem poszedł do KPZU, Hryhorij Makowśkyj. Prześladowania Proświty zaczęły się za Polaków. Żeby Polacy nie skonfiskowali biblioteki, zabrał ją do siebie Juchym Bunda. Kiedy przyszli bolszewicy, poradziłam się w domu z Arsenem Wasylowyczem Riczynskim i postanowiłam iść uczyć. Nie mogliśmy przeżyć za jego lekarskie pieniądze, a i nowa władza mogła się przyczepić, dlaczego nie jestem w pracy. Szkoła była na ulicy Ostrowieckiej. Uczyłam w 4 klasie, w której było
70 dzieci. W tamtym czasie mieliśmy dwie córki: starsza, Sławoczka, miała 15,5 lat, a młodsza Luda 6 miesięcy. Pewnego razu przychodzę do szkoły, a nauczyciel-Polak Renda mówi: na wasze miejsce szykują inną osobę. Przestraszyłam się, a wtedy jeszcze przyjechała do nas mama. Jak na złość, dostałam zapalenia piersi, czysta bieda. Poszłam do sowieckich naczelników: byłam u inspektora Dudina, potem u Sokołowa. Tak mi i nie powiedzieli, że naszą rodzinę będą wywozić. Arsena Wasylijowycza aresztowali. Myśleliśmy, że jakoś minie, ale nie. Wywieźli rodzinę. Wspominam dobrymi słowami mieszkańców Włodzimierza. Ładują nas do wagonów towarowych, a tu, nie wiadomo skąd, pojawił się Żyd Leżner. Mówi po polsku, że pozwalają wam wszystko zabrać. Jakaś stara Żydówka pchała mi do walizki koc, inna wpychała za pazuchę może ostatnie, oderwane od rodziny pieniądze. Ot tak to było. Dziesiątki rodzin zostały wywiezione z rodzinnych stron i większość z nich nie wróciła z powrotem. Taki los spotkał rodzinę Barysznikowów. Wasyla Barysznikowa aresztowali niby za to, że napisał karykaturę na sowiecką władzę. Aresztowana była i jego córka Łarysa Barysznikowa (po mężu Bocheńska)”. Ciepłe wspomnienie o rodzinie Polańskich pozostawiła Lidija Łuhowa w czasopiśmie „Litopys Wołyni”: „Doktor lubił towarzystwo, dlatego jego gościnny dom we Włodzimierzu Wołyńskim zastępował niejako ukraińską instytucję, gdzie mogła schodzić się miejscowa inteligencja na tak zwane niedzielne wieczory”. Dalej Lidija Łuhowa wspomina rodzinę Chomów, Mykołę Krycha, jego brata Jurija. „Doktor Arsen Riczynski, którego znałam jako skauta (kierował „Płastem”. — Aut.) z Pidlutego, we Włodzimierzu miał praktykę lekarską… Niedzielne wieczory u dr. Polańskiego były niejako duchowym pokarmem na cały długi wielki tydzień pracy… Gościnny dom doktora Polańskiego znali nie tylko przyjezdni galicyjanie, ale i cała inteligencja miasta, znali i cenili wszyscy okoliczni mieszczanie i chłopi… Polska policja wiedziała, że dom doktora Polańskiego zastępuje czytelnię Proświty i bibliotekę we Włodzimierzu, i pilnie śledzili doktora. Kilka razy przeprowadzali rewizję w jego domu i chcieli go aresztować, ale doktor Polański zdołał jakoś się wykręcić”. Autorytet towarzystwa „Proświta” był wśród inteligencji wielki i po pięciu latach do tej oświatowej organizacji weszli Kyryło i Nadija Zakrewscy, Iwan Kochanski, Ludmyła Puszkarska, Mykoła Szyroćkyj, Hryhorij Smykałuk oraz inni. Zapoznając się z życiem proświtian, tych i poprzednich, przekonujesz się o tragizmie ich losu. Siłą pewnych społeczno-politycznych okoliczności, w których znalazła się Wołyń w latach 30.—40., część inteligencji weszła na drogę narodowowyzwoleńczej walki, wstępując do OUN. Inna — poszła za komunistami albo w ogóle zaprzestała działalności politycznej. W latach 20.—30. liczba proświtian była różna. Tak, 15 sierpnia 1929 roku Juchym Bunda sporządził nową listę proświtian, z której wykreślono 16 członków, wśród nich Mykołę Witowskiego, Pawła Barskiego, Josypa Hontę, Iwana Parchomiuka, Ołenę Zwojnycką, Katerynę Jemeć. Według Statutu „Proświty” z 1919 roku przyczyną ustąpienia mogła być służba wojskowa, niechęć do dalszej pracy czy areszt. Ciekawy jest dokument, który świadczy o dobrowolnym wystąpieniu z „Proświty” Mykoły (nazwisko napisane nieczytelnie) 13 czerwca 1923 roku. Autor wniosku argumentuje swoje odejście z Rady towarzystwa tym, że „cała kulturalno-oświatowa sprawa prowadzona jest niezgodnie ze Statutem towarzystwa „Proświta”; 2) bez żadnego systemu i planu; 3) bez żadnych wskazówek i kierunku działalności; 4) bez żadnego zwierzchniego kierownictwa; 5) niemrawo, obojętnie, bez zainteresowania, po prostu chaotycznie”. I wyciągnięto wniosek: Ołeksandr Cynkałowski „Jestem zmuszony odejść od takiej pracy”. Najwyraźniej autor chciał dalej pracować w towarzystwie, ale z powodu pewnych trudności i nieporozumień, nam nieznanych, odszedł od tej sprawy. Ten fakt dowodzi, że nie można malować stron historii jedynie różowymi farbami. W ciągu lat 1921—1923 na Włodzimierszczyźnie formowały się komórki „Proświty”. Tak, we wsi Iziw powiatu włodzimierskiego z inicjatywy miejscowych proświtian 30 stycznia otwarto chatę-czytelnię. Zebranie postanowiło stworzyć „grupę inicjatywną proświtian” we wsi, której członkami byli O. Sawczuk, S. Romaniuk, F. Wasyliuk, przewodniczącym rady — S. Lenartowycz, bibliotekarzem — S. Sawczuk. Dokumenty archiwalne świadczą o utworzeniu kulturalno-oświatowych towarzystw we wsiach Ostriwok (1927 r.) — przewodniczący Omelan Kochanski, bibliotekarz Iwan Kochanski; Mysziw (1927 r.) — przewodniczący Danyło Koszlatyj, członkowie Wołodymyr Koszlatyj, Stepan Szewczuk; Mykulyczi (1924 r.), które liczyło 30—50 członków, w 1928 roku kierował nim Pawło Kozliuk. Jest to jeden z największych wiejskich ośrodków oświatowych. Aktywnymi jego członkami byli Maksym Ewłahijowycz Atłas, Ołeksa Kostiantynowycz Osowski. We wsi Chmeliwka przewodniczącym „Proświty” był Nazar Hrabarczuk, człowiek inteligentny, oddany sprawie, samodzielny. Wielką pracę oświatową w Chmeliwce prowadzili Stepan Bobko, Stepan Daciuk, Iwan Łytwynczuk, Artem Koszman. 12 listopada 1923 roku została założona komórka „Proświty” we wsi Hrybowycia. Grupa inicjatywna w składzie 12 osób ze wsi Biłyczi wyraziła chęć posiadania własnej „Proświty”. W chatach-czytelniach miasteczka Włodzimierza i okolicznych wsi zbierała się ukraińska młodzież, która zajmowała się samokształceniem. Głównym celem towarzystwa „Proświta” jest podniesienie kultury i dobrobytu narodu ukraińskiego. Aktywnie zaczęła pracować i lytowieska „Proświta”, utworzona 11 stycznia 1921 roku z inicjatywy J. Puczkowskiego, H. Dąbrowskiego i innych. Szkoła wołyńska, zorganizowana przez proświtian, odgrywała nie mniejszą rolę niż chata-czytelnia w podnoszeniu poziomu kulturalnego i świadomości narodowej Ukraińców. Jednym ze znanych proświtian wsi Nowosiłki był nauczyciel Josyp Honta, który cieszył się autorytetem wśród współmieszkańców i nauczał w prywatnej ukraińskiej szkole. Wiejscy wnioskodawcy pisali do miejscowej komórki „Proświty”: „Prosimy mianować nauczycielem Josypa Hontę jako człowieka, który dobrze zna… sprawy szkolne”. Materiały archiwalne podają skąpe informacje o nauczycielu. W jego „podaniu o nauczycielstwo” zaznaczono: „Ukończyłem włodzimierską szkołę dwuklasową w 1905 roku i 7 lat nauczałem w wiejskiej szkole. Dokumenty zgubione w czasie wojny. 25.05.1921 r.”. I Josypowi Honcie pozwolono nauczać. We wsi Osmyłowyczi mieszkał i pracował Ilja Wojtowycz, prawdziwy inteligent. Za jego przyczyną 20 października 1920 roku otworzyła drzwi szkoła oświatowa. Bez udziału włodzimierskich nauczycieli otwarcie wielu szkół byłoby niemożliwe. Ciepłymi słowami wspominała Nina Pawliwna Riczynska członkinię Związku Ukrainek Ołenę Kalistratiwnę Sztuń, nauczycielkę wsi Rusniw, jej męża Mykołę Modestowycza Zwojnyckiego, Mychajła Fedorowycza Tełeżynskiego, Fyłymona Ustynowycza Kulczyńskiego. Znany ukraiński działacz F. U. Kulczyński rozsławił wołyńską ziemię na Ukrainie i za oceanem. Po raz pierwszy nazwisko Kulczyńskiego usłyszałam od Niny Pawliwny Riczynskiej. Często przychodził do Arsena Wasylijowycza, brał udział w tworzeniu chóru, pięknie śpiewał sam.
