Artykuł 10 Ustawy zasadniczej Ukrainy
• Państwowym językiem na Ukrainie jest język ukraiński.
• Państwo zapewnia wszechstronny rozwój i funkcjonowanie języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego na całym terytorium Ukrainy.
• Na Ukrainie gwarantuje się wolny rozwój, używanie i ochronę języka rosyjskiego oraz innych języków mniejszości narodowych Ukrainy.
• Państwo sprzyja nauce języków międzynarodowego porozumiewania się.
• Stosowanie języków na Ukrainie gwarantuje Konstytucja Ukrainy i określa ustawa.
uchwalona na piątej sesji Rady Najwyższej Ukrainy 28 czerwca 1996 roku
GOŚĆ „SP” – STEPAN DAWYMUKA
JURIJ MUSZKETYK DLA „SP”
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła STEPANENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, Połtawa. Matka uśmiecha się do syna: — Pamiętaj, moje drogie dziecko, Język ojczysty zawsze słowiczy, Rozgrzewa ludzi przez całe życie. Wołodymyr Klenc. W gazecie Rady Najwyższej Ukrainy „Hołos Ukrajiny” 15 czerwca pojawiła się niewielka publikacja Anny Łukanskiej „Określono progi punktowe ZNO z języka państwowego i języków obcych”. Jej główna treść to tegoroczne wyniki zewnętrznej niezależnej oceny oraz perspektywy przyjęcia na uczelnie. Ucieszyło absolwentów szkół, ich rodziców, bliskich, a także wykładowców wyższych uczelni (będzie z kim pracować!) to, że zmienił się próg punktowy zdał/nie zdał z języka ukraińskiego, języków obcych (angielskiego, niemieckiego, hiszpańskiego, francuskiego), biologii, matematyki. Zmartwiło jednak to, że język ukraiński aż trzykrotnie w tekście o objętości około dwustu pięćdziesięciu pełnoznacznych słów nazwano słowiczym, przy czym nie językiem słowiczym jako funkcjonalnym ekwiwalentem wyrażenia język ukraiński: „Kandydaci, którzy napisali zewnętrzną niezależną ocenę ze słowiczego na 23 punkty testowe… będą mogli ubiegać się o legitymacje studenckie”; „…ten, kto pomyślnie zdał testy z innych dyscyplin, a oblał ZNO ze słowiczego, w tym roku nie będzie mógł dostać się do żadnej uczelni wyższej”; „Wadym Karandij odnotował pogorszenie wyników ZNO ze słowiczego w porównaniu z ubiegłym rokiem…”. Od zsubstantywowanego przymiotnika słowiczy, czyli takiego, który przeszedł do kategorii rzeczowników, delikatnie mówiąc, wieje chłodem, brakiem szacunku, uprzedzeniem, a nawet szowinistyczną pikanterią, a dokładniej mówiąc, to znów na język ukraiński przymierza się szaty niższości, niepełnowartościowości, drugorzędności. Ważne jest, aby podkreślić, że mamy przed sobą wzorzec tekstu publicystycznego, którego gatunek wymaga jasnego przekazania cennej informacji, przedstawienia jej bez szumów informacyjnych i zniekształceń, a tym bardziej bez subiektywnej oceny, którą prześledzono poprzez autorskie manipulowanie słowem słowiczy. W kontekście dyskusji społecznych — stosownych czy niestosownych — jest ono odbierane drażliwie, wywołując nieadekwatne postrzeganie. Połóżmy akcent również na tym, że styl artystyczny wyróżnia się specyficznymi środkami organizacji językowej, wśród których wyjątkową rolę przypisano epitetom. Nawiasem mówiąc, przymiotnik słowiczy obok leksemów barwinkowy, nieśmiertelny, codzienny, odrodzony, wieczny, światowy, dźwięczny, drogi, żywy, zachowany, ziemski, kalinowy, kwitnący, malowniczy, macierzyński, najdroższy, najrodzinniejszy, niegasnący, niewiędnący, niezniszczalny, przodków, piękny, prosty, ojczysty, święty, śpiewny, Tarasowy, tragiczny, czarujący wchodzi do szeregu epitetów, które charakteryzują słowo język (pot. mowa, daw. język) według cechy semantycznej „O języku ukraińskim” (zob.: Jermolenko S. Nowy słownik epitetów języka ukraińskiego / Switłana Jermolenko, Wiktor Jermolenko, Switłana Bybyk. — Kijów: Hramota, 2012. — 498 s.). Jest w naszym języku mądre przysłowie: „Co do czego, a pięść do… ucha (do gęby)”. Dlatego też ze słowiczym językiem trzeba być ostrożnym, koniecznie pamiętać mądrą wskazówkę Wołodymyra Sosiury z wiersza „Kochajcie Ukrainę”, za który pisarz drogo zapłacił — ogłoszono go ukraińskim burżuazyjnym nacjonalistą: Kochajcie Ukrainę we śnie i na jawie, swoją wiśniową Ukrainę, jej piękno, wiecznie żywe i nowe, i jej język słowiczy. IHOR KALYNEĆ — DMYTROWI PAWŁYCZCE NOWA ROLA ŁARYSY KADOCZNIKOWEJ
Tłumaczenie maszynowe
W stolicy przez cztery dni, od 25 do 28 czerwca, trwał IX Międzynarodowy Kongres Ukrainistów. Jego otwarcie odbyło się w Sali Kolumnowej Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej. Po tym wydarzeniu prace Kongresu przeniosły się do placówek akademickich miasta Kijowa. Międzynarodowe Stowarzyszenie Ukrainistów (MSU), które jest inicjatorem przeprowadzania kongresów ukrainistów, zostało założone w 1989 roku we Włoszech w pobliżu Neapolu na zebraniu założycielskim z inicjatywy i przy udziale uczonych ukrainoznawców z Ukrainy, USA, Kanady, Włoch, RFN, Polski, Belgii i Holandii. Już wtedy określono główne zadania stowarzyszenia: wspieranie odnowy i rozwoju ukrainoznawstwa, zachowanie zabytków historii i kultury, rozpowszechnianie wiedzy o dorobku kulturowym i osiągnięciach naukowych narodu ukraińskiego na świecie, organizowanie forów naukowych poświęconych ukrainoznawstwu oraz koordynacja działań stowarzyszeń krajowych w różnych państwach. Kongres stał się rezonansowym wydarzeniem kulturalnym i naukowym, w którym wzięło udział ponad 500 krajowych i zagranicznych uczonych. Są to przedstawiciele elity naukowej z Polski, Białorusi, Kanady, Mołdawii, Wielkiej Brytanii, Słowacji, Rosji, Serbii, Bułgarii, Węgier, Niemiec, Włoch, Austrii, USA oraz innych krajów. Przeprowadzenie festiwalu zbiegło się ze stuleciem założenia Ukraińskiej Akademii Nauk (obecnie Narodowa Akademia Nauk), której najlepsze osiągnięcia zaprezentowano w ramach 13 sekcji, 2 konferencji oraz 9 okrągłych stołów. Oddzielną konferencję poświęcono 100-letniemu jubileuszowi akademii — „Narodowa Akademia Nauk po 100 latach: osiągnięcia, straty, perspektywy rozwoju”. W otwarciu forum naukowego, którego organizatorem jest NAN Ukrainy, wzięli udział przedstawiciele władzy wykonawczej i ustawodawczej oraz rektorzy uczelni wyższych. W dniu otwarcia Kongresu odbyła się wideoprezentacja unikatowych prac i publikacji naukowych poświęconych aktualnym aspektom krajowej i zagranicznej ukrainistyki, a także projektów artystycznych, wystaw oraz występy zespołów ludowych. W przeddzień Kongresu nasz dziennikarz spotkał się z doktorem nauk filologicznych, wiodącym pracownikiem naukowym Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Łesią Muszketyk, i poprosił o opowiedzenie o historii oraz teraźniejszości tego forum naukowego. „Międzynarodowe Stowarzyszenie Ukrainistów zostało stworzone w celu koordynacji dyscyplin badających ukraińskość, jej kulturę, język, literaturę, historię i inne. Jego zadaniem jest pośrednie koordynowanie działalności przede wszystkim naukowców, a także edukatorów, pracowników muzeów i innych ośrodków. Przez długi czas równolegle istniała nasza nauka i nauka diaspory. Wiele tematów było objętych tabu, przemilczanych lub przedstawianych nieobiektywnie, zwłaszcza w historii. Diaspora zrobiła niezwykle wiele, ale przez „żelazną kurtynę” docierało do nas bardzo niewiele z tych badań. Pierwszym prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów był znany ukraiński językoznawca Witalij Rusaniwski, równolegle utworzono Krajowe Stowarzyszenie Ukrainistów, któremu przewodniczył Iwan Dziuba. Powstawały podobne stowarzyszenia w innych krajach, dziś mamy ich około trzydziestu. Stowarzyszenie istnieje przy Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. A ostatnie 16 lat na bazie Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego. Do niedawna kierowałam Krajowym Stowarzyszeniem Ukrainistów, obecnie jego przewodniczącym jest dyrektor Instytutu Językoznawstwa Bohdan Ażniuk. A prezesem Międzynarodowego Stowarzyszenia jest Michael Moser — kierownik katedry slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego, wykładowca Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu. Mamy z nim owocną współpracę. Pierwszy Kongres odbył się w 1990 roku w Kijowie. Potem fora naukowe odbywały się raz na trzy lata we Lwowie, Charkowie, Czerniowcach, Odessie, Doniecku. Poprzedni — w 2013 roku w Kijowie. Poświęcono go 200-leciu urodzin Tarasa Szewczenki. Właśnie wtedy zdecydowano, aby w przyszłości przeprowadzać Kongresy raz na pięć lat. Pierwsze kongresy miały pewne ukierunkowanie filologiczne. Było większość sekcji językowych, dalej szły literatura i folklorystyka. Ale z czasem tematyka zaczęła się rozszerzać. Doszła historia, później sekcja pedagogiczna. W pierwszych forach brało udział ponad tysiąc uczestników, w poprzednim — ponad sześciuset. Wśród głównych form działalności Kongresu jest praca sekcji, które dzielą się na bloki tematyczne. Na przykład w sekcji „Językoznawstwo” wyróżniamy bloki tematyczne „Gramatyka XXI w.”, „Osobowość językowa” itd. Na podstawie materiałów z Kongresów wydajemy „Zapiski Naukowe MSU”. Już ujrzało światło dzienne 7 wydań, przygotowano do druku ósme. Na IX Kongresie prezentujemy „Encyklopedię Szewczenkowską” w 6 tomach, którą wydał Instytut Literatury NAN Ukrainy, „Historię sztuki dekoracyjnej” w 5 tomach, wydaną przez Instytut Sztuki, Folklorystyki i Etnologii, językoznawcy prezentują kilka słowników. „Historia kultury Ukrainy” stała się wspólną pracą szeregu instytutów akademickich. Zaprezentowanych zostanie także wiele monografii, każdy instytut przedstawia swoje główne osiągnięcia z ostatnich lat. Oprócz tego prezentacje książek odbywają się w ramach sekcji i okrągłych stołów. Na przykład przy okrągłym stole poświęconym Borysowi Hrinczence książki poświęcone temu pisarzowi prezentuje uniwersytet, który nosi jego imię. Inna sekcja poświęcona jest Pantelejmonowi Kuliszowi, którego 200-lecie urodzin będziemy obchodzić w przyszłym roku. Tutaj prezentujemy wydania jego spuścizny twórczej, a także opowiadamy o książkach przygotowywanych do druku. Przede wszystkim staramy się prezentować osiągnięcia NAN Ukrainy w różnych dziedzinach. Tematyce akademickiej poświęca swój okrągły stół Instytut Badań Encyklopedycznych. Oddzielną konferencję, poświęconą 1030-leciu chrztu Rusi, prowadzi Instytut Filozofii, a kwestie kościoła lokalnego rozpatrują na posiedzeniu okrągłego stołu. Osobna sekcja poświęcona jest europejskiej ukrainistyce. W sumie do udziału w Kongresie zgłosiło się ponad 70 naukowców z zagranicy. Jeszcze jeden okrągły stół nosi nazwę „Trzecia doba ukraińskiej państwowości. 1917—1923 lata”. Zwracamy również uwagę na kwestie Hołodomoru 1932—1933 lat oraz artykuły językowe Ustawy Ukrainy o oświacie. Program naukowy uzupełniają występy zespołów ludowych oraz wystawy mistrzów sztuki ludowej” — opowiedziała pani Łesia.
„Słownik języka urzędowego” w swoim czasie wydał własnym kosztem Ołeksandr Horbacz w Monachium. A nowe wydanie ujrzało światło dzienne dzięki Łesi Bohusławskiej. Pani Łesia zrozumiała jego wagę dla naszego języka urzędowego, ten słownik powinien znajdować się w każdej rejonowej administracji państwowej. Mamy makiety wszystkich naszych wydań i mamy nadzieję, że zostaną one włączone do projektu „Ukraińska książka” i ujrzą światło dzienne w znacznie większych nakładach. Wśród naszych planów jest wznowienie „Słownika terminologii technicznej” z 1928 roku, jest to nie tylko zabytek historyczny, ale i bieżące źródło aktualnego słownictwa. Jeszcze jedno wydanie — „Słownik terminologii przyrodniczej”. Inne plany — seria „Dziedzictwo gramatyczne Ukrainy”. Nawiązuje ona do współczesnej reformy ortograficznej, która nijak nie może się zakończyć. W tej serii zamierzamy wydać ponownie pracę Ołeksy Synjawskiego „Normy ukraińskiego języka literackiego” z 1931 roku. Ten uczony jest jednym z twórców „Ukraińskiej ortografii” z 1928 roku. Swoją pracę napisał na podstawie tej ortografii, z której do dziś korzysta większość wydawnictw diaspory. Realizując kolejne projekty, mamy nadzieję na ścisłą współpracę z Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” — opowiedział konsultant projektu „Dziedzictwo słownikowe Ukrainy” Rostysław Woroneźkyj. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Wydania zaprezentowane na IX Międzynarodowym Kongresie Ukrainistów
Tłumaczenie maszynowe
Uczestnicy spotkania omówili sytuację z wydawaniem słowników na Ukrainie oraz nakreślili plany przyszłej współpracy. Goście podarowali również Ogólnoukraińskiemu Towarzystwu „Proświta” oraz redakcji gazety „Słowo Proświty” wznowione przy ich aktywnym udziale: „Słownik rosyjsko-ukraiński w trzech tomach, sześciu księgach” pod redakcją A. Krymskiego i S. Jefremowa; „Słownik języka ukraińskiego”, opracowany przez Borysa Hrinczenkę pod redakcją Serhija Jefremowa i Andrija Nikowskiego oraz „Słownik języka urzędowego. Terminologia i frazeologia”. — Ci dobroczyńcy zrealizowali wielki projekt, wznawiając słowniki. Myślę, że w najbliższym czasie będziemy mogli zorganizować prezentację tych wydań w „Kobzarskiej świetlicy” Domu Ukraińskiego. Dzisiaj mamy do czynienia z totalnym analfabetyzmem w mediach. Nikt nie zajmuje się redagowaniem. Język ukraiński jest zniekształcany przez każdego, kto tylko może. Dlatego szczególnie aktualna stała się potrzeba wydawania słowników. Mam nadzieję, że naszą rozmową będziemy mogli dać impuls do aktywizacji komisji ortograficznej, która istnieje już od 4 lat. Osobny temat to prowadzenie rozmów o słownikach w audytoriach studenckich. Myślę, że rozpoczniemy tę pracę od Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Będziemy również zabiegać o to, aby wznowienia słowników włączono do projektu „Ukraińska książka”, aby mogły ujrzeć światło dzienne w większym nakładzie — podkreślił podczas spotkania przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawło Mowczan. — Jesteśmy członkami Rotary Club „Kijów-City”, który zajmuje się programami medycznymi oraz kwestiami pomocy dzieciom. Dowiedzieliśmy się, w jak żałosnym stanie znajduje się literatura epoki „Rozstrzelanego Odrodzenia”. Dlatego chcieliśmy przywrócić słowniki wydane w tamtej epoce. Mają one ogromne znaczenie. Najpierw wznowiliśmy „Słownik rosyjsko-ukraiński” pod redakcją Ahatanhela Krymskiego i Serhija Jefremowa. A potem, jako uzupełnienie, słownik pod redakcją S. Jefremowa i A. Nikowskiego, po tym „Słownik urzędowego języka ukraińskiego”, obecnie przygotowujemy do druku jednotomowy słownik A. Nikowskiego. Rozpowszechniamy te słowniki również za granicą, gdzie studiuje się język ukraiński. W szczególności we Francji, Wielkiej Brytanii, Armenii — zaznaczyła kierownik projektu „Słownikowe dziedzictwo Ukrainy”, członkini Rotary Club „Kijów-City” Łesia Bohusławska. — Nasze słowniki to akademickie wznowienia, do udziału w tym projekcie zaangażowano Instytut Języka Ukraińskiego oraz Instytut Językoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Każdy słownik posiada gruntowną przedmowę. Z większości instytucji, do których wysyłamy te wydania, otrzymujemy pozytywne opinie. Są to biblioteki, Instytut Państwa i Prawa, Instytut Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa, Charkowski Narodowy Uniwersytet im. W. Karazina, Narodowy Uniwersytet „Politechnika Lwowska” i inne. Oczywiście nakłady wydań są niewielkie. Na przykład „Słownik rosyjsko-ukraiński” pod redakcją A. Krymskiego i S. Jefremowa ma nakład zaledwie 150 kompletów. Dla Ukrainy to bardzo mało. W redakcji „Słowa Proświty” odbyło się spotkanie przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki Pawła Mowczana z przedstawicielami projektu „Słownikowe dziedzictwo Ukrainy” oraz członkami Rotary Club.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik Akademii Nauk Pedagogicznych Ukrainy
Kiedy tacy ludzie odchodzą za horyzonty, w lepsze światy, w czasie i przestrzeni błąka się poczucie osierocenia. Nieprawdą jest twierdzenie o możliwości zastąpienia podobnych talentów-olbrzymów. Oczywiście, ludzkość, osiągnąwszy swój próg 7,5 miliarda, nieustannie będzie rodzić i wychowywać twórców, artystów, geniuszy, unikalne osobowości. Ale… już nie takich, innych, bo Iwan Dracz był i pozostaje dla nas, używając jego własnego określenia, — „najniezwyklejszym”. W jego zbiorze „Polityka” (1997 r.), dedykowanym Drugiemu Światowemu Forum Ukraińców, mieści się aktualna dla czasów obecnych przedmowa Arsena Zinczenki, który zaproponował czytać Dracza „w realnym widzeniu perspektywy”. On, nieco zdziwiony wzmianką, dopytał: „Czyżby ta rzecz pamiętana była do dzisiaj!?”. Pamiętana jest. W drodze do ostatniego telżyńskiego spoczynku Dracza wspominałem ten epizod, odszukując jeszcze jakieś potrzebne sensy. Rzeczywiście, za mało jest tylko naszej dobrej pamięci, potrzebna jest jeszcze podatność na myśli, ideały, odczucia świata Dracza, a najbardziej — naszego czynu w stosunku do swojego Rodu, Narodu, Ukrainy. „Bo za czynem… zgodnie ze swoją drogą znajdzie człowiek zapłatę!” — powiedziano w Piśmie Świętym. Dlatego, „przekładając” na współczesną ukraińską rzeczywistość znaczące Słowo poety, polityka, oświeceniowca i budziciela ukraińskiej duszy, musimy być świadomi odpowiedzialności „za wszystko żywe” na Ukrainie. W wieńcu narodowego dziedzictwa kulturowego i duchowego ukraińskości tacy twórcy zawsze będą zajmować swoje szczególne miejsce, będąc godnym przykładem dla „żywych i nienarodzonych” pokoleń. Jest on jednym z tych niewielu współczesnych przewodników, kto był zdolny nauczyć naród „czuć się Ukraińcami”, chroniąc i wzmacniając wiarę w to, o czym pod koniec XIX wieku pisał W. Stefanyk: „Nasz lud ma w sobie wiele sił, żeby rodzić Szewczenków, Fedkowiczów, Franków: oni nie pozwolą przehulać interesów tego ludu”. Ten wielki obowiązek wartości rozbrzmiewał echem także w sprawach, słowach, dziełach Dracza — on święcie chronił najważniejszy testament moralny: być dla Ukrainy, żyć Ukrainą, tworzyć dla Ukrainy. Iwan Dracz pozostawał z Nią wtedy, kiedy bronił „rozstrzelanego” ukraińskiego Słowa; kiedy razem ze swoimi braćmi tworzył najwyższą ideę narodowo-państwowotwórczą Ludowego Ruchu; kiedy przejmował się ukraińską młodzieżą, którą od przedszkola wychowują (jako małorosjan) w obcym języku, wzywając wszystkich do zastanowienia się — dlaczego z 2,6 mln przedszkolaków tylko 642 tysiące uczy się po ukraińsku?!; kiedy przypominał Ukraińcom o nicości modlenia się do „obcych bogów”. A jakimi pouczającymi i pełnymi pasji były jego słowa i czyny w walce o historyczną i duchową suwerenność Ukrainy. W 1990 roku napisze: „Suwerenność przyciąga magnesem, i to nie jest ciąg nocnych motyli do śmiercionośnego ognia, a obrót młodych słoneczników do ciepłego oddechu słońca”. Oczywiście, właśnie to wieczne narodowe dążenie do własnej państwowej niepodległości, ten naturalny obrót ku wolności wykrystalizował wybór Iwana Dracza jako polityka i męża stanu. Przypomina się, jak występując na Białorusi (kwiecień 1993 r.) na kongresie antyfaszystowskim, nieprzypadkowo przywołał słowa Byrona: „Kto wziąłby się za piękne piśmiennictwo, gdyby miał możliwość zajęcia się czymś ważniejszym?”. „Działanie, działanie, działanie”, — mówił Demostenes. Działanie, działanie, — ogłaszam ja, — a nie pisanie. Tylko spójrzcie, co to za nudne wegetowanie, na które skazała się pisarska brać, jacy oni wszyscy są puści i nędzni…”. W kontekście tej postawy światopoglądowej i obywatelskiej pytał pisarzy, artystów, inteligencję: „Z kim wy, mistrzowie kultury?”. Swoimi czynami i niepohamowaną
21 czerwca 2018 roku ukraińska społeczność odprowadziła w ostatnią drogę wielkiego Ukraińca — Iwana Dracza. Od patriarchialnego Soboru Włodzimierskiego do bliskich Poecie Telżyńców rozciągała się droga Szacunku, Pamięci i moralnej Odpowiedzialności.
