Strona · s. 6strona oryginału ↗
Oświeceniowa Howerla Kostantyny Małyckiej. W 140. rocznicę urodzin
Слово Просвіти, №27 за 2012 рік
Wołodymyr Kaczkan, doktor nauk filologicznych, profesor, Iwano-Frankiwsk. Kostantyna Iwaniwna Małyćka (najbardziej znane pseudonimy: Lebedowa Wira, Czajka Dnistrowa) weszła do historii kultury ukraińskiej jako poetka, prozaiczka, tłumaczka, bibliografka, wybitna działaczka społeczno-oświatowa, pedagog i redaktorka. Urodziła się we wsi Kropywnyk w powiecie kałuskim, w dzisiejszym obwodzie iwanofrankiwskim. Ojciec był księdzem. Matka, Ołena, również pochodziła z kapłańskiego rodu Hetmanczuków. Dziewczyna uczyła się w szkołach podstawowej i wydziałowej w Stanisławowie, a następnie w Lwowskim Seminarium Państwowym, gdzie właściwie zaczęła „grzeszyć” pierwszymi próbami poetyckimi, publikując niektóre z nich w czasopiśmie dla dzieci „Dzwinok”. Uzupełniała swoją wiedzę książkami z przebogatej biblioteki A. Petruszewycza przy katedrze św. Jura we Lwowie. Po ukończeniu studiów we Lwowie (1892) K. Małyćka wyjechała do Halicza, gdzie przez jedenaście lat pracowała jako nauczycielka. Zachęcała świadomych Ukraińców do zakładania czytelni „Proświty” oraz do działalności w chórze cerkiewnym. Rozwinęła działalność społeczno-kulturalną, oświatową i publicystyczną. Nie było to na rękę ani „moskwofilom”, ani tym, którzy trzymali się orientacji propolskiej — w 1903 r. przeniesiono ją z Halicza do odległej wsi Biecz. Na zaproszenie inspektora szkół Bukowiny Omelana Popowycza K. Małyćka wyjechała do 5-klasowej szkoły we wsi Łużany, gdzie kontynuowała sprawę ukraińską. W Czerniowcach K. Małyćka zaprzyjaźniła się z redaktorami gazety „Bukowyna” J. Weselowskim i czasopisma „Promiń” I. Herasymowyczem (tutaj weszła w skład kolegium redakcyjnego), przyjaźniła się z Emiliją Kumanowską, Jewheniją Jaroszynśką i Ołhą Kobylańśką. Przez trzy lata na Bukowinie K. Małyćka wykonała znaczną pracę przy organizowaniu kółek kobiecych po wsiach oraz założeniu w maju 1905 r. „Żinochoji Hromady” (Wspólnoty Kobiecej). W 1906 r. na zaproszenie Ukraińskiego Towarzystwa Pedagogicznego we Lwowie K. Małyćka przybyła, by wykładać w prywatnej szkole żeńskiej im. T. Szewczenki (założonej w 1898 r.), którą kierowała uznana w Galicji pedagog Marija Biłećka. W latach 1906—1914 redagowała czasopismo „Dzwinok”. Wspierała łączenie organizacji „Klubu Rusynok” i „Krużka Ukrajinśkych Diwczat” w towarzystwo „Żinocha Hromada”, tworzenie jego licznych filii i kółek. Przed I wojną światową, 18 lutego 1913 r., podpisała odezwę „Do ukraińskich kobiet!” z wezwaniem do oporu wobec wrogów „naszego narodowego istnienia” oraz do założenia funduszu „dla obrony praw Ukrainy pośród możliwych konfliktów wojennych, które miałyby rozegrać się na naszej ziemi…”. K. Małyćka podejmowała się spraw wielkich, o znaczeniu państwowym, jak i drobniejszych, na pierwszy rzut oka lokalnych, peryferyjno-małomiasteczkowych. Kiedy zdobywcy z obozu bolszewickiego 3 września 1914 r. zajęli Lwów, rozpoczęły się polowania na ukraińską inteligencję; w nocy z 17 na 18 lutego 1915 r. wśród działaczy politycznych znalazła się także K. Małyćka, którą przez trzy i pół miesiąca przetrzymywano w więzieniu przy ul. Batorego, a 28 maja wraz z grupą osób zesłano na wschód. Cztery lata spędziła tutaj, we wsi Pinczuga nad syberyjską Angarą. Powróciła do rodzinnego miasta Lwa we wrześniu 1920 r. Kiedy „Żinocha Hromada” została przemianowana na Związek