Zakończyły się zmagania narodowowyzwoleńcze na Ukrainie. Na mocy pokoju ryskiego z 1921 roku zachodnie ziemie Wołynia znalazły się pod władzą Polski, ale dążenie do wolności, oświaty i kultury było niezwykle silne. Oto dlaczego wołyniacy wzięli udział w tworzeniu towarzystw kulturalno-oświatowych, w szczególności „Proświty”. Ich oddziały powstają w Łucku, Kowlu, Włodzimierzu Wołyńskim, Horochowie oraz innych miastach i wsiach Wołynia.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
F. U. Kulczyński urodził się 19 lutego, według nowego stylu 3 marca 1891 roku we wsi Lubcze w powiecie łuckim (obecnie Rożyszczeński rejon obwodu wołyńskiego). Najpierw uczył się w rodzinnej wsi, a potem w seminarium duchownym w mieście Krzemieniec. W 1915 roku ukończył Kijowską Akademię Duchowną i otrzymał stopień kandydata nauk teologicznych. Nauczał w Kamieńcu Podolskim, następnie we Włodzimierzu Wołyńskim i w Równem. Od 1927 do 1939 roku jako profesor Państwowego Prawosławnego Seminarium Duchownego pracował w Krzemieńcu i ze wszystkich sił wspierał ukrainizację Kościoła prawosławnego. Współpracował ramię w ramię z profesorami seminarium Mychajłem Kobrynem, Anatolijem Kotowyczem i Lwem Danyłewyczem. W latach 30. dyrektorem Krzemienieckiego Muzeum Historycznego był znany wołyński historyk, pochodzący z Włodzimierza, O. Cynkalowski. Sądzi się, że między F. Kulczyńskim a O. Cynkalowskim w latach 20. istniały dość bliskie stosunki. Filymon Ustynowycz Kulczyński był osobowością wszechstronnie rozwiniętą. Był mentorem młodzieży, zwłaszcza wtedy, gdy pracował w seminarium. Organizował akademie ku czci Tarasa Szewczenki, prowadził wycieczki ze studentami-seminarzystami. Przed nadejściem władzy radzieckiej na zachodnioukraińskie ziemie w 1939 roku przeniósł się do Niemiec i dopiero jesienią 1941 roku powrócił na Wołyń. Pracował w Równem jako nauczyciel gimnazjum i współpracował z gazetą „Wołyń”, której redaktorem był Ułas Samczuk. Za aktywną działalność ukraińską w czasach okupacji faszystowskiej aresztowali go Niemcy i wtrącili do więzienia. Mimo to pod koniec 1943 roku znalazł się wraz z rodziną w Niemczech. W 1948 roku za poparciem metropolity UAPC Polikarpa został wyświęcony na diakona, a następnie na kapłana. W grudniu 1948 roku F. U. Kulczyński przeprowadził się do Kanady, gdzie pracował w wydziale teologicznym Kolegium św. Andrzeja. Od 1951 do 1963 roku był administratorem UAPC w Brazylii i proboszczem parafii św. Dmytra w Kurytybie. W 1963 roku przeniósł się do USA, gdzie był proboszczem parafii Świętej Jerzego w mieście Trenton, drukował się w ukraińskich czasopismach. Życie tak się układało, że znał wielu Wołynian, m.in. Iwana Własowskiego, atamana Tarasa Bulbę (T. Borowca), profesora Jurija Pundyka i innych. Filymon Kulczyński zmarł 5 listopada 1972 roku w mieście Trenton, gdzie też został pochowany. Materiały historyczne zebrane przez krzemienieckiego regionalistę Hawryła Czernychiwskiego o sławnym synu ziemi wołyńskiej F. Kulczyńskim są kolejnym krokiem ku utrwaleniu bohaterskiej przeszłości narodu ukraińskiego. Wielu krzemieńczan znało go jako człowieka wysokiej kultury. Oto jak powiedział wychowanek F. Kulczyńskiego, dawny seminarzysta Oleh Sztul: „Nie wie Pan, Drogi Nauczycielu, jak bardzo ogrzewała nas miłość do Ukrainy, zaszczepiona przez Pana, w zimne partyzanckie noce, jak orzeźwiała ona nasze pragnienie w walce, nasze niekończące się noce w więzieniach, gdy nad nami zawisł miecz nieznanego, oczekiwanie śmierci. Ci z Pana uczniów, którzy zginęli po bohatersku, byli umocnieni Pana słowami i przykładem Pana oddania… Dziś może Pan z dumą spoglądać na przebytą drogę, bo jest ona chwalebna, gęsto usiana trwałymi śladami pracy, która będzie żyć w całym pokoleniu uczniów, a przez nich będzie żyć także w przyszłych pokoleniach”. Ówczesna szkoła w latach 20.–30. miała wiele problemów. Nie wszyscy rodzice mogli zapłacić za naukę. Tak, we wsi Horodno w gminie Lubomelskiej „do szkoły zapisało się 102 osoby, a do koń-
Michajło Teleżyński — aktywny działacz „Proświty” z lat 30. z rodziną; zostało tego roku 58”. Najwidoczniej sprawozdanie szkoły proświtiańskiej sporządzał nauczyciel (15 czerwca 1921 roku), który pisał o nastrojach chłopów: „I u nas są tacy ludzie (bardzo ciemni, niepoświeceni), którzy mówili: »Po co nam szkoła, nasi ojcowie, dziadowie żyli bez piśmiennictwa… niech tak żyją i nasze dzieci«. Zrozumiałe, jakie trudności pokonywała inteligencja, występując za otwarciem szkół. Trzeba powiedzieć, że wielkich funduszy oddziały Wołodymyrskiej „Proświty” nie miały. Jedno z finansowych sprawozdań Chmielowskiej „Proświty” świadczy: fundusze napływały od darowizn obywateli. Tak, za rok 1925 zebrano 38 złotych i 50 groszy, z czego wykorzystano na portrety 31 złotych 56 groszy. Analiza dokumentów archiwalnych wskazuje, że zazwyczaj kupowano to, co najpotrzebniejsze: stoły, krzesła, książki, gazety itp. Finansowo ogniwa towarzystw proświtiańskich zależały od miasteczka. Główny oddział towarzystwa „Proświta” we Lwowie 15 października 1934 roku, przy przekazywaniu majątku Wołodymyrskiej „Proświty”, troszczył się o zaległości finansowe. Godna uwagi jest praca bibliotek przy chatach-czytelniach. Do jesieni 1927 roku, według świadectwa I. Własowskiego, proświtianie powiatu łuckiego otrzymywali gazetę „Українська громада” w 33 filiach, „Наше життя” — w 28, „Українська нива” — w 18, „Наше слово” — w 16, „Громадянський голос” — w 6 itd. Ogółem 29 tytułów gazet. Katalog czytelni we wsi Somyne powiatu wołodymyrskiego świadczy: ludzie najbardziej czytali utwory M. Hruszewskiego, I. Ohijenka, B. Łepkiego, W. Vynnyczenki. Formularzy nie prowadzono, bibliotekarz zapisywał książki według tematyki, jak we wsi Byskupyczi. Czasopismo miało 10 działów (m.in. Ukraińscy strzelcy zaporscy, z historii literatury ukraińskiej itp.).
Rejestr książek wsi Bubniw pokazuje, że prosvitianie czytali różną literaturę. Bezpośredni udział w formowaniu biblioteki brali S. Polański i O. Cynkałowski, o czym świadczą ich podpisy pod spisami książek, z których korzystały izby-czytelnie. „Proświta” obchodziła znamienne daty w historii narodu ukraińskiego. Na przykład inspektor szkół Wołodymyrskiego okręgu zezwolił Towarzystwu „Proświta” na obchodzenie jubileuszu T. Szewczenki w szkołach. Zwykle do takich świąt starannie przygotowywała się cała inteligencja. We wsi Byliczi miejscowy artysta sporządził nawet program uroczystości, w którym wspomniano utwory B. Hrinczenki, sztukę „Kum-młynarz”, hymn „Ще не вмерла Україна”. Materiały archiwalne świadczą, że walka części duchowieństwa o utworzenie Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego nie ominęła i „Proświty”. W lutym 1921 roku zjazd duchowieństwa prawosławnego we Wołodymyrze wyraził swoje poparcie dla prosvitian: „Duchowieństwo prawosławne uważa za święty obowiązek nieść pomoc Proświcie wszelkimi możliwymi sposobami. Wszystkie przedsięwzięcia na wsi, rozpoczęte przez Proświtę, — będziemy wspierać tyle sił, ile mamy…”. We Lwowie ukraińscy autokefaliści przy wsparciu profesora I. Ohijenki utworzyli wydawnictwo „Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew”. Wołodymyrska „Proświta” prowadziła w tym kierunku znaczną pracę. Kwestię rozwoju ukraińskiego ruchu autokefalicznego poruszono także w liście I. Ohijenki: „Dla rozpowszechnienia idei narodowego Kościoła założyłem specjalne wydawnictwo „Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew”, które do tej pory wydało już 17 broszur o treści naukowo-popularnej. Broszury te rozesłano do wszystkich miast, gdzie tylko przebywają Ukraińcy… zwracam się do Was, Wysoce Szanowne Towarzystwo, z prośbą o zakup książek Wydawnictwa i odpowiednie rozpowszechnienie ich wśród ludności…”. Te i inne książki rozpowszechniano na Wołyniu, zwłaszcza we Włodzimierzu Wołyńskim. Wielkim i gorliwym zwolennikiem
Członkiem kółka «Proświty» we wsi Jakowicze był autokefalista A. Riczyński, który w 1927 roku brał udział w zjeździe cerkiewnym w Łucku. Według słów Niny Pawłowny Riczyńskiej, w konflikcie cerkiewnym negatywną rolę odegrał biskup Jewłohij, który uważał, że wszystko w cerkwi powinno być „po rusku”. Z rozmowy z nią jeden z autorów dowiedział się, że pewną negatywną rolę wśród ludności odegrało również białe oficerstwo, które wyemigrowało na Wołyń, a którym w latach 20.–30. kierował dawny białogwardzista Kiedrow. Polityka polskich władz wobec «Proświty» była wroga, chociaż w poszczególnych okresach zdarzały się pewne przejawy liberalizmu. Dozwolono wystawiać ukraińskie sztuki, śpiewać pieśni, a nawet wykonywać hymn narodowy. Mimo to na zebrania proświatan przychodzili przedstawiciele władz. Tak, 4 stycznia 1926 roku na zebraniu «Proświty» we wsi Myszów obecny był przedstawiciel policji pan Dykes. Kategorycznie zakazywano przeprowadzania zebrań, w szczególności przedstawień, bez bufetów z wódką. Na przełomie lat 20. i 30. polski rząd zakazał działalności towarzystwa oświatowego. We Włodzimierzu aktywni proświatanie S. Poljanski, O. Cynkalowski, S. Nazaruk utworzyli komisję likwidacyjną (15 października 1934 roku), która sporządziła opis majątku 13 chat-czytelni. 30 października 1934 roku kierownicy włodzimierskiej «Proświty» złożyli swoje pełnomocnictwa. Część majątku proświatanie przekazali 16 listopada tego samego roku Związkowi Ukrainek. Niedługo potem, w czasie II wojny światowej, proświatanie z lat 20.