energią I. Dracz odpowiadał na wyzwania czasu, na te niepokoje i niebezpieczeństwa, które prześladowały Ukrainę. Sprawiedliwie mówiąc, mając talent od Boga, mógłby wybrać bardziej przytulną przystań, ale jego serce wybrało „Działanie” Dantego, politykę, pracę wykonaną mieczem prawdy, społeczną rutynę. Odrzuciwszy ustalone normy wielu „inteligentów” z ich zwyczajną „szklanką herbaty z malinami”, odwróciwszy się od grzesznej wiary (według Samijłenki) w „ukraiński piec” jako „twierdzę mocną”, gdzie „na straży leżą patrioci”, poszedł budzić naród z jego letargicznego snu. Jeszcze wtedy, u zarania naszej wymarzonej Niepodległości, Poeta Epoki przyzna się, że jest przekonanym przeciwnikiem chodzenia pisarzy do polityki. „Niechby wszyscy synowie marnotrawni, jak mówią na Ukrainie, — pisał on, — wrócili do swoich ołtarzy — biurek. Być może, to możliwe. Ale, oczywiście, tylko w jednym przypadku. Jeśli ich ołtarze nie są zbezczeszczone przez zdobywców, jeśli ich domu nie zamierzają podpalić ze wszystkich stron”. Spójrzmy na siebie w lustro, prosił Iwan Dracz. A spojrzawszy, zobaczymy, że daleko nie zawsze fałszywa toga władcy czy pozłacane nosze „pierwszych rzędów”, wysokie tytuły akademickie czy kupione nagrody „do kolan” czynią „człowieka” Człowiekiem. I dobrze, że nie „takimi” Ukraina zdobywa sławę i wolność. Są Ludzie innego kroju, charakteru i dążeń. Jest ich wielu, jestem przekonany, że ich nikomu i nigdy nie uda się pokonać. Najlepsi i najczyści (jak biała kość narodu, jej arystokracja) stali się ochotnikami na Majdanie, na wschodzie Ukrainy, broniąc w krwawym tańcu swój Naród przed imperialną moskiewszczyzną. W Telżyńcach stało się tak, że Boża łaska obramowała spotkanie znaczących dla Państwa osobowości. Żegnaliśmy się z wielkim Budowniczym ukraińskiego narodu, i jednocześnie mieliśmy zaszczyt rozmawiać ze znanym Wojownikiem — Ołeksandrem Uszynskim z Wołodarki, który z Majdanu dobrowolnie poszedł na front, przez 3,5 roku broniąc Ukrainę przed agresją nomadów. Sądzę, nieprzypadkowo właśnie tutaj, na tej sławnej ziemi, łączyły się w duchowych objęciach te dwie różne wielkości. Ale symbol polega na tym, że ta zgodność oznacza znaczenie tworzenia modelu pełnokrwistego Narodu. Bo musimy uznać, Ukraina stanie się silna, sławna, suwerenna i godna tylko wtedy, gdy narodzą się i uformują jej trzy pełnowartościowe stany: 1) ukraińska arystokracja wojskowa; 2) duchowi, intelektualni oświeceniowcy i nauczyciele; 3) oracze, siewcy, żniwiarze i twórcy. Utrata czy brak uwagi do któregokolwiek z tych składników, które budują naród i państwo, jest zgubą dla Ukrainy. Bardzo wielu — od zewnętrznych wrogów po wewnętrznych oligarchów i kolaborantów — chciało widzieć Ukraińców tylko jako „uprawiaczy gryki” i „drwali”, jeszcze do tego „zapominających”, dla kogo pracują. Ale bardzo wierzę, że tak nigdy się nie stanie i pociecha wrogom nie przypadnie. Po raz kolejny upewniłem się, kiedy na zaproszenie już wspomnianego Ołeksandra Uszynskiego, wracając do Kijowa, P. Mowczan, I. Zajec, A. Demydenko, S. Halczenko i autor odwiedzili tworzone w na wpół zrujnowanym budynku (były dom twórczości dziecięcej) Muzeum Ukraińskiej Sławy Wojskowej (od Majdanów do Donbasu), spotkali się z wojownikami-braćmi Ołeksandra. To, co usłyszałem,
zobaczyłem i poczułem, zmusiło mnie, by ponownie zwrócić się ku drogowskazom lekcji historii Ukrainy, przemyśliwując na nowo i parafrazując to, co Stefanyk powiedział 120 lat temu. Bo dokonaną prawdą jest to, że Naród i Ziemia, które są zdolne rodzić i wychowywać takich Budzicieli jak Iwan Dracz, takich Wojowników jak Ołeksandr Uszynski, taką arystokrację ukraińskiego Ducha — są niepokonane. Iwan Dracz odszedł do wieczności, ale on zawsze jest z nami i pośród nas. Pozostawia on, niczym płonący i niepłonący krzew gorejący, spuściznę ideałów dla Ukraińców i Ukrainy, przypominając nam o Działaniu. Każdemu z nas, torującemu swoją drogę, rozwijającemu własną duszę, karmiącemu uczucia, serce i myśli, należy zajmować się „pokrewną pracą”. Dla Ukrainy. Warto uświadomić sobie, że wszystko, co tworzone materialnie, duchowo, militarnie dla dobra społecznego i Człowieka, musi być cenione, chronione i rozwijane. Przypomnijmy, poeta i polityk Iwan Dracz niezwykle wrażliwie odnosił się do treści modelu kulturowego Państwa, do kultury narodowej, którą usilnie proponował wprowadzać w proces edukacyjny szkoły narodowej. Wartości narodowo-kulturowe, zaznaczał, mają przeniknąć ogólny stan patriotycznego ducha ukraińskich struktur siłowych, wojskowych placówek edukacyjnych, aby wychowywać świadomość narodową, wierność przysiędze wojskowej i Narodowi Ukraińskiemu. Powracając do jego ocen, prognoz, ostrzeżeń, uznajesz ich zgodność z realiami czasu. Przecież tragedia lat 2014—2018 przekonuje, na ile problem wychowania narodowo-patriotycznego jest strategiczny dla perspektywy bytu Narodu i Ukrainy. Okupant, separatysta, ukrainofob oraz inne wrogie elementy zdołały się umocnić i zdobywać suwerenne ziemie tylko wtedy, gdy znaczna część tamtejszej ludności utraciła ukraińską duszę, świadomość narodową, godność państwową. Początkowo, przez dziesięciolecia, „pracował” tu humanitarny specnaz, wykorzeniając ukraińskość, a później przyszedł i wojskowy. Polityka „miękkiej” siły „ruskiego miru” praktycznie wdrażana była we wszystkie składowe ukraińskiego organizmu. Realizowała się ona otwarcie, często przy najlepszym wsparciu tych, którzy zobowiązani byli, zgodnie z Konstytucją Ukrainy, przeciwstawiać się temu. Niestety, mentalność „góry” ukraińskiej władzy, przeważnie komsomolsko-partyjnego chowu, politycznie, światopoglądowo i, zwłaszcza, kulturowo była znacznie bliższa „rosyjskości”. Posługując się, począwszy od rodziny, nie ukraińskim (państwowym) językiem, przychylnie odnosząc się do cerkwi moskiewskiej, przestając być radykalnymi ateistami, czcząc wielkorosyjskich (obcych) bohaterów, wychowując swoje dzieci na gruncie rosyjskojęzyczno-kulturowego środowiska, ta biurokracja myślała i działała w odpowiedni sposób. Politycznie, ekonomicznie, prawnie ukraińska kasta rządząca zadowalała się swoją odrębnością, uzyskaną w wyniku zdobycia Niepodległości. Jednak ideologicznie, kulturowo, mentalnie przebywała ona w niszy, gdzie dominował „esereserowski” lub „wielkorosyjski” punkt orientacyjny światopoglądu. Ta psychologia mocno utrzymywała Ukrainę w sferach wpływu Rosji. Państwowa polityka wewnętrzna i zagraniczna dlatego tak była budowana, gorliwie oglądając się na Rosję, kontynuując apelowanie do fałszywej ideologicznej marki „braterstwa”, zapominając, że przyjaźń jest możliwa (według rzymskiego historyka Kurcjusza) tylko między równymi. Znaczna część tych mężów stanu, którym naród powierzył zarządzać państwem i narodem, nie posługiwała się ani wartościami narodowymi, ani interesami narodowymi. W najnowszej historii były okresy nawet takiej wasalnej zależności od Rosji, że na kluczowe stanowiska państwowe, naukowe, polityczne mianowano osoby, które kontrolowała Moskwa. Frakcje i grupy deputowanych występowały w roli kolaborantów, agentów Kremla. Dlatego nie jest dziwne „mianowanie” na stanowiska na Ukrainie promoskiewskich prezydentów, premierów, ministrów obrony, edukacji i nauki, szefów struktur siłowych, kierowników strategicznych przedsiębiorstw, przewodniczących obwodowych administracji państwowych. A zatem „logiczną” stawała się życiowa praktyka, kiedy naród i państwo pozostawały bez zdolnej do walki armii, szkoły pracowały według rosyjskich elementarzy, w mediach wyczyszczano ukraińskie słowo,
Zakończenie na str. 4
Iwan Dracz: „Można powiedzieć, że Ukrainiec to trojsci muzyky: jeden myśli, drugi mówi, trzeci robi... Od tego u nas „rezultat wielki": co pierwszy spłodzi, to trzeci — dokładnie uśmierci! No cóż, inaczej być nie mogło w tych perypetiach naszego historycznego losu, który u nas się układał... Mentalność przeciętnego ukraińskiego obywatela niczym nie jest gorsza ani lepsza od mentalności obywateli sąsiednich krajów. Można postawić jakieś „plusy" Polakom, Mołdawianom, Białorusinom czy Rosjanom, ale Ukrainiec jest taki, jaki jest. To ten typ przedstawiciela naszego narodu, który zachował siebie — bezpaństwowego — kosztem nie tylko ukraińskiej pieśni i wyszywanego ręcznika, ale i kosztem ukraińskiego barszczu, ukraińskich potraw, ukraińskiego bytu, ukraińskich krokwi na chacie i tak dalej... I jeśli on siebie aż tak zachował, to jest to — supernaród, który zdołał siebie w bezpaństwowej sytuacji zachować! I teraz istnieje, i odpowiednio się czuje. Wydaje mi się, że warto uszanować samych siebie”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zakończenie. Początek na str. 3. „Przekładając” Dzieło Iwana Dracza, uniwersytety stawały się rosyjsko-kulturowe, sztuka filmowa kształtowała heroikę rosyjskich „rambo”, a daleki od wysokiego poziomu rosyjski estradowy show-biznes dominował w kulturowej i informacyjnej przestrzeni narodowej. Im bardziej autorytarny i cezaropapistyczny stawał się reżim kremlowski, tym agresywniej przejawiała się ideologia i praktyka „russkiego mira” wobec ekspansji na Ukrainę. Nie posiadając silnej odporności narodowo-państwowej, władza i naród nie zdołały skutecznie przeciwstawić się temu neoimperialnemu wpływowi Rosji. Konieczne było nie tylko odpieranie humanitarno-politycznych ataków zewnętrznych agresywnych dążeń, ale systemowe budowanie polityki tworzącej naród, wmontowywanie w informacyjną, kulturowo-oświatową, naukową, artystyczną przestrzeń wartości, wiedzy, inteligencji emocjonalnej, historycznej prawdy narodowej — wszystkiego tego, co czyni naród godnym i dumnym z Ukrainy. Z okradzionymi Cerkwią, Językiem, Historią, Kulturą naród nie zdoła się ostać. Jedynie powrót Prawdy czyni go silnym. Bo niesprawiedliwie, kiedy „jedna ikona spod Kijowa — pisał I. Dracz w „Litieraturnoj gaziecie” (kwiecień 1990 r.) — trafiła na Północ i stała się Matką Boską Włodzimierską, inna — na Zachód i stała się Matką Boską Częstochowską, a my zostaliśmy pod opieką Matki Boskiej Czarnobylskiej”. Twierdził tę prawdę w czasach, gdy większość milczała. Dziś z tego zgniłego i milczącego środowiska zrodziło się paplanie „nowych politycznych twarzy” o tym, że przed nimi nikt i nic nie robił. Jedynie — oni… Mój dziadek, najwyraźniej, odpowiedziałby na to tak: „Głupiemu nie jest nudno i samemu”. Być może droga Ukraińców do suwerenności duchowej dlatego pozostaje skomplikowana. Rozwój myśli politycznej i praktyki otrzymał inny wektor o charakterze przeciwnym do natury. Ukrainocentryzm polityki wewnętrznej i zagranicznej, który opierałby się na narodowo-kulturowym „Ja”, nie był rozpatrywany w kontekście bezpieczeństwa narodowego. A bez tej fundamentalnej dla tworzenia państwa zasady Ukraina przekształcała się w mało podmiotowe, słabo wpływowe państwo, a nie w aktywną jednostkę polityki europejskiej i międzynarodowej. Klimat polityczny określały do niedawna takie akty normatywne, jak porozumienia charkowskie z Rosją czy ustawa „O zasadach państwowej polityki językowej”. A wszystkich, którzy protestowali przeciwko narzucaniu Ukraińcom obcych dla nich „wartości” (Stalin, Stołypin, Katarzyna II), przeciwko szkalowaniu Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Iwana Ohijenki, Jurija Szewelow, bohaterów walk wyzwoleńczych i innych, surowo prześladowano. Teza, ogłoszona przez Prezydenta Ukrainy w drugiej połowie lat 90., na zamówienie wewnętrznych kolaborantów i zewnętrznych „braci”, o przeżyciu i niepotrzebności idei narodowej, choć dość krytycznie została przyjęta przez ukraińską inteligencję oraz siły narodowo-demokratyczne i patriotyczne, jednak pozostawała „żyć” w arsenale systemu politycznego. Praktycznie w różnych formach humanistycznych była kultywowana przez cały okres niepodległości — od publikacji akademickich o treści antyukraińskiej, nieustannych prób usunięcia z podręczników ideologii ukrainoznawczej, aż po media i politykę kadrową. Choć publicznie, politycznie nie udało się władzom pozbyć „narodowej” idei, zastępując ją to społeczną, to liberalną, to globalną, duch ukraińskości był wyciskany wszystkimi dostępnymi sposobami na poziomie dyskursu politycznego wewnętrznego i międzynarodowego, a poszczególni „przewodnicy” narodu próbują jeszcze do dziś przekonywać, że Europejczykami można zostać, nie będąc godnymi Ukraińcami. Formujący się naród potrzebuje silnej polityki humanistycznej, która odpowiadałaby interesom narodowym. Próba zniwelowania wartości narodowych, zastępując je „paternalistycznymi” ideałami, zakończyła się niepowodzeniem. Idea społeczna, która w wykonaniu władz całkowicie się zdyskredytowała katastrofalnym spadkiem jakości życia i systemowym kryzysem demograficznym, „skutecznie” przekształciła się w ideę oligarchiczną. Dwa wartościowe punkty orientacyjne bytu narodu — idee narodowa i społeczna — w warunkach półfeudalnej „demokracji” przestały służyć Człowiekowi, Narodowi, Państwu. Ich deformacja stała się podłożem nie tylko dla niezadowolenia społecznego. Istniejące wrzody społeczne w organizmie ukraińskim są pożywką dla aktywizacji wojny propagandowej Rosji przeciwko Ukrainie o dusze ludzi. Dziś dla Narodu Ukraińskiego nie wystarczy tylko uświadomienie sobie własnej tożsamości. Trzeba nie tylko być, ale i szczycić się tym, że jest się Ukraińcem. Należy walczyć o swoje „Ja”, a państwu — o zachowanie i rozwój kapitału ludzkiego. Nie zapominajmy, jak pisał I. Dracz, że „po raz pierwszy jądro atomu zostało rozszczepione w Charkowie, a pierwsza encyklopedia cybernetyki została wydana w języku ukraińskim, Wernadski jest nieodłączny od nauki ukraińskiej, czyli i od światowej, a Bortniańskiemu i Wedelowi niekoniecznie trzeba nazywać się rosyjskimi kompozytorami — oni są Ukraińcami”. Kultura, nauka, oświata w wielu krajach demokratycznych stały się wiodącymi czynnikami w systemie bezpieczeństwa narodowego, kluczowymi fundamentami zrównoważonego rozwoju społeczeństwa. Najskuteczniejszy model militarny w systemie bezpieczeństwa narodowego nie jest gwarantem takiego, jeśli nie będziemy pielęgnować Ducha Narodu. Musi on samowychowywać się w polu ukrainocentrycznym, przeciwstawiając się imperialnej machinie Kremla, ale nie w taki sposób, jak często robią to przedstawiciele Ukrainy w moskiewskich programach Sołowjowa, Kisielowa czy Babajana, co jest małoefektywnym, upokarzającym, a nawet bardzo szkodliwym projektem. W artykule „Nie, nie małorosjanie!” (1990) Dracz napisze, że warto zrozumieć nowym politykom: „żaden Mur Berliński nie oddzieli Ukrainy… od świata. Cała światowa wspólnota jest wciągnięta w głęboką wymianę kulturową, dialog kultur. Ten proces jest naturalny, prawidłowy, produktywny. Ale to nie oznacza, że odrzuciwszy własną kulturę narodową, staniemy się użyteczni i interesujący dla siebie oraz ludzkości w żupanie „polikulturowości”. Miał rację Iwan Fiodorowicz, gdy zaznaczał, że fronty zewnętrzne i wewnętrzne połączyły się i ruszyły do boju o „Ukrainę bez Ukraińców”, a faszystowskie hasło nowszych czasów „Dobry chochoł — martwy chochoł” otrzymuje intelektualne wsparcie różnorodnych warstw wielkorosyjskiego establishmentu”. Aksjomatem jest to, że zdenacjonalizowane naród i państwo, nie wytwarzając odporności chroniącej naród, nie kształtując współczesnej tożsamości ukraińskiej, nie są w stanie przeciwstawić się ekspansji „russkiego mira”, agresji Rosji. A póki co musimy nie tylko konstatować, ale i wymagać od ukraińskiej władzy uchwalenia przede wszystkim Ustawy o języku ukraińskim. Ukraina pozostaje jedynym krajem w Europie z tak upośledzonym stosunkiem do języka ojczystego (państwowego!!!). Żadnymi dziesięcioletnimi (wiekowymi) programami czy listkiem figowym decyzji Sądu Konstytucyjnego (2018 r.) sprawy się nie naprawi, jeśli ignorowane są Konstytucja Ukrainy, decyzja Sądu Konstytucyjnego z 14 grudnia 1999 roku, a partie, frakcje, deputowani wolę polityczną i obowiązek moralny wymieniają na drobnostki przyszłych interesów wyborczych. W warunkach wojny, dobiwszy „do samego skraju…”, tak i nie zdołano zatwierdzić narodowego programu państwowego „Ukrainiec zagraniczny”. Rzeczywiście, to „po raz pierwszy”, jak lubią deklarować „nowe twarze”, kiedy zamieniono program na deklaratywne memoranda dwóch ostatnich Rządów. Nie wykonano (oprócz głośnych oświadczeń) zobowiązań koalicyjnych również w kwestii stworzenia Ukraińskiego Instytutu dla wzmocnienia podmiotowości państwa w przestrzeni światowej. Natomiast zamykanie ukraińskich konsulatów tam, gdzie mieszkają autochtoniczni Ukraińcy (Suczawa, Rumunia; Preszów, Słowacja; Władywostok, Rosja; Parana, Brazylia i in.), tylko potwierdza brak należytej ukrainocentrycznej polityki państwa. Argumenty o deficycie środków są faryzeizmem, ponieważ tylko w ciągu ostatnich trzech lat na partie parlamentarne z budżetu ukraińskiego wydzielono 391 mln hrywien (2016), 442 (2017), ponad 500 mln hrywien (2018). Urzędnicy przedsiębiorstw państwowych otrzymują niezasłużone (w warunkach zubożenia narodu, wydania zaledwie 0,5 książki na głowę mieszkańca) premie, nagrody na miliony dolarów. Dwa lata informacja o zadłużeniu wobec budżetu ukraińskiego (40 mld dolarów!!) przez 20 rodzin oligarchicznych tak i pozostała informacją. Dlatego najpewniej warto mówić o deficycie sumienia i odpowiedzialności za los państwa i narodu. Bo nie przystoi „pierwszemu szeregowi” w czasach agresji, ludzkich tragedii podmieniać sprawę ukraińską na strawę ukraińską. Analiza współczesnej polityki świadczy o priorytetowości interesów narodowych, zachowaniu i rozwoju własnych tradycyjnych modeli kulturowych, samostanowieniu narodowego „Ja”. Sytuacja ostatniego okresu w światowej polityce globalnej tylko potwierdza tendencję wzmacniania roli państw narodowych. Musimy wiedzieć i dbać o to dla dobra Ukraińskiego postępu, którego symbolem w naszych postrzeganiach jest Iwan Dracz.
Heorhij FILIPCZUK
Iwan Dracz: “Państwo narodowe musi mieć ideologię narodową. To przede wszystkim. Odkąd istniejemy państwowo, próbowaliśmy mieć jakieś narodowe drogowskazy. Język narodowy, kultura narodowa — w postaci jakichś konkretnych spraw. Czy zawsze się to udawało? Ot, powiedzmy, próbowaliśmy mieć przynajmniej radę ds. polityki językowej przy Prezydencie! Dwukrotnie ją zakładano, ale dwukrotnie znikała “w nicość”. Ostatnim razem została zlikwidowana za wicepremiera Semynożenki. A ta rada wpływała na politykę językową, ponieważ zapraszaliśmy — to z Charkowa, to z obwodu sumskiego, to z obwodu odeskiego — przedstawicieli władz lokalnych, aby mieli choć jakąś odpowiedzialność przed Kijowem i choć coś robili. Potem to zaniedbano, upadło, jak i wiele innych inicjatyw społecznych i propozycji. Mam udział w wielu organizacjach społecznych. Jak niemiłosiernie ciężko jest tym organizacjom istnieć! Po prostu nie można sobie tego wyobrazić... A to w państwie, które, zdawałoby się, powinno wspierać takie organizacje, ponieważ wykonują one tę pracę, której nie wykonują ministerstwa edukacji, kultury... Kiedy się człowiek zastanowi, to jest to po prostu haniebne w swej istocie...”
Iwan Dracz: “Świadomie szedłem na te kontakty z naszymi najwybitniejszymi nazwiskami, bo chciałem zrozumieć — jacy oni są, co znaczą w swoim czasie, w swojej epoce. Potem chciałem zrozumieć, z czego sam się składam. Bo, jak każdy z nas, składamy się częściowo z tych duchowych poprzedników i bardzo wiele od nich wzięliśmy. Kiedy wspomnieliście o Mykole Witalijowyczu Łysence, to ten człowiek genialnego daru został pobity jeszcze bardziej genialną hipostazą (to moja wersja) — ukraińską pieśnią ludową. Pieśń go złamała — to znaczy, jego konserwatorium w Lipsku, jego europejskie wykształcenie... Ukraińska pieśń ludowa jest na tyle wielka, na tyle genialna, że nie pozwoliła w pełni rozwinąć się jego wielkiemu europejskiemu talentowi jako takiemu. Pracując nad otwarciem pomnika Kotlarewskiego w Połtawie, Łysenko zajmował się tym, czym zajmuje się obecnie “Proświta”, Związek Pisarzy, Ministerstwo Kultury (powinni się zajmować!). Przejmował się konkretami strasznej codzienności. Życie ludzkie składa się z codzienności, z rutyny, ale kiedy tej codzienności nie prześwietlisz piekielnym ogniem swojego narodowego istnienia, — wtedy ona również nic nie znaczy”.
Tłumaczenie maszynowe
19 czerwca w Teofanii zatrzymało się serce wielkiego ukraińskiego poety i działacza politycznego Iwana Dracza. Bez Iwana Dracza nie powstałby Ludowy Ruch Ukrainy, organizacja polityczna, dzięki której w Radzie Najwyższej utworzono frakcję „Ukraiński Ludowy Ruch”, której staraniami 24 sierpnia 1991 roku ogłoszono Niepodległość Ukrainy. Iwan Dracz jako jeden z założycieli Ludowego Ruchu Ukrainy był organicznie zjednoczony z dysydentami, którzy otwarcie występowali za obaleniem reżimu sowieckiego. Iwan Dracz to jeden z założycieli nurtu szistdesiatnykiw w naszej literaturze. W XX wieku wśród najwybitniejszych ukraińskich pisarzy, takich jak Pawło Tyczyna, Mykoła Bażan, Ołeś Honczar, a także szistdesiatnykiw — Wasyla Symonenki, Wasyla Stusa, Liny Kostenko — stoi imię Iwana Dracza. Był prawdziwym tytanem, encyklopedystą, który doskonale znał literaturę światową. Iwana Dracza szanowali wybitni działacze kultury zachodu i wschodu świata. Popularność Iwana Dracza na Ukrainie stała znacznie wyżej niż sława jego rówieśników i jego otoczenia. Miał odwagę mówić prawdę w oczy komunistycznym przywódcom Ukrainy — W. Szczerbyckiemu i W. Szewczenko. Dziedzictwo twórcze Iwana Dracza nie może odejść wraz z nim w przeszłość. Nowe życie Iwana Dracza zaczyna się w warunkach, gdy jest on niezwykle potrzebny naszemu narodowi, który już jest, ale póki co tylko formuje się jako naród europejski. Dzięki Iwanowi Draczowi stoimy obecnie na progu wstąpienia do Unii Europejskiej i NATO. Iwan Dracz zawsze był działaczem światowego formatu, który wzywał do jednoczenia się z zachodnim światem. Do najwyższych osiągnięć naszej kultury w dziedzinach naukowego zaznajamiania się z literaturami całego świata oraz przekładu artystycznego należą utwory Iwana Dracza, które trzeba na nowo czytać i studiować. Iwan Dracz to nasze ukraińskie „Ja”, które nie może zostać wykreślone przez nikogo z przyszłych wydarzeń naszej historii. Organizacja społeczna „Inicjatywa społeczna budowy pomnika Iwana Franki w Kijowie” wyraża kondolencje bliskim Iwana Dracza. To wielka strata dla nas. Iwan Dracz był aktywnym uczestnikiem naszej inicjatywy społecznej, od pierwszych dni przewodniczył Radzie Opiekuńczej. Już na pierwszym spotkaniu gorąco poparł ideę postawienia pomnika Kamieniarzowi w Kijowie. My, jego przyjaciele, nigdy nie zapomnimy Iwana Dracza jako naszego nauczyciela i wychowawcy w służbie narodowi ukraińskiemu. Przewodniczący Zarządu Dmytro Pawłyczko Członkowie Zarządu: Serhij Halczenko, Lilija Hrynewycz, Stanisław Dowhyj, Mykoła Żułynski, Petro Zasenko, Jarosław Jackiw
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro PAWŁYCZKO
Pojawienie się Iwana Dracza jako poety w środowisku radzieckich, nie tylko grafomanów, ale i utalentowanych literatów, wywołało niechęć do jego niespodziewanego, nowatorskiego pisarstwa metaforycznego. Zrozumieli go klasycy, ale nie od razu i nie wszyscy. A gwiezdna godzina życia Iwana Dracza — jego wiodący udział w walce przeciwko komunistycznemu reżimowi — przygotowywana była przez jego encyklopedyczną oczytanie i niepokorne z natury zachowanie. Iwana Dracza, studenta, skreślono z listy studentów Uniwersytetu Kijowskiego im. T. Szewczenki… I wtedy postanowiłem niezwłocznie przenieść się do Kijowa. Zachwycałem się Iwanem Draczem, kochałem go i broniłem przed literackimi wrogami. Wraz z życiem Iwana Dracza urwała się główna twórcza i ludzka linia mojego życia. A wszystko to, co najważniejsze w życiu Iwana Dracza, wydarzyło się wtedy, gdy powiedział mi: „Ty tworzysz Towarzystwo Języka Ukraińskiego, to dobrze, ale nam pora tworzyć organizację polityczną dla wyzwolenia Ukrainy”. Iwan Dracz był wtedy przewodniczącym Kijowskiej Organizacji Pisarzy. Wśród pisarzy byli już gotowi i tacy, którzy rwali się do działalności politycznej — przeciwko Moskwie. I wtedy wraz z Draczem odwiedziliśmy w Kijowie Mychajła Horynia, mojego przyjaciela, dopiero co wypuszczonego z więzienia. Dwanaście lat Mychajło Horyń wycierpiał w więzieniach, jako dysydenta znała go już myśląca Ukraina. Mychajło Horyń przyjechał ze Lwowa, mieszkał w mieszkaniu Bohdana Macelucha, znanego mikrobiologa, którego żona była siostrą żony Mychajła Horynia. W domu, u Bohdana Macelucha, odbyło się historyczne spotkanie Iwana Dracza z Mychajłem Horyniem. Iwan Dracz zapytał: „Czy Wy, Mychajle, poprzecie pisarzy, kiedy stworzą na wzór litewskiego frontu Front Ukraiński?”. Mychajło Horyń powiedział: „Poprę. Ale może nie Front, a Ruch?”. Tak narodziła się idea Ludowego Ruchu Ukrainy, a geniusz Iwana Dracza jako myśliciela politycznego, przewodnika Ludowego Ruchu, ujawnił się w jego wystąpieniu na zjeździe założycielskim Ludowego Ruchu 8 września 1989 r. W tym Słowie Iwana Dracza przedstawiono obraz rozdartego, rozczłonkowanego przez rosyjskich szowinistyczno-komunistycznych ideologów narodu ukraińskiego. Ale jednocześnie w tym Słowie pokazano, że nasz naród jest „czuły i wesoły, zadziorny i śmieszny, podeptany i niezniszczalny, samoironiczny i żartobliwy, samożerny (bo małoros) i wszechzniszczalny (bo „obywatele wolnego, międzynarodowego świata” — M. Chwylowy), w nim cała gama, cała swoboda młodej, niezależnej od nikogo radzieckiej republiki… On cały należy do euforii wolności i niepodległości”. Wołodymyr Jaworiwski na tym zjeździe tak samo zwracał się do narodu ukraińskiego, pytając: „Cóż my za naród taki?”. A Iwan Dracz malował nasz naród wszystkimi barwami jego pozytywnych i negatywnych cech. Iwan Dracz zdołał połączyć antymoskiewskie powstanie Mykoły Chwylowego z najważniejszymi wersami Tarasa Szewczenki. „Przed samobójstwem Chwylowy pytał siebie: „Czyżbym był zbędnym człowiekiem, dlatego że kocham bez pamięci Ukrainę?”. I ten stopień wyznania był już bliski temu samospaleniu, które wydało z siebie wieczne słowa: „Ja tak ją, ja tak kocham Moją Ukrainę ubogą, Że przeklnę świętego Boga, Za nią duszę zgubię!”. Iwan Dracz w swoim Słowie o narodzie ukraińskim zdołał zacytować Biblię i przesłanie do nas od Ołeksandra Dowżenki. A w tym przesłaniu przekazano degradację małorosów, którzy szczycą się tym, że spalają żywcem nacjonalistę-banderowca. A ten spalany wojownik UPA umiera z okrzykiem „Sława Ukrainie!”. Iwan Dracz — to żywe, niezniszczalne zjawisko w historii narodu ukraińskiego, który sam siebie szuka, odzwierciedla, ubóstwia i przeklina. Nie przez bezmyślne, puste wezwania trybunowych patriotów zwraca się Iwan Dracz do swojego rodu i narodu. Wystąpienie jego, już uznanego przewodniczącego Ludowego Ruchu Ukrainy, niespodziewanie kończy się niepokojącym, smutnym pytaniem: Lecz już tysiąclecia nami toczą, Lecz wieczność czarna bije bez skruchy. Co nami urodzi? Nami i zaorze!.. Nie ma narodu — to po co życie?! Podbiegłem do Iwana Dracza, objąłem go i zapytałem: „A czy nie za smutne jest twoje pytanie: „Nie ma narodu — to po co życie?”. A on: „Narodowi należy mówić najstraszniejszą prawdę o nim. A ta prawda jest taka, że jego, tego narodu potężnego, u nas jeszcze nie ma. Jeśli pragniesz jego ducha wzbudzić do życia, mów mu prawdę!”. Jako człowiek wielki duchem, Iwan Dracz, bywało, mylił się, ale na szali historycznej sprawiedliwości przeważą nie błędy, a dobre, niezapomniane czyny. 21 czerwca 2018 r.