Ukrainek, K. Małyćka z radością pomagała Marii Biłećkiej, która kierowała tym związkiem, przygotowywała zjazd kobiet, który odbył się 24 grudnia 1921 r., i otwierała jego obrady. Dwukrotnie wybierano ją do Głównego Zarządu Związku Ukrainek, a od 1923 r. stanęła na czele tej organizacji. K. Małyćka aktywnie wspierała czasopisma „Nowa Chata”, „Ukrajinśke narodne mystectwo”, „Trud”; jako współpracowniczka „Nowej Chaty” weszła do jej kolegium redakcyjnego. W 1937 r., po 45 latach pracy nauczycielskiej, K. Małyćka odeszła ze szkoły. Towarzystwo „Ridna Szkoła” wpisało ją na listę członków honorowych, a czasopismo o tej samej nazwie zamieściło szkice o szanownej pedagog autorstwa Sofiji Fedorczakowej i Marii Derkacz (1937, nr 22). W 1941 r. K. Małyćka przez prawie osiem miesięcy kierowała „Żinochoju Służboju Ukrajiny” (we wrześniu 1941 r. przekazała kierownictwo Marii Bilak). Po wojnie dyrektor biblioteki naukowej Akademii Nauk (obecnie Lwowska Biblioteka Naukowa NAN Ukrainy im. W. Stefanyka) Marija Derkacz zaprosiła Kostantynę Iwaniwnę do opracowania bibliografii ukraińskiej literatury dziecięcej. Zmarła w styczniu 1947 r., pochowana we Lwowie. Działalność literacką K. Małyćka rozpoczęła w 1896 r. pierwszymi wierszami w czasopiśmie „Dzwinok”. Potem jej utwory publikowane były w wydawnictwach „Swit dytyny”, „Mołoda Ukrajina”, „Nowa Chata”, „Diło”, „Promiń”, „Uczytel”, „Uczytelśkoje słowo”, „Ridna Szkoła”, „Nazustricz”, „Żinocha dola”, almanachu „Żinochoji doli”, „Swit” i in. Pióru pisarki, aktywnej uczestniczki ruchu siczowego, należą liczne teksty pieśni strzeleckich: „Heroji”, „W Sicz stawaj!”, „Postawały kozaczeńky”, „Whoru prapor!”, „Wziaw by ja banduru, nastrojiw, zahraw…”, „Sicz u pochodi”, „Siczowyj pokłyk”, „U Sicz, u Sicz…” Do jej słów napisano „Kantatę” Stecenki, „Hymn Siczowy” Jarosławenki, „Hymn Spółdzielczy” Hryneweckiego. A jej słynna pieśń „Czom, czom, czom, zemle moja…” już dawno stała się ludową. Kostantyna Małyćka weszła do historii literatury ukraińskiej także jako niedościgniona mistrzyni dziecięcego gatunku opowiadania — przeważnie niewielkich rozmiarów etiud, szkiców artystycznych, a najczęściej opowiadań.
Pisarka doskonale rozumie psychologię dziecka oraz niuanse motywacji jego zachowania. Ułatwia jej to pracę, gdy odsłania świat relacji dzieci poza szkołą („Serce”), ich stosunek do przyrody („Solo-rij”), do rodziców („Matka”). W jej opowiadaniach, na przykład „Syn defraudanta”, „Chłopskie dziecko”, „Grzech”, „Mur”, „Za winy rodziców”, „Macocha” — lejtmotywem jest dobro i sumienność, które wypełniają duszę każdego dziecka. Czułym obserwatorem szerokiego i bogatego w niuanse świata dziecięcego występuje K. Małyćka w książce „Mali bohaterowie: Obrazy z życia dzieci”. Autorka porusza w niej szerokie spektrum tematów. Przewaga systemowego nauczania gimnazjalnego nad domowym („Dla ojczystego słowa”); duma góralskiego chłopca Danyłka z historii swojego narodu, karpackich opryszków („Mały hucułek”); przekazanie przez sześć koleżanek pieniędzy na fundusz biednych wieśniaków zamiast zakupu białych sukienek („Zbuntowana szóstka”); poryw Mykołki Hunycza z błaganiem, by go sprzedać, tak jak wszystko sprzedał ojciec, bo jedzie do Ameryki szukać szczęścia-doli, — byle tylko nie opuszczać podwórka, chaty, rodzinnej ziemi („Najmniejszy”); uwaga dzieci wobec nauczycielki („Bukieciki fiołków”) i inne. Dydaktyczny sens, konkretną wiedzę z przyrodoznawstwa niosą w sobie