–30. podejmą próbę odnowienia dawnej «Proświty», a inicjatorem będzie S. Poljanski, dalsze losy którego pozostają nieznane. Oto wspomnienia Lidii Łuhowej: „Wiem, że przed nadejściem wojny w 1939 roku Polacy wywieźli doktora Poljanskiego do Berezy Kartuskiej razem z panem Jurijem Chomą, tam poznali się z moim mężem Jarosławem. Dobry doktor Poljanski, gdy zdobył jakiś papieros, to dawał mężowi zapalić, pracował jako lekarz i felczer. W wojennej zawierusze w 1944 roku na małej stacji w Niemczech przypadkowo spotkałam pana Kolę Kryha wraz z żoną… Powiedział mi tylko, że jego matka została sama w domu, a doktora Poljanskiego już nie ma wśród żywych. Niech to wspomnienie zastąpi kwiaty na jego odległym grobie, jako wielkiego obywatela Wołynia, który spoczął na nim wiecznym snem na cmentarzu we Włodzimierzu Wołyńskim. Kiedyś dom doktora Poljanskiego był gościnny, otwarty dla wszystkich Ukraińców: Galicjan, rodowitych Wołynian czy mieszkańców ziem wschodnich, bez różnicy wyznania. Starał się być ojcem dla wszystkich. Kto go znał, nigdy nie zapomni”. Bez wątpienia «Proświta» odegrała znaczącą rolę w kulturalnej i oświatowej działalności ludności Wołynia. Miała w Zachodniej Ukrainie 2984 czytelnie, 1739 bibliotek, 63 kursy dla analfabetów. Tylko na Wołyniu w latach 1927–1928 funkcjonowało pięć szkół ludowych. Jeszcze w 1923 roku polska oficjalna statystyka odnotowała działalność 22 ukraińskich szkół na Polesiu. Świadoma narodowo inteligencja na wsiach Wołynia zaczęła otwierać ukraińskie szkoły. Tak, we wsi Biłostok na Łuckiej Ziemi metodą ludowej tolоки w 1933 roku zbudowano ukraińską szkołę. Inicjatorami budowy była rodzina Konowaluków (Antin Konowaluk i jego brat Ołeksandr). A w cerkwi prawosławnej dzięki ich staraniom pojawił się wysokiej klasy artystyczny ikonostas. Wraz z nadejściem władzy radzieckiej w 1939 roku ich los stał się tragiczny. Aktywny działacz ruchu ukraińskiego Antin Konowaluk otrzymał 25 lat więzienia, Ołeksandra Konowaluka rozstrzelano 23 czerwca 1941 roku w łuckim więzieniu, a jego żonę i syna Wasyla wywieziono na Syberię. Obecnie syn Wasyla Konowaluka O. W. Konowaluk jest dyrektorem Włodzimierskiego Wołyńskiego Kolegium Agrotechnicznego, kandydatem nauk technicznych. Pomógł w odnowieniu historycznej prawdy o ruchu oświatowym we wsi Biłostok. „Proświta” sprzyjała kształtowaniu nowej inteligencji na Wołyniu. Los tych ludzi był tragiczny. Nie ominął on także Tymofija Procjuka, który mieszkał we Włodzimierzu Wołyńskim. „…poszedłem do czwartej klasy ludowej szkoły ukraińskiej, którą założyli strzelcy siczowi. W 1929 roku ukończyłem szkołę ludową i zdałem egzaminy do czwartej klasy Włodzimierskiego polskiego gimnazjum”. Działalność towarzystw oświatowych w mieście odegrała pozytywną rolę w kształtowaniu światopoglądu Tymofija Procjuka. Za swoje przekonania religijne Tymofij został represjonowany przez władzę radziecką. Lata poniewierki nie złamały jego ducha. Przez całe życie nosił piętno „wroga ludu”. Ani oświadczenie, napisane na ręce pierwszego sekretarza KC KPZR M. Chruszczowa, ani skargi do urzędników nie pomogły przywrócić sprawiedliwości. Dopiero w najnowszych czasach ten człowiek został zrehabilitowany. Warto wspomnieć także mieszkańca wsi Łytowież L. Puczkowskiego. Z ciepłem Leon Kalenikowicz wspominał wsiowych proświatan Stacha Tychonowycza Muzykę, Maksyma Dem’janowycza Hryszczuka, Fiodora Pietrowycza Chrusza, Wołodymyra Czerczuka, Maksyma Bojarczuka, Kyryła Wojtiuka, Hannę Kuń, Ninę Szlapkinę. Wojna sprawiła, że większość proświatan zginęła. Od 1939 roku wszelkie przejawy uczuć narodowych przedstawiciele władzy radzieckiej traktowali jako „petlurowszczyznę”, „kontrrewolucję” i tym podobne, a większa część proświatan za swoje poglądy została represjonowana.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
okresie demokracji narodowej nie możemy obronić 10 artykułu Konstytucji Ukrainy. Nasi przodkowie konsekwentnie kultywowali i troskliwie opiekowali się ojczystym słowem poprzez niestrudzoną działalność znacznej liczby ośrodków kulturalno-oświatowych, przede wszystkim „Proświty”, a my bezradnie zahamowaliśmy jego rozwój i doprowadziliśmy do stanu surżykowego mieszańca poprzez straszliwe zaśmiecanie prymitywnymi rusycyzmami i niskiej jakości barbaryzmami. Nasi poprzednicy za własnoręcznie zarobione środki utrzymywali drukarnie i wydawali almanachy, sponsorowali wydania naukowe i artystyczne, zorganizowali i finansowo zabezpieczyli działalność Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, a my okazaliśmy się niezdolni do sformułowania państwowej polityki wspierania ukraińskojęzycznej produkcji, pozwalając na zamykanie w poszczególnych regionach jedynych czasopism periodycznych. Czyżby strzelcom siczowym oraz żołnierzom UPA w ekstremalnych warunkach zbrojnej walki o niepodległość Ukrainy było łatwiej zorganizować wydawanie licznych ukraińskich publikacji prasowych, aniżeli nam, obecnym, posiadającym tę niepodległość?! Całkowicie uświadamiając sobie krytyczną sytuację z państwowo przemyślanymi projektami rządowymi wspierania społecznego statusu języka ukraińskiego i aktywnie przeciwdziałając coraz częstszym przejawom językowo-mniejszościowego kretynizmu, Iwan Wakarczuk na maksymalnie możliwym poziomie profesjonalizmu zarządczego pewnie i konsekwentnie wprowadził kurs państwowej polityki językowej. Faktycznie, chyba po raz pierwszy w historii (jeśli nie brać pod uwagę bolszewickiej pseudoukrainizacji za czasów Skrypnyka) język ukraiński doczekał się oficjalnych aktów wykonawczych, skierowanych na jego ochronę i popularyzację. W ciągu niespełna dwóch lat Ministerstwo Oświaty i Nauki Ukrainy przyjęło szereg decyzji, które jasno skonkretyzowały i szczegółowo rozwinęły deklaratywną treść 10 artykułu Konstytucji. Zgodnie z zarządzeniami ministra, legitymizowanymi odpowiednimi wizami Ministerstwa Sprawiedliwości, już od 2012 roku absolwenci średnich placówek ogólnokształcących mieli zdawać egzaminy wstępne ze wszystkich przedmiotów wyłącznie w języku państwowym, studenci wszystkich wyższych uczelni uczą się języka ukraińskiego (w zakresie zawodowym) w znacznie zwiększonym wymiarze godzin z obowiązkową końcową atestacją państwową (tę normę
Tłumaczenie maszynowe
„Bez własnych szkół i bez wypracowanej tradycji edukacyjnej — apelował do ukraińskiej młodzieży na początku politycznie skomplikowanego i egzystencjalnie tragicznego XX wieku jeden z największych gigantów ducha narodowego Iwan Franko — nasza Ukraina gotowa jest znów znaleźć się w roli kowadła, na którym różne obce młoty będą wybijać swoje melodie…”. Złożyło się tak, że ta przenikliwa i metaforycznie sformułowana analityka Franki w ocenie fundamentalnych podstaw naszego państwowotwórczego postępu nie traciła swojej aktualności przez ponad sto lat i w pewnym sensie pozostaje pilnym zadaniem dla budowy skutecznej strategii państwowej także teraz, po dwóch dekadach odzyskania niepodległości politycznej najnowszej Ukrainy. Jarosław HARASYM, profesor, doktor nauk filologicznych, m. Lwów
Światopoglądowym fundamentem każdej koncepcji edukacyjnej jest forma wykładowa procesu nauczania i poznawania, dlatego szczególnie przygnębiający pozostawał fakt, że aż do końca 2007 roku problem języka edukacji na Ukrainie nie został rozwiązany. W związku z tym, podczas rozszerzonego spotkania roboczego ministra z wykładowcami języka ukraińskiego w zakresie zawodowym ze wszystkich zakątków Ukrainy, minister, doktor nauk fizyczno-matematycznych Iwan Wakarczuk, postawił ultimatum: „Ochrona i umacnianie języka ukraińskiego jako państwowego to nasz konstytucyjny obowiązek zarówno jako pedagogów, jak i obywateli Ukrainy”. Warto przypomnieć, że jeden z debiutanckich dekretów Wakarczuka, pierwszego demokratycznie wybranego rektora Uniwersytetu Lwowskiego w listopadzie 1990 roku, głosił odwieczne duchowe imperatywy pedagoga i uczonego: „Na Uniwersytecie Lwowskim językiem wykładowym jest język ukraiński”. Fizyk z powołania edukacyjno-zawodowego i wszechstronnie wykształcony humanista z nakazu swojego obowiązku narodowego był świadomy tego, że wysoki poziom rozwoju języka państwowego wzmacnia odporność narodu, czyni go ostatecznie uformowanym i konkurencyjnym. Choć brzmi to paradoksalnie, 18 lat przedwakarczukowskiego zarządzania edukacją okazało się niewystarczające, aby raz na zawsze rozwiązać kwestię językową, czyli zrozumieć wszystkim — od pierwszoklasisty po Prezesa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, że język ukraiński jest obowiązkowy do powszechnego użycia we wszystkich sferach życia społecznego, a języki mniejszości etnicznych powinny mieć odpowiednie warunki do funkcjonowania w miejscach, gdzie społeczności te zamieszkują w sposób zwarty. I ostatecznie postawić kropkę nad „i”, a dwie nad „ї”. W końcu, zgodnie z logiką postępu narodowo-społecznego, utrata właściwego momentu na realizację pewnego zamysłu zawsze prowadzi do znacznie większych kosztów cywilizacyjnych, aby zrealizować go w spóźnionym terminie. Listę paradoksów można znacząco uzupełnić. Bo jak inaczej wyjaśnić to, że nasi pradziadowie zdołali uchronić język ukraiński w groźnych czasach najróżniejszych oficjalno-imperialnych tabu, począwszy od cyrkularzy Piotra I, a kończąc na dyrektywach WKP(b), a my w cynicznie zlikwidowanym w 2010 roku swoim ukrainofobicznym cyrkularzem Tabaczniku), doktoranci i osoby ubiegające się o stopnie naukowe, wstępując do aspirantury i zdając minimum kandydackie, zobowiązani byli wykazać się odpowiednim poziomem edukacji językowej na stosownych egzaminach. Ministerstwo edukacji przyjęło także nowe programy i metodyki z kursu „Język ukraiński” (w zakresie zawodowym), wprowadziło obowiązkowe staże dla wykładowców języka ukraińskiego na bazie wiodących uniwersytetów, rozpoczęło wydawanie ukraińskojęzycznych słowników terminologicznych. Niestety, jedynie w