IWANOWI DRACZOWI (po przeczytaniu książki „Ogień z popiołu”)
Iwanie, pożałuj mnie! Jestem starszy, Lecz nie smucę się tak ciężko jak ty! I wiek u ciebie jeszcze nie patriarchów, By słyszeć ciężar grobowej płyty. To jeszcze nie noc, to tylko czarna nitka Leciała i zahaczyła o wierzbę. Ja wiem, do dziś jeszcze dziewczęca łydka Młodzieńczy wzrok oślepia tobie… Przeczytałem twoją smutną książkę, I serce zabolało. Gdzież ty jesteś, Mój młody telizyński opryszku, Mój Mozarcie i mój Le Corbusierze?! Czy nie zawcześnie twój wielki smutek Nam podsypuje do kielicha piołunu? Czy nie zerwała się śruba od przekrętów, Gdy diabeł mówi: „Daj, zakręcę!”. Zakręciliśmy my, ale zakręciło i nami. Straszniejszych łez nie widziały wieki, Jak te, które za swoimi kajdanami Je wylewają wolni niewolnicy. Nie trzeba im ani mowy, ani wolności, Ani dumy, ani hymnu, ani herbu, Daremnie naszych nerwów elektrody Budziły płomień w krwi niewolnika! A może i nam zapłakać z rozpaczy (Bo kto poeta na wolności? Wierszopis!) I zawołać z powrotem moskiewską watahę — Niech rozepnie, niech pochowa nas, Niech przerzuci nasz ogień w próchnienie, Obróci w śmierć nasz niepokorny lot, Niech męka prawo da na zmartwychwstanie, Bo tylko zmartwychwstały ceni się poeta! Chciałem cię ja pocieszyć, mój bracie, A poniosło, widzisz, o tam dokąd. Gdybym ja u ciebie mógł sobie zabrać Choć połowę boleści i biedy, To może byś uśmiechnął się, lecz nie do mnie, A do swojego losu, co w żałobie, W czas люте i błogosławiony Wolności sztandar dał nieść tobie.
1996 r.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych
O roli i miejscu tej Osobowości w nowożytnej historii Ukrainy jeszcze będziemy pisać. Ale później. Rozważnie i głęboko. A na razie każdy, kto blisko znał Iwana Fedorowycza, ma pierwsze emocjonalne obrazy-migawki, które utkwiły w pamięci. Mam ich cały szereg. Miałem szczęście ściśle współpracować z byłym pierwszym przewodniczącym Państwowego Komitetu ds. Prasy w czasie mojej redakcji w czasopiśmie „Drukarstwo”, nierozważnie zaniedbanym przez jego następców, oraz podczas pełnienia obowiązków eksperta państwowego programu „Ukraińska książka”. Ale na pierwszym miejscu ożywają spotkania ze studentami-dziennikarzami i redaktorami w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Kultury i Sztuki. W ostatnich latach chętnie odpowiadał na moje propozycje, by po raz kolejny „zapalić młode serca”, z przyjemnością przychodził do sali 506, wypełnionej po brzegi. Dryw, emocje, iskierki zachwytu w młodych oczach, panowanie poezji i mądrości, szczere i odważne słowa do rozbudzonych i otwartych dusz, kolejki po autograf na stronach tytułowych jego książek...
Iwan Drach pisze swoje życzenia w notatkach studentów-dziennikarzy KNUKiM-u. Kiedy brakowało książek, studenci zgodnie podawali sobie swoje notatki, aby klasyk-literat i prawdziwy mąż stanu napisał kilka osobistych życzeń. Nikomu nie odmawiał. Sam widziałem: każdemu pisał osobno. Tak, by zapadło w pamięć, by chwytało za serce... Takie właśnie chwile uwiecznił student-fotograf dla historii. Tu, na zdjęciu, jest kolejne i, niestety, ostatnie spotkanie moich wychowanków z żywą Ukraińską Legendą na ulicy Konowalca 36. Działo się to w ciepły wrzesień 2016 roku. Żałuję teraz, że w zgiełku próżności nie zdążyłem tych zdjęć dostarczyć tam, gdzie powinny były trafić...
Kolejny utalentowany, mądry, mężny i patriotyczny Wielki Ukrainiec, który nieustannie i uparcie tworzył Ukrainę po ukraińsku, odszedł od nas... Kto przyjdzie na zmianę takim?
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Żulyński, dyrektor Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik
Już nigdy więcej słoneczny poeta nie będzie sprzedawał słońca poezji — „…pomarańczowego, napiętego, z niepokojącymi muzycznymi oczami”. Zaszło w zaświaty Draczowe „słońce wiary” i „słońce miary”, poczerniało „słońce smutku”, z którego, jak wierzył 25-letni poeta, „…wykiełkuje okrutna mądrość w złotych kroplach”. Ale jego pomarańczowe słońce, poezja, która będzie wybuchać obrazowymi protuberancjami w sercach jakichś chłopców i dziewczynek, i którą będą odkrywać dla siebie, „aby na zawsze stać się słonecznikiem” w świecie poezji, nie zgasło i nigdy nie zgaśnie. …Siedziałem przy jego łóżku w sali nr 240 szpitala klinicznego „Feofania” w sobotni poranek, głaskałem jego ramię, widziałem, jak ciężko mu oddychać i jak ciężko mówić. Iwan Drach otwierał oczy i odwracał głowę w moją stronę, cicho i krótko pytał: „No, jak tam twoi chłopcy?”, a ja spieszyłem się, by jak najdłużej opowiadać o swoich wnukach. Długo milkł, i myślałem, że zasnął. Ale znów otwierały się oczy i z jego ust powoli wydobywało się kilka zdań: „Dalej myślę nad scenariuszem filmowym o Dowżence. Leżę i myślę. I widzę Dowżenkę, jego baby, Stalina”. — Jak nazwie się twój scenariusz? — pytam. — „Stalin, Dowżenko i baby”… Bolesne było patrzeć, jak z trudem przychodzi mu każde wypowiedziane słowo, jak utrudniony jest jego oddech, więc starałem się jak najdłużej opowiadać o różnych sprawach, między innymi o tym, jak idzie przygotowanie do druku jego „etiud z pamięci” zatytułowanych „Złoty kozioł”. Utkwił mi w pamięci ten dzień 18 kwietnia tego roku, kiedy Iwan Drach w swoim mieszkaniu w mieście zaproponował: „Chcesz, to ci coś poczytam. Chodźmy”. Weszliśmy do dużego pokoju, Iwan Fiodorowicz usiadł w fotelu na kółkach, wziął ze stolika kilka kartek i zaczął czytać: — Ganko, nie wiem, co z nią zrobić? — A co z nią? — Trzeci dzień nic nie je. Manka patrzyła na Ganke jak na swoją wybawicielkę. — A co dasz za radę? — Dziesięć jajek dam. — Koza chce kozła — moje mniemanie! …Iwan czytał, pytająco zerkając na mnie, jakby mówił: „No, jak ci się podoba ta historia?”, a ja słuchałem i śmiałem się tak, jak kiedyś w dzieciństwie — od dawna nie śmiałem się tak do łez. Śmiał się też Drach, smakując tak soczyste dialogi. Przeczytał wtedy jeszcze jedną nowelę — „Stalinowskie szczęśliwe dzieciństwo” — tak zamierzał nazwać przyszłą książeczkę etiud z powojennego dzieciństwa. Następnym razem, kiedy znów odwiedziłem Iwana Dracha, przeczytał jeszcze dwie etiudy: „Być takim jak Stalin!” i „Chrośka”. Znów się śmialiśmy, a ja cieszyłem się, że Iwan Fiodorowicz przygotowuje tę książeczkę wiejskich wspomnień-nowel do druku. Pochwalił się, że czytał je już Petro Perebyjnis: „Jest dobrym redaktorem. Ufam mu. Radzi nazwać książkę «Złoty kozioł». A Witalij Sperkacz nawet zamierza nakręcić film o złotym kozle”. Podczas ostatniego spotkania z Iwanem Draczem w „Feofanii”, przy jego łóżku, starałem się go rozweselić, pocieszyć tym, że jego przyjaciel, sławny malarz Wasyl Perewalski ukończył ilustracje do książki, że Petro Perebyjnis dokonał ostatniej redakcji i że Wołodymyr Szowkoszytnyj przekazał już do druku rękopis „Złotego kozła”. Iwan leżał z zamkniętymi powiekami, milczał, ciężko oddychał, ja też umilkłem, a w głowie nieustannie roiły mi się wiersze z jego wiersza „Pochowajcie mnie w Teliżyńcach”, napisanego jeszcze w 1996 roku: W Teliżyńcach świat mi się tuli, Smak wody i dowcip dziadków. Każdy ptak, każda uliczka Pragnie mnie już sto wieków. ……………………………. ……………………………. Pochowajcie mnie w Teliżyńcach — Tam nigdy nie umrę… Odganiałem te wersy w myślach, starałem się nie myśleć o najgorszym — nie, to niemożliwe, nie powinno się zdarzyć — Bóg nie dopuści, by taki talent, genialny poeta, wyjątkowy scenarzysta, tłumacz, społeczno-polityczny, narodowy przywódca opuścił ten świat. To nie może się stać. Drach musi jeszcze żyć i żyć, tyle w nim niezrealizowanego… Kilka tygodni temu pochwalił się, że scenariusz filmu poświęconego Hryhorijowi Skoworodzie jest już praktycznie gotowy, wspominał, jak w Domu Twórczości w Irpieniu pisał wraz z Iwanem Mykolajczukiem scenariusz o Mykole Łysence: „Chciałem sam ten film wyreżyserować. Zawsze marzyłem, by zostać reżyserem filmowym. Często w wyobraźni kręcę scenę: Mykoła Łysenko wyskakuje z kijowskiego tramwaju, chwyta się za serce i pada… Tak umarł ten genialny człowiek, który zamęczył swoje serce przyziemnymi ukraińskimi sprawami”. Ale czy to były przyziemne sprawy, powiedzmy, organizacja odsłonięcia pomnika Iwana Kotlarewskiego w Połtawie czy odrodzenie i popularyzacja ukraińskiej pieśni ludowej? W kinopowieści „Kijowska fantazja na temat dzikiej róży-szypszyny” Iwan Drach z wysokim artyzmem przedstawia to pełne poświęcenia zaangażowanie genialnie uzdolnionego Mykoły Łysenki w „konkretykę strasznej przyziemności”, tak ważną dla Ukrainy, dla kultury narodowej. Te codzienne, kłopotliwe sprawy, których rozwiązaniu kompozytor poświęcił swoje życie, były, według Iwana Dracha, rozświetlone piekielnym ogniem narodowego samopoświęcenia. Oczywiście nie przyziemnymi, lecz historycznie decydującymi były takie wydarzenia w życiu poety-nowatora, jak powstanie Ludowego Ruchu Ukrainy na rzecz przebudowy, organizacja Kongresu ukraińskiej inteligencji, objęcie przewodnictwa Towarzystwa „Ukraina-Świat”… Podobnie jak Mykoła Łysenko, Iwan Drach nadwerężył serce, szamocząc się w wirze spraw społecznych i politycznych, w nurcie duchowym decydujących dla literatury i sztuki narodowej ideowo-światopoglądowych wytycznych. A kiedy potężna fala ogólnoukraińskiego Ruchu, którego sztandarem stanie się Iwan Drach, wyniesie jego imię na wysokość narodowego symbolu walki o naszą wolność i niepodległość, nieraz będzie przypominał sobie owo proroczé widzenie, sprzed lat wyrzucenia go z Uniwersytetu Kijowskiego i służby w wojsku: „Jakby mnie niesiono, przebitego, na trójzębie, jak na widłach, niesiono jak sztandar, a ja boję się upaść i trzymam się zębów, bo tysiące ludzi idą za ukrzyżowanym na trójzębie, jak za sztandarem…” W ostatnich latach, kiedy świadomie dystansował się nieco od polityki („Głupia polityka, wiem…”), Drach znów zajął się kinem, chociaż on, wierzący w kino, nigdy nie porzucił pierwszej wiary — poezji. Pamiętam, w marcu 2006 roku jechaliśmy, Iwan Drach i Mykoła Maszczenko, na Wołyń — na prezentację w Uniwersytecie imienia Lesi Ukrainki ich filmu „Idę do ciebie”, scenarzysta Drach, reżyser Maszczenko. Minęło prawie czterdzieści lat, odkąd napisał Iwan Drach kinopowieść o jednym z najbardziej dramatycznych epizodów życia Lesi Ukrainki. W drodze do Łucka w samochodzie Iwan Drach wspominał, że nie udawało mu się znaleźć reżysera do tego filmu — zamierzał sam go nakręcić, bo miał dobrą praktykę u Siergieja Paradżanowa i Jurija Illienki przy zdjęciach do filmu „Cienie zapomnianych przodków”. Gorący, emocjonalnie burzliwy Mykoła Maszczenko opowiadał, jak Drach namawiał go, by wziął się za realizację filmu według tej kinopowieści i jak po zachwyceniu scenariuszem wyobrażał sobie obraz Lesi Ukrainki w czerni i bieli na ekranie, w zbliżeniach, ze szczególnym akcentem na wyrażaniu stanów duszy spojrzeniem, oczami. Artystyczny los kinopowieści nie wyobrażał sobie Iwan Drach bez urzeczywistnienia w obrazach filmowych. Choć każda z jego kinopowieści jest artystycznie dopracowanym, samodzielnym dziełem sztuki. Jak określić gatunek tych oryginalnych dzieł literackich, które Iwan Drach nazywał kinopowieściami? To i kinopowieść, i historia filmowa, i scenariusz, i dzieło artystyczno-dokumentalne… Przypomnijmy je: „Studnia dla spragnionych”, „Kamienny krzyż Iwana Diducha, zwanego Złamanym”, „Idę do ciebie”, „Dziadek z lewego skrzydła, czyli Sołomjańska historia”, „Zaginiony list”, „Kijowski amulet, czyli Liczby”, „Kijowska fantazja na temat dzikiej róży-szypszyny”, „Chleb do chleba, czyli Wasylina-matka”, „Wieczory na chutorze koło Dykanki”. A jeszcze marzył Iwan Drach o ekranizacji swojej „dokumentalnej dramy-kolażu w dwóch częściach, odtworzonej na podstawie listów, wspomnień i wierszy, donosów i zarządzeń, które dotyczyły T. H. Szewczenki, jego pogrzebu na Czernieczej Horze”, pod tytułem „Góra”. Wtedy też, w podróży na Wołyń, Iwan Drach omawiał z Mykołą Maszczenką problemy, które pojawiły się w związku z ekranizacją wyjątkowego — 42 lata więzień i obozów koncentracyjnych! — losu ukraińskiego katorżnika Danyły Szumuka. Kino aż do ostatniego dnia jego życia nie opuszczało Iwana Dracha, choć nie stłumiło w nim pragnienia twórczego samorealizowania się w słowie poetyckim. Nieokiełznane pragnienie samorealizacji w słowie już dawno, na początku lat sześćdziesiątych XX wieku, nadało jego twórczej wyobraźni i fantazji tak kosmiczny rozmach, że do dziś zdumiewa burzliwe, metaforycznie paradoksalne pojmowanie przez Dracha siebie i świata, filozoficzno-kontemplacyjne i ironiczno-sarkastyczne przeczucie sensu własnego istnienia. Ogrom jego twórczych osiągnięć w różnych gatunkach — w wierszach, poematach liro-epickich i dramatycznych, w powieściach — zachwyca i świadczy o bogactwie duchowego świata niezwykle dociekliwego artysty, spragnionego pojmowania tajemnic kosmicznego i ziemskiego życia, ludzkiej duszy i przyrody, jego dążenia do wykrzesania iskry z paradoksalnego zderzenia tradycyjnego i nowatorskiego, nowoczesnego, intuicji i osiągnięć nauki ludzkości… Artysta — nie ma skostniałych norm. On sam jest normą, on sam w swoim stylu… Iwan Drach śmiało tworzył nowe formy poetyckie, rzeczywiście był dla siebie normą, niepowtarzalnym, oryginalnym „w swoim stylu”. Często musiał „wpychać” odrażające słowa w odrażające strofy — bezlitośnie, z sarkastycznym gniewem piętnował swoich współczesnych, przede wszystkim polityków, i nie mniejszą bezlitosnością dokonywał katowania samego siebie, wypalając „…do czarności żurawia // Swoją przeklętą, rozpaczliwą duszę…” …Pierwszego czerwca tego roku Iwan Drach podpisał mi swoją książeczkę wierszy „Dożyć do słowika”. Odpowiedział, że taką nazwę dla tego zbioru „wyśpiewał” mu słowik, który w Koncza-Ozernej osiedlił się w jego domu — w rynnie. Słowik mieszka w rynnie W słowiczym porywie On mi za każdą chwilę Trelami wyśpiewuje i trzaska. Doczekał poeta tegorocznego wiosennego słowiczego śpiewu, ale nie było mu dane posłuchać śpiewu słowika-lokatora. Jak i zobaczyć „skrzydlate cudo białopienne” — kwitnienie trzeciego krzewu jaśminu w jego ogrodzie. Przekazywałem mu pozdrowienia od obficie kwitnącego bzu, od jego samotnego psa Bruna, który wieczorami leżał pod bramą, czekając na gospodarza, opowiadałem, jak bujnie kwitnie jego jaśmin, o którym Iwan Drach napisał w wierszu „Wojna z jaśminem”: O pamięci! Głupia, zetrzyj, A nie zetrzesz — to nie gniewaj się!.. Ale przecież został trzeci krzew. A on kwitnie za troje dusz… Poeta słuchał, milczał, rzadko kiwał głową… Być może w jego pamięci pojawiał się biały kwiat bzu na jego podwórku albo to, jak zaciekle i ostro walczył z krzewami jaśminu, bo wydawało mu się, że jego serce dusi ich aromat. A później będzie się sobie wyrzucał tę wojnę i cieszył się, że pozostał żyć i kwitnąć ten trzeci krzew, że został białopienne kwitnąć na osiedlonym podwórku i za jego duszę.