opowiadania-szkice ze zbiorów „Czyścioszek i Jurzia Murzia” (1932), „I zwierzątka współpracują”. O morskich koralach, chmielu, mrówkach, pszczołach, ptakach, rybach, jaskółkach, bobrach, słoniach autorka pisze z zachwytem, ze znajomością rzeczy. Nierzadko wykorzystuje fabuły z innych literatur, tłumaczy (podąża za A. Puszkinem, W. Robinsonem, I. Kożiszką, G. Faucherem, G. Kubnikiem, A. Brehmem, H. Levinem, W. Pieriedolskim, J. Bullem, I. Robertsem). Osobny pokład dorobku pisarskiego K. Małyćkiej stanowią jej utwory dramatyczne „Kozackie dzieci: Obrazek z czasów tatarskich w 2 aktach” (Lwów, 1914. — 8 s.), „Rusałka Dniestrowa: Obrazek sceniczny w 2 aktach” (Lwów, 1914. — 8 s.), „Wieniec na grobie Tarasa Szewczenki: scena dziecięca w 2 odsłonach” (Lwów, 1914. — 8 s.), „Na św. Mikołaja: Obrazek sceniczny w 2 aktach” (Lwów, 1924. — 14 s.), „Betlejemskie dzieci: obrazek sceniczny w 2 aktach” (Lwów: Świat dziecka, 1936. — 12 s.) i inne, a także scenki dramatyczne jednoaktowe „Weź go na wieś”, „Pusta ciekawość”, „Wielka wygrana”, które publikowano na łamach czasopisma „Dzwoneczek”. Każdy utwór niesie w sobie wysoką ideę odrodzenia narodowego, walki o czystość języka ukraińskiego i ducha patriotycznego. Każdy utwór dramatyczny ma optymistyczne zakończenie: w „Rusałce Dniestrowej” bohaterka cieszy się, że „wali się stary ład”, że „potężną siłą poety” (M. Szaszkiewicza. — W. K.) duch odżył, a ziarno, zasiane przez działaczy „Ruskiej Trójcy”, wydaje owoce — „Ukraina żyje, żyje i żyć będzie!”; w „Wieńcu na grobie Tarasa Szewczenki” dramatyczne widowisko wieńczy duch Tarasa słowami: „…z tych małych wyrosną bojownicy, którzy, pracując do upadłego, od wód Donu poza Wisłę odbudują Ukrainę!”. Wśród postaci jej sztuk są biblijni bohaterowie, święci, nosiciele najwyższych cnót. K. Małyćka wspierała ruch emancypacyjny, napisała referat „O ruchu kobiecym”, z którym wystąpiła na wiecu w Stanisławowie w 1902 roku. Przeglądając rozwój ruchu kobiecego i jego odzwierciedlenie w literaturze naukowej i pięknej Anglii, Francji, Szwecji, Niemiec, Belgii, Hiszpanii, Rumunii, Turcji, Portugalii, Ameryki i Australii, K. Małyćka zatrzymuje swój wzrok na analizie sytuacji kobiety w Polsce, porusza szereg problemów społecznie aktualnych dla ówczesnego społeczeństwa. Jest to zakładanie „szkół dla analfabetów”, gazet gospodarczych, rozszerzenie wydawnictw książeczek „Proświty”, powszechne zakładanie towarzystw kobiecych z własnymi organami drukowanymi, bractw kobiecych, towarzystw pedagogicznych. Według przekonania K. Małyćkiej, powszechna, głęboko ugruntowana praca wielu nie pozwoli zginąć ukraińskim kobietom, całemu narodowi. Założone w 1893 r. przez N. Kobrynską i J. Jaroszynską w Stryju wydawnictwo „Biblioteka Kobieca” wznawia swoją działalność już w Kołomyi w 1912 r. przy bezpośrednim udziale Kostantyny Małyćkiej i Olhy Duczymińskiej, drukując tłumaczenia z języków europejskich i zbiory różnych autorów. Czasopismo „Dzwonek”, które redagowała K. Małyćka, cieszyło się niezwykle szeroką popularnością, przede wszystkim w ukraińskich rodzinach. K. Małyćka pozostawiła wyraźny ślad jako beletrystka naukowa, publicystka. Głęboką wiedzę z historii ukraińskiej myśli pedagogicznej, historii folkloru, historii literatury ukraińskiej wyłożyła w szkicach, studiach, wygłoszonych referatach. I dziś nie straciły swojego znaczenia podstawowe, fundamentalne idee narodowe, uform-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