planach ministra pozostało wprowadzenie tele- i radiolektoratów z ukraińskiego języka biznesowego, państwowa certyfikacja ze znajomości języka ukraińskiego jako obcego itp. To daleki od pełnego wykaz wszechstronnego wsparcia państwa dla rozwoju języka ukraińskiego, które zalegalizował minister edukacji i nauki w odpowiednich dokumentach rządowych. Można było przewidzieć pewną ironię sceptyków w tym przypadku, mówiących, że wszystko jest w porządku i kogo tym zdziwisz? I rzeczywiście, nie to dziwiło. Dziwiło co innego. Nie jasno przemyślana profesjonalna postawa Iwana Wakarczuka, a nasz stosunek do niej. W najlepszym przypadku pasywnie-kontemplacyjne, obojętne milczenie. A w gorszym — nihilizm narodowy i obstrukcja polityczna. Wznoszenie nowego domu dla bytu narodowego (według M. Heideggera) przyjęliśmy po raz kolejny nieadekwatnie. A mianowicie: wprowadzenie egzaminów wstępnych do aspirantury i egzaminów kandydackich z języka ukraińskiego zaczęto sprawdzać w światowej praktyce edukacyjnej i nie dostrzeżono ich, choć w rzeczywistości one tam istnieją (na przykład analogiczne egzaminy ze znajomości języka ojczystego odbywają się w placówkach edukacyjnych Flandrii, Katalonii, Galicji itp.); wymóg posługiwania się w instytucjach edukacyjnych wszystkich form własności w godzinach pracy językiem ukraińskim odebrano jako naruszenie nie wiadomo jakich praw i wolności konstytucyjnych; obowiązkowe zdawanie wszystkich przedmiotów w języku ukraińskim podczas niezależnej oceny zewnętrznej spotkało się z przeważnie nieuzasadnionymi zarzutami dotyczącymi treści samych testów. Słowem, zamiast wesprzeć tak niezwykle potrzebne i długo oczekiwane nowości ministerialne, skierowane na umocnienie statusu państwowego i autorytetu międzynarodowego języka ukraińskiego, niektórzy uniwersyteccy mężowie nauki zaczęli pospiesznie organizować naukowe zbiegowiska pod egidą Międzynarodowego Stowarzyszenia Humanistów (takich sobie MAG-ów-kosmopolitów), prowokacyjnie wygłaszając swoje referaty w języku rosyjskim. Inna kategoria naukowców, zamiast pomóc ministerstwu niezależnymi recenzjami i krytycznymi uwagami do niskiej jakości podręczników i pomocy naukowych, rozpoczęła proces specjalnego poszukiwania niedoskonałych wydawnictw metodycznych z rekomendacją ministerialną, nie zważając na to, że te aprobaty nadawał być może jeszcze Uwarow, a nie Wakarczuk. Realizować jasno zaprojektowany i głęboko przemyślany perspektywiczny plan rozwoju i wsparcia państwowego dla języka ukraińskiego ministrowi edukacji i nauki przyszło w trudnych warunkach balansowania na linii gęstego ognia politycznego, przynajmniej między dwiema siłami, z których jedna (PR) na rzecz moskalofilskiej części swojego elektoratu nieustannie dążyła do odwołania ministra ze stanowiska na posiedzeniach plenarnych parlamentu, a druga (BJuT) pozornie sprzeciwiała się temu tylko do czasu, gdy można było za tę dymisję najwięcej utargować u tychże regionalów. Ta sztucznie wywołana niestabilność zabierała zbyt wiele czasu i sił ministrowi Wakarczukowi, które on, bez pogoni za politycznymi dywidendami i przywilejami urzędniczymi (jako minister Iwan Wakarczuk nie otrzymał mieszkania rządowego, a wynajmował lokal w Kijowie), kierował na realizację systemowych reform w dziedzinie edukacji i nauki. Rezultatem niemal zbrodniczej nieodpowiedzialności demokratyczno-patriotycznych sił politycznych, które należycie nie wsparły jasno przemyślanej „mapy drogowej” strategii językowej Iwana Wakarczuka, oraz niezrozumiałej obojętności narodowo świadomej elity intelektualnej stało się to, że dzisiaj znaleźliśmy się w sytuacji, gdy najnowszy ukraiński lingwocyd zaledwie w ciągu dwóch miesięcy 2012 roku wzbogacił się od razu o kilka konkretnych faktów dokumentalnych. 5 czerwca — 172 deputowanych ludowych 234 głosami przyjęło w pierwszym czytaniu ustawę „O zasadach państwowej polityki językowej” — antyukraiński rezultat służalczego wykonania przez deputowanych z „Partii Regionów” i jej liderów politycznego zamówienia władz rosyjskich; 3 lipca — 248 kartami deputowanymi ta ustawa, z naruszeniem Konstytucji Ukrainy, norm regulaminu i procedury rozpatrywania, została przyjęta w całości jako produkt manipulacji prawnych i oszustwa ideologicznego oraz kolejna spekulatywna próba ratowania własnego zbankrutowanego rankingu politycznego w przededniu wyborów parlamentarnych; 31 lipca — faryzeusz najwyższej próby, spiker parlamentu Wołodymyr Łytwyn, składa swój podpis pod antykonstytucyjną ustawą, pomimo kategorycznej osobistej deklaracji w przestrzeni antenowej o niepodpisaniu w ten sposób przyjętego dokumentu; 8 sierpnia — ustawę podpisuje niepiśmienny „proffesor” z kryminalną przeszłością; 10 sierpnia — opublikowana w „Głosie Ukrainy” skandaliczna ustawa wchodzi w życie. Za tym pseudoprawnym, choć formalnie niby legalnie kanonizowanym procesem natarcia „ruskiego miru” na fundamentalne podstawy naszej państwowości rozpoczyna się ideologiczno-szowinistyczny rusyfikacyjny marsz przez tereny Południa i Wschodu Ukrainy, podczas którego obwodowe i miejskie „sowiety” w pełni uzasadniają sprawiedliwość ocen, które wystawił im jeszcze Taras Szewczenko: „niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy”. Tym moskiewskim błotem zasypano już prawie dwadzieścia miejscowości, gdzie językowi rosyjskiemu nadano status regionalny, który częścią zadeklarowanych uprawnień wbrew zdrowemu rozsądkowi wynosi go nawet ponad jedyny państwowy język ukraiński. Historyczno-społeczne doświadczenie rozwoju społeczności światowej jest jaskrawym świadectwem tego, że wraz z utratą języka ojczystego naród jest skazany na zagładę. To ostatni bastion przed likwidacją państwa, którego narodowo-egzystencjalny sens Iwan Wakarczuk głęboko odkrył w krótkim i, wydawałoby się, jubileuszowo-formalnym przemówieniu z okazji 75. rocznicy Hołodomoru: „Nasze państwo dla nas to gwarancja tego, że nie będą wywozić naszych Ojców, nie będą rozstrzeliwać Poetów, nie będą zabijać Bojowników o naszą niepodległość, nie będą plądrować naszych świętych miejsc, nie będą szydzić z godności Narodu”. Magistralność państwowego wsparcia języka ukraińskiego na najwyższym szczeblu protekcjonizmu rządowego wcale nie wypychała na peryferyjne marginesy innych ważnych zadań, które pojawiły się jako rezultat reformatorsko odnowionej polityki edukacyjnej Iwana Wakarczuka. Co więcej, reformy Wakarczuka to realnie jakościowa poprawa funkcjonowania poszczególnych form czy instytucji ogólnokształcących lub naukowych
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
formatu, a nie ogłupiania obywateli fałszywymi monitoringami i obłudnego manipulowania danymi statystycznymi wyłącznie w celu zatuszowania ogromnych przekrętów dotyczących bezprecedensowego rozkradania budżetu państwa, które metodycznie prowadzi „tani złodziejaszek” Tabachnyk. Otwartość i przejrzystość przy przyjmowaniu na uczelnie wyższe dzięki powszechnemu zewnętrznemu niezależnemu egzaminowaniu wiedzy absolwentów szkół; podniesienie jakości świadczonych usług edukacyjnych dzięki dostępowi organizacji i instytucji społecznych do podejmowania decyzji edukacyjnych oraz realizacji programów psychologiczno-pedagogicznych; rozszerzenie autonomii uniwersytetów i akademii cieszących się autorytetem w Ukrainie i poza jej granicami, z przyznaniem ich radom naukowym maksymalnie szerokiego zakresu uprawnień w zakresie prowadzenia działalności naukowej, gospodarczej i finansowej; aktualny stan terminologii w Ukrainie oraz drogi opracowywania standardów terminologii naukowej; restrukturyzacja zakładów kształcenia podyplomowego i zmiana ich podstawowego profilu zgodnie z wymogami procesu bolońskiego; przywrócenie społecznego autorytetu kierunkom i specjalnościom kształcenia zawodowo-technicznego; kształtowanie systemu wartości osobowości środkami edukacji pozaszkolnej; reformowanie wychowania fizycznego, ochrona zdrowia młodzieży uczniowskiej i studenckiej w zakładach kształcenia Ukrainy; tendencje i perspektywy współczesnej edukacji i nauki fizyczno-matematycznej oraz rozwój szkolnej edukacji chemiczno-biologicznej; aktywizacja procesu wychowawczego, który „powinien opierać się na uniwersalnych wartościach ludzkich i mieć wyraźnie wyrażony narodowy charakter” — oto lapidarnie zwięzły wykaz kluczowych punktów szeroko zakrojonej i na dużą skalę przemyślanej trasy reformatorskiej ministerskiej pielgrzymki Iwana Wakarczuka, którego niektórzy dziennikarze ochrzcili mianem „ministra ścisłych formuł”. Jednak wnikliwa analiza każdej z jego inicjatyw edukacyjno-rządowych daje podstawy do obalenia tak nieco uproszczonego i jednostronnego podejścia do oceny działalności zarządczej ministra i świadczy o tym, że profesor Iwan Wakarczuk należy do takich „wielkich głów” jak Abelard, Leibniz, Hegel, którzy, zgodnie z trafną obserwacją Hermanna Hessego, „marzyli o tym, by zamknąć duchowe uniwersum w systemy koncentryczne i połączyć żywe piękno duchowości i sztuki z magiczną siłą formuł dyscyplin ścisłych” oraz „mieli stanowczy zamiar zachować wierność duchowi i za wszelką cenę przenieść przez… lata nieszczęść ziarno dobrej tradycji, dyscypliny, metody i intelektualnego honoru”. Narodowa obsesja, czyn państwotwórczy i intelektualny honor — oto ten układ współrzędnych, w którym warto rozpatrywać i mierzyć wyniki ministerskich nowinek oraz poszukiwań edukacyjno-naukowych prawdziwego Bohatera Ukrainy, utalentowanego fizyka-teoretyka, profesora Iwana Wakarczuka, który należy do tych olbrzymów wysokiego arystokratycznego ducha, bez których budowa ukraińskiej idei narodowej w naszym państwie jest skazana na niepowodzenie.