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
Był najbogatszym na Ukrainie. Żyjesz wśród tysięcy ludzi i w zgiełku doczesnym bywa, że nawet nie zdążysz uważnie przyjrzeć się ich twarzom czy zastanowić nad ich losami. I nagle nadarzy się taka chwila, kiedy niespodziewanie spojrzysz na człowieka i jakby po raz pierwszy go zobaczysz, wsłuchasz się w jego słowa i zrozumiesz: wcale go nie znałeś. Półautomatyczne, etykietalne komunikowanie się nie mówiło wam nic o sobie nawzajem. Tak stało się u mnie z Borysem Woźnyckim. Poznaliśmy się podczas pracy w Komitecie Szewczenkowskim. Wysoki, postawny i powściągliwy mężczyzna wydawał się samotny w naszej hałaśliwej grupie. Gorąco dyskutowaliśmy o pretendentach do nagrody, każdy nie ukrywał swoich sympatii i antypatii. A on zamyślony milczał, jakby nawet nie słyszał naszych sporów. Tylko od czasu do czasu ledwo zauważalnie, samymi kącikami ust uśmiechał się do tylko sobie znanych myśli. Wydawało się, że pośród grupy dzieci znalazł się dorosły mężczyzna, który wszystko rozumie i do wszystkiego odnosi się cierpliwie, bo zna wszystkiemu prawdziwą cenę. Na posiedzeniach komitetu on również przeważnie milczał. Tylko od wielkiego dzwonu mógł rzucić jakieś słowo. Nigdy nie występował za nikim z kandydatów na laureatów ani pozytywnie, ani negatywnie. A jak głosował, to nie wiadomo — głosowanie w komitecie jest tajne. Jednym słowem, Borys Woźnycki tak i pozostawał „rzeczą w sobie” nie tylko dla mnie. Chyba że bliższe były u niego stosunki z dawno znanymi lwowianami Romanem Łubkiwskim i Andrijem Bokotejem. Pewnie pozostałby dla mnie Borys Woźnycki nie żywym człowiekiem, a tylko aluzją do samego siebie, gdyby nie nasza podróż do Równego. Spektakl według poematu Liny Kostenko „Beresteczko” w tamtejszym teatrze obwodowym był wysunięty do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej. Komitet wyposażył do Równego swój „desant”, w którym byli Roman Łubkiwski, Łarysa Kadyrowa, Mykoła Żułynski, Iwan Marczuk, Borys Woźnycki oraz autor tych słów. Po obejrzeniu spektaklu, jak to bywa, była przyjacielska kolacja razem z aktorami i władzami obwodowymi. Kiedy wyczerpały się wszystkie rytualne toasty i popłynęła swobodna rozmowa na różne tematy, milczący dotąd Woźnycki zaczął mówić. Opowiedział, że tutaj, w Równem, w czasie wojny, był na koncercie ukraińskich bandurzystów. Piętnastoletni wieśniak przeczytał ogłoszenie o tym wydarzeniu. Wstęp na koncert — tylko dla Niemców. Woźnycki w szkole lubił język niemiecki (nawet utwory literackie próbował w nim czytać). Więc nie miał żadnego problemu, by porozumieć się po niemiecku. Patrzył na twarze oficerów, którzy przechodzili obok niego i próbował odgadnąć właśnie tego, do którego można się zwrócić. Jedna z twarzy wzbudziła w nim zaufanie i zagadał do Niemca. Powiedział, że bardzo chciałby usłyszeć ukraińskich kobziarzy. Intuicja nie zawiodła Woźnyckiego — Niemiec zabrał go ze sobą do teatru, gdzie chłopak po raz pierwszy w życiu z zachwytem słuchał kobziarzy. Dalej podchmielony Woźnycki rozgadał się jeszcze bardziej. Powiedział: sam sobie się dziwi — on i weteran UPA, i weteran Armii Radzieckiej. Nieoczekiwane to połączenie w jednej osobie. Sam nijak nie może do tego przywyknąć. A wszystko ułożyło się tak. Chłopak był w UPA. Tam go wykorzystywano w roli zwiadowcy. A jeszcze — jako strażnika składu broni, zdobytej na Niemcach. W tym czasie front zbliżał się do Wołynia — Niemcy ustępowali. Niedługo ich tu nie będzie. W oddziale wszyscy rozumieli: wkrótce rozpoczną się walki nie tylko z czerwonymi partyzantami, ale i z regularnymi wojskami radzieckimi. Nadciągają jeszcze trudniejsze czasy. Pewnego dnia ich wszystkich ustawiono w szeregu pośrodku obozu, który mieli opuszczać, zmieniając miejsce dyslokacji oddziału. Dowódca wyjaśnił: odejdą w głębsze lasy i na jakiś czas zaszyją się tam, by uśpić czujność wroga. A dalej będą działać, jak tego będą wymagać okoliczności. Potem zwrócił się do chłopaków z plutonu młodzieżowego. Rozkazał im zdać broń i rozejść się do domów. Oni muszą żyć. Oni jeszcze nie raz przydadzą się Ukrainie. Muszą znaleźć możliwość uczenia się, zdobywać ważny fach, robić karierę. A nadejdzie dzień, kiedy ich zawoła Ukraina pod sztandary walki — zgodnie staną pod nimi. Dobrze, że nikt nie wie, gdzie oni byli. Zatem, da Bóg — nikt chłopaków nie wyda. Osobno porozmawiał dowódca z Woźnyckim. Rozkazał starannie zamaskować skład z bronią. Będzie ona przechowywana tutaj. Do lepszych czasów. Jeśli one nadejdą, Borys ma zorientować się, co z nią zrobić. O składzie, oprócz dowódcy, będzie wiedział tylko on. I nie ma prawa więcej nikomu o tym opowiedzieć. Niech ta tajemnica żyje w nim równo tyle, ile będzie trzeba. I to on po raz pierwszy — nam tutaj — opowiedział o niej. Milczeliśmy, wnikając w jego słowa. A on mówił dalej. Niedawno jeździł tam, gdzie przechowywana jest broń. Tam — wszystko w porządku. Wszystko, jak należy, nasmarowane i tak ukryte, że trudno to znaleźć. — Jak myślicie, nadszedł czas powiadomić władze o tym składzie broni? — zapytał. Milczeliśmy, wahając się. Każdy ważył coś w sobie. Niby państwo niezależne mamy; więc można by i broń wreszcie zdać… Jednak coś powstrzymuje od takiej decyzji. Bo przecież nie jeden z nas miał w duszy odczucie, którym nawet bał się podzielić z innymi: że coś nasze państwo nie bardzo przypomina prawdziwe. Jakieś quasi-państwo. Parodia państwa. Skąd mieliśmy wtedy wiedzieć, że nie minie i dziesięć lat, i
„starszy brat” z Moskwy napadnie na nas, żeby zniszczyć nawet samą ideę państwa ukraińskiego, aby wszystko, co nim się stawało, obróciło się w składnik „ruskiego miru”. Nie wiem, jak wtedy postąpił Woźnycki. Jakoś nie było okazji go zapytać, a później nagle go zabrakło. Wtedy, na tej kolacji, opowiedział też, jak został weteranem armii radzieckiej. Dzięki Bogu, nikt we wsi nie wydał młodego upowca i w mig zgarnęli go razem z rówieśnikami do Armii Radzieckiej. Mięsa armatniego chronicznie brakowało. Miał szczęście pozostać przy życiu. Tak się złożyło, że mimowolnie przyszło mu przebywać w dwóch przeciwstawnych siłach. To również długo było jego tajemnicą, którą tak samo głęboko trzymał w sobie aż do przedednia niepodległości. Wtedy, kiedy tylko zdążył wrócić do wsi, a już otoczyły go wojska radzieckie i wszystkich mężczyzn bez wyboru chwytano i wysyłano na front — Woźnycki wraz ze wszystkimi znalazł się w batalionie karnym — musieli „krwią zmyć z siebie to, że przebywali w okupacji”. Po kilku bitwach, kiedy niemal trzy czwarte karniaków wykosili niemieccy karabinierzy (karniaków nieustannie pędzono do frontalnych ataków na wrogie pozycje), Woźnyckiego przeniesiono do zwykłej jednostki. Został karabinierem 322 pułku strzeleckiego 32 dywizji strzeleckiej. Wojna się skończyła, a jego wciąż trzymali w wojsku — siedem lat „zjadła” mu armia. W tamtych czasach wydarzyły się z nim dwa ważne wydarzenia. Znalazł ikonę Świętego Mikołaja i stała się ona jego amuletem na całe życie. Ikona dla niego to nie jakiś artefakt, bo cała jego rodzina była wierząca. W dziecięcych latach był ministrantem w cerkwi, podawał księdzu kadzidło. Swoją drogą, cerkiew była autokefaliczna. Wierzącym Woźnycki pozostał na całe życie. Nawet nosząc legitymację partyjną w kieszeni. Taka makabryczność jest charakterystyczna dla „socjalistycznego sposobu życia”. Drugie ważne wydarzenie — zaprzyjaźnił się w armii z donieckim chłopakiem Serhijem Rodionowem, który podjął się uczyć go malować. I — nauczył. Woźnycki bez żadnych trudności znalazł się w murach Lwowskiej Szkoły Sztuki Użytkowej imienia Iwana Trusza, którą ukończył z wyróżnieniem. Czerwony dyplom dawał mu prawo szerokiego wyboru uczelni do dalszej nauki. Wybrał Leningradzki Instytut imienia Ilji Riepina, który był wtedy najwyżej notowaną uczelnią o tym profilu. Jeszcze przed ukończeniem instytutu zaczął pracować we Lwowskim Muzeum Sztuki Ukraińskiej. A po otrzymaniu dyplomu zaproszono go do pracy we Lwowskiej Galerii Obrazów. Roman Łubkiwski pisał o tamtym czasie we Lwowie i o Borysie Woźnyckim w nim: „Lwów powojenny, „radziecki” w tempie uderzeniowym, otworzył się przed młodzieńcem jako fantasmagoryczna rzeczywistość. Nabywając pewnych cech ukraińskości (szkoły, nazwy ulic, ożywienie życia artystycznego), inteligencja artystyczna boleśnie odczuwała dyktat totalitarnej ideologii, narzucanie wulgarno-chałturniczej „estetyki” w sztuce, nie mówiąc już o represjach wobec wybitnych działaczy kultury, niszczeniu arcydzieł malarstwa, grafiki, więzieniu w specjalnych funduszach literatury klasycznej, grabieży świątyń z totalnym przekształcaniem ich w magazyny. Będąc innym z charakteru, absolwent szkoły artystyczno-użytkowej łatwo mógłby zatrudnić się w kombinatach wytwarzających „agitację wizualną”, mógłby robić karierę jako rzemieślnik-wytwórca portretów na demonstracje „pierwszomajowe” i „październikowe””. Ale to nie byłby Woźnycki. Takich były tysiące, a on do nich nie przystawał i nigdy nie byłby w stanie się wpasować, nawet gdyby siłą zagoniono go do tej zagrody chałturników-socrealistów. Zawodowy historyk sztuki Woźnycki zaczyna próby ratowania ukraińskich artefaktów, które nie mieszczą się w prokrustowym łożu sztuki dozwolonej przez władze. Nawet w czasach ich „walki z ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem”, straty kultury narodowej od której po prostu trudno oszacować. Epoka totalnego barbarzyństwa nie ukrywała swojego zwierzęcego wyszczerzu. Nie zliczyć wszystkich zniszczonych przez reżim obrazów, rzeźb, książek, ważnych dokumentów, zabytków historycznych. Znacznie mniej ich zginęło w płomieniach II wojny światowej niż w czasie pokoju, kiedy jednak trwała wojna z samą ukraińską tożsamością. Borys Woźnycki stanął na czele Lwowskiej Galerii, której wyznaczono profil: sztuka zachodnioeuropejska (dominowało tam, oczywiście, malarstwo polskie). Władze zdecydowały dodać w galerii dział sztuki rosyjskiej. Dodali. A Borys Hryhorowycz powoli zbierał sztukę ukraińską. Swoje obrazy galerii darowali artyści, którym Woźnycki zorganizował tam wystawy, co nieco przynosili kolekcjonerzy, co nieco nawet udawało się zakupić. Tak żywiołowo i bez błogosławieństwa władzy rozrastał się dział ukraiński. Ale, zapewne, najbardziej przyciągały Woźnyckiego na wpół zrujnowane czy wręcz zniszczone zamki. Niejednokrotnie bywał w każdym z nich. Gorąco przekonywał wszystkich, że to — nie tylko historia Ukrainy, ale i jej bogactwo. Tutaj, przy okazji, podam taki ciekawy szczegół. W ogólnie biednym kraju Hiszpanii, gdzie poziom życia jest znacznie wyższy niż w ubogiej Ukrainie, napełnianiem budżetu zajmuje się minister turystyki. Ze wszystkich zakątków świata jadą turyści do Hiszpanii, aby spotkać się tam z historią i kulturą. Nasza zaś władza ani historii, ani kultury w ogóle nie bierze pod uwagę. Ponieważ w fotelach władzy przeważnie nudzą się ignoranci, a częściowo i nie-Ukraińcy, to co im mówić o hiszpańskim doświadczeniu i potężnych rezerwach finansowych Ukrainy właśnie w historii i kulturze? Oni nigdy w to nie uwierzą, bo nie mają żadnego pojęcia o tym, co to jest. W końcu to osobny temat, dla którego niezbędne jest zbieranie arsenału nie tylko gorzkich, ale i sarkastycznych gniewnych słów. A jeszcze zaopatrywanie się w zrozumienie, że do tych jednostek i tak w żaden sposób nie dotrzesz. Ciąg dalszy nastąpi. W zeszłym roku ukazała się drukiem książka wspomnieniowa Mychajła Słaboszpyckiego „Przecieranie lustra”, która już ma dobry rozgłos. Obecnie autor zakończył drugą książkę wspomnieniową „Cienie w lustrze”, która już przygotowywana jest do druku w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Czytelnikom proponujemy kilka fragmentów z niej.
Tłumaczenie maszynowe
W ubiegłym roku zespół Lwowskiej Narodowej Biblioteki Naukowej im. W. Stefanyka przygotował i wydał unikatowy trzytomnik — „Ukraiński znak książkowy XIX—XX wieku. Katalog kolekcji Stepana Dawymuki” (opracowanie i autorstwo części wstępnej Łarysa Kupczynśka, redakcja naukowa Lidija Snicarczuk). Jakiś czas po prezentacji tego unikatowego wydania, która odbyła się w bibliotece im. W. Stefanyka, spotkaliśmy się z czołowym pracownikiem naukowym Instytutu Badań Regionalnych im. M. Dolisznego, doktorem nauk ekonomicznych, profesorem Stepanem Dawymuką, aby pogratulować mu wydania tej niezwykłej książki zebranych przez niego ekslibrisów i opowiedzieć czytelnikom o działalności znanego ukraińskiego męża stanu, byłego przewodniczącego Lwowskiego Komitetu Wykonawczego lat 90. ubiegłego wieku, jego wizji obecnych wydarzeń na Ukrainie i na świecie. „Komunikując się z artystą, widzisz jego ewolucję…” — Czytam u Liny Kostenko: Najwyższą umiejętnością jest zacząć życie od początku, zrozumienie, drogę, siebie. Czy zdarzało się Panu w życiu coś kiedyś zaczynać od początku — tak jak o tym mówi wybitna ukraińska poetka? — Oczywiście, kilka razy były fundamentalne zmiany. Pierwszy poważny wybór-zmiana to to, że wybrałem Lwów, choć miałem zaproszenie do Moskiewskiego Instytutu Fizyczno-Technicznego jako laureat Wszechzwiązkowej olimpiady korespondencyjnej z fizyki. Nie wiem, jak by się stało — przecież strasznie kochałem fizykę, dosłownie o niej marzyłem, bardzo chciałem do MIFT, który jest w Moskwie. Ale ojciec surowo zabronił. Powiedział: jedziesz do Lwowa. Bo przepadniesz w Moskwie dla nas. Lata 1964—1965 to epoka, kiedy nauki ścisłe bardzo ceniono. Słowem, inżynieria. I poszedłem uczyć się do Politechniki. To była poważna zmiana. Bo gdybym poszedł na Lwowski Uniwersytet Państwowy, to, jak mi mówiono, skończysz — i będziesz nauczycielem, pójdziesz na wieś. Wtedy była unikatowa sytuacja z przyjęciami. Wyszły dwie klasy: 11. i 10. Za czasów chruszczowskich pierwszeństwo dawano kandydatom, którzy gdzieś pracowali, albo tym, którzy przyszli z armii — więc konkurs był poważny… I to zmieniło moją trajektorię życiową. Dostałem się na wydział automatyki Lwowskiego Instytutu Politechnicznego na specjalność „Przyrządy i urządzenia matematyczne oraz licząco-obliczeniowe”. Wtedy jeszcze nie było techniki obliczeniowej. To był bardzo szeroki kierunek. Bo nie tylko — zalążki techniki obliczeniowej, ale i oprzyrządowanie. Druga zmiana. Po instytucie poszedłem pracować na Politechnikę i nieźle rozkręcała się moja kariera. A w 1977 roku moi znajomi zagitowali mnie, bym przeszedł do biura konstrukcyjnego mikroelektroniki i budowy przyrządów „Mikropryład”. To też były poważne zmiany, bo przechodziłem do technicznego środowiska ludzi-projektantów. A rewolucyjne zmiany zaszły w 1990 roku, kiedy zaproponowano mi stanowisko przewodniczącego komitetu wykonawczego obwodu. — Od razu się Pan zgodził? — Nie, nie od razu. Bo byłem związany z Leningradzkim Instytutem Elektrotechnicznym, miałem bronić doktorat — takie były plany. A tu — propozycja, która w ogóle zmieniała kierunek działalności. Chociaż wtedy, w przededniu lat dziewięćdziesiątych, kiedy już poważnie przygotowywałem się w sferze ekonomii, Ihor Juchnowśkyj stworzył taką grupę, która badała ekonomię Ukrainy Zachodniej — przedsiębiorstwa, ich wolumeny produkcji, powiązania, potencjał. I to trwało dwa lata. Tak że byłem nieco przygotowany. Zawsze przecież dużo czytałem literatury światowej, w szczególności — i ekonomicznej, i miałem szersze poglądy na te rzeczy niż, powiedzmy, dyrektorzy przedsiębiorstw czy wykładowcy. Były pewne mechanizmy wewnętrzne — niezłe: przygotowanie kadr, planowanie, procedura podejmowania decyzji. Było wszystko ściśle reglamentowane i kontrolowane. Ot, gdzieś tydzień się opierałem. Choć wiedziałem, że nie wrócę do techniki, do matematyki. To mnie powstrzymywało. I tutaj, w tym momencie, Iryna Kałynęć spotkała mnie, nakrzyczała. I po rozmowie z nią zgodziłem się. — Jaki ekslibris nabył Pan jako pierwszy, kiedy miał Pan zaledwie 17 lat? — Otrzymałem kilka ekslibrisów od Petra Arsenycza (w Czernelicy mieszkał brat jego żony), który często przyjeżdżał. I poznałem go jeszcze w latach szkolnych. Więc dał mi pierwsze lekcje z krajoznawstwa. A potem, już we Lwowie, poznałem Leonida Łewyćkiego, u którego stale zbierała się cała nasza elita artystyczna. I właśnie wtedy otrzymywałem wszystkie świeże ekslibrisy, które tworzyli artyści przychodzący do L. Łewyćkiego. — Które ze znaków książkowych najbardziej się Panu spodobały? — Ekslibrisy Kryslacza — to niezwykłe miniatury: czy pod względem wykonania, czy pomysłu. Bardzo ciekawe pod względem wykonania i kunsztu — ekslibrisy Bohdana Soroki. Podobają mi się ekslibrisy hrabiów, książąt — w szczególności A. Szeptyckiego, Czartoryskich — u nas we wsi jest zamek Czartoryskich, zawsze interesowałem się tą rodziną. Są niezwykłe ekslibrisy Aksinina, który swego czasu zginął w katastrofie lotniczej. Ma bardzo swoistą manierę, niezwykle cienkie pióro, bardzo skomplikowane konstrukcje. Najciekawsze są te, gdzie istnieje harmonia między formą a treścią. Treść — jako pomysł i zrealizowany w dobrej formie artystycznej. — Czytam w artykule wstępnym: „Dawymuka uwzględnił twórcze poszukiwania konkretnego artysty”. Jak to się działo? — Tutaj czynnik czasu odgrywa swoją rolę, bo komunikując się z artystą, widzisz jego ewolucję — jak człowiek i jak artysta czuje, jak to odbija się w jego dziełach. I to zawsze jest bardzo ciekawe — moment życia artystycznego. Czasem komunikacja z artystą tworzy szerszą przestrzeń informacyjną niż same dzieła. I wtedy wychodzi na to, że dzieła — to odbicie okoliczności życiowych, wpływów, czynników. — Hałyna Stelmaszczuk wypowiedziała się na prezentacji Pana trzytomnika tak: „Zebranie tylu znaków — to praca. A oddanie go wspólnocie — to wyczyn”. Proszę powiedzieć: jak czuje się Stepan Dawymuka jako autor tego wyczynu? — Z jednej strony trochę smutno, że nadchodzi czas, kiedy rozumiesz, że trzeba już kończyć tę pracę, a okoliczności życiowe zmuszają cię do pomyślenia nad zbiorem. I jako prawdziwy kolekcjoner — podejmujesz decyzję o przekazaniu kolekcji muzeom. A ekslibrisy przekazałem do działu artystycznego Biblioteki im. W. Stefanyka, gdzie już istniał zbiór ekslibrisów okresu przedwojennego i częściowo — powojennego. I poczułem pewną ulgę i nadzieję, że ten zbiór przeszedł w pewne ręce i będzie uzupełniany. I oczywiście nie przestałem zbierać, a to, co już jest, przekazuję do biblioteki. — Roman Jaciw na tej samej prezentacji dość znacząco skonstatował: „Ile Ukraina może dać współczesnemu światu!”. Więc, jak Pan sądzi, co może jeszcze Ukraina dać światu? I ile? — Ukraina — to niezwykłe środowisko naturalne, które wychowuje niemało utalentowanych ludzi. Wielu wyjechało i osiągnęło wybitne wyniki w innych państwach. Ile jest wybitnych artystów, którzy wnieśli znaczący wkład w sztukę! Teraz na świecie zmieniła się ekonomia, na pierwszym miejscu — kreatywna ekonomia, związana z twórczością, z wiedzą konkretnych ludzi. I w tym kierunku Ukraina może mieć poważną szansę na dalszy sukces. Jaki potężny rozwój branży IT na Ukrainie! Jak oni formują swoje środowisko, tworzą oazy zupełnie innego układu ekonomicznego. „Mnie cały czas denerwuje i rozczarowuje prorosyjskość Kijowa…” — Kiedy Iwan Swarnyk, dyrektor Lwowskiej Obwodowej Uniwersalnej-
Bohdan Zalizniak i Stepan Dawymuka naukowej biblioteki, mówił, że “żadna biblioteka świata nie może szczycić się takim wydaniem”, to co miał na myśli: liczbę znaków, ich objętość czy szatę graficzną? — To widać zarówno po formie, jak i po objętości. Ten projekt robiła utalentowana profesjonalistka Inna Szkłoda. Ukończyła naszą Akademię Drukarstwa i pracuje we Lwowskim Narodowym Uniwersytecie imienia Iwana Franki, na wydziale Bohdana Kozaka. Ma zdumiewające wyczucie artystyczne, związane ze współczesnymi zasadami drukarstwa. I zasługuje, bez wątpienia, na uwagę obszerny artykuł wstępny Łarysy Kupczynskiej. Opracowała ogromną bibliografię i powiązała sztukę ekslibrisu z ogólną ewolucją ukraińskiej sztuki. — Pańscy rodzice są potomkami kozaków. Jak Pan uważa: kozactwo to pewien unikalny trend w ramach światowego społeczeństwa? — To szczególne zjawisko, które organicznie wyrosło z organicznych ówczesnych okoliczności życia społecznego Ukraińców. Często mnie drażni, gdy podkreślają, że Ukraińcy są bardzo pokojowi. Przecież rycerstwo od czasów średniowiecza dla narodu ukraińskiego było siłą napędową. I, właściwie, w tym środowisku powstała nowatorska zasada formowania państwa kozackiego. — Czy często powraca Pan myślami-wspomnieniami do Czernelicy? — Z wiekiem — coraz częściej i częściej: myślą, wspomnieniami powracam do lat dziecięcych i młodzieńczych. — Czego łatwiej było Panu się nauczyć: łowić ryby czy zbierać znaczki? — I tego, i tego. Wychowałem się w szczególnych warunkach w domu. Zapewniano zapasy wody, drewna, trzeba było narżnąć sieczki. A poza tym — byłem całkowicie wolny. — Petro Skunc trafnie, moim zdaniem, skonstatował: Jeśli władzy już i myśl przeszkadza, — Biada myśli i władzy. Komu obecnie większa biada — myśli czy władzy (bez myśli)? — Teraz mamy unikalne okoliczności. Wychodzimy z kolejnej ruiny, do której doprowadził nas reżim Janukowycza, mamy nowe okoliczności wojny, która nadzwyczaj obciąża tworzenie państwa, mamy nadzwyczajną degradację środowiska politycznego, gdzie panują wąskie klanowe, osobiste interesy. Brak trwałej konstrukcji narodowej i gruntownej reformy gospodarki prowadzi do chaosu, zwątpienia. Władzy zawsze lepiej: ma ogromne możliwości, może niezależnie rozwiązywać swoje problemy. Trudniej zwykłym ludziom. Bo wszystko to odbija się na ich rodzinach, na ich sytuacji. Nasza władza i teraz nie ma jasnego programu ewolucji Ukrainy, który mobilizowałby naród. I to wywołuje zwątpienie u młodych, i już niemało ich opuściło kraj. — “Kolekcjonowanie to choroba”, — uważa Pan. Więc kiedy Pan poważnie “zachorował”? — Jeszcze z lat młodzieńczych. Od tego już nigdzie się nie ucieknie: jeśli sprawa wciągnęła, to będzie towarzyszyć ci przez całe życie. Bo kolekcjoner jest związany nie tylko z przedmiotami kolekcji, ale i z odpowiednimi ludźmi, odpowiednim środowiskiem. To zjawisko systemowe. — Czy podziękował Pan swojemu ziomkowi, który przekonał Pana, by pozostać we Lwowie? — Ja mu nie dziękowałem. Jak się spotykaliśmy, to on zawsze się śmiał. Był dziwny przypadek. Mam bardzo wiele takich przypadków, które są jakby znakiem losu. Na przykład, jeszcze kiedy byłem studentem, spotkałem starą Cygankę. I ona, pogroziwszy mi palcem, powiedziała: “Ty, jasnowłosy Cyganie, podejdź do mnie!” Odmówiłem. Ale koledzy mnie zmusili. I ona mi opowiedziała wszystko o moim przyszłym życiu. I tak ono potem się ułożyło. Nawet przewidziała, że zmienię zawód, zostanę wielkim szefem. Wtedy było śmiesznie. Ale w pewnej mierze z czasem to się stało. — Żyje Pan — jak się chce czy jednak często trzeba “dusić mąkę”, czyli dodawać sobie otuchy? — Do wyboru na przewodniczącego komitetu wykonawczego byłem wolnym artystą — i w zawodzie, i w życiu, nikt mnie nie ograniczał. A kiedy zostałem przewodniczącym komitetu wykonawczego obwodu, — okoliczności, obowiązki sztywno, żelaznymi obręczami chwyciły mnie. — Czy wszystkie Pana nadzieje, które kiedyś w życiu się pojawiały, z czasem się spełniły?
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
— Najważniejsze było to, żeby Ukraina szybko stanęła na nogi. Na początku, w latach dziewięćdziesiątych, kiedy Kijów wlókł się w radzieckim otępieniu, moja drużyna robiła wszystko, by nadać kierunek ukrainocentryczny i cały wachlarz niezbędnych reform. Ciągle denerwuje i rozczarowuje mnie prorosyjskość Kijowa. Większość ukraińskich przywódców wychowana jest na rosyjskiej kulturze i literaturze. A ta prorosyjskość jest ogromnym hamulcem dla kształtowania się Ukrainy. Nie pozwala im określić się mentalnie, z głębi duszy. Dlatego u nas panuje hybrydowość.
— Ukrainiec z diaspory, Askold Łozynski, pyta w swojej pracy: „Dlaczego my (czyli Ukraińcy. — B.Z.) jesteśmy tacy, jacy jesteśmy?” Jak by Pan mu odpowiedział?
— To jest rezultat. Ewolucja narodu ukraińskiego w ostatnich wiekach była uwarunkowana ciężkimi zewnętrznymi okolicznościami ucisku „starszych braci”. To spowodowało bardzo specyficzną ewolucję. Utraciliśmy właściwości ewolucyjne. Ukraińców bowiem prześladowano, mordowano, niszczono. A do perfekcji rozwinęliśmy właściwości adaptacyjne. Ukraina potrafi przystosować się do wszelkich okoliczności. I to bardzo szybko. I to jest główna przyczyna naszych nieszczęść. Po uzyskaniu niepodległości trzeba było oprzeć się na właściwościach ewolucyjnych, a ich nie ma. Przecież zawsze powinny istnieć. Tymczasem u nas zostały zlikwidowane. I to zrodziło chaos, niepewność. Musimy więc wybrać drogę, na której można oprzeć się na właściwościach adaptacyjnych, wejść w międzynarodowe organizacje — UE, NATO — gdzie zewnętrzne wymogi zmuszają organizm narodowy do adaptacji.
„Los dawał mi wielkie szanse…”
— Jako przewodniczącego obwodowego komitetu wykonawczego popierali pana zarówno Iryna Kalynec, jaskrawa „szістдесятниця”, jak i pierwszy sekretarz obwodowego komitetu KPU Jakiw Pohrebniak. Co to świadczy? — Iryna Kalynec znała mnie — mój charakter, moje zasady. A Jakiw Pohrebniak poparł mnie w procesie wyborów wyłącznie na podstawie wrażenia z mojego wystąpienia. Bo wystąpienie to różniło się od wszystkich innych — konkretnością i jasnym przedstawieniem celu, zadań oraz dróg ich rozwiązania. — W jakiej sytuacji powstawała organizacja NRU, w czym brał pan aktywny udział? — Nasza organizacja w „Mikroprzyrządzie” formowała się trudno, tym bardziej że było to przedsiębiorstwo kompleksu obronnego z dużą organizacją partyjną, z potężnym „pierwszym wydziałem”. Ale to, co interesujące
…wo: wraz z kolegami, m.in. z Walerijem Kałynjukiem, legalnie, krok po kroku, tworzyliśmy organizacje podstawowe. Działo się to w ramach zmiany ideologii. To był wyjątkowy przypadek: na nasze dyskusje przychodził nawet sekretarz miejskiego komitetu partii Wołkow oraz sekretarz do spraw ideologii obkomu — i prowadzili dyskusje. Na sali obecne były tysiące pracowników. To było unikalne widowisko. Bo czegoś takiego nigdzie więcej nie było. To było zdumiewające. Po kilka godzin. Półtora–dwa miesiące. W rezultacie legalnym sposobem w zakładzie obronnym utworzyliśmy organizację podstawową Ruchu, do której weszły tysiące pracowników „Mikropryladu” wszystkich narodowości.
— Czy bycie przedstawicielem Prezydenta na Lwowszczyźnie było dla Pana trudne?
— To był wyjątkowy okres, który dał nam możliwość poważnie wpływać na Centrum, na Kijów. Trzeba było uwzględnić psychologię Prezydenta Leonida Krawczuka. Jest to człowiek inteligentny, bardzo uważny wobec kolegów i rozmówców.Ł. Krawczuk uwzględniał propozycje. Rozumiał, że u nas, na Lwowszczyźnie, kształtuje się jądro reform. I — ów ukraiński polityczny centryzm. I to dało nam możliwość bardzo poważnie wpływać na decyzje ogólnopaństwowe. Powiem tak: kandydaci na ministrów przyjeżdżali przed nominacją na rozmowę do Lwowa. Szczególny wpływ mieliśmy na kształtowanie ukraińskiego wojska. Utworzyliśmy komisję, która przygotowała pierwsze pięć ogólnowojskowych statutów, opracowała terminologię wojskowo-ukraińską i zatwierdziła to dekretem Prezydenta. Ustanowiliśmy strukturę dowodzenia wojskowego Ukrainy. Pomysł rozformowania Kijowskiego Okręgu Wojskowego i utworzenia na jego bazie Ministerstwa Obrony wyszedł od nas. Proponowaliśmy także objęcie strukturami wojskowymi obwodów wschodnich i południowych Ukrainy. Pomysł reorganizacji wyższej szkoły wojskowej także był nasz.
— Dlaczego instytucje władzy w Ukrainie „nie widziały” Bohdana Hawrylyszyna — kolosalnej postaci ukrainocentrycznej? A on kiedyś mówił: „Chcę, żeby w Ukrainie nie było biednych ludzi”.
— Był doradcą wszystkich Prezydentów, na początku także Janukowycza. Potem zrozumiał, że Janukowycz niczego nie może się nauczyć. Hawrylyszyn wychodził z ogólnocywilizacyjnych zasad tworzenia państwa. A nasi Prezydenci byli zatruci postradzieckością. Obraz Rosji jako „matki” ciążył nad nimi. Nawet podświadomie. I w tym właśnie tkwiło to,
...że go nie słyszeli. Z drugiej strony Bohdan Hawrylyszyn uważał, że w razie potrzeby trzeba uczyć każdego prezydenta, a nie szukać kandydata i go propagować.
— Jak zatrzymać odpływ twórczej młodzieży za granicę?
— Oczywiście, to zjawisko jest negatywne, bo jest spowodowane wewnętrznymi okolicznościami w Ukrainie. Z drugiej strony jest pozytywne: ludzie mają możliwość znajdowania lepszej pracy. Dlatego nasza władza musi zmienić wewnętrzne środowisko w Ukrainie, aby młodzi ludzie wracali. Ale nie jesteśmy pierwsi, nie jesteśmy także ostatni. Turcja w latach 60. również czegoś doświadczyła: miliony Turków wyjechały do Europy. Przeszedłszy pewne przeszkolenie, wrócili do domu i postawili Turcję na nogi.
— Czy w świecie bibliotecznym wiedzą, że w Bibliotece im. W. Stefanyka znajduje się „największy na świecie zbiór ukrainики” (dyrektor generalny Biblioteki im. W. Stefanyka Wasyl Fersztej)?
— Profesjonaliści wiedzą. Bez wątpienia. Obecnie trwa digitalizacja naszych dokumentów. Rośnie zainteresowanie zachodnich naukowców nami. I odegra to odpowiednią rolę w przyszłej Ukrainie.
— Czy uda się znaleźć we Lwowie budynek na utworzenie muzeum exlibrisu?
— Nie sądzę, żeby trzeba było już wydzielać exlibris jako osobną gałąź. Dla Lwowa trzeba znaleźć pomieszczenie dla muzeum literackiego.
— Ten problem, panie Stepanie, omawia się już od lat. I przede wszystkim w Lwowskim oddziale NSPU.
— Proszę się zgodzić: to wielka niesprawiedliwość, że nie ma odpowiedniego budynku.
— O czym marzy pan?
— Marzę o silnym, szanowanym na świecie, mocnym państwie ukraińskim. Walka o los Ukrainy obejmuje wszystkie kierunki. Przez dziesiątki lat liczba kierunków niezwykle się rozszerzyła: w walce o Ukrainę. Ta walka toczy się i w świecie zewnętrznym, i wewnętrznym, i w każdej rodzinie. Najważniejsze, by ta walka zakończyła się w duchu konstruktywizmu, w utrwaleniu cywilizacyjnej formy państwowego życia, by nie doprowadziła do ruiny, która już nie raz opanowywała Ukrainę.
Rozmawiał Bohdan ZALIZNIAK, kierownik centrum prasowego naukowej publicystyki Zachodniego Centrum Naukowego NANU i MONU, członek NSPU i NSZU, Lwów
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła Wołodymyrski, zdjęcia autora
W sali Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (ul. Chreszczatyk 10-b), w 150. rocznicę założenia Towarzystwa, otwarto wystawę obrazów artystki Maryny Sochenko pod hasłem „Nikt oprócz nas”. Wystawa poświęcona jest bohaterom walk o wyzwolenie Ukrainy i składa się z trzech części.
Pierwsza część prezentuje gatunek portretu historycznego, w tym portrety „proświtian-radziańców” (współpracowników gazety „Rada”), członków Centralnej Rady Serhija Jefremowa, Petra Doroszenki, Wołodymyra Leontowycza, Zofii Rusowej, mецenasa i fundatora gazety „Rada” Jewhena Czykalenki, dowódców armii UNR Petra Bołbotana i Ołeksija Ałmazowa.
W drugiej części przedstawiono portrety bohaterów Majdanu, ludzi, którzy wyszli bronić swojej godności, wykonane bezpośrednio podczas gorących dni i nocy, przez które przeszli powstańcy. Prezentowane obrazy to reportaże z wydarzeń, których świadkiem i uczestniczką była artystka.
W centralnej części ekspozycji znajdują się portrety żołnierzy, stworzone w szpitalach, a także podczas wyjazdów na linię frontu. Każdy portret-obraz wojownika ma swój charakter i swój los. Wśród nich: 23-letni Rustem Parapir, w Iłowajsku zginęło dwóch jego braci bliźniaków, a on sam poszedł walczyć za Ukrainę; instruktor sanitarny Natalia Trofimczuk, uczestniczka Majdanu i ochotniczka, która w wieku 58 lat pełni służbę na pierwszej linii; ochotnik Jurij Łysenko, który przeszedł przez Iłowajsk, wziąwszy jeńców, zdołał wyprowadzić swój oddział, ale wyszedł stamtąd z siwymi włosami.
Centrum ekspozycji stanowi portret Tarasa Szewczenki, który łączy wystawę i jest uosobieniem walki o wolność Ukrainy.
*** Maryna Petriwna Sochenko – znana ukraińska artystka, wolontariuszka, która owocnie pracuje w dziedzinie sztuk plastycznych od prawie 30 lat. Od 20 lat wykłada w Naciо-
nalnij akademiji obrazotvorczoho mystectwa i architektury. Zasłużona dijacz mystectw Ukrainy. Członek Narodowej Spilky Chudożnykiw Ukrainy. Jej twórczość opiera się na głębokiej tradycji narodowej, patriotyzmie. Artystka łączy wysoki profesjonalizm z aktywną postawą obywatelską. Od pierwszego marszu „milionów”, który ruszył spod pomnika T. Szewczenki na Plac Europejski w 2013 roku, stała się współczesną malarką-kronikarką wydarzeń, przez które przeszła cała świadoma Ukraina. Poruszona przebudzeniem woli ludowej, malowała obrazy-reportaże z ludowych wieców, robiła szkice. W Domu Związków Zawodowych, który był już bez okien, na prośbę obrońców Majdanu Marina Sochenko zdołała zorganizować wystawę obrazów, która stała się swoistym schronieniem dla zmęczonych i zmarzniętych chłopców, pełniących wartę na Majdanie. Wśród nich byli prawdziwi bohaterowie, których ołówek artystki zdążał tylko uchwycić. To było wsparcie psychologiczne dla tych, którzy stali na Majdanie. Tak powstała galeria portretów uczestników Majdanu z różnych miast i wsi Ukrainy. Po rozpoczęciu wojny, kontynuując działalność wolontariacką, malowała w szpitalach rannych ochotników, bojowników ATO. Stworzyła serię portretów wojowników, którzy walczyli lub nadal pełnią swój obowiązek wojskowy. Album „Oblicza Majdanu” stał się jej znaczącym wkładem w odzwierciedlenie tych tragicznych i chwalebnych wydarzeń w ukraińskiej sztuce plastycznej i otrzymał prestiżową nagrodę NSPU „Błahowist”. M. P. Sochenko ma ponad czterdzieści wystaw indywidualnych („Boritesia — poborete”, „Ukraino! Ty — moja modlitwo”, „Świecie cichy, kraju miły”, „Oblicza Majdanu” w Radzie Najwyższej Ukrainy, „Ради przyszłości Ukrainy” w Domu Ukraińskim). W składzie wysoko mobilnej grupy centrum moralno-psychologicznego wsparcia Sił Zbrojnych Ukrainy była na linii frontu, skąd przywiozła 65 portretów bohaterów, obrońców Ukrainy. W rezultacie, na Dzień Sił Zbrojnych Ukrainy, w Domu Ukraińskim zaprezentowała wystawę „Urodzeni wolnymi”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wsi Kropywna w rejonie niżyńskim, którą niedawno odwiedziłem, swoim rosyjskim śladem i prorosyjską tematyką doprawdy mnie zszokował. Nie byłoby źle, gdyby pracownicy SBU od czasu do czasu sprawdzali takie asortymenty, gdyby tylko wszędzie byli nastawieni patriotycznie. Jeszcze bardziej przerażająca jest sytuacja z bibliotekami wiejskimi. Tam, gdzie się zachowały, ruch książkowy ledwo tli się. Właściwie już trzecią dekadę w imieniu państwa ukraińskiego nie przysyła się tu już nic. Radzą sobie przygodnymi, często przypadkowymi darami ludzi nieobojętnych lub kupnem pojedynczych wydań za oddaną makulaturę. Mamy też nowe straszydło: do wsi przestają docierać gazety. W szczególności także lokalne, do których wieśniacy od dawna mieli szczególne zaufanie. Nie powstrzymam się od takiego porównania. W mojej rodzinnej Danynie w latach radzieckich było ośmiu listonoszy. I oni przez sześć dni (oprócz poniedziałku) objeżdżali rowerami swoje rejony z wypchanymi po brzegi wielkimi torbami, zostawiając w skrzynkach pocztowych niemal każdego domu po kilka gazet. Specjalny samochód z rejonu przyjeżdżał do poczty w centrum wsi według ściśle kontrolowanego przez władze harmonogramu również sześć razy w tygodniu — nie później niż o godzinie 13:00. Tak rządząca wierchuszka totalitarnego państwa dbała o ideologiczne wychowanie mas i kształtowanie u dorastającego pokolenia komunistycznego światopoglądu. Teraz na całą niegdyś gęsto zaludnioną i dużą Danynę jest jeden listonosz. I obchodzi on wieś ze swoją cieniutką torbą… raz w tygodniu. Bo pocztowy transport z Niżyna przyjeżdża tutaj tylko w piątek. Więc od lat czytają tu przestarzałe gazety. Wygląda na to, że wkrótce wieśniacy przestaną prenumerować nawet te kilkadziesiąt gazet. We wsi już wiedzą: na cały rejon placówki pocztowe pozostaną tylko w trzech wsiach: Łosyniwce, Tałalajiwce i Wertiijiwce. We wszystkich innych są zamykane. I tak nowocześni inicjatorzy ukraińskich reform postanowili postępować na całej Ukrainie. Co tu komentować?.. Dodam tylko, że twórcze ćwiczenie „Co czytają na wsi?” z mojego ogólnoukraińskiego kursu mistrzowskiego „Ukraińskie dziennikarstwo w kontekście europejskim” tym razem wykonywali studenci Uniwersytetu Niżyńskiego imienia Mykoły Hohola. Czytajmy, szanowny czytelniku, ich naiwnie szczere, ale prawdziwe notatki. Nie mogą one nie wywołać bólu w duszach tych, którzy jeszcze nie stali się obojętni, nie stracili wiary. A zatem myślmy. I działajmy. Bo, jak mówił wiele lat temu mądry Diderot, człowiek przestaje myśleć wtedy, gdy przestaje czytać. Może właśnie tego pragnie obecna ukraińska władza? Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz
Tłumaczenie maszynowe
Czy obecna władza uświadamia sobie istotę duchowej degradacji ukraińskiej prowincji? Czy przeliczyła skalę strat w tym ważnym państwowotwórczym kierunku? Ponad 100 lat temu przyszły minister oświaty i minister wyznań rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej Iwan Ohijenko, wydalony z Uniwersytetu Kijowskiego św. Włodzimierza za tak zwany ukraiński nacjonalizm, postawił przed sobą pytanie, które znalazło się w tytule tego zbioru materiałów. I wyruszył szukać odpowiedzi do odległych wsi guberni kijowskiej. Seria publikacji ówczesnego początkującego dziennikarza Ohijenki na łamach jednej z pierwszych ukraińskich gazet „Rada” poświadczyła taką niepokojącą tendencję: spragniona ludowego słowa i prawdy ukraińska wieś dusiła się w kleszczach taniej lub bezpłatnie rozprowadzanej rosyjskojęzycznej i pod wieloma względami szowinistycznie nastawionej do ukraińskości prasy, która napływała w te strony z centrów Imperium Rosyjskiego – Moskwy i Petersburga. Obecnie zaproponowałem młodym słuchaczom mojego kursu mistrzowskiego podczas niedawnego wyjazdu do czernihowskiego Nieżyna, aby przeszli się z takim pytaniem po wsiach, z których pochodzą. Historia, jakkolwiek dziwnie by to nie brzmiało, powtórzyła się. Wykrwawiona duchowo i fizycznie, rozczarowana władzą nasza obecna wieś mimo wszystko zachowała pociąg do wiedzy i ukraińskiego słowa drukowanego. Jednak ta nasza symboliczna w historii narodowej kolebka narodu przez ponad ćwierć wieku niepodległości Ukrainy tak i nie wyszła z sideł rosyjskojęzycznej przestrzeni informacyjnej – w większości telewizyjnej, w rodzaju antyukraińskiego „Interu” czy jednego lub dwóch oligarchicznych kanałów. Co więcej – świeżych książek w naszych wsiach, wydanych w Rosji, jest coraz więcej. Ukraińskich zaś, z nowymi, postradzieckimi i postrosyjskimi autorami oraz aktualną ukrainocentryczną tematyką, jest coraz mniej. To samo dotyczy gazet w języku ukraińskim. Do dziś w tym temacie istniały dwa rażące problemy, o których wszyscy wiedzą i na które wszyscy przymykają oczy: brak możliwości zakupu przez mieszkańców wsi współczesnej ukraińskiej książki oraz radzieckość i rosyjskość beznadziejnie przestarzałych zbiorów lokalnych bibliotek. Do tych dwóch właśnie dochodzi trzeci problem: masowe zamykanie placówek pocztowych na terenach wiejskich. Księgarnie teraz trudno znaleźć nawet w centrach rejonowych. Zamiast księgarń, które za czasów radzieckich były niemal w każdej większej wsi, książki obecnie aktywnie sprzedaje się… przy sklepikach przykościelnych. Wyobraźcie sobie: nie przy radach wiejskich, nie przy szkołach, nie przy oddziałach „Proświty”, których tu dawno nie ma, a przy cerkwiach. Jeśli wziąć pod uwagę, że w zdecydowanej większości ukraińskich wsi sprawami wiary prawosławnych teraz faktycznie bezpodzielnie, za przyzwoleniem władzy, kieruje właśnie Cerkiew Moskiewska, nietrudno zgadnąć, jakie czytadła proponują tamtejszym czytelnikom części tu emisariusze z głównych ośrodków „ruskiego miru” – Ławry Kijowsko-Peczerskiej, Poczajowskiej, a także podmoskiewskiego Siergijew Posadu. Powiedzmy, dział książkowy w cerkwi św. Barbary. Walentyna HAWRYŁENKO: „W zeszłym roku za makulaturę dla biblioteki kupiono 7 książek”. Krasnyj Koladyń – wieś w rejonie tałłalajiwskim, położona nad rzeką Romny, 20 km od centrum rejonowego. Radzie wiejskiej podlegają miejscowości Hłynśke, Zełenyj Haj i Lewiwszczyna. Gospodarstw – 627, ludności – 1039 osób. We wsi głównym ośrodkiem duchowym jest biblioteka miejscowej szkoły ogólnokształcącej. Zazwyczaj w ciągu dnia odwiedza ją około dwudziestu uczniów różnych klas. Z najpopularniejszych młodsze czytelniczki wymieniały: „Przygody w krainie niewidzialnych”, „Pouczające przygody chłopca Koli”, „Moja Ukraina” oraz inne wydania dla dzieci w języku ukraińskim. Uczniowie starszych klas wymieniali „25 lat twarzą w twarz z Czarnobylem” O. Husiewa, „Historia Ukrainy: kronika źródłowa” W. Czerwinskiego, „Baturyn” B. Łepkiego, „Rycerze buławy” M. Szczura. Młodzież we wsi w wieku 17–25 lat czyta głównie pisarzy zagranicznych, takich jak Daniel Defoe, Stephen King, Jack London, ze współczesnych ukraińskich – Walentynę Masterową, Luko Dashwar. Gatunkowo najpopularniejsze są kryminały, przygodowe i fantastyka. Choć wiejska młodzież czyta książki, to biblioteki nie odwiedza. Być może dlatego, że w Internecie jest dostęp do wszystkich książek. Co czytają dorośli mieszkańcy wsi, którzy omijają bibliotekę lub chodzą tam od wielkiego dzwonu? Zazwyczaj wymieniają Szewczenkę, Tiutiunnyka lub Małyszka. Niemało mieszkańców wsi w średnim i starszym wieku prenumeruje gazety – rejonową „Trybunę chliboroba” oraz gazety obwodowe „Hart”, „Czernihiwśkyj wisnyk”. Większość mieszkańców Krasnego Koladynia w domu ma Biblię, Psałterz lub Ewangelie oraz „Kobziarza”. Książki wzięte z biblioteki zwracają w dobrym stanie, czasem podklejają, ale bywają przypadki, gdy czytelnicy mają młodsze rodzeństwo, które może coś domalować. Czasem rodzice lub babcie uczniów proszą o pozwolenie na wypożyczenie książek ze szkolnej biblioteki. Aby choć trochę odnowić księgozbiór (nowe wydania dawno nie napływały), bibliotekarka prosi odwiedzających o przynoszenie makulatury. Po jej zdaniu kupuje potrzebne książki. W ten sposób w zeszłym roku udało się kupić… aż 7 książek. A w poprzednich latach środków za oddaną makulaturę wystarczało na 60 i więcej książek. W celu promocji ukraińskiej książki prowadzone są różne wydarzenia kulturalne. W zeszłym roku, na przykład, na cześć urodzin Tarasa Szewczenki około dwudziestu pięciu uczniów klas 1–4 przeczytało z pamięci 100 jego wierszy. Jeszcze jedną z dobrych inicjatyw biblioteki jest wystawa rysunków uczniów na tematy z przeczytanych książek. W wielu wiejskich domach są własne mini-biblioteki. Na przykład w rodzinie Biłeckich liczy ona około trzystu książek, u nauczyciela historii M. Sewriuka domowy księgozbiór obejmuje 170 książek, u studenta pierwszego roku W. Batiuka – 150. Anastasija RŻANŚKA: „Uczniowie chcą czytać, ale książek brakuje”. Ripky – osiedle typu miejskiego, centrum rejonowe na czernihowskim Polesiu. Liczba ludności wynosi około 7,2 tys. osób. Radzie osiedlowej podlega wieś Hłynenka.
Rok temu w Ripkach zamknięto jedyną w całym rejonie księgarnię. Zasób biblioteki rejonowej wyraźnie się zmniejszył na skutek wycofania książek w ramach procesu dekomunizacji. A nowościami pochwalić się tutaj nie mogą — o dawnym systematycznym scentralizowanym zaopatrywaniu w książki przez obwodowy skup biblioteczny tylko wspominają. Pojawiły się nowe formy uzupełniania księgozbiorów: dary od ludzi dobrej woli, kolekcje domowe, kupno poszczególnych wydań za środki uzyskane ze sprzedaży makulatury. Ale takich wpływów jest niewiele. Nie jest bogato z książkami także w bibliotece szkoły ogólnokształcącej w Ripkach. „Uczniowie chcą czytać, ale książek nie wystarcza” — powiedziała kierowniczka biblioteki szkolnej Ałła Reweniuk. Swoje badanie kontynuowałam wprost na ulicy. Wśród ankietowanych byli nauczyciele, lekarze, robotnicy i emeryci. Większość o nowościach dowiaduje się z gazety rejonowej „Życie Polissia”. Jej nakład wynosi 2400 egzemplarzy. Wśród ankietowanych wszyscy prenumerują tę gazetę. Jeśli chodzi o książki, to większość ankietowanych posiada własne domowe biblioteczki. A w nich wśród ulubionych są: Taras Szewczenko, Olha Kobylańska, Mykoła Hohol, Iwan Kotlarewski. Lecz wszystkie te książki, mówią moi rozmówcy, zostały przeczytane jeszcze za młodu, teraz zaś czytają tylko gazety. Mówią, że nie mają czasu. Emeryci preferują programy telewizyjne. Ich wybór jest niewielki — „Inter”, Plusy, 5-ty. Mimo wszystko w moim osiedlu jest wielu mądrych i wykształconych ludzi. Wszyscy mają nadzieję, że i w Ripkach, i na Ukrainie kiedyś musi pójść ku lepszemu. Snieżana PROTASZCZUK: „Najcenniejsza w domu książka — rodzinna Biblia z 1823 roku” Orłykiwka — wieś w rejonie semenowskim. Wcześniej nosiła nazwę Karpowyćka Rudnia. Populacja — 225 mieszkańców. W 1897 roku mieszkało tu 1396 osób. Jeszcze dziesięć lat temu w bibliotece wiejskiej było pod dostatkiem czytelników: i młodych, i starszych. Teraz księgozbiór jest w żałosnym stanie. W 2017 roku kosztem centralnej biblioteki rejonowej powiększył się on jedynie o 18 książek i obecnie jego zasób wynosi 3018 egzemplarzy. I, co najbardziej przykre, niemal wszystkie są w języku rosyjskim. „Moim zdaniem ludzie nie odwiedzają biblioteki dlatego, że zimą jest zimno, oraz z powodu wieku. Niektórzy są leniwi, a niektórzy po prostu nie chcą. Osobom w podeszłym wieku biorę książki w bibliotece rejonowej i przynoszę do domu. Jeśli chodzi o młodzież, to obecnie większość szuka czegoś dla siebie w Internecie. Niemniej uczniowie interesują się książkami, które dotyczą właśnie programu szkolnego. Szkoda, ale wydaje mi się, że biblioteka we wsi jest obecnie na granicy przetrwania” — dzieli się przemyśleniami bibliotekarka Ałła Romanenko. Oto ciekawe opinie mieszkańców mojej wsi, z którymi przeprowadzałam wywiady na ten temat: Ołena, księgowa, 55 lat: — Nie odwiedzam biblioteki wiejskiej, gdyż mam własną domową, która liczy około 500 egzemplarzy. Ponad połowę otrzymałam od ojca, niektóre kupowałam. Połowę książek przy przeprowadzce z obwodu chersońskiego oddałam do biblioteki. W domu z najcenniejszych dla mnie jest rodzinna Biblia z 1823 roku. Jeszcze — „Kobziarz” oraz „Dekameron” w języku ukraińskim. Ostatnia z przeczytanych — powieść Márqueza „Sto lat samotności”. Natalia, bezrobotna, 40 lat: — Książkami się nie interesuję, ale chętnie mogę przejrzeć gazety, poczytać wiadomości, historie ludzi i ich losy. Wasyl Wasylowycz, emeryt, 73 lata: — W książkach piszą dużo nieprawdy, a ja nie lubię kłamstwa. Ale mimo wszystko czytam, kiedy wszystko jest podzielone na krótkie opowiadania. Najbardziej z przeczytanych podoba mi się książka Pawła Awtomonowa „Kiedy rozstają się dwoje”. Czytam gazety. Lubię Tarasa Szewczenkę, gdyż pisał prawdę o ludziach wiejskich. Oto tę frazę jego często powtarzam: „...A we wsiach wesołych // I ludzie weseli. // Ono by, może, tak i stało się, // Gdyby nie zostało // Śladu pańskiego na Ukrainie”. Kateryna, na urlopie macierzyńskim, 33 lata: — Stale czytam, czasem na tyle wciągam się w fabułę, że nie zauważam jak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czas leci. Dzień w dzień zdołam przeczytać książkę. Mam małe dzieci, czytam im bajki na dobranoc, mam nadzieję, że w przyszłości także polubią czytanie, ponieważ to źródło wiedzy. Kiedy człowiek czyta, to duchowo się wzbogaca, rozwija się.
Władysław, uczeń 8 klasy, 14 lat: — Lubię czytać, ale nie książki papierowe, lecz elektroniczne. Ostatnią rzeczą, którą przeczytałem z Internetu, była powieść Stephena Kinga „To”. Bardzo wciągająca książka, szczególnie ciekawie było ją czytać ponownie po ekranizacji filmu na podstawie tej fabuły. Otrzymałem też dziwne wrażenia z powieści „Alchemik” Paula Coelho. Czytałem także „Inferno” Dana Browna, „Dekameron” Giovanniego Boccaccia i „Przeminęło z wiatrem” Margaret Mitchell. Właśnie z tej powieści pochodzi mój ulubiony cytat: „Szczęście nie ma jutra, nie ma też wczoraj”. Każdy ma różne gusta co do druku, ale z wykonania tego zadania wyciągam miły wniosek: wielu mieszkańców mojej Orlikówki łączy miłość do książki, pociąg do prawdziwego słowa. Więcej takiego.
Iryna CZUBENKO: „Naszym marzeniem jest multimedialny projektor i drukarka” Ładan — osiedle typu miejskiego w rejonie pryluckim. Podlega mu wieś Podyszcze. Mieszka 6151 osób. Do centrum rejonu 18 kilometrów.