Tłumaczenie maszynowe
Narodowe Muzeum Architektury Ludowej i Budownictwa Ukrainy zostało otwarte dla zwiedzających w lipcu 1976 roku. Już w pierwszych latach zespół Muzeum zauważył, że dla pełnego odbioru obrazu kultury ludowej różnych regionów Ukrainy brakuje prezentacji obrzędów kalendarzowych, rodzinnych oraz obrzędów związanych z pracą: orką i siewem, sianokosami, żniwami, wypasem bydła na połoninach, stawianiem chaty itp. Od 1978 r. w Muzeum zaczęto organizować święta sztuki ludowej z podziałem na regiony, a od 1983 r. dwukrotnie w ciągu roku odbywają się jarmarki etnograficzne. Każdego roku w Muzeum odbywało się ponad 20 świąt i obrzędów: kolędy, szczedriwki, wiosnianki, Maslenica, święto twórczości dziecięcej, noc świętojańska, dni rzemiosła, obrzęd żniwny, wesela, Pokrowa, Dzień Pamięci Tarasa Szewczenki, upamiętnienie ofiar Czarnobyla, Dzień Niepodległości Ukrainy, upamiętnienie ofiar Wielkiego Głodu z 1933 roku. Twórców ludowych i zespoły folklorystyczne etnolodzy odnajdywali podczas wypraw terenowych. Tworzenie Muzeum, formowanie kolekcji zbiorów, renowacja eksponatów architektonicznych, badania terenowe kultury tradycyjnej, publikacje, praca przewodnicka, organizacja wystaw — wszystko to do niedawna prowadzone było na zasadach naukowych. Cała działalność Muzeum była omawiana na radach naukowo-metodycznych, konserwatorskich i artystycznych. W ekspozycji Muzeum sprzedawano wyroby twórców ludowych, wykonane według tradycyjnych wzorów. Każde wydarzenie muzealne odbywało się według wcześniej przygotowanego planu i było omawiane na naradach. O świętach i obrzędach muzealnych informowano w prasie, przez radio, reklamy podawano na różnych kanałach telewizyjnych. Od 1 stycznia 2012 r. Muzeum podlega Ministerstwu Kultury Ukrainy, które niestety nie posiada specjalistów od pracy muzealnej. Wraz z przyjściem nowego dyrektora D. W. Zaruby obrano kurs na zarabianie pieniędzy przez samo Muzeum. Od półtora roku nie prowadzi się tu wypraw terenowych, ustało gromadzenie eksponatów, rozbudowa, renowacja budynków, zwolniono specjalistów (etnografów, architektów, którzy tworzyli Muzeum i mają ogromne doświadczenie). Zamiast zwolnionych, do pracy przyjęto 5 prawników, 5 menedżerów i specjalistów innych profesji, dalekich od spraw muzealnych. Przed Muzeum stoi szereg różnych zadań: zachować zabytki kultury ludowej jak najdłużej, przeprowadzić badania etnograficzne wszystkich regionów historyczno-etnograficznych Ukrainy, w szczególności Południa, naukowo opracować zebrane materiały, za pomocą wszystkich środków informacyjnych propagować kulturę tradycyjną, przekazywać wiedzę wszystkim jej miłośnikom. Jeśli chodzi o propagandę kultury ludowej, to dzisiaj została ona zaniedbana. Nasuwa się pytanie: jaką korzyść ma Muzeum z niespotykanie dużej liczby punktów z szaszłykami i piwem w ekspozycji, zorganizowanych przez jego obecne kierownictwo? Przecież stacjonarnych punktów gastronomicznych zawsze było wystarczająco: „Korcma”, „Szynok”, „Kuliszna”, „Prolisok”. Obecnie centralna część unikalnego przyrodniczo-krajobrazowego Muzeum architektury ukraińskiej bardziej przypomina przesiąknięte dymem z szaszłyków rzędy wschodniego bazaru. Jak wiadomo, w innych skansenach Ukrainy (Lwów, Użhorod, Czerniowce, Perejasław-Chmielnicki), w Gruzji, krajach nadbałtyckich czy Europie handel żywnością zorganizowany jest w oddzielnie wydzielonej strefie. Wymóg byłego ministra M. Kułyniaka, aby Muzeum z bogatymi zbiorami stało się głównie placówką rozrywkową i zarabiało pieniądze samodzielnie, jest błędny. W związku z tym, po przejściu pod zarząd Ministerstwa Kultury, przy wejściu do Muzeum oraz w ekspozycji „Środkowe Naddnieprze” pojawił się szereg kiosków z pamiątkami, głównie z chińskim badziewiem. Kto jest kuratorem tego „Szanghaju”? Wcześniej w Muzeum prezentowaliśmy tylko wyroby najlepszych twórców ludowych Ukrainy, którzy przeszli surową selekcję rady artystycznej. Przy tym zawsze chciało się tu widzieć także literaturę etnograficzną, zbiory materiałów archiwalnych z naszych licznych wypraw oraz inne produkty dotyczące Muzeum. Chciałoby się wiedzieć, na ile uzasadnione jest długotrwałe przebywanie, także w czasie wolnym od pracy, dużego zespołu programu telewizyjnego „Piekielna kuchnia” (kanał „1+1”) przy reliktowych eksponatach architektonicznych z XVI–XVIII w., które odkryliśmy i przewieźliśmy do Muzeum. Przy tym przez cały sezon obok nich zupełnie nienaturalnie wyglądają ogromne białe „cyrkowe namioty”, które szkodzą historycznemu krajobrazowi ekspozycji Polesia, który odtworzyliśmy dla zwiedzających w najdrobniejszych szczegółach. Zbierając, często własnymi siłami, unikalne eksponaty i tworząc to niepowtarzalne Muzeum, włożyliśmy w nie całe swoje życie, wiedzę i duszę. Dlatego, moim zdaniem, powinni tu pracować doświadczeni etnografowie i specjaliści, którzy znają i cenią kulturę ukraińską. Niestety, zastąpili ich młodzi i sprawni „handlowcy-menedżerowie” pana Kułyniaka. A oto jeszcze jeden aspekt „propagandy” Muzeum. Według planu na 2013 rok w ekspozycji powinno odbyć się ponad 30 wydarzeń (tak było zaplanowano i w 2012 roku). Połowa z nich nie odbywa się z powodu ich nierealności. W ogłoszeniach czytamy: „Wernisaż Bożonarodzeniowy”, „Wernisaż Wielkanocny”, „Powitanie wiosny”, „Festiwal krymskotatarski „Egridal”, „Pierwszy ogólnoukraiński festiwal zdrowia”, Festiwal tradycyjnych napojów ukraińskich, Dzień chleba, Święto kwiatów, Święto miodu, Dzień ucznia, Festiwal tradycyjnej kuchni ukraińskiej, Czekoladowa kraina. Te wydarzenia nie odbywają się, zwiedzający szukają ich w Muzeum i nikt nie odpowiada za ich niewykonanie. Przykro, że plan takich wydarzeń reklamują Międzynarodowe Linie Lotnicze Ukrainy. Nadzieje na zarobienie pieniędzy nie spełniają się. W dni wielu świąt Muzeum przypomina park z różnymi pokazami. Nie sprawdza się jego funkcja oświatowa, ponieważ zwiedzający nie otrzymują wiedzy o regionalnych osobliwościach kultury ludowej. Nic dziwnego, że także pracownicy mediów, w szczególności telewizji, tracą zainteresowanie nowymi wydarzeniami. Wieloletnie doświadczenie pracy Muzeum przekonuje, że nie warto planować więcej niż 20 wydarzeń rocznie. Na nasze zawiadomienie do Ministerstwa Kultury o niepokojącej sytuacji w Muzeum otrzymaliśmy taką odpowiedź: „Ministerstwo otrzymuje sprawozdania z pracy od wszystkich podległych mu organizacji zgodnie z uchwałą Gabinetu Ministrów Ukrainy nr 419 z 28.02.2000 „O zatwierdzeniu trybu składania sprawozdawczości finansowej”. A w tych sprawozdaniach, jak wiadomo, przedstawione są wielkie osiągnięcia, o których zespół Muzeum nie jest informowany. Oto taka kontrola i pomoc dla Muzeum ze strony organizacji kierującej. Jeśli w stolicy Ministerstwo tak „pomaga” muzeom, to czego oczekiwać podległym mu organizacjom na peryferiach? Od redakcji. Lidia OREL, etnograf, zasłużony pracownik kultury, która przepracowała w Muzeum 41 lat, szczerze wyraziła swój punkt widzenia i troskę o sprawy w Narodowym Muzeum Architektury Ludowej i Budownictwa Ukrainy. Jesteśmy gotowi opublikować także artykuły obecnych muzealników z Pyrohowa, ujawnić ich poglądy na działalność tej unikalnej placówki.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUK'JANCZUK
W Domu Architekta otwarto wystawę prac Oksany Hajwas. Artystka urodziła się w dniu letniego przesilenia słonecznego, w pogańskie święto Słońca i zwycięstwa Dobra nad Złem. Przyszła na świat w Kijowie, mistycznym mieście, owianym legendami, opiewanym przez Gogola i Bułhakowa. Być może data i miejsce jej narodzin nie były przypadkowe… Mistyczne symbole towarzyszyły całemu jej zbyt krótkiemu życiu. Oksana interesowała się różnymi dziedzinami działalności: sportem, baletem, teatrem, dziennikarstwem, projektowała ubrania i biżuterię, pisała wiersze i scenariusze, zaczęła pracę nad powieścią o czarownicach i czarodziejach.