Od dawna w osiedlu były cztery duże biblioteki, pozostały dwie. Jest to filia Priłuckiej Biblioteki Rejonowej oraz księgozbiór gimnazjum. Tę ostatnią nazywa się po staremu — szkolną. Działa od 1966 roku. Według słów bibliotekarki Natalii Mosicz, zgromadzono tu 26442 książki, 510 stałych czytelników. — Niestety, książek od dawna nie kupujemy, brak funduszy — mówi ona. — Bardzo brakuje współczesnej literatury, którą interesują się zarówno młodsi, jak i starsi czytelnicy. Naszym marzeniem jest projektor multimedialny i drukarka. Przez ostatnie 27 lat przybyło 2897 książek. Głównie to dary. Niemało ich otrzymano od znanego rodaka — zasłużonego artysty Ukrainy Borysa Charytonowa. Przeprowadziłam ankietę wśród 18 uczniów klasy szóstej: tylko dwa procent uczniów klasy czytało coś poza programem. Zaskoczyła mnie dociekliwością Katia Haman. Dobrze zna zarówno „Torreadorów z Wasiukiwki”, jak i „Przygody Poliny i Katii”. A do tego sprawnie gra na fortepianie. Zdaniem nauczycielki ze 31-letnim stażem Natalii Titulenko, w Ładanie aktywnych czytelników jest około 10 procent. I to w większości interesują się oni kryminałami i babskimi powieściami. Badanie przedmiotu czytania przerosło w pytanie o ogólny rozwój obywateli. Kulturalny rozkwit obserwujemy tu tylko wyjątkowo. Warto się zastanowić.
Stanisław KARMAZIN: „Ludzie nigdy nie przestaną czytać” Brahynci — wieś w rejonie warwińskim. Ludność 289 osób.
Spośród czterech grup respondentów według kategorii wiekowej warto wyodrębnić uczniów. W rozmowie wszyscy zgadzali się co do tego, że muszą czytać zgodnie ze szkolnym programem. Najbardziej czytanymi książkami bibliotecznymi we wsi są dla nich utwory ukraińskich pisarzy: Hryhora Tiutiunnyka, Wołodymyra Wynnyczenki, Wsiewołoda Niestajki. Spośród zagranicznych — Jack London, Hans Christian Andersen, Mark Twain. I te opowieści nie mogą nie cieszyć. Bo na przykładach życia prostych wiejskich chłopców Klimka i Fedia, podarowanych nam przez Wołodymyra Wynnyczenkę i Hryhora Tiutiunnyka, młodzi czytelnicy zastanawiają się nad ludzkimi losami, o wartości życia, danego nam przez Wszechmogącego, o znaczeniu relacji z najbliższymi ludźmi i wreszcie o współczuciu dla bliźniego. Wraz z Pawluszą i Jawą, z utworu „Toreadorzy z Wasiukiwki”, nasza dzieciarnia zrozumie, jak cenne jest posiadanie prawdziwego przyjaciela, który zawsze będzie obok i nigdy nie zdradzi, a Tom Sawyer otworzy wiejskim dzieciakom panoramę świata przygód. Bajki Andersena zawsze niosą nadzieję i światło w ludzkie relacje. To, że bogactwo w porównaniu z ludzkim życiem jest niczym i nie ma żadnej wartości, udowodni nam główny bohater utworu Jacka Londona „Żądza życia”. A ponadto — nauczy iść do swojego celu, pokonując wszystkie przeszkody na swojej drodze. I jeszcze jedna ważna myśl z tej pamiętnej ankiety wśród rodaków o pożytkach z czytania. Jeśli my teraz przestaniemy czytać, to jak wtedy wykształcimy z naszego środowiska nowego Szewczenkę, Skoworodę? Czy będziemy mieli podstawy liczyć na narodowego przewodnika, swojego narodowego Waszyngtona, którego dziś, jak nigdy, potrzebuje Ukraina?
Maryna ŁOCKO Główna dla wsi książka — „Moja Chotyniwka — studnia dusz” Chotyniwka — wieś w rejonie Nosiwskim. Wchodzi do Mryńskiej połączonej terytorialnej gromady. Mieszka 567 osób. Szkoły nie ma.
W wsi cudem zachowała się biblioteka. Jej ogólny zasób liczy 10 848 tytułów książek. Można tu znaleźć książki na różne tematy: społeczno-polityczne, ekonomiczne, prawnicze, przyrodnicze, rolnicze i inne. Większość książek jest po ukraińsku. 85 procent mieszkańców wsi jest czytelnikami biblioteki. Ale książki są stare, przeczytane i przeczytane ponownie. Państwo odwróciło się od wsi także w kwestii książek.
Szczególnie popularna we wsi jest książka miejscowych mieszkańców – Wasyliny Hołodnej i Walentyny Spaśkich. Opisana jest w niej historia wsi od jej założenia aż po dzień dzisiejszy. Przeczytali ją wszyscy chotynowcy, niektórzy nawet kilka razy. Ulubionymi pisarzami mieszkańcy nazywali Jurija Muszketyka, Ołksanę Zabużko, Serhija Żadana. Miła rozmówczyni, Wasylina, lat 46, powiedziała: „Nie rozumiem ludzi, którzy nie czytają. Przez całe życie towarzyszyły mi książki. Mam już taki nawyk: przed snem muszę przeczytać choć dwie strony, bo inaczej nie zasnę”.
Maria NAUMENKO: „Od dawna książka w ukraińskich rodzinach była wielką wartością” Wiejskie przedmieścia Czernihowa.
Większość moich rozmówców była w podeszłym wieku. Właśnie od takich ludzi można usłyszeć wiele pozytywnych opinii o książkach, zwłaszcza o klasyce ukraińskiej. Książki przeczytane we wczesnym dzieciństwie zostawiły głęboko w duszy człowieka ten sam wiśniowy sad koło chaty. I on zawsze wspiera, daje nadzieję i siły, by iść naprzód, z nadzieją patrzeć w przyszłość. — Swojego staruteńkiego „Kobzarza” chowam jak pamiątkę. Strony już pokryły się kurzem, listki pożółkły, ale on i tak stoi w najbardziej widocznym miejscu. Ach, ile on wszystkiego przeżył. Jeszcze jako młoda dziewczyna kupiłam go za ostatnie pieniądze od jakiegoś dziadka. Mąż bardzo się awanturował, mówił, że za moje książki jeszcze mogą ukarać. Ale dzięki Bogu, wszystko się obeszło — wtrąca się do rozmowy Lidia Pawłowna, 76 lat. Starsi ludzie zawsze cenili książkę. Oto, na przykład, w rodzinie emerytki Ludmiły Dmitrijewny, 60 lat, znajduje się niezwykła książkowa relikwia — Psałterz. Jego niezwykłość tkwi nie tylko w tym, że jest bardzo stary. Dziadek mojej rozmówczyni kiedyś pracował jako ksiądz w cerkwi i zdawało się, że nigdy nie rozstawał się z tym Psałterzem. W tej świętej księdze na końcu celowo zostawiono sporo pustych stron. Tam właśnie zapisywał niemal codziennie różne wiadomości: kto i kiedy się urodził lub umarł, jaka była pogoda, co ważnego wydarzyło się we wsi. Kiedy matka mojej rozmówczyni przeprowadzała się do Czernihowa, zgubiła książkę. Ale znalazła się po 20 latach u jej ciotki. Teraz stoi w domu na widocznym miejscu jako rodzinna relikwia. A na placu przy kawiarni „Buba” w Czernihowie jest miejsce, gdzie można bezpłatnie wziąć książkę. Warunkiem tego jest to, że w zamian na to miejsce musisz położyć swoją. Takie zjawisko na całym świecie nazywa się bookcrossingiem. Dobrze, że i do nas to dotarło.
Tłumaczenie maszynowe
Jurij MUSZKETYK
Jak potężnie, silnie i długo działała ta ohydna, bezsensowna sowiecka moskiewska propaganda na naszych ludzi, i jak bezbronnie działa ta sama moskiewska, rosyjska propaganda dziś. A nasza nic nie robi, śpi w chłodku. Rozmawiam ze znajomym ukraińskim biznesmenem (on jest u mnie tylko jeden) i on: „Banderowcy, banderowcy, banderowcy, mało ich rozstrzeliwano i gnojono w obozach, a oni i teraz…” Podobne rzeczy słyszę w autobusie i w trolejbusie. Mój znajomy pustosłowi, że Bandera i banderowcy służyli Niemcom, faszystom, sami byli faszystami. Ale przecież jakież to nikczemne i gołe kłamstwo, i dlaczego my je słyszymy i tolerujemy? Wystarczy odesłać słuchaczy do gazet przedwojennych, zwłaszcza z roku trzydziestego dziewiątego. Te gazety i czasopisma są w wielu dużych bibliotekach. Z nich widać, jak w 1939 roku mieszkańcy zachodnich obwodów witali Armię Czerwoną: kwiatami, uśmiechami radości, pocałunkami, chlebem i solą. Z lękiem czekali na braci ze wschodu. I to jest prawda. A w czterdziestym pierwszym ci sami ludzie strzelali w plecy wycofującej się Armii Czerwonej. I to także jest prawda. Dlaczego? I. Znane mi są nikczemne podłości władzy sowieckiej. Ale tutaj i ja nie mogę pojąć. Po wkroczeniu władza sowiecka od razu rozdała chłopom ziemię: „Spełniła się wiekowa marzenie chłopa, by mieć własną ziemię”. I zaraz, gdy chłopi ją skopali, uprawili, zasiali — zabrali z powrotem, ogłaszając kołchozy. Po co ją rozdawać, po co drażnić chłopów, skoro wiedzieli, że będą kołchozy. Również ich nie chciano, ale przeżyliby to łatwiej. II. Religia. Na Wschodzie cerkwie zamknięto. Stopniowo. Niektórych duchownych wysłano na Syberię, inni pozostali, pracowali w kołchozach, w zakładach. Od razu zamknięto cerkwie i wszystkich duchownych na Syberię. Duchownych prawosławnych — dziś na Zachodniej Ukrainie jest ich sporo katolików-Ukraińców, wtedy ich nie było. Tam przez wieki toczyła się walka z katolicyzmem, z unią. („Hajdamacy” Szewczenki). A ksiądz dla wiernych był i spowiednikiem, i doradcą, i agitatorem. Oczywiście ludzie tego nie mogli znieść. III. KPZU — Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy, była najliczniejsza i najbardziej bojowa spośród wszystkich partii komunistycznych świata, po WKP(b). Gdy przyszła władza sowiecka, od razu rozkaz: oddajcie legitymacje partyjne. A ten komunista: „Nie oddam, za nią siedziałem dziesięć lat w strasznym polskim więzieniu w Berezie Kartuskiej”. „Nie oddasz? Na Syberię”. IV. Jednocześnie zamknięto wszystkie „Proświty”, wszystkie ukraińskie szkoły, biblioteki, a wszystko inne ukraińskie przełożono na język rosyjski. Tak samo jak wcześniej na polski. I naród powstał. Naród! W dzień mężczyźni pracowali w kołchozie, a wieczorem wyjmowali spod strzechy karabin i szli na rozstaje dróg albo do rady wiejskiej. OUN, UPA — to przecież nie pojedyncze jednostki, nie jacyś bandyci wymyśleni przez władzę sowiecką. Nieprzypadkowo do walki z nimi wysłano regularne wojska, pułki, dywizje, armie. A obwinianie całego narodu to ostatnia rzecz. Otóż nikt nigdy nie opowiedział ani okruszka prawdy o OUN-UPA. Choćby kim byli banderowcy i melnykowcy, jaki był ich program, co robili. A krytykują i będą krytykować: banderowcy współpracowali z Niemcami, byli faszystami. Zadajcie jednak najprostsze pytanie: gdzie w czasie wojny był Stepan Bandera? Siedział w strasznym niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. A jego trzej bracia? Zostali rozstrzelani przez Niemców. Powiedzcie, czy człowiek mógłby służyć tym, którzy rozstrzelali jego braci? Tak, walczyli jednocześnie z Niemcami, Rosjanami, polską policją. I znowu trzeba mówić prawdę, choć nie całkiem przyjemną. OUN liczyła na Niemców, że dadzą możliwość stworzenia niepodległej Ukrainy. Już nawet utworzono rząd. I od razu te nadzieje się rozwiały. Niemcy aresztowali ten rząd i Banderę, tak jak aresztowali i zniszczyli jego towarzyszy polityczne: syna poety Oleksy Ołżycz (Olega Ołżycza) i Olenę Teligę (u nas w Kijowie jest ulica Oleny Teligi), ją rozstrzelano w Babim Jarze. Członkowie OUN (przede wszystkim melnykowcy) szli grupami za Niemcami, tworzyli swoje lokalne władze. Tak w Kijowie w zarządzie byli prawie sami członkowie OUN, i w redakcji gazety „Ukraińskie słowo” także. Gestapo to odkryło i wszystkich wytępiło. Na przykład czytaliście „Młodą Gwardię” Fadiejewa. Tam zdrajca Stachiw. On był w moim domu. Po przeczytaniu pierwszego wariantu „Młodej Gwardii” w czasopiśmie złożył skargę do międzynarodowego sądu, a Fadiejew szybko zmienił nazwisko zdrajcy. Podsunęło mu je KGB. Stachiw nie miał żadnego związku z Młodą Gwardią, tak jak z Niemcami, gestapo, lecz był jednym z kierowników grupy OUN, która szła tworzyć lokalną władzę. I zupełnie niedorzeczne kłamstwo, które rozpowszechniali i rozpowszechniają w przestrzeni informacyjnej rosyjsko-sowieccy okupanci: banderowcy współpracowali z Niemcami. O tym nawet szkoda mówić. Dziś napisano setki opowiadań, wspomnień o tym, jak banderowcy i melnykowcy walczyli z Niemcami, z faszystami, jak ginęli setkami i tysiącami, a ich jeszcze opluwają sowieccy sługusi. Kagebiści zaś tworzyli prowokacyjne oddziały, przebierali się za członków OUN i dopuszczali się bezeceństw, jakby robili je członkowie OUN. O tym już pisali także dawni kierownicy walki partyzanckiej, w tym Strokacz. Tak partyzanckie oddziały energetyków Miedwiediewa i Kuzniecowa zabijały Niemca, podrzucały go pod wieś, która popierała członków OUN, a niemieccy karatelowie tę wieś niszczyli. Kuzniecow zginął z rąk banderowców, bo był w mundurze hauptmana, zginął jak Niemiec. I znowu, wszystkiego tego nikt nie wyjaśnił narodowi. Nasi urzędnicy nigdy — oni liczą pieniądze. A przecież minęło tyle czasu! A powiedzieć musimy my. Mamy taką możliwość. Możemy pisać do gazet, czasopism, występować w radiu i telewizji. U nas, dzięki Bogu, jest przecież demokracja. Odwiedził mnie znajomy Białorusin, jak mu zazdrościł. Mówił: „Wy możecie mówić prawdę. A u nas wszystko pod kluczem”. Cenijcie. Pracujcie. Czytajcie!
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
ale odwiedzili miejsce legendarnej bitwy pod Krutami. Wycieczka odbyła się w ramach ogólnomiejskiego projektu „Równe – miasto unikalnych wydarzeń”, a w szczególności projektu „Proświta sieje światło”, realizowanego przez organizację pozarządową „Rówieńskie Miejskie Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa »Proświta« im. T. Szewczenki” (przewodnicząca Kateryna Sy-
Tłumaczenie maszynowe
Dobrze mówią: „Kto nie zna swojej przeszłości, ten nie jest wart swojej przyszłości”. I to prawda, bo tak samo, jak drzewo trzyma się w ziemi swoimi korzeniami, tak człowiek trzyma się swoją przeszłością. Właśnie dlatego musimy znać historię. A historia nasza jest polana krwią i łzami. Jedną z jej najbardziej tragicznych kart jest bitwa pod Krutami. Larysa TKACZ, członkini rady „Proświty” im. T. H. Szewczenki. Możliwość zanurzenia się w wydarzenia sprzed stu lat mieli 36 liderzy samorządu uczniowskiego placówek oświatowych Równego, działacze Proświty oraz nauczyciele historii. Oni niedawno wraz z zarządem kultury i turystyki oraz zarządem oświaty Rówieńskiego Miejskiego Komitetu Wykonawczego. — Z okazji 150-lecia utworzenia Towarzystwa „Proświta” oraz w celu kształtowania wysokomoralnych cech obywatela Ukrainy, wychowania u dzieci i młodzieży zainteresowania studiowaniem historii rodzinnego kraju oraz rozwoju samorządu uczniowskiego Rówieńska Miejska „Proświta” zrealizowała jedno z wydarzeń projektu „Proświta sieje światło”, przeprowadzając wycieczkę na stację Kruty w obwodzie czernihowskim, — opowiada Kateryna Syczyk, — wszak patriotyczne wychowanie dorastającego pokolenia jest jednym z głównych kierunków pracy działaczy Proświty. Bitwa pod Krutami stała się symbolem poświęcenia i sumienia dla ukraińskiej młodzieży wszystkich pokoleń. Młodzież spod Krut wiedziała, że właśnie jej przyjdzie oddać to, co najdroższe, i iść naprzeciw okrutnemu wrogowi, aby w śmiertelnym boju bronić proklamowanej 22 stycznia 2018 roku niepodległości państwa ukraińskiego. Prawie wszyscy oni zginęli… Bohaterowie spod Krut wypełnili swoją misję wobec Ojczyzny, udowadniając, że walka o wolność i niepodległość Ukrainy nigdy nie ustaje. Kompleks memorialny „Pamięci bohaterów Krut” odsłania heroiczne wydarzenie ukraińskiej historii wojskowej, które miało miejsce 29 stycznia 1918 roku. Ta bitwa trwała 5 godzin między 4-tysięcznym oddziałem rosyjskiej Czerwonej Gwardii a oddziałem złożonym z kijowskich kursantów i kozaków „Wolnego Kozactwa”, który łącznie liczył około czterystu żołnierzy. W bitwie pod Krutami obrońcy ukraińskiej państwowości wstrzymali natarcie przeciwnika i przeprowadzili zorganizowany odwrót, niszcząc za sobą tory i mosty. Rosyjskie wojsko radzieckie straciło zdolność bojową na cztery dni. To opóźnienie wroga dało możliwość ukraińskiej delegacji zawrzeć traktat brzeski, który uratował młodą ukraińską państwowość. W skład memoriału wchodzi symboliczna mogiła poległych, staw w kształcie krzyża, kaplica i pomnik bitwy pod Krutami w postaci kolumny ustawionej na wzgórzu. Ta czerwona kolumna ma przypominać o kolumnach Uniwersytetu Kijowskiego, skąd pochodziła większość poległych pod Krutami studentów. Ekspozycja muzealna składa się z platformy kolejowej oraz 5 sal-wagonów, które są stylizowane z zewnątrz na wagony z tamtych czasów. Ekspozycja rozpoczyna się od otwartej platformy kolejowej z armatą. Kontynuacja zwiedzania odbywa się w salach-wagonach, gdzie prezentowane eksponaty opowiadają o rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego początku XX wieku, kluczowych wydarzeniach Rewolucji Ukraińskiej 1917 roku, proklamacji Ukraińskiej Republiki Ludowej, działaniach bolszewickiej Rosji przeciwko młodemu państwu ukraińskiemu, bitwie pod stacją Kruty oraz powstaniu w zakładach „Arsenał”. Drugi wagon jest swoistym eksponatem, ponieważ był przeznaczony do przeprowadzania przeglądu sanitarnego żołnierzy podczas działań wojennych. Sala-wagon nr 3 poświęcona jest bitwie pod stacją Kruty oraz powstaniu w zakładach „Arsenał”. Pokazuje ona znaczenie bitwy pod Krutami dla dalszych działań bojowych na terytorium Ukrainy. W 4. sali-wagonie umieszczono kopie dokumentów oraz dokumenty filmowe i fotograficzne, które naświetlają czasy Rewolucji Ukraińskiej (1918—1921), hetmanatu P. Skoropadskiego, epoki Dyrektoriatu, Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. Zwiedzanie muzeum kończy udanie połączona ekspozycja z wydarzeniami, które dzisiaj mają miejsce na wschodzie naszego państwa. Opowieści przewodników o bohaterach spod Krut prowadzą historyczne paralele do naszej teraźniejszości. Tak samo, jak sto lat temu pod Krutami, ukraińska młodzież broni niepodległości państwa przed rosyjskim agresorem na wschodzie Ukrainy. Młodzi mieszkańcy Równego, mimo niemałej drogi, z zachwytem słuchali wycieczki o czynie młodych chłopców, analizowali usłyszane treści, zastanawiając się nad paralelnymi wydarzeniami, wyrażali opinie na temat tego, co zobaczyli. — Kiedy zaproponowano mi pojechać na wycieczkę do Krut, od razu się zgodziłam i nie pożałowałam. Wszak nieczęsto zdarza się okazja
Tłumaczenie maszynowe
Co roku w czerwcu delegacja z Krzemienieckiego Rejonowego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki (a takich lat naliczono już 25) jedzie do wsi Stóżek w rejonie szumskim w obwodzie tarnopolskim, aby oddać hołd obrońcom rodzinnego kraju podczas II wojny światowej. Lilija SLEDZIŃSKA, przewodnicząca Krzemienieckiego RZ Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Zatrzymujemy się w centrum wsi przy kapliczce, wzniesionej w 1993 roku staraniem badacza powstańczej sławy bojowej przeszłości Wasyla Olijnyka — członka Proświty, który dziś kieruje organizacją społeczną OUN okolic Krzemieńca. Dalej przejeżdżamy cztery kilometry w głąb lasu, w to dziś bezludne miejsce, gdzie w marcu 1943 roku powstał pierwszy w naszych stronach obóz powstańczy, którym wówczas dowodził krzemieńczanin Mykoła Medwedśkyj — „Chrin”. Według opowieści starszych mieszkańców i kart Kroniki UPA, była to powstańcza stolica, zorganizowana przez bojowników o wolność Ukrainy przeciwko okupantom — czerwonym i brunatnym. Kiedy pojawiło się pytanie, jak bronić rodzinnej ziemi przed nazizmem, Mykoła Medwedśkyj wyprowadził do lasu stóżeckiego dużą grupę funkcjonariuszy porządku publicznego z wołyńskiego miasta Krzemieńca, gdyż do 1939 roku okolice Krzemieńca znajdowały się w składzie guberni wołyńskiej. Terytorium powstańczej stolicy obejmowało niemały obszar — około dziesięciu hektarów. Tutaj rozmieścił się sztab dowodzenia, na którego czele stanął Mykoła Medwedśkyj. W skład kierownictwa oddziału powstańczego wchodzili: Mychajło Danyluk „Błakytnyj” — powiatowy przywódca OUN, starszyny UNR „Orłyk”, „Skob”, „Bojko”. Politwychowawcą został „Czornota” (Wasyl Sztul). Dalej, pod górą, znajdował się warsztat, w którym naprawiano broń, w kuźni kuto miecze do samoobrony i nie tylko, gdyż żołnierze UPA bardzo często napadali na faszystowskie sztaby, na tabory, które wracały ze wsi okolic Krzemieńca z zagrabionym dobrem, odbijali wszystko i oddawali ludziom, a następnie skutecznie, bez strat, przybywali do obozu na odpoczynek. A pod inną górą w lesie stóżeckim codziennie wypiekano chleb, suszono jabłka, gruszki, śliwki — to na kompot, który wzmacniał zdrowie wojowników Armii bez Państwa. Nad jeziorkiem kobiety prały powstańczą odzież, a niedaleko kucharze gotowali smaczne śniadania, obiady i kolacje dla chłopaków (tak życzliwie ich wtedy nazywano). Naziści-okupanci przez swoją agenturę bacznie śledzili działania powstańców i wiosną 1943 roku spalili wieś Stóżek, a kogo złapali (byli to starsi ludzie, kobiety i dzieci) — zagonili do stodoły i podpalili ją. Męczeńską śmiercią zginęli ci, którzy wpadli w ręce katów-okupantów. To oni, naziści-faszyści, zemścili się na mieszkańcach wsi Stóżek za pomoc powstańcom, za współpracę z nimi, gdyż w obozie „Chrina” było wielu cywilów, którzy wykonywali różną pracę. Na miejscu stodoły stoi dziś kaplica — symbol głębokiej wiary, męstwa i niezłomności narodu Ukrainy. Podjeżdżamy do centrum odrodzonej, powstałej z popiołów wsi Stóżek, a tam dołączają do nas parafianie Świątyni Przemienienia Pańskiego (Patriarchat Kijowski) na czele z proboszczem stóżeckiej cerkwi ojcem Tarasem. Jest tu pani Switłana Kuźmycz — dyrektor muzeum historyczno-krajoznawczego w rodzinnej wsi Stóżek oraz muzeum-sztabu UPA we wsi Antoniwce, bracia Tymoszczukowie — Jarosław, Wasyl oraz Serhij — nauczyciel języka ojczystego i literatury w miejscowej szkole. To właśnie on w zeszłym roku na Pokrowę przeprowadził nam niezapomnianą wycieczkę po wsi, kiedy delegacja z krzemienieckiej „Proświty” zmierzała uczcić bojowników o wolność Ukrainy kolejnej powstańczej stolicy, która była położona niedaleko wsi Antoniw-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
wycieczki do świętego miejsca, gdzie 100 lat temu rozegrało się znaczące wydarzenie w historii kraju, — mówi Olia Buławska, uczennica 11 klasy ZOSz nr 9. — Bardzo spodobał mi się pomysł „muzeum w wagonach”, super, niemal identyczna stacja kolejowa z początku XX wieku. Jednak najciekawsze było w salach-wagonach. Podczas wycieczki dowiedziałam się wiele nowego o bitwie pod Krutami. Po takiej informacji rozumiesz, jak silny był i jest nasz naród. A studenci, którzy oddali życie za swoją Ojczyznę, od razu stają się niezwykłym przykładem do naśladowania.
— To nie była zwykła podróż, jak na przykład w Karpaty czy do Kijowa. Mieliśmy na celu odwiedzić legendarne miejsce, gdzie w nierównej walce polegli młodzi bohaterowie za niepodległość Ukrainy. Bezpośrednio podczas wycieczki pokazano nam wagony z czasów końca XIX i XX wieku, mundury wojsk ukraińskich i rosyjskich, armaty oraz wacie, która w historii walk o wyzwolenie z czasów II wojny światowej zyskała nazwę — Republika Antonowiecka. To był sztab „Kruka” — Iwana Klymyszyna z Łanowieczczyzny. Te dwie formacje wojskowe współpracowały długo, aż do chwili, gdy w tę świętą sprawę wmieszała się inna agentura — moskiewska…
A jeszcze w rodzinie Tymoszczuków jest brat Lewko. Co roku przyjeżdża do rodzinnej wsi Stiżok ze swoją żoną Myrosławą i synami Marko (ma 18 lat), Serhijem (15 lat), Martyn-Seweryn (7 lat) i Denys-Dmytro (5 lat) z Londynu (los pana Lewka rzucił go do Anglii w latach 90.). Aktywnie pomaga żołnierzom Ukrainy na froncie wschodnim. Rodzice i dzieci tej rodziny są mile widzianymi gośćmi Krzemienieckiej „Prosvity”. Organizujemy z nimi spotkania.
Do nas tego dnia dołączyli także bracia Radczukowie — Ołeksij, Mykoła i Petro. Oni wszyscy troje co roku z radością witają członków Proświty z Krzemieniecczyzny w obozie „Chrona” i dają nam niezapomniany cud — pieśń powstańczą, która długo brzmi w naszej pamięci, w naszych sercach…
…Przy pomniku, który ma kształt trójzęba, w kolorze chorągwi bojowej, modlitwę żałobną odprawił ojciec Taras, wygłaszając mądre, duchowo-patriotyczne słowo. Słuchali ludzie, zamarli, słuchały sosny, dęby i graby, słuchała ziemia ojczysta, skropiona krwią. Czuło się, że dusze tych, którzy oddali swoje życie w walce o wolność i niepodległość Ukrainy, były tu, w Stiżeckim lesie, w te niezapomniane chwile…
…wagon, poświęcony młodym bohaterom ATO, z prawdziwymi atrybutami i fotografiami wydarzeń ze wschodu kraju z lat 2014—2018. Na pamiątkę wspólne zdjęcie uczestników wycieczki przy pomniku.
— Wracając do domu, przejechaliśmy przez Kijów, — podzielił się wrażeniami Mykoła Łyciuk, uczeń 11 klasy klasycznego gimnazjum „Prestyż”.
Ważne, że profesjonalny komentarz do tych i innych wydarzeń historycznych, w tym tych, które miały miejsce na terenie Czernihowszczyzny, Kijowszczyzny i Żytomierszczyzny w różnych czasach, w ciekawej formie prowadził nauczyciel historii Równieńskiej ZOSz nr 27 Mychajło Szewczuk. Młodzi podróżnicy mieli również możliwość podczas improwizowanej wycieczki autobusowej zapoznać się z zabytkami historycznymi i kulturalnymi Kijowa. Obserwując młodzież, po raz kolejny upewniliśmy się — Ukraina ma przyszłość, i to nie są tylko słowa…
linii. A z pamięci wyłaniały się słowa powstańczej pieśni „Śpijcie, chłopcy, śpijcie, o losie i wolności śnijcie…” Długo rozbrzmiewała wtedy pieśń za pieśnią o bohaterskiej przeszłości, która przeplatała się z teraźniejszością. Była z nami ośmioletnia dziewczynka Tania — rodzona siostrzyczka Mykoły Czornego, który zginął w walce z okupantem-moskalem w 2014 roku. Przyjechała z córeczką do sztabu „Chrona” także pani Małgorzata — matka wojownika-bohatera, który kontynuował sprawę sławnych przodków. Myślą łączę rok 1943 z rokiem 2014. Pomaga mi pożegnalne słowo do Ukrainy, wypowiedziane w książce „Powstańczy notatnik” przez Mychajła Danyliuka „Błakytnego”. „…Po co smutek, piękna Ojczyzno? Masz nas wszystkich. Jeszcze inni dorosną. Nie będziesz musiała wychowywać uległych niewolników. Dla epoki smerda od dawna nadszedł koniec…
…Nas nie da się zliczyć. Ani teraz, ani w przyszłych pokoleniach. W epoce teraźniejszej i epoce jutrzejszej. Pytają: czy dla ciebie, Ukrainо, przyjdzie umrzeć, czy żyć? Dębowy krzyż czy liść laurowy? I wiesz ty, jedyna Ojczyzno, — chcemy żyć. Żyć i tworzyć, żyć i się rozwijać, żyć i zwyciężać. Za liść laurowy! A kiedy trzeba — śmiercią śmierć pokonać… Epoka już nadchodzi! I gdzieś, kiedyś odłożymy na bok karabin, przypalony w bojach… A gdy słońce przedrze się zza chmur, spojrzymy w niebieską głębię i tam będziemy witać ciebie, Ukrainо, nasza marzenie — oczami czy krzyżami, czy leśnymi malwami nad setkami mogił…”
Tłumaczenie maszynowe
Połtawski Obwodowy Oddział Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z działem socjokulturowym Obwodowej Uniwersalnej Biblioteki Naukowej im. I. P. Kotlarewskiego przeprowadził prezentację wspomnień wybitnej pedagożki, literaturoznawczyni, działaczki Ukraińskiej Rewolucji 1917—21 lat Sofii Rusowej. Wydanie książki stało się możliwe dzięki wsparciu finansowemu Towarzystwa Języka Ukraińskiego w USA, w szczególności pani Wiery i pana Bohdana Bodnaruków z Chicago. Na wydarzenie przybyli uczniowie starszych klas połtawskich szkół, aktywiści OUN i „Związku Ukrainek”, studenci Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. G. Korolenki oraz wydziałów kultury i sztuki oraz języków obcych Ługańskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki (oba wydziały tymczasowo pracują w Połtawie — do wyzwolenia Donbasu od rosyjskich okupantów).
Darina NAZARENKO
„Naród rodzi się przy dziecięcej kołysce, tylko na rodzimym gruncie, wśród rodzimego słowa, pieśni zdolne jest wyrosnąć narodowo świadome dziecko”. Sofia Rusowa
Przewodniczący Połtawskiego OO OUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Mykoła Kulczynski opowiedział, jak powstał pomysł wznowienia „Wspomnień” Sofii Rusowej, które półtorej dekady temu przygotował i wydał profesor, doktor nauk historycznych Wołodymyr Serhijczuk (udzielił on zgody na wznowienie). Pierwszy zastępca przewodniczącego POO OUT „Proświta” Ołeh Pustowhar podał słuszny pomysł — nazwać Połtawską szkołę z internatem im. Krupskiej na cześć wybitnej działaczki ukraińskiej pedagogiki, której idee nie straciły swojej aktualności i są znaczącym wkładem do skarbca światowej myśli pedagogicznej. Aby uzasadnić ten pomysł, Mykoła Kulczynski poszedł do biblioteki uniwersytetu pedagogicznego i zagłębił się w czytanie artykułów o rodzinie Rusowych. Szczególnie poruszyły go wspomnienia Sofii Rusowej. „Znaczenie tych wspomnień jest ogromne. Są napisane niezwykle przenikliwie, szczerze. Jakbyśmy zanurzali się w tamten czas, żyjemy jednym życiem z Sofią Rusową, z domu Lindfors. Odebrała arystokratyczne wychowanie. Ale nie było to wychowanie rodowej pychy, jak u większości rosyjskich arystokratów, którzy do swoich bliźnich odnosili się jak do bydła, a kultura stała się dla nich zewnętrzną powłoką, nie kształtowała ich dusz. Za to zapłacili. A wychowanie, które odebrała Sofia Lindfors, córka Szweda i Francuzki, było wychowaniem szlachetności duszy, szacunku do człowieka, pomocy słabszemu. To nie popisywanie się swoją wyższością, a próba podniesienia słabszej, mniej wykształconej i mniej rozwiniętej osobowości do swojego poziomu. Nawiasem mówiąc, było to właściwe dla całej ukraińskiej inteligencji, której działalność przybliżyła epokę Walk o Niepodległość”, — podkreślił Mykoła Kulczynski. Mogłaby zostać utalentowaną pianistką — ciotka-pianistka Natalia Gervais, uczennica Liszta, proponowała jej wstąpienie do Konserwatorium Petersburskiego. Lecz oto co czytamy we wspomnieniach: „Muzyka… konserwatorium… — same te słowa poruszały mnie, tak kochałam swój fortepian, opanować go całkowicie — jakie kuszące marzenie! Ale komu z tego jaka korzyść? Czy mam prawo tak egoistycznie budować swoje życie? A ludzie, czy nie trzeba najpierw dla nich posłużyć?” I 15-letnia panna wraz z siostrą otwiera przedszkole, chłonie myśli, metody Pestalozziego, Rousseau, Diesterwega, Fröbla, a także zasady ukraińskiej pedagogiki ludowej. „Ja w niej (pedagogice — aut.) też szukałam stale czegoś artystycznego, twórczego, unikając wszelkiej tradycyjności, formalizmu, wszystko, czego uczyłam, wykładałam na swój sposób…, czy to była geografia, czy język francuski — wszystkiego nauczałam bez podręczników i porywałam uczniów w każdym wieku, i małych w przedszkolach, i dorosłych na wieczorowych kursach szkół niedzielnych”, — pisała Sofia Rusowa. Drogowskazem dla współczesnych pedagogów może służyć taka myśl Rusowej: „Najdroższy skarb u każdego narodu — jego dzieci… Całe wychowanie dzieci powinno być naznaczone sztuką, estetycznym postrzeganiem i emocjami…” Jakże kontrastuje stosunek Sofii Rusowej do dzieci z tymi potwornymi zjawiskami w sowieckiej i postsowieckiej pedagogice, z którymi przyszło nam się stykać! Wykładowczyni katedry pedagogiki przedszkolnej Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego Natalia Kowalewska zaznaczyła:
— Imię Sofii Rusowej wpisane jest złotymi zgłoskami na tablicach współczesnej pedagogiki. Wśród idei Rusowej, które w życie wcielają specjaliści od wychowania przedszkolnego, jest doskonałe opanowanie przez dzieci języka ojczystego, kształtowanie zainteresowania kulturą własnego narodu, miłości do Ojczyzny. Ojczyste słowo, ojczysta pieśń, taniec, zabawka ludowa, ukraińskie święta i zwyczaje — to wszystko, co otacza dziecko we współczesnym przedszkolu, i taką wizję wychowania przedszkolnego ukraińskich dzieci utwierdzała Sofia Rusowa. Podziękowała „Proświcie” za prezent dla pedagogów również Lubow Kutorżewska, zastępczyni dyrektora ds. pracy metodycznej Połtawskiej Szkoły z Internatem — Centrum Edukacji oraz Wsparcia Społeczno-Pedagogicznego im. Sofii Rusowej. Pedagodzy Centrum we współpracy z Połtawską „Proświtą” jesienią ubiegłego roku przeprowadzili posiedzenie okrągłego stołu, poświęcone spuściźnie pedagogicznej Rusowej, a obecnie przygotowują Wszechukraińską konferencję naukowo-praktyczną. Przewodniczący Połtawskiej Miejskiej „Proświty”, historyk-archiwista Taras Pustowit zatrzymał się na połtawskich kartach życia rodziny Rusowych — Sofii Fiodorowny, Aleksandra Aleksandrowicza, ich synów Mychajła i Jurka: — Pierwszy okres, kiedy Rusowie mieszkali w Połtawie, to lata 1891–92, kiedy Aleksander wraz z innymi statystykami prowadził badania w powiatach łochwickim, piratyńskim i romeńskim. Ziemstwo pod koniec XIX wieku ponownie zaprosiło go do Połtawy w celu przeprowadzenia jeszcze bardziej zakrojonych na szeroką skalę badań statystycznych. Od 1899 do 1902 roku rodzina Rusowych znów mieszka w Połtawie, w domu niedaleko współczesnej szkoły muzycznej, gdzie ustanowiono tablicę pamiątkową. Z Połtawą u Rusowych wiąże się wiele jasnych chwil, w szczególności kontakty z ludźmi o podobnych poglądach, ale i wiele przykrych, ponieważ rodzina znajdowała się pod stałym nadzorem policji. Syn Mychajło był jednym z założycieli Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii, kontaktował się z Mykołą Michnowskim, Symonem Petlurą, Jurijem Kolardem oraz innymi działaczami politycznymi. W lutym 1900 roku właśnie w domu Rusowych odbyło się znane spotkanie, podczas którego Mykoła Michnowski wygłosił swoją słynną mowę „Samostijna Ukraina”. Echem odbiło się to w całej Ukrainie, a nawet w całym Imperium Rosyjskim. Wszyscy, którzy byli na tym zebraniu, trafili pod nadzór, wielokrotnie ich aresztowano. Kiedy w 1902 roku na Połtawszczyźnie wybuchły rozruchy chłopskie, statystyków oskarżono o podżeganie do nich… Karty wspomnień Sofii Rusowej zaświadczają, że Imperium Rosyjskie, zarówno za carów, jak i za bolszewików, to więzienie dla narodu ukraińskiego, dla ukraińskiej duszy. Jak pisała Rusowa: „…przyszła nawała moskiewska i przyniosła ze sobą ruinę i śmierć”. A przetrwać przeciwko takiej nawałnicy może tylko naród, który wychowa swoje dzieci na prawdziwych synów Ojczyzny. I niech ta książka wspomnień Sofii Rusowej, jedenasta w serii „Biblioteka Proświaty” Połtawskiej „Proświty”, pomoże zahartować dusze zarówno prawdziwych nauczycieli, jak i ich uczniów. Muzyczną atmosferę epoki Ukraińskiej Republiki Ludowej tworzyli lider zespołu „Del Tora” Jewhen Jankewycz oraz znany na Połtawszczyźnie bard, aktywny uczestnik Rewolucji Godności Jurij Trejhel, który zaśpiewał „Ukraiński romans”, poświęcony rycerzom Armii URL, do słów aktywistki „Proświty” Hanny Denysko.
Tłumaczenie maszynowe
Ihor KALYNEĆ
Nie wszystko tak było. Rzeczywiście, przyjeżdżał dwukrotnie z Morszyna, gdzie się leczył, do Lwowa: na kolędy pod Nowy Rok — 31 grudnia—1 stycznia 1972 r. Wielka (ponad pół setki kolędników, jest wiele zdjęć) gromada, unikając konfliktów, aby kolędować na Boże Narodzenie, odwiedziła w radziecki nowy rok (zresztą i nie tylko) wiele rodzin, a nawet instytucji. Byli też w budynku, gdzie mieszkali pisarze, właśnie tam odbyły się minutowe spotkania ze wspomnianymi Petrenką i Iwanyczukiem oraz jeszcze kilkoma dziesiątkami godnych ludzi, ale przy „wigilijnym stole” z nimi nie siedział. Dmytro Stus w książce „Wasyl Stus jako twórczość” (Kijów, „Fakt”, 2004) pisze: „Nowy 1972 rok Wasyl Stus powitał we Lwowie w mieszkaniu Iryny i Ihora Kałynciów, gdzie zebrało się grono lwowskich współmyślicieli, któremu z ciekawości się przyglądał. Na Boże Narodzenie chodzili grupą, kolędując u prywatnych gospodarzy, którzy gościnnie otwierali drzwi rozpalonym kolędnikom. Jednak nastrój był przygnębiający. Gryzł niepokój, a Wasyl odetchnął z ulgą dopiero wtedy, gdy wsiadł do kijowskiego pociągu: Wtedy już, gdy ostatnie stroiły się świętki (Wigilia była, i kolęda, i gwar Dziecięcej dźwięcznej kolędy), Słyszałeś o tym, gdy nieznanym Lwowem I niby na domysł, zbliżając swój czas (aż oto, aż oto, aż oto ty, chwila rozstania, Co wyprzedziła spotkanie), już wtedy, Gdy spodziewając się szczęśliwych życzeń, Wypatrywały nas zastępy chorych z kliniki, A uroczysty wiekopomny śpiew Był tamą dla gwarliwych tramwajów I spóźnień przechodniów, pojąłem to wszystko — jedno rozstanie nadmierne — z Ojczyzną, ze światem, z życiem. Z takimi nastrojami Wasyl Stus powrócił do Kijowa, gdzie na jego przyjazd czekał nakaz rewizji… (s. 238—239). Muszę i tutaj doprecyzować. Na Boże Narodzenie nie chodziliśmy z kolędą — to było na Nowy Rok, a gościliśmy u Stefy Szabatury. Trochę zacytuję ze wspomnienia Raisy Moroz „Ostatnia kolęda”: „Tymczasem chmury na niebie Ukrainy gęstniały. W grudniu 1971 roku w drodze z Nalczyka do Odessy aresztowano Ninę Strokatą-Karawanśką. (Dodaję od siebie. W grudniu W. Czornowił stworzył komitet obrony Karawanśkiej, do którego wszedł, oprócz Iryny Kałyniec i innych, także Stus. Miał przy spotkaniu podpisać wspólne oświadczenie. — I. K.). W przeddzień nowego 1972 roku w mieszkaniu Ołeny Antoniw we Lwowie zebrała się duża grupa kolędników — od pewnego czasu kolędowanie stało się tradycją zarówno we Lwowie, jak i w Kijowie. Nastrój był u wszystkich niespokojny, a u Ołeny tak niepokojący i napięty, że ona — niezmienna organizatorka i dusza kolędowań — już chciała odwołać przedsięwzięcie. Wszyscy bali się prowokacji, aresztowań lub pretekstu do aresztowań. I mimo to, długo naradzając się w grupie, postanowili jednak iść kolędować, wszak kolędnicy, wielu z dziećmi, zebrali się ze wszystkich krańców Lwowa, a my z synem przyjechaliśmy aż z Iwano-Frankiwska. Ołence przyszło się zgodzić. Wbrew naszym przeczuciom, nikt prowokacji nie czynił. Kolędowaliśmy, jak zwykle, ale Ołence wciąż przywidzenia się ukazywały i żaliła się, że tak kiepskiej kolędy u niej jeszcze nie było. Tymi przywidzeniami byli esbecy, którzy zewsząd nas śledzili, wiedząc zapewne już wtedy, że wielu z kolędników wkrótce znajdzie się za kratami. W tym kolędowaniu brał udział Wasyl Stus. Właśnie na tej kolędzie po raz pierwszy go zobaczyłam. Nie przedstawiano nas. Ktoś zapewne powiedział mu, że oto tamta — to Raja Moroz. Podszedł do mnie i, nic nie mówiąc, pocałował w policzek. Ucieszyłam się! Wszak to był znany poeta, a do tego tak przystojny, postawny, śmiały i mężny! A pocałunek był, jak wtedy uznałam, przeznaczony nie dla mnie osobiście, a dla wszystkich kobiet ukraińskich więźniów politycznych. Wasyl Stus znalazł się wśród lwowskich kolędników przypadkowo. Powracając do Kijowa z leczenia w Morszynie, zajechał do Kałynciów, a oni zaciągnęli go do naszej grupy. Drugiego dnia po kolędzie Iryna Kałyniec urządziła u siebie w mieszkaniu wieczorek na jego cześć. Wasyl własnych wierszy nie czytał, mówili o literaturze i krytyce literackiej. Przypominam sobie, że ostro wypowiedział się o Leonidzie Nowyczence, ale od razu poprawił się: „Szanuję go jako krytyka literackiego i znawcę, ale konformizmu jego nie cierpię”. Wasyl czytał swoje przekłady z Rilkego. Czytał je z pamięci, a potem zaczął czytać Rilkego w niemieckim oryginale również z pamięci. Czytał, oczywiście, z akcentem, ale poprawnie wymawiał i akcentował. Wyjaśniał nam, że uczenie się na pamięć oryginału pomaga mu później w procesie przekładu. Nie spuszczaliśmy z niego zachwyconych oczu. On, bez wątpienia, to widział, ale siedział wśród nas skromny i nawet trochę zmieszany tym oczywistym zachwytem. Za niespełna dwa tygodnie przez Ukrainę przetoczyła się wielka fala aresztowań, pochłaniając wielu moich przyjaciół. Wasyla aresztowano razem z nimi. To był pierwszy i ostatni raz, kiedy widziałam Poetę”. A oto z wywiadu Iryny Kałyniec (gazeta „Deń”, nr 157—158, 2010. Zapisała Iryna Szutka), przedrukowanego w książce „Wasyl Stus: poeta, obywatel” (s. 164—165). A spotykałam się z Wasylem w przeddzień nowego 1972 roku. Lecząc się w Morszynie (w miejscowym sanatorium Stus leczył wrzód żołądka. — I. Sz.), zawitał do Lwowa. Był u nas na kolędach. A poznaliśmy się faktycznie dzięki mojej, małej wtedy, córeczce Zwenisławie. Póki my chodziliśmy — kolędowaliśmy, a oni z Wasylem polubili siebie nawzajem: on coś jej tak poważnie opowiadał, a ona, zapewne oczarowana jego głosem, uważnie słuchała i patrzyła na niego jak na bliską osobę. Wasyl wziął ją za rączkę, prowadzi i mówi: „Jakie czarowne dziecko!” A ja mówię: „To moja”. — „Jak to Wasza?” Odpowiadam: „Ihora Kałyncia i moja”. „To twoja mama? — pyta Wasyl. — To Wy Iryna Kałyniec czy Iryna Stasiw?” A ja mówię: „Ja Iryna Stasiw-Kałyniec”. (Śmieje się). Potem, pamiętam, my z Wasylem jeszcze chodziliśmy po Lwowie, ja pokazywałam mu nasze muzea, cerkwie — aż mu przez słabe zdrowie zrobiło się niedobrze. A wieczorem u nas w domu (obecnie — ulica generała Tarnawskiego, dawna Kutuzowa) odbył się niby wieczór poetycki Stusa. Pamiętam, musiałam częstować towarzystwo, a tak mi się chciało słuchać Wasyla! Czytał bardzo piękne rzeczy i czytał niezwykle. Miał swoistą, bardzo artystyczną manierę czytania, która odpowiadała i treści, i głębi jego poezji. Wszyscy słuchali, wstrzymawszy oddech. Ihor (Ihor Kałyniec, mąż Iryny Kałyniec, poeta, prozaik. — I. Sz.) mówił, że słuchałby Wasyla i dzień, i noc, wszak to coś nadzwyczajnego. Od Wasyla rzeczywiście biła energia, która wszystkich oczyszczała. Później jego żona mówiła mi, że wszyscy czuli to — tę wewnętrzną energię głęboko obdarowanego i bardzo czystego oraz uczciwego człowieka. Co ze spaceru po Lwowie zostało w pamięci? Przypominam sobie, jak jechaliśmy na Cmentarz Janowski, na groby strzelców UHA: w tramwaju był straszny tłok i, żeby mnie nie popychali, Wasyl zagrodził mnie rękami i coś mi opowiadał. A ja zamiast słuchać tego, o czym mówi, zaczęłam wsłuchiwać się w tembr jego czarownego głosu. Pyta, czy go słucham, odpowiadam „Tak”, ale naprawdę słyszałam tylko muzykę jego głosu. Także przypominam sobie, jak, oglądając eksponaty w Muzeum Etnografii, Wasyl powiedział, że nigdy nie miał wyszywanej koszuli. Urodzony na Winniczyźnie, mieszkał w Doniecku — tam nie było wyszywanych koszul… Wieczorem 9 stycznia, na Stefanii, Wasyl wyjeżdżał do Kijowa, my razem z Wiaczesławem Czornowiłem odprowadzaliśmy go na lotnisko. Jedziemy obok budynku KGB, a tam wszystkie okna świecą się, mówię: „Wkrótce będą aresztowania”. I rzeczywiście, 1972 rok stał się rokiem aresztowań: w Kijowie na Stusa już czekali (zaledwie przyjechał, jak w mieszkaniu przeprowadzili rewizję, aresztowali go). Przeciwko niemu wszczęto sprawę karną. Petro Szkrabjuk w książce „Pod Złotymi Wrotami” (Lwów, Instytut Ukrainoznawstwa im. I. Krypjakewycza, 1997 r.) opisuje pobyt W. Stusa we Lwowie na podstawie wspomnień Iryny Kałyniec: s. 165—166—167. Oczy Iryny błysnęły młodym ogniem. „To było 31 grudnia 70-go roku. W następnym roku, 71-go, i też pod koniec grudnia, we Lwowie pojawił się Stus. Leczył w Morszynie wrzód żołądka. I też wziął udział w widowisku jasełkowym. I to było niezapomniane. Jarosław Łemyk sfotografował nas. On też miał Stusowe „Zimowe drzewa”. (Dodam, że tę wydaną w Belgii, naprawdę w Londynie, książkę miałem również i wtedy oddałem Stusowi. — Ihor Kałyniec). Powiedziałam o tym Wasylowi, przedstawiłam go Jarosławowi. Po odwiedzinach u Ołeny Antoniw Stus jedną noc nocował u nas. Nie mógł uwierzyć, że Iryna Stasiw i Iryna Kałyniec — to jedna i ta sama osoba. Bardzo polubił naszą córkę Dzwinkę, czytał nam przekłady z Rilkego — „Elegie duinejskie” (Wasyl dobrze znał język niemiecki), podarował nam maszynopis swojego zbioru „Zimowe drzewa”, a także rękopis o Tyczynie „Fenomen epoki”. W ogóle biła od niego niewiarygodna siła, przyciągał do siebie jak magnes. Dosłownie oczarowywał. Rozmawialiśmy i rozmawialiśmy. Rano pokazywałam mu Lwów, świątynie. W Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego Wasyl powiedział ze smutkiem: „Nigdy nie miałem wyszywanej koszuli”. Bo wszystko, co widział w naszym mieście — rzeźba, hafty, prace malarskie — wszystko to tak ostro kontrastowało z ogólnym spustoszeniem wschodnich obwodów! Potem odprowadziliśmy Wasyla na pociąg do Morszyna — ja, Ihor, Stefa Szabatura, Iwan Hel… A za tydzień — 9 stycznia — Stus znowu był we Lwowie: wracał do Kijowa. Poeta gościł na imieninach u Szabatury, tam przyszedł Czornowił — i my razem odprowadzaliśmy Wasyla na lotnisko. Było już późno — dziesiąta wieczorem albo i trochę później”. Stus. Teraz oddajmy głos i jemu. Bo zostawił o swoim wyjeździe — odlocie spory wiersz, który zaczyna się tak: Wreszcie — pora rozstania nadchodzi I od lądu oderwie się samolot, Ale i zza chmur niebezpieczeństwo czyha: To ledwie odstaje, to naprzód wybiega. Więc miej się na baczności, ruszamy wspak. Taksówka. Szelest. Przenikliwy wiatr. I dal, wcięta w horyzont mieczem, Tych hieratycznych wyznaczonych liter Nerwowy odręczny zapis, jak chłodny ból… Są w wierszu i wersy o przyjaciołach, którzy go odprowadzali: Wspomnisz odloty — całą duszę oparzysz. Trąbi Irena, milczy Wiaczesław.