Pojawiła się potrzeba wyrażenia siebie w malarstwie. Na obrazach artystki pojawiają się mistyczne postaci jako wspomnienia przeżyć i doświadczeń z poprzednich wcieleń, jako symbole różnych kultur i epok. W jej pracach, opublikowanych w Internecie, podobieństwo do swojej narodowej kultury rozpoznawali przedstawiciele Indii i Meksyku, Ameryki Północnej i Południowej, Afryki i Wschodu. W każdym jasnym i radosnym obrazie Oksany Hajwas, prezentowanym na wystawie, jest wiele pozytywnej energii. Oksana miała zaledwie 35 lat, gdy jej życie tragicznie się urwało tej wiosny. Zdążyła zrobić bardzo wiele, ale kto wie, o ile arcydzieł byłby bogatszy nasz świat, gdyby miała nieco więcej czasu…
ich domów. Ukraińska książka jako nośnik tożsamości językowej narodu ma stać się czynnikiem jednoczącym, który stworzy wspólną przestrzeń językową od Morza Czarnego po Bałtyk. Ukraina kończy się tam, gdzie kończy się język ukraiński. Dlatego naszym zadaniem jest wspierać nie tylko moralnie, ale przede wszystkim materialnie ukraińskich żołnierzy, którzy stoją na straży granic Ojczyzny. To nie pierwsza podobna akcja, zapoczątkowana i przeprowadzona przez księgarnię „Wschodnia Brama” oraz Fundację Charytatywną „Wsparcie Ukraińskich Inicjatyw”. W latach 2012–2013 odbyła się akcja charytatywna „Ukraińska książka — Ukraińcom w Polsce”.
Biuro prasowe Grupy Inicjatyw „Prawa Sprawa”
Tłumaczenie maszynowe
Olha KRYŁOWA. W murach stołecznego kina „Kinopałac” odbyła się premiera pierwszego oficjalnego teasera narodowego filmu fabularnego „Tołoka”. W ramach wydarzenia ekipa filmowa oraz reżyser obrazu Mychajło Illenko mogli podsumować wstępne wyniki prac nad filmem. „Zakończyły się zimowa i wiosenna sesje zdjęciowe filmu „Tołoka”, nakręcono 25% gotowego materiału roboczego obrazu — dzieli się wynikami pan Illenko. — Film został z sukcesem zaprezentowany w Ukraińskim Pawilonie Narodowym na targach filmowych Festiwalu Filmowego w Cannes w kwietniu 2013 roku. Już możemy podzielić się sukcesami także w promocji „Tołoki”. Nasz obraz został wybrany do udziału w prezentacji projektów WORK-IN-PROGRESS trzeciego w światowych rankingach międzynarodowego festiwalu filmowego w Karlowych Warach oraz na Odeskim Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w lipcu 2013 roku. Co staje się fundamentem sukcesu kinowego życia filmu”. Skrajnie dynamiczna fabuła ukazuje tragizm losu Ukraińców na przestrzeni długiego okresu naszej historii. Ogólny obraz, efekty specjalne, sceny masowe, zaprezentowane w teaserze, charakteryzują film jako obraz, który powstaje według najwyższych światowych standardów, ale z ukraińską duszą. Emocjonalności teaserowi dodało brzmienie ukraińskiej pieśni ludowej „Czorni oczka” w wykonaniu lidera zespołu „Mandry” Serhija „Fomy” Fomenki. Jeśli chodzi o oprawę muzyczną filmu, to reżyser-inscenizator filmu Mychajło Illenko poinformował, że otrzymał zgodę na stworzenie muzyki do filmu od światowej sławy kompozytora. Vlad Alessio — Włoch ukraińskiego pochodzenia, uznany za jednego z najlepszych kompozytorów świata w tworzeniu muzyki filmowej, zdobywca „Złotego Globu”, ulubiony kompozytor reżyserów Bernardo Bertolucciego i Franco Zeffirellego, będzie tworzył muzykę do filmu „Tołoka”. Do nagłośnienia pierwszych sukcesów projektu, oprócz ekipy filmowej i producenckiej, dołączyły organizacje, które udzielają wsparcia ideowego i materialnego filmowi fabularnemu „Tołoka”: Państwowa Agencja Ukrainy ds. Kina oraz Fundacja Charytatywna „Welyka Rodyna”. „Jestem wdzięczna twórcom projektu za ich inspirację i zapał do stworzenia filmu „Tołoka”. Jestem pewna, że naszymi wspólnymi wysiłkami robimy wielką rzecz w rozwoju ukraińskiej kinematografii” — wystąpiła z przemówieniem powitalnym przewodnicząca Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina Kateryna Kopyłowa. Kolejne zdjęcia rozpoczęły się 3 czerwca pod miastem Korsuń Szewczenkowski i są poświęcone wielkoskalowym epizodom z czasów kozackich historii Ukrainy. „Film fabularny „Tołoka” to wielkoskalowy projekt narodowy, który konsoliduje w sobie wysiłki wielu ludzi. Wierzę w to, że obraz jest nie tylko udanym projektem narodowym, ale stanie się także symbolem Ukrainy na całym świecie. Siła narodu ukraińskiego tkwi w naszej jedności, tylko „tołoką” będziemy w stanie odrodzić nasze wartości narodowe, zachować tradycje i rozwijać dziedzictwo kulturowe naszej przeszłości — zaznacza przewodnicząca Rady Nadzorczej fundacji charytatywnej „Welyka Rodyna” Wira Ulianczenko. Premiera obrazu zaplanowana jest na marzec 2014 roku, na 200-lecie urodzin Wielkiego Kobziarza. nim klawiszowym. Ogólnie album „Ziemla” stał się jeszcze jednym wielkim krokiem naprzód dla ukraińskiej grupy pop-rockowej. Dziś „Okean Elzy” to najbardziej alternatywny zespół wśród licznych formacji pop-rockowych. Skład, w którym tworzono album „Ziemla”: Swiatosław Wakarczuk — wokal; Denys Dudko — gitara basowa; Petro Czernawski — gitara, sitar; Mykoła Jelicz — fortepian, syntezatory; Denis Hlinin — perkusja.
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr JEWUSZENKO
Obecnie Swiatosław Wakarczuk rzekomo porzucił swoje solowe eksperymenty i powrócił do publiczności na czele zespołu „Okean Elzy” i od kilku tygodni przebywa w ogólnoukraińskiej trasie koncertowej, poświęconej wydaniu nowego studyjnego albumu „Ziemia”. Zdążono go już ocenić we Lwowie, Zaporożu, Dniepropetrowsku… „Ziemia” to ósmy studyjny album zespołu, niezwykle spójny i wypełniony ogromną liczbą refleksji z prawdziwego życia. Z drugiej strony odczuwa się tu wpływ klasycznej muzyki rockowej, zwłaszcza takiego giganta sceny rockowej, jak „Led Zeppelin”. Spróbujmy zatem rozpatrzyć album utwór po utworze. „Z nią” to piosenka-wstęp, piosenka-preambuła, mająca wyrazić własną miłość do ziemi jako do pierwiastka, od którego wszystko bierze początek. Kolejny utwór „Ściana” jest bardzo osobisty, liryczny, przekazuje intymnie-tajemnicze uczucia. Piosenka „Bodegita” opowiada o życiu jako o święcie, ponieważ „Bodegita” to nazwa restauracji w kubańskiej Hawanie, w której Ernest Hemingway lubił smakować „mojito”. Do dwóch piosenek z albumu — „Strzelaj” i „Objęcia” — zespół nakręcił teledyski, w tym celu specjalnie pojechano do Londynu. Te utwory do teledysków wybrano nieprzypadkowo, gdyż są najbardziej emocjonalne na albumie. Kolejna kompozycja „Karawana” obfituje w cytaty z genialnego utworu „Kashmir” zespołu Led Zeppelin. I to również nie jest przypadkowe, ponieważ Swiatosław Wakarczuk demonstruje własny system współrzędnych etycznych lub, prościej mówiąc, rzeczy, na których kształtował się duchowo i muzycznie jako osobowość. Dobrym kontrastem dla „Karawany” jest „Julia” — swoista parafraza szekspirowskiej tragedii o miłości. Kompozycja „Na niebie” to indywidualna refleksja Wakarczuka nad otaczającym światem. Dwa ostatnie utwory „Pory roku” i „Kiedy wokół nie ma duszy” są przejmująco liryczne, ale nieco patetyczne dzięki potęż-
Tłumaczenie maszynowe
Charytatywną akcję zorganizowali księgarnia-kawiarnia „Wschodnia Brama” przy wsparciu fundacji charytatywnej „Wsparcie Ukraińskich Inicjatyw”. Rozumiejąc, że ukraińska książka będzie służyć rozwojowi naszej kultury i tożsamości, organizatorzy wydarzenia podarowali ukraińskie książki na uzupełnienie zasobów biblioteki Czarnomorskiej Floty Ukrainy. Przewodniczący fundacji charytatywnej „Wsparcie Ukraińskich Inicjatyw” Dmytro Sniehyriow podkreślił: „Charytatywna akcja «Ukraińska książka — ukraińskim marynarzom» jest bezterminowa i ma na celu wsparcie konkretnymi działaniami, a nie hasłami i deklaracjami, braci Ukraińców, którzy wypełniają swój obowiązek wojskowy daleko od bliski-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zastępca przewodniczącego jury Międzynarodowej Ukraińsko-Niemieckiej Nagrody Literackiej imienia Olesia Honczara. To pozarządowe wyróżnienie istnieje już 16 lat, założyli je niemieccy mecenasi — pisarka Tetiana Kusztewśka oraz przedsiębiorca Dieter Karrenberg. — Zatem istnieje państwowa nagroda imienia Honczara i istnieje pozarządowa ukraińsko-niemiecka. — Tak. Państwową co roku przyznaje się tylko jednemu laureatowi, a my wyłaniamy sześciu-siedmiu zwycięzców. Nagroda jest bardzo demokratyczna. Pracujemy z utworami, a nie zaglądamy w biografie. To absolutnie nieznani nam ludzie, przeważnie z obwodów. Są po prostu genialni poeci, prozaicy, publicyści, literaturoznawcy. Powiedzmy, zeszłoroczna laureatka — prozaiczka z obwodu czerkaskiego Maryna Trojan (powieść „Zbij”). Albo charkowianka Tetiana Trojićka (powieść „Akwamaryn dla Wodnika”). Ja przy podsumowaniu zawsze staram się wyraziście pokazać każdego zwycięzcę. Kocham tę utalentowaną młodzież. Ale ich osiągnięcia nie zawsze mają rozgłos. Taki jest obecnie system. — Społeczeństwo nie rezonuje… — Nie rezonuje. W obwodach nie robią z tego święta. A czyż kiedy przyznają Narodową Nagrodę imienia Tarasa Szewczenki — to w kraju wydarzenie? Nie. Tak samo laureatów nagród niższej rangi państwo nie wynosi. Młode talenty błysną i… gasną. Bo nie ma gdzie się rozpalić. — Cytuję Hryhorija Skoworodę: „O, gdybym miał duchowy miecz! Zniszczyłbym w tobie skąpstwo, zabił przepych i ducha nietrzeźwości, uderzyłbym w ambitność, roztrzaskałbym próżność…” Co Pana najbardziej uwiera w naszym społeczeństwie? W środowisku możnowładców? Czego chciałby Pan pozbyć się w sobie? — Najbardziej doskwiera, że w naszym społeczeństwie właśnie naszego społeczeństwa nie ma. Mojego, pańskiego, w ogóle ludowego — nie ma. Jest ich społeczeństwo. Ich mało, ale są wszechobecni. Oni mnożą się nie tak, jak ameby, a tak, jak słonie. Ich nie może być wielu. Taki jest zakon dzikiej watahy. Za nimi — wszystko, za nami — nic. My jesteśmy zależni od nich, a oni — od nikogo. A możnowładcy… To fikcja. Miraż. Jakiś czas w latach dziewięćdziesiątych quasi-możnowładcami byli szczerzy ukraińscy patrioci. To pod ich łabędzimi skrzydełkami mnożyły się drapieżniki. Kiedyś mówiłem niektórym z nich: „Jesteście genialnymi ślepcami!” Nie posłuchali. Odmachnęli się. A teraz płaczą genialnymi łzami i przeklinają oligarchów. Ależ to wasze rodzone dzieci, panowie! Toż wy przez swoją ślepotę oddaliście naszą świętą Niepodległość w zagarniające długie ręce. Późno płaczecie! Nie łzami, nie gardłem i nawet nie siłą można złamać to, co tworzyło się dwie dekady. Pokonać miliony można tylko… milionami. Czyli naszym, ukraińskim, prawdziwie patriotycznym kapitałem. Ależ to póki co utopia. Gdzie współcześni Symyrenkowie, Tereszczenkowie, Czykałenkowie? Wszystko pod kontrolą czarnej mamony. Nawet najmożniejsi możnowładcy — są zależni… Oto pan cytuje Skoworodę. Ja też te słowa dawno wypisałem dla siebie. A czego chciałbym pozbyć się w sobie, to chyba tylko niemal patologicznej delikatności. Przeszkadza mi ona z całą stanowczością nazwać w oczy niegodziwca niegodziwcem, przestępcę przestępcą, wroga — wrogiem. I jeszcze w jednym jestem niemal niepoprawny. Boję się siebie przecenić. Męczę się, cierpię. Za wszystko i wszystkich winię tylko siebie. Dlatego też ciągnę do Skoworody. Daj mi, Panie, jego duchowy miecz! Rozmawiał Wołodymyr KOSKIN, zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
Powodem spotkania z poetą, laureatem Nagrody im. Tarasa Szewczenki Petrem Perebyjnisem stało się wydanie jego nowych książek. Życie pisarza jest rozjaśnione trzema imionami-drogowskazami: Skoworodą, Szewczenką, Franką. Ten „potrójny kamerton” w określony sposób nastroił naszą rozmowę.
— Petrze Mojsejewiczu, Hryhorij Skoworoda uważany jest za duchową oś ukraińskiej kultury, nauki, edukacji, sztuki, za jednego z najwybitniejszych myślicieli świata. A jaka hipostaza czy też aspekt postaci Skoworody zaimponował Panu najbardziej? — Skoworoda — to nasz wieczny Mędrcosłow. Dziedzictwo ukraińskiego Mędrcosłowa trzeba rozpatrywać w jedności aspektów fundamentalnego i praktycznego. Mnie nieustannie niepokoją rozmyślania o nieskończoności przestrzeni kosmicznej. Kiedy próbujesz jakoś to sobie wyobrazić, odczuwasz zagubienie. A Skoworoda rozwiązuje wszystko prosto: nieskończoność — to Dom Boży, w którym może być przytulnie naszej niepokornej duszy. I taka formuła jest doprawdy fundamentalna. Żyjemy w czasach, gdy w każdym domu jest Biblia. Ale czy jesteśmy w stanie pojąć te zakodowane prawdy, symbole i proroctwa Pisma Świętego? Czy jesteśmy gotowi należycie przyjąć jego niejednoznaczną filozofię? Ale i tutaj pomaga wszechmądry Skoworoda. U niego Biblia — to raj Słowa Bożego. Jednocześnie ostrzega, że w tym raju „ukryte są diabelskie sieci”, że „Biblia napełniona jest otchłaniami i pokusami”, że „trzeba działać z wielką ostrożnością”, aby „nie zaplątać się nam w sieci zdradliwe”. I doprawdy. Kiedy stoją przed ludźmi skomplikowane dylematy — dobro i zło, miłość i nienawiść, miłosierdzie i okrucieństwo — każdy decyduje na swój sposób, każdy wybiera swoje. Oto i aspekt praktyczny! — Jakimi osiągnięciami twórczymi może się Pan pochwalić? Czy udało się opublikować to, co Pan stworzył? — Praktycznie wszystko, co planowałem, spełniło się. Po pierwsze, w wydawnictwie „Ukraiński pisarz” z inicjatywy dyrektora Jurija Buriaka wyszła moja książka w serii „Biblioteka Szewczenkowska” — „Cywilizacja drzew”. A wydawnictwo „Prasa Ukrainy” z dobrej woli dyrektora kombinatu Wołodymyra Olijnyka oraz redaktor naczelnej Natalii Synieckiej sporym nakładem przygotowało mój zbiór dla dzieci „Zajęczy kołacz”. Nie mniej radosnym stało się wyjście książki „Cień anioła” w drohobyckim wydawnictwie „Koło”. Luksusowe wydanie. I jestem wdzięczny za tak hojny prezent dyrektorowi wydawnictwa Mykole Pochodżajowi, naszemu sławnemu literaturoznawcy Jewhenowi Pszenycznemu, redaktor Tetianie Fedak oraz projektantce Natalii Wałko, którzy stworzyli takie cudo. A historia wyglądała tak. Drohobyczanie dawno zauważyli moje gorliwe zainteresowanie twórczością i postacią Iwana Franki. Przeczytałem cały pięćdziesięciotomnik. Wszystkie teksty i przypisy opracowałem, przeanalizowałem. Wysiłkami Mykoły Żułynskiego i Serhija Halczenki wyszły jeszcze trzy dodatkowe tomy. Opublikowano to, czego wcześniej zabraniano, wszak Franko napisał sto tomów. Oto i zaczynają samodzielnie nadrabiać, choć był dekret prezydenta Juszczenki o wydaniu całego Franki. Te trzy tomy, nawiasem mówiąc, są oprawione tak samo, jak „zielony” pięćdziesięciotomnik, z numerami 51, 52, 53. Przy okazji zaznaczę, że akademicki Instytut Literatury wydał jeszcze osobną książkę wszystkiego, co w pięćdziesięciotomniku zostało wykreślone. Nazywa się ona: „Indeks kuponów”. A już Lwowski Uniwersytet Narodowy imienia Iwana Franki dodał nowych, jaskrawych barw do Wielkiej Frankiany. Tutaj ujrzało świat pięciotomowe wydanie reprintowe z 1910 roku „Apokryfy i legendy z ukraińskich rękopisów” w pięciu tomach. To bezcenna praca genialnego Franki, w której „zebrał, uporządkował i wyjaśnił” zdumiewające perły folkloru. Z takim samym zachwytem odbieram trzytomowe „Galicyjsko-ruskie przysłowia ludowe”, które wyszły w centrum wydawniczym mojej lwowskiej alma mater. Je również „zebrał, uporządkował i wyjaśnił Dr. Iwan Franko”. Także bliskie już mi wydawnictwo „Koło” wypuściło piękny trzytomnik Franki. Weszło do niego i to, co za czasów radzieckich było zakazywane lub w ogóle nie wydawane. Jeśli chodzi o moją książkę, to kiedy zeszło na temat jej wydania, powiedziałem: „Nie mam pieniędzy”. I nagle słyszę: „A wydamy na własny koszt. Może sobie coś kupicie, będziemy rozprowadzać”. A to przecież faktycznie centrum rejonowe. Możliwości finansowe i inne są ograniczone. Ale potrafią w ojczyźnie Franki pracować nowocześnie, po europejsku. Jeśli mówić o tym, co nie zostało zrealizowane, to nie pominę swojej sztuki „Korytarz”. Została wydana osobną książką, a także weszła do wyboru w serii „Biblioteka Szewczenkowska”. Od strony artystycznej jestem jej pewien. Sztuka jest symboliczna: władza i osobowość. I ludzie władzy rozpoznają się tutaj, ale do tej pory nie została ona wcielona w spektakl teatralny. — Czy proponował ją Pan komuś? — Czytali w teatrze imienia Franki. Jeszcze za czasów Kuczmy została wystawiona w radiu, często brzmiała. I wszystko było dobrze. Lecz nagle ktoś usłyszał „na górze”, rozpoznał siebie. Zabronili. Obecnie zainteresował się kanał radiowy „Kultura”, chcą zrobić nowe słuchowisko. Nie wiem, czy odważą się w obecnych warunkach. — Jakie jest Pana rozumienie obecnej sytuacji na Ukrainie, o której mówi się: „Lata dziewięćdziesiąte wracają”. — Fundament założyli ci, których obecnie widzimy na listach najbogatszych ludzi, tak mi się wydaje. Krawczuk — pierwszy z brzegu, to zrozumiałe. Kuczma już musiał tę grę kontynuować, bo inaczej by się nie utrzymał. Juszczenko, któremu nieco sympatyzuję, też w tę orbitę wpadł. Nie my wybieramy. Wybierają możni tego świata, w rękach których jest jaskiniowy kapitał. Juszczenko działał zbyt niezdarnie. Rzecz nie w tym, że poruszał jakieś kwestie narodowe, chciał demokracji. Grubasy liczyli: oto powiązany z Ameryką, będzie grał ich rolę. Ale on źle grał każdą rolę. W kwestiach kadrowych, ekonomicznych, politycznych bardzo się mylił. A teraz kaja się, że nastąpił na grabie. Och, te nasze ukraińskie grabie! One i dzisiaj nie leżą bezczynnie. Ta władza dopuściła się ogromnego błędu, gdy zabrała się za „problem językowy”. Nie trzeba było tego robić. Sytuacja językowa do tego czasu była mniej więcej stabilna. A teraz dodało się ostrości w kwestiach politycznych, nawet w relacjach z Rosją. Władza, myląc się w kwestii językowej, dała opozycji jedyną szansę, by o coś pohałasować. Domyślałem się wcześniej, że opozycja nie bardzo chciała blokować ustawę językową. Nie przeszłaby ona — wtedy jakie atuty miałaby w wyborach? Gdyby opozycja była naprawdę patriotyczna, to w pełni wykorzystałaby wszystkie swoje możliwości. Aż do wyjścia całym składem z Rady Najwyższej. Dlatego dopóki na Ukrainie nie będzie prawdziwie ukraińskiego kapitału, prawdziwie patriotycznych ludzi wśród miliarderów, milionerów, dopóki nie pojawi się ich przynajmniej kilku, żeby aktywnie wpływać, dotąd będziemy żałośnie wegetować. A jeśli już bliżej naszych problemów, to dawno pora byłoby przyjąć ustawę o ulgach dla mecenasów. Wtedy nasza kultura czułaby się inaczej, biznesmeni byliby zainteresowani jej wspieraniem. — Komu taka ustawa stoi na przeszkodzie? Komu jest niekorzystna? — Po prostu nasza kultura kapitalistom do niczego nie jest potrzebna. Wśród nich jest wielu ludzi nie z ukraińską, a z rosyjską psychologią, więc „zwisa im” ustawa o ulgach dla mecenasów. Może się mylę, ale wszystko rozstrzygają rekiny kapitału, a nie urzędnicy w gabinetach władzy. Niestety. — Muszą odejść sowieckie pokolenia i przyjść nowa generacja z nową psychologią. — Nie w sowietach rzecz. Nam się tak wydaje, że wszyscy wokół to sowiety. Są swoje problemy i u młodego pokolenia. Ono nawet nie zauważa, że też jest sowieckie, tylko w innym planie. I ten, kto cały czas wyrzuca starszym, nie umie lub nie chce z boku spojrzeć na siebie. Chociaż ludzie już we wszystkim się rozeznali. Musimy przyzwyczajać się do tego, że kraj stał się inny. Na przykład mnie biznes nie pociąga. A kogoś pociąga. I dlatego już nie sowieckość czy nieprzyjmowanie nowych realiów rządzą balem, a zazdrość. Trzeba nauczyć się trzeźwo przyjmować nowe reguły