To wspomnienie jak dym pogorzelisk. Towarzysz Imięrek czatuje — wszystkie szpary zatkał… Iryna rzeczywiście „zrzędziła”. W szczególności — ganiła Czornowoła. Oto jej słowa: „Wyszliśmy od Szabaturowej, łapiemy taksówkę. A pogoda typowo lwowska: mokro, kałuże, śnieżyca. A Sławko — w podartych butach. Idzie — chlapie: czap-czałap, czap-czałap… Miał zwyczaj: kto co przywiózł mu czy sam kupił — zaraz rozdawał. Tak rozdał chustki. Mówię koleżankom: „Sprzedajmy!”. Sprzedałyśmy, kupiłyśmy mu beret, kurtkę. Czornowoł wtedy był już rozwiedziony — kto zatroszczy się o niego? No i zaczęłam go strofować za stare buty. A kagiebiści z tyłu snuli się i potem dopytywali: o czym wy tak żarliwie rozmawialiście?”. Tak, „imięrek czatuje — wszystkie szpary zatkał”. Stus przeczuwał aresztowania, „złe dni” — i pisał o tym także w jeszcze jednym wierszu z dedykacją „I(rynie) S(tasiw)”. Zarówno pierwszy, jak i drugi zamieszczone są w zbiorze „Palimpsesty”, który ukazał się w 1986 roku w wydawnictwie „Suczasnist” (Monachium). Książka obejmuje poezje z lat 1971—1979. Gwiazdozbiory znów szykują się do tańca, Zamieć lada chwila wirami się zajmie. Spokojnie, siostro. Słyszysz, niech ich diabli wezmą — Tych Romanów i Wołodymyrów. Zasypało, zawiało, zaśnieżyło drogę — i dokąd ruszać? Spokojnie, siostro. Będą gorsze dni. Jeszcze nam ten czas — za prześwit wspomnieć. Nie narzekaj, siostro, ciężko w tych nocach, Co bezprześwitne, jak wiedźmie oko, I wodzi nas błąd, i kołysze strach, A zmęczył się — i bierze mara. Idź i wszędzie śmierć. Nie zrywaj się z kroku. Aż tam odpoczynek: Twój niepokonany strach. Lwów. Więcej Stus nie widział go. Szkrabjuk zapisał i wspomnienie pięknej artystki Marii Kaczmar-Sawki (naszej przyjaciółki. Swoją drogą, ulepiła ona portret Stusa, który przechowywany jest w rodzinie Kałynciw). „Ze Stusem poznałam się na pogrzebie Ałły Horskiej, zamordowanej przez kagiebistów. Ludzie przychodzili i odchodzili. Był ogromny pokój, gdzie stała trumna. Wszedł bardzo śniady, bardzo chudy nieogolony mężczyzna. Czapka gwałtownie zsunęła się z czoła. Czarne niepokorne włosy, z iskrami — oczy. Wielkimi krokami szybko podszedł do trumny i zamarł na kilka minut. Na piersiach miał przypiętą kalinę. Już samym wyglądem wrył się w pamięć. Potem wygłosił mowę. Miał męski niski głos”. Niezwykle wyrazisty obraz. Później — Lwów, znany nam szopkowy klimat u Oleny Antoniw, fotografowanie. „Był bardzo czarujący w towarzystwie. Nie narzucał ludziom swojej ideowości. Nie tłukł, jak to bywa, cały czas o patriotyzmie. On po prostu promieniał ideą”. I ostatnia wyrazista scenka. Stus zapragnął odprowadzić Marię, ponieważ była sama. „Zaproponował ramię, bo było ślisko i śnieżnie. Szliśmy ulicą Kutuzowa, do końcowego przystanku „siódemki”. Rozmawialiśmy o wszystkim na świecie. Potrafił po prostu bawić rozmową. Czuł się szczęśliwy, że był we Lwowie, wśród przyjaciół. Ja byłam szczęśliwa, że idę z tak przystojnym, urodziwym, męskim mężczyzną z Kijowa. Pamiętam, jak dzieci — dwóch chłopców na sankach — miały zjeżdżać nam przed drogą. To ruszają, to staną. A on zatrzymał się i czekał, aż zjadą. Przepuszczał. Długo staliśmy. Miał prawdziwą męską dobroć. Wreszcie z uśmiechem powiedział: „To będziesz jechać czy nie?”. Ta wschodnia gwara, ten głos tutaj, we Lwowie, zabrzmiały jak dar dla mnie i dzieci”. Zatem prawdziwy Lwów, jak pisze D. Pawłyczko, nie chował się przed nim. I miał Poeta choć skąpe, ale radosne chwile spotkań ze lwowianami. W książce „Sławni goście Lwowa” Heorhij Macenko (Lwów, Apriori, 2010, s. 307) rozpoczyna obszerną opowieść takim zdaniem: „Do gościnnego domu Ihora i Iryny Kałynciw, który przyciągał, jak magnes, gości z całej Ukrainy, pod koniec 1971 roku zawitał obrońca praw człowieka i poeta, tłumacz i literaturoznawca Wasyl Stus”. Chyba dodam, że tego autora nie znam. 18. 06. 2018 r. Chcę uzupełnić jeden nieprawdziwy, bo niepełny moment w pięknym i bolesnym artykule Dmytra Pawłyczki o Wasylu Stusie. A mianowicie (cytuję Pawłyczkę): Wasyl Stus bywał we Lwowie, miał tam przyjaciół, kolędować przyjeżdżał tam, mamy informacje, że korespondował z Wiaczesławem Czornowołem. Przy wigilijnym stole siedział Stus u Romana Iwanyczuka i Mykoły Petrenki. Ale wiersz jego „Niedziela już nić surową snuje” — to pożegnalna rozmowa ze Lwowem, gdzie „pusto i goło, i czarno wokoło”, gdzie „złotem pisane jarzma”. Poeta czuje, że prawdziwy Lwów chowa się przed nim. Stus w radzieckim Lwowie czuje się, jak w więzieniu… („SP”, nr 23, 7—13 czerwca 2018, s. 10).
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Існують вистави, появи яких глядач із нетерпінням чекає кілька місяців, що залишаються до прем’єри. Саме до таких належить вистава “Актрисі завжди вісімнадцять” за п’єсою Джона Маррела “Спогади”, яка нещодавно поповнила репертуар Нової сцени Національного академічного театру ро, сійської драми ім. Лесі Українки.
Едуард ОВЧАРЕНКО Фото Ірини СОМОВОЇ
Спектакль розповідає про останнє літо уславленої актриси Сари Бернар, яке вона провела на своїй приморській віллі. Поруч з нею лише її секретар, Жорж Піту, якому вона розповідає про своє життя, родину, яскраві епізоди, незабутні зустрічі, чоловіків, ролі, подорожі… Жінка насолоджується запахом моря і жадібно читає нові п’єси та історії про себе, стверджуючи при цьому: “Потрібно жити, а не чекати смерті!” Вистава “Спогади” написана 1977 року. Її переклали 15-ма мовами і ставили на своїх сценах 20 країн. У столичному театрі імені Лесі Українки під назвою “Сміх лангусти” 1990 року виставу поставив Костянтин Дубінін (сценографія Олексія Вакарчука, художник по костюмах Світлана Бєлай). Ролі виконували Надія Батуріна (Сара Бернар) та Леонід Бактишев (Жорж Піту). Пізніше постановку за цією п’єсою здійснив Володимир Борисюк на сцені Київської академічної майстерні театрального мистецтва “Сузір’я”, в ній грали народні артисти України Неоніла Білецька та Анатолій Ященко. Успіх новій виставі насамперед забезпечує легендарна актриса, лауреат Шевченківської премії Лариса Кадочнікова, відома українському глядачеві своїми роботами в культових стрічках
“Тіні забутих предків” та “Білий птах з чорною ознакою”. А ще були десятки самобутніх яскравих ролей у кіно та на сцені Національного академічного театру ім. Лесі Українки, в якому вона служить понад півстоліття. І, напевне, ніхто з талановитої трупи цього театру не зміг би зіграти Сару Бернар так, як це робить Лариса Валентинівна. За словами художнього керівника театру, народного артиста України Михайла Резніковича Лариса Кадочнікова зараз перебуває перед своєрідним стрибком до нової сценічної реальності, де ніжність, ліризм та біль поєднуються з майже гротескним виявом почуттів. У цій дещо новій для себе стилістиці вона чудово репетирувала і нині грає яскраво виписану роль Сари Бернар, витрачаючи себе без залишку, являючи приклад акторської самовідданості, самокритичності та працездатності. За півтори години вистави глядач має змогу побачити один день з останнього літа великої Сари Бернар. Вона поспішає завершити свої спогади. На сцені розігруються драматичні й комічні сюжети, в яких оживають минулі періоди життя актриси, її по-форумів, а також дебютанти. А наступний день присвятили українській анімації та тому впливу, який фестиваль справив на розвиток цього жанру кіномистецтва. Програма цьогорічного фестивалю широка. Це 9 ігрових, 7 документальних, 5 анімаційних і 5 позаконкурсних фільмів. Більшість стрічок розповідають про війну та події, пов’язані з нею. Але є й комедії, музичні картини, тобто все те, що може бути цікавим вітчизняному глядачеві. Фестиваль насамперед підтримує розвиток українського кіно. Але не може не реагувати на те, що відбувається у світі. Саме тому підготували програму про Олега Сенцова як про бранця Кремля. Включили фрагменти з фільмів Олега та стрічок про Крим — як символ спротиву українського народу проти російської агресії. Окрема програма чуття та переживання. Починаючи з перших нерішучих сцен секретар Жорж Піту (артист Юрій Кухаренко), поступово втягується в “гру” і зображає відомих сучасників великої артистки. Досить цікавою є фінальна сцена вистави, де 50-літня актриса збирається вийти на сцену і зіграти 18-річну Жанну д’Арк. Зібрався величезний зал, очікуючи провалу. Але… цього не відбулося, бо така Сара Бернар — вона ніколи не схилить голову, тому що міць людини не в її віці, а в силі людського духу, її емоціях та відчуттях. А справжній актрисі – завжди вісімнадцять! Своїми враженнями діляться творці нової вистави: Давид Бабаєв, режисер-постановник: — Сара Бернар… Лариса Кадочнікова… Дві актриси. Дві особистості. Дві жінки. Їхні долі переплітаються. Вони і зовні схожі. Грали в п’єсах одних драматургів. Писали картини. Вони любили, страждали, мріяли… Вистава про Сару Бернар, зіграна Ларисою Кадочніковою. Вистава про Ларису Кадочнікову, зіграна на фактах життя Сари Бернар, прожитих на сцені самою Ларисою!.. Лариса Кадоч/ нікова, виконавиця ролі Сари Бернар: — У цьому сірому та сумному світі завжди виникають фігури-особистості, які змушують замислитися, хвилюватися. Одна з них – Сара Бернар. Дивна жінка, актриса, ОСО- БИСТІСТЬ, котра змусила захоплюватися нею весь світ. Віктор Гюго сказав про неї: “Вона — більше ніж актриса. Вона — ЖІНКА”. Я часто сама собі повторюю її девіз: “Щоб там не було!” І, слідуючи цьому, намагаюся перемогти світ проблем, нудьгу і довгі періоди творчого простою. Я малюю, пишу, як і Сара Бернар. Інколи у процесі репетицій мені навіть здавалося, що я стаю нею. Як і в Сари Бернар, моє шалено складне життя — це життя актриси, яка існує заради творчості, духовності та людей.
Я вірю в життя, прекрасне і моральне. Юрій Кухаренко, виконавець ролі Жоржа Піту: — У цій виставі мені майже нічого не потрібно було “грати”. Захоплення, відданість, любов у ставленні до Лариси Валентинівни Кадочнікової покладені на ймовірні обставини п’єси. Саме в цьому секрет моєї ролі. Залишається побажати, аби ця вистава увійшла до репертуару театру на багато років.
Сергій Неретін, перший заступник Голови Державного агентства України з питань кіно: — Все українське кіно за останні 20 років виросло з “Відкритої ночі”. Якщо у 90-ті роки знімали по одному фільму на рік, то на осінь заплановано 19 українських прем’єр. Сьогодні вітчизняні фільми нарівні з голлівудськими борються за те, аби потрапити в прокат. На проведення фестивалю Держкіно виділило рекордну суму — 300 тисяч гривень. Для порівняння: 2017 року виділили 200 тисяч, а 2016-го — 100. Андрій Різоль, голова Меценатської ради Кінофестивалю “Відкрита ніч”, голова правління Асоціації “Сприяння розвитку кінематографа в Україні — дивись українське!”: — У рамках проекту “Дивись українське!” ми покажемо три невеликих фільми. Це буде вступ до фестивалю. Думаю, що ці фільми створять життєствердну атмосферу. Фестиваль “Відкрита ніч” — хороший зразок партнерства держави та приватного бізнесу. Крім Держкіно допомогу в його проведенні надає департамент культури КМДА. Банк “Аваль” виділив 50 тисяч гривень на головний приз. Для нас дуже важливо, що з кожним роком фестиваль розширюється. А враховуючи те, що цьогоріч матимемо 80 майданчиків, він перетворюється на наймасовіший фестиваль в Україні. На фестивалі представлять фільми “Випуск 97” Павла Острикова, “Діна” Мирослави Клочко, “Куди насправді полетіли космонавти” Івана Шохи, “Мить” Юлії Тампури, “Невеселий” Дмитра Чухрана, “Перша ніч” Юлії Дезіної та інші.
Festiwal filmowy „Otwarta noc. Dubel 21” odbędzie się w nocy z 30 czerwca na 1 lipca na stołecznym Art-przystani. Jednocześnie z Kijowem pokazy filmów krótkometrażowych ukraińskich reżyserów odbędą się na 80 platformach Ukrainy i zagranicy. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora W tym roku największy nacisk położono na widzów, którzy przebywają w strefie ATO. Będzie tam ponad 10 platform. Również 4 platformy będą reprezentować festiwal za granicą. Celem festiwalu jest wsparcie narodowej kinematografii, a także filmów wspólnej i zagranicznej produkcji, które zachowują tradycje ukraińskiej sztuki, proponując nowe koncepcje jej rozwoju, samoidentyfikacji i istnienia w spektrum światowych kinematografii narodowych. Swoją działalność festiwal rozpoczął na tydzień przed oficjalnym otwarciem. 23 czerwca w Kijowskim telecentrum opowiedziano o nominowanych do „Otwartej nocy”. Wśród nich są zwycięzcy ubiegłorocznych festiwali i zagranicznych filmów — opowiadać będzie o przyjacielu festiwalu — „Kanter. Pamiętamy”, w której będą wspomnienia o Leonidzie Kanterze i fragmenty jego filmów. Również na festiwalu pokażą zwiastuny ukraińskich filmów, które wejdą na ekrany w najbliższym czasie. Wśród nowości — filmy dla dzieci, filmy akcji i thrillery. W przeddzień „Otwartej nocy” odbyła się konferencja prasowa z udziałem organizatorów festiwalu. Proponujemy uwadze czytelników „Słowa Proświty” fragmenty wystąpień jej uczestników. Mychajło Illenko, prezydent i dyrektor artystyczny festiwalu, reżyser filmowy: — Już 21 lat z rzędu zbieramy ukraińskie kino narodowe. Kiedy zaczynaliśmy tę sprawę, było zdziwienie, gdyż współczesne ukraińskie kino wtedy prawie nie istniało. Ale znaleźliśmy filmy na pierwszy, drugi i trzeci festiwal. A dzisiaj program znacznie się rozszerzył i prowadzimy bardzo surową selekcję dotyczącą udziału w festiwalu właśnie z pozycji widza. W czasie, gdy ukraińskie kino do widza nie docierało, była tylko jedna możliwość, by je pokazać — to ekran festiwalowy. Dzisiaj pracujemy na rozwój gatunku widowni, a to póki co deficyt. Choć, oczywiście, już są pozytywne zmiany. Do ukraińskiego kina co roku dochodzą nowe tytuły. A jeśli są filmy, które zwróciły pieniądze za swoją produkcję, oznacza to, że widz poszedł do kina. Musimy wspierać tę tendencję. W nowym programie przedstawimy kilku reżyserów, którzy otrzymywali nagrody na naszych poprzednich festiwalach. Ale są też tacy, którzy biorą udział w festiwalu po raz pierwszy. Wszystkim życzymy zdobycia zwycięstwa. W tym roku mamy poważne nagrody. Ale wciąż działa romantyka „Otwartej nocy”. Już szósty raz mamy platformy sceniczne w całej Ukrainie. Wszystkie one będą pracować synchronicznie z ekranem „Otwartej nocy”. Oprócz głównego jury istnieć będzie jury widzów. Dzięki głosowaniu SMS dowiemy się, kto został zwycięzcą sympatii widzów. Mamy inne nowości. Kiedy rano ogłaszamy zwycięzców, to czasami po prostu nie ma ich na miejscu. Bardzo boleśnie odbierają to członkowie jury i organizatorzy festiwalu. Postanowiliśmy, że jeśli na ostatniej prostej nie ma reżysera filmu lub jego pełnomocnika, to nagroda pieniężna przechodzi na następny rok. Dzięki naszym inwestorom i sponsorom, w szczególności Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina, która wspiera nas już od drugiego festiwalu, mamy możliwość uczynienia wstępu wolnym i powstrzymujemy się od komponentu komercyjnego.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna MACERUK, zasłużona dziennikarka Ukrainy, członkini zarządu Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, m. Czerniowce. Iść do ludzi, darować im nie tylko pieśń — melodię i słowo, ale nastrój, uczucia, błyski życia, zabarwione w czerwone i czarne kolory, i wreszcie, choć brzmi to patetycznie, cząstkę swojego serca — to misja artysty. Wypełnia ją w pełni, szczodrze i odpowiedzialnie Iwan Derda. Taki wniosek może wyciągnąć każdy, kto śledził jego twórczość, nie raz bywał na koncertach, gdzie on, posiadacz aksamitnego barytonu, wykonywał utwory klasyczne, gdzie prezentował swoje pierwsze próby kompozytorskie, ubierając w muzykę poezję klasyków literatury ukraińskiej — Iwana Franki, Tarasa Szewczenki, współczesnych poetów, w tym także bukowińskich. I kto tym razem przyszedł do czerniowieckiej filharmonii na jego autorski koncert „Pieśni moja, moja bogini”. Na swoje 55-lecie przygotował wielbicielom szczodry podarunek — ponad trzydzieści pieśni, stworzonych do wierszy rodaków-współczesnych i tych, którzy pozostali w naszej historii, może nieco zapomnianych, ale bez wątpienia wartych tego, by oczyścić je z pyłu zapomnienia. Z tego względu Iwan Derda zasługuje na szczere podziękowania za dobór poezji, którą przełożył na muzykę. Całkiem oczywiste jest, że poruszyły one liryczną strunę jego duszy, a co za tym idzie, w udanej muzycznej oprawie — także struny widzów na sali. To i „Czereśnia, skąpana w rosie...” do słów Kornila Łastiwki, i „Bukowińska serenada” do wiersza Iwana Dibrowy, i „Jesteś cudowna jak wieczór wiosną” — poezja Dmytra Zahula. Nie wspominając już o słynnej liryce Iwana Franki. Nieprzypadkowy był wybór kompozytora spośród poezji znanych bukowińskich poetów — niezapomnianych Wołodymyra Mychajłowskiego i Witalija Kołodija, a także Bohdana Melnyczuka, Borysa Bunczuka, Myrosława Łazaruka, Wasyla Waskana, Tamary Sewerniuk, Wasyla Fesiuka — w nich tchnienie romantyzmu, walc uczuć, tango namiętności... Właściwie taka paleta poetyckich wersów skłoniła Derdę-kompozytora do doboru muzycznej palety: widzów to otulały fale walca, to poruszały rytmy tanga, to kołysała delikatność romansu, a to rozpalało krew żartobliwe wyznanie miłosne na wzór pieśni ludowych. Nie mógł pominąć Iwan Derda także tematyki patriotycznej, przede wszystkim twórczości Bukowińskiego Słowika Jurija Fedkowycza. Brzmiała też pieśń do słów Iwana Bażanśkiego. Wieczornym spokojem powiało od melodii i poezji Liny Kostenko, rozbrzmiewała i smutna elegia życia do wiersza Dmytra Pawłyczki, wybrzmiało wyznanie miłości do rodzinnego miasta — w „duecie” z Wasylem Babuchem. Szczególnie wzruszające były wstęp i finał koncertu. Na początku rozbrzmiała bukowińska pieśń ludowa „Na skraju wsi stoi chatka”, którą Iwan Derda po raz pierwszy usłyszał od swojej mamy Weronii (niestety, ona, podobnie jak ojciec artysty, już obserwuje sukcesy syna z niebios), w wykonaniu akademickiego chóru „Czerniowce” pod dyrekcją Nadiji Selezniowej (koncertmistrz Lilija Chołomeniuk, aranżacja Iwana Derdy). A na zakończenie widowiska artysta pieśnią „Moja bogini” (wiersz Witalija Iwaszczenki) publicznie wyznał miłość swojej żonie Lidii. Małżeństwo jest razem już ponad 30 lat, wychowali troje pięknych, zdolnych dzieci. I potwierdzeniem tego jest udział w koncercie młodszej córki Swiatosławy, która już nie raz z powodzeniem występowała na scenie, nie tylko czerniowieckiej, wygrywała w konkursach i festiwalach pieśniarskich, obecnie jest asystentką katedry muzyki CzNU, oraz młodego Iwana Derdy-młodszego, który ma wykształcenie muzyczne, gra na gitarze i pisze muzykę. Sukces koncertu jubilat dzieli z koncertmistrzem, laureatem nagrody literacko-artystycznej im. S. Worobkewycza, kierownikiem katedry muzyki, docentem Wadymem Lisowym. Oprócz tego w koncercie wzięli udział chór Zasłużonego akademickiego bukowińskiego zespołu pieśni i tańca im. A. Kusznirenki, laureat międzynarodowych i ogólnoukraińskich konkursów, solista obwodowej filharmonii Witalij Sobolew (koncertmistrz Jewhenija Nesterenko), laureat międzynarodowych i ogólnoukraińskich konkursów zespół „Bukowynoczka” (kierownik — docent katedry muzyki CzNU Jaryna Wyszpinśka) oraz VIA „Karpaty” (kierownik — Wasyl Tkacz), orkiestra instrumentów dętych „Bukowyna” pod kierownictwem Heorhija Nowakowśkiego. Było wiele kwiatów i powinszowań — od rodaków z rejonu zastawnieńskiego, organizacji społecznych, przedstawicieli władz. Do odznaczeń artysty (a jest on laureatem wielu konkursów i festiwali, obwodowych nagród literacko-artystycznych im. Sydora Worobkewycza, Iwana Bażanśkiego, Dmytra Zahula, kawalerem orderów „Chrystusa Zbawiciela”, archanioła Michała, księcia Włodzimierza III stopnia, medali „Budowniczy Ukrainy”, „Za poświęcenie i miłość do Ukrainy”) dołączyły zaszczytne wyróżnienia — Błogosławiona Gramota Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, medale „Za zasługi dla Bukowiny”, „Na chwałę Bukowiny”. I nie raz wybrzmiało ze sceny obwodowej filharmonii: Iwan Derda już dawno ma uznanie ludowe, brakuje tylko oficjalnego tytułu „Ludowy”. A w ludzie potwierdzą: Iwan Mychajłowycz, rodowity mieszkaniec Horosziwciw, zasługuje na dobre słowo nie tylko za swoją działalność koncertową, kompozytorską, pedagogiczną, ale i za postawę patriotyczną. Jest aktywnym proświcianinem, zastępcą przewodniczącego obwodowego zjednoczenia „Proświty”, propaguje ukraińską pieśń podczas zagranicznych tournée. Osobne podziękowania dla artysty — za artystyczny desant na wschód Ukrainy, gdzie jest gorąco, gdzie ukraińska pieśń, ukraińskie słowo są na wagę złota. „Dziękujemy Panu za wsparcie. Pana pomoc oraz Pana patriotyzm dają nam wiarę i nadzieję w to, że nasz naród jest z nami i skłaniają do walki jeszcze lepiej... dla obrony suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy” — napisano w liście z podziękowaniami dowództwa i personelu 4. dywizjonu haubic artyleryjskich 44. samodzielnej brygady artylerii. Te słowa na jubileuszowym koncercie nie brzmiały. Ale są one cząstką życia Iwana Derdy. A przy szczególnej dacie życiowej każdy rozlicza się przed sobą z przeżytego czasu. I przede wszystkim sam wystawia sobie ocenę. Jak miło, gdy ta ocena to „celujący”. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświata” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KW nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
na periodyczne wydania za drukowanym na periodyczne wydania za drukowanym
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK. Dział kultury Eduard OWCZARENKO. Dział korekty Tetiana SZCZERBAK, Iryna STELMACH. Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Wołodymyr ŻYHUN. Redaktor internetowy 279-39-55. Redaktor dyżurny Eduard OWCZARENKO. Księgowość 279-41-46. Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua. Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninych, 3. Nakład ogólny w czerwcu — 13 200.
Tłumaczenie maszynowe