gry, nowe zjawiska, które weszły w nasze życie. Dobre one dla nas czy nie, ale tak się złożyło, że poszliśmy w nurcie światowych okoliczności. — Ale dlaczego Ukraina jest tak spowolniona, przyhamowana? Najbogatsza wśród byłych republik Związku, a wlecze się w ogonie. — Winna przede wszystkim władza. Ona jest wyrazicielem tego, co obiektywnie istnieje. To znaczy polityka jest wyrazicielem ekonomii. A wpływowy wielki kapitał nie jest zainteresowany rozwojem małego czy średniego biznesu. Dlaczego nie jest zainteresowany — to pytanie. Chociaż wielki kapitał — to górna część budynku, a fundament — mały biznes. Może oligarchowie tego nie rozumieją, więc mogą się zawalić, ponieważ nie ma fundamentu. Ekonomia zadziała tylko wtedy, gdy uformują się normalne wolne warunki dla przedsiębiorczości. Oto Chiny uwolniły mały biznes, na nim się opierają, i Chińczycy zalali cały świat swoimi towarami. — Chiny nawet zachowały komunistyczną ideologię i psychologię. — I to im nie przeszkadza. A co u nas? Mijają lata, dziesięciolecia, a nic nie wychodzi. Rolnictwo na wsi ledwo zipie. Zatem jakieś siły przeciwdziałają. Dajcie narodowi możliwość gospodarowania. Stwórzcie normalne warunki, żeby łatwo było prawnie załatwiać dokumenty, otrzymywać kapitał zakładowy w banku itd. Dajcie ludziom ochronę państwową. Bo u nas nie zdąży jakiś przedsiębiorca się podnieść, jak go doją i miażdżą niemal z automatami. Na Ukrainie jest nieogarniona armia milicji. Jest ona niemal cztery razy większa niż nasze Siły Zbrojne. A ile jeszcze różnorodnych struktur ochrony porządku i prawnych. Jednak państwo nie może ochronić naszych ludzi, którzy pragną tworzyć ekonomię od dołu. A ją trzeba budować właśnie od dołu. U nas wielki przemysł ledwo dycha. Nowobogaccy kupili przedsiębiorstwa, a rozwijać ich nie chcą, rozpędzają robotników. Jeśli robotnicy nie są potrzebni w przedsiębiorstwach, stwórzcie ludziom warunki, żeby sami pracowali i karmili się. A u nas nie ma krajowych towarów powszechnego użytku, wszędzie zalew chińskich, często niepełnowartościowych towarów pierwszej potrzeby. — Wróćmy do twórczości literackiej. Za czasów radzieckich pojawiły się takie wybitne postacie, jak Wasyl Symonenko, Lina Kostenko, Mykoła Winhranowski, Hryhir Tiutiunnyk, Borys Olijnyk, Leonid Kyselow… A kto Pana obecnie zachwyca? — Nowych jaskrawych postaci, które już potwierdziły swoją pozycję w czasie Niepodległości, jest wiele. Nieustannie są wybuchy młodych talentów. Ja za-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen CYMBALIUK Zdjęcia J. CYMBALIUKA, Ołeny WŁASOWEJ Rzemiosło nie koromysło, ramion nie odciąży. Właśnie w myśl tego ludowego przysłowia trzy lata temu Wołodymyr Dziobak w Radywiłowie postanowił odrodzić dawne tradycje tkackie: otworzył warsztat, zakupił krosna, podjął się bezpłatnego nauczania krajan tkactwa. Obecnie to prawdziwe centrum rzemieślnicze, gdzie nie tylko wytwarza się wyroby tkane ręcznie, ale także propaguje i odradza jedno z najbardziej szanowanych ludowych rzemiosł na Ukrainie. Osobiście dla mnie tkactwo kojarzy się z wielkim krosnem, które rodzice otrzymali w spadku i które zimą ustawiano w chacie, aby mama i sąsiadki tkały płachty — proste, w dwóch-trzech kolorach. A Wołodymyr Dziobak, rodowity mieszkaniec wsi Sribne w rejonie radywiłowskim, finansista z zawodu, przyznaje: w młodych latach nie miał bezpośredniego kontaktu z tkactwem, podobnie jak pojęcia, w jaki sposób wytwarza się płótna. Jednak pewnego razu postanowił napisać książkę o rodzinnej wsi, o jej historii i czasach obecnych, po- Tkaczka Mariana Olijnyk lubi wytwarzać krajki zaczął zagłębiać się w działania przodków i myśli współczesnych. Wtedy też zrodził się u Wołodymyra Wasylowycza zamiar odrodzenia czegoś z tych rzemiosł w rodzinnych stronach. Wybrał tkactwo. Tak narodził się warsztat tkacki w Radywiłowie, do urządzenia którego wybrano jedno z pomieszczeń fabryki mebli. Zaczęto szukać starych krosien, których po wsiach pozostało niemało. Prawdę mówiąc, prawie wszystkie one były w stanie rozłożonym na strychach. Na szczęście kilka z nich udało się przywrócić „do życia”. Jednak do pracy w warsztacie potrzebne były nowe krosna. Odtworzono je według dawnych rysunków: z krajowej podstawy i zagranicznego kompletu. W szczególności nicielnice i czółenka zamówiono w Nowej Zelandii. Surowiec do wyrobów też jest zagraniczny, gdyż obecnie na Ukrainie potrzebnych nici z lnu i konopi już faktycznie nie ma. Zresztą ze specjalistami też jest problem, bo ze starszego pokolenia na Radywiłowszczyźnie jest tylko kilka kobiet, które potrafią tkać, a wśród młodzieży — w ogóle nikogo. Dlatego otwarto kursy dla chętnych spróbować swoich sił w tkactwie. Ołena Żołob przyjechała z Kijowa, aby uczyć rzemiosła przyszłe tkaczki. Mistrzyni, która studiowała rzemiosła ludowe w Kijowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej i Designu imienia Mychajła Bojczuka, ma niemałe doświadczenie w tej sprawie. — Ja uczyłam i jednocześnie uczyłam się sama — mówi pani Ołena — bo w tkactwie nie ma granic doskonałości. Aby odrodzić dawne wzory, czasami do nitki rozbierano stare wzorce i na ich podstawie tkano nowe płótna. Ogólnie w tym rzemiośle najbardziej szanowani są ci mistrzowie, którzy w swojej technice tkackiej używają wielu nicielnic, które określają złożoność W Radywiłowie, w obwodzie rówieńskim, amatorzy-rzemieślnicy odradzają tkactwo jako szanowane od wieków ukraińskie zajęcie rękodzielnicze i tworzą analogi narodowej autentycznej odzieży oraz przedmiotów domowego użytku, z których korzystali krajanie w minionych stuleciach. i piękno tkaniny, jej wygląd, ornament… Kiedyś byli mistrzowie, którzy potrafili tkać nawet na 24 nicielnicach. Dzisiaj większa połowa z tych nastaw i technik jest utracona. Ludowi mistrzowie przeważnie tkają na 2—8 nicielnicach. My już doprowadziliśmy tę liczbę do dziesięciu i będziemy ją nadal zwiększać, co oczywiście powinno uczynić wyroby bardziej jakościowymi i atrakcyjniejszymi. — Obecnie w dorobku warsztatu jest wykonana ukraińska odzież: krajki, anderaki, zapaski, namitki — dołącza do rozmowy mistrzyni Natalia Pucha — wszystko to dla naszych poprzedników z minionych wieków było nie tylko chodliwym, ale i dość prestiżowym atrybutem. Obecnie zainteresowanie tymi samodziałowymi wytworami powraca. Aby wytworzyć metr bieżący płótna, trzeba do dziesięciu tysięcy razy przerzucić czółenko z jednej strony na drugą. A jeszcze więcej czasu schodzi na „nastawienie” krosna, czyli na jego przygotowanie do ogólnego wzoru, gdzie każda nitka musi być na swoim miejscu. A jeszcze swoistą perełką w warsztacie stało się Muzeum Tkactwa, otwarte tego lata. Eksponaty do niego zbierano w ciągu trzech lat: tutaj są wrzeciona, kołowrotki, cierlica, snuwadło i różnorodne krosna. W ekspozycji są także przedmioty domowego użytku, starodawna odzież. Chodliwa i rzadka, jak na przykład męska czemerka, którą noszono dwa wieki temu. Albo płócienny kobiecy kostium sprzed stu lat. Zebrana kolekcja, według słów kierownika organizacji społecznej „Centrum Badań Odrodzenia Wołynia” Wołodymyra Dziobaka, reprezentuje głównie południowy Wołyń, dlatego że na tym terytorium pewne przedmioty codziennego użytku, rzemiosła zniknęły z użycia wcześniej niż, powiedzmy, na Polesiu. Odpowiednio każda zachowana starożytność ma szczególną wartość. Stuletnie działające krosno — główny eksponat muzeum tkackiego Warsztaty od radywiłowskich tkaczek na święcie „Muzealne gościny” w Równem PRZEDPŁATA—2013 PRZEDPŁATA—2 0 1 3 Koszt przedpłaty Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Ulana WOLIŁOWSKA Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład w lipcu — 19 000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystaniu naszych publikacji odniesienie do “Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe