Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ludmyła Tkacz: „Nieumiejętność jasnego myślenia stanie się problemem bezpieczeństwa narodowego”

Слово Просвіти, №27 за 2012 рік

— Dlaczego dążenia do odrodzenia narodowego nie przekładają się na konkretne działania? — A dlaczego babcia, która przyprowadzała wnuka lub wnuczkę do przedszkola, zamiast uczyć dziecko języka ojczystego, łamała swój język po rosyjsku, bo tak uczą w przedszkolu. Dlaczego absolwenci wiejskich szkół, znalazłszy się w mieście, zapominali języka rodzinnego domu i swoje dzieci oddawali do rosyjskich szkół? Dlaczego swoje dzieci do dziś nazywają Angelami, Żannami, Śnieżanami, Monikami, Kristinami (nie — Chrystynami!). Czyż nie jest paradoksem, że ochrony swojego języka potrzebuje naród ukraiński (a to dziesiątki milionów osób), to przecież nie język jakiegoś plemienia z dżungli Amazonki?! To rozwinięty język literacki, który ma tysiącletnią tradycję kulturowo-piśmienniczą i żyje niemal w centrum Europy. W znacznie mniejszych pod względem liczby ludności krajach bałtyckich, byłych republikach radzieckich, spekulacje polityczne wokół statusu języka rosyjskiego nie odniosły sukcesu (o czym świadczy też niedawne referendum na Łotwie w sprawie statusu języka rosyjskiego). — Czym Pani jako specjalistka tłumaczy taką sytuację? Czy znajduje Pani jakieś naukowe uzasadnienie? — To wyjaśnienie dla nas, Ukraińców, niestety, jest niepocieszające. Co więcej, to nawet nie jest moje wyjaśnienie. W nim podzielam te myśli, które ukraińscy pisarze, filozofowie i działacze społeczni wyrazili już dawno. Inna rzecz, że od naszych wielkich umysłów gotowi jesteśmy uczyć się tylko tego, co nas nie nazbyt męczy, co nie nakłada obowiązków i łechce naszą próżność. Ale zacznijmy od wiersza Łesi Ukrainki „Towarzyszce na pamiątkę”, w którym są takie wersy: „Jesteśmy paralitykami o błyszczących oczach, Wielcy duchem, siłą mali, Orle skrzydła czujemy za plecami, Sami zaś kajdanami przykuci do ziemi... Naród nasz, niby dziecko ślepe od urodzenia, Nigdy świata-słońca nie widział, Za wrogów idzie w ogień i w wodę, Katom swoich przewodników oddał”. Kiedyś, w młodości, gdy po raz pierwszy usłyszałam te wersy od nauczycielki języka ukraińskiego i literatury, nawet się obraziłam: jak można powiedzieć coś takiego o swoim narodzie, jacy my paralitycy? A teraz, mając już własne doświadczenie obserwacji odstępstwa i podstępu, słabości, zdrady, które dawno stały się normą naszego życia, nie wątpię, że Łesia Ukrainka miała rację. Bo to tylko my pozwoliliśmy, aby jej imię nosił teatr dramatu rosyjskiego, przy tym, że Łesia Ukrainka tworzyła ukraińską dramaturgię i tworzyła ją po to, aby właśnie Ukraińcom pomóc znaleźć swoją odpowiedź na pytanie „być albo nie być” i dać siłę „być!”. Lina Kostenko o tej krzyczącej sprzeczności napisała jeszcze w 1989 r. Ale kto posłuchał mądrego słowa Liny Kostenko? Czy ministrowie kultury, czy środowisko teatralne, czy deputowani z tak zwanych partii patriotycznych? Nikogo to nie obchodzi nawet teraz. W wierszu Łesi Ukrainki są i takie wersy: „My nawet własnej nie mamy chaty. Wszystko otwarte u nas więziennym klucznikom”. Czyż to nie o nas, obecnych? Pozwolić zrujnować kijowskie księgarnie, które były ozdobą Chreszczatyku jeszcze za czasów radzieckich, zniszczyć księgarnię „Poezja”, którą warto byłoby zbudować w sercu Kijowa zamiast bezlitosnego „Globusa”. Bo przecież przez te wszystkie setki lat zniewolenia czyż nie ukraińska poezja ratowała nas od narodowego niebytu? Czyż nie poeci pierwsi płacili tragiczną cenę za prawo mówienia w imieniu swojego narodu i słowem swojego narodu? Taka księgarnia stałaby się miejscem, do którego będzie mógł przyjść czy poeta-początkujący, czy rodzina z dzieckiem, które nauczyło się czytać pierwsze wierszyki. I wszystko mogło być tutaj — i księgarnia, i czytelnie, i kawiarnie, i platformy dyskusyjne, i kulisy teatralne. Ale nikomu z naszych „monopolowych patriotów” taka idea nawet nie przyszła do głowy. I tak stopniowo dożyliśmy do haniebnego rozgromienia księgarni „Siajwo” (choć teraz, po ogromnych wysiłkach, niby ją odnowiono), do rozgromienia pracowni artystów na Zjeździe św. Andrzeja, który zamienili w targowisko, do wygnania ukraińskiej pieśni (i duchem, i słowem) z radiowych i telewizyjnych eterów, do zmiany formatów wydawnictw periodycznych, które miałyby stać się naszą dumą narodową — tygodnika „Ukraina” (którego wspaniałe publikacje w okresie gorbaczowowskiej pieriestrojki szybko wypełniały próżnię informacyjną w tematach historii Ukrainy), czasopisma „Pamjatky Ukrajiny”, które redagował Ołeksandr Rybałko. Zadowala nas produkt wtórny — „Komsomolskaja prawda w Ukrainie”, „Argumenty i fakty w Ukrainie”, „Viva” — itd. A wspaniały głos Raisy Kyryczenko? Gdzie można usłyszeć go dzisiaj — z jakiej stacji radiowej? Strat jest bardzo wiele. Ilu ludzi, prawdziwie, nie dla przywilejów oddanych ukraińskiej kulturze, straciliśmy i tracimy niemal codziennie. Bo wielu od tej popowej duchoty i kiczowato-plakatowej „ukraińskości” nie wytrzymuje serce. Bo i w bolesne rany plują: znieważają czarnobylców, afgańczyków, bluźnierczo naśmiewają się w „95 kwartale” z tragedii Hołodomoru. Z karatami i perfumami też wszystko w normie — warto przejrzeć choć jeden odcinek programu Kati Osadczej „Switśke żyttia”. Konceptualną kontynuacją urywków ze starych operetek jest nostalgiczno-radziecka treść programów Pierwszego kanału narodowego Ukrainy. Ot tylko w kwestii „spoconego mięsa” (Jewhen Płużnyk), to tutaj sytuację „podreperowali” — kanały telewizyjne omdlewają od reklam dezodorantów. — W czym przyczyna tak smutnej sytuacji? Czy tylko w rusyfikacji? — Ukraińcy często są obojętni na swój język, i nie tylko ci, którzy doznali wpływu rusyfikacji tutaj, ale i ci, którzy zasymilowali się w środowisku anglojęzycznym. Nie każdy człowiek, żyjąc w wielojęzycznym społeczeństwie, może stale kontrolować swoją mowę, myślenie, żyć w kilku językach. Tym bardziej, gdy dominujący język państwowy nie jest jego ojczystym. Dla wielu język to środek komunikacji i wyrażania myśli, a także środek przynależności do określonej wspólnoty. Nie wszyscy uświadamiają sobie, z jakimi subtelnymi mechanizmami emocjonalnymi i umysłowymi związane jest władanie językiem. A z ukraińskim była taka sytuacja: niedostateczne władanie normami językowymi (i uświadamianie sobie tego) podpowiadało wybierać ten język, który znasz lepiej. W naszych warunkach to, oczywiście, rosyjski, bo on jest wszędzie. Jak pisała swego czasu Oksana Zabużko, dla miejskiego Ukraińca pressing lingwocydu zaczynał się zaraz za progiem mieszkania „już na schodach! przy windzie! — zaczynała się nieskończona językowa „strefa wykluczenia”. W tym, a jeszcze w ukrytych mechanizmach ówczesnego życia partyjnego w praktyce realizowana była polityka rusyfikacyjna. To prawda, ale tylko jej część. Inna część prawdy w tym, że w swojej oficjalnej ideologii kierownicza wierchuszka ZSRR uznawała prawo kultur narodowych do życia — „socjalistycznych w treści, narodowych w formie”, i w działalności praktycznej (choćby dla prestiżu w oczach społeczności międzynarodowej) sprzyjała rozwojowi kultur narodowych. Wspomnijmy różne dekady kultur, literatur w republikach narodowych, czasopisma „Drużba narodow”, „Suzirja”. propagandowe wyjazdy naszych działaczy kultury do diaspory i wiele innych. Nawet dla KPZR i KPU istniały takie punkty, których nie można było naruszyć. Dlatego wydawano „Ukraińską Encyklopedię Radziecką”, „Słownik języka ukraińskiego” w 11 tomach, słowniki przekładowe. Z tematyki pracy naukowej instytutów akademickich nie tak łatwo było wyrzucić wszystkie ukraińskie tematy, choć próby były (i to nie tylko „Sobór” O. Honczara, ale i monografia o Polesiu, która wyszła w języku rosyjskim, a nie ukraińskim, jak to było zaplanowane). Były też wielotomowe serie wydawnicze „Baśnie narodów świata”, „Mądrość ludowa”, „Zabytki języka ukraińskiego”, „Szczyty światowego piśmiennictwa”, „Perły światowej poezji”. W latach 80. zaczęto wydawać także „Słownik etymologiczny języka ukraińskiego” w 7 tomach, „Bibliotekę literatury ukraińskiej” w 80 tomach. Dlaczego więc nie mielibyśmy teraz udoskonalić tego wszystkiego, nie wznowić, oddzielając kąkol ideologicznej koniunktury od ziarna historycznej prawdy? Kiedy tak dbamy o język ukraiński? Czy dbamy tylko słowami? Nie dotyczy to tych ludzi, którzy pracują w podstawowych ogniwach sfery kulturalno-oświatowej: nauczycieli, wykładowców, bibliotekarzy, pracowników muzeów, przedstawicieli wielu cichych zawodów, którzy pozostają na swoich nisko płatnych miejscach pracy i trzymają tę linię obrony. Żywi ludzie, którzy nie stracili duszy i zachowali sumienie. W tej showmanii, która ogarnęła Ukrainę, ich głosu, zdaje się, nawet nie słychać. Ale takich ludzi jest wielu wśród pisarzy i wydawców — świadczy o tym Lwowski Forum oraz wiele innych wystaw książek, które stały się już tradycyjnymi. Niestety, mało pomagają im politycy, w szczególności przedstawiciele sił narodowo-patriotycznych. Gdyby naprawdę rozumieli, jakie narzędzia należy zastosować do wprowadzenia swoich haseł politycznych, to już dawno na Ukrainie stworzyliby państwowy kanał „Język i kultura”, z odpowiednim zabezpieczeniem kadrowym. Powinny były rozpocząć swoją pracę wyspecjalizowane instytuty naukowo-badawcze socjolingwistyki, terminologii, leksykografii. W planie organizacyjnym na tych niezwykle ważnych odcinkach pracy pracują nieliczni entuzjaści. Sił dwóch instytutów akademickich (Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni oraz Instytutu Języka Ukraińskiego) z niewielkim sztabem pracowników naukowych nie wystarczy do tego, aby objąć wszystkie te palące problemy, które mamy w dziedzinie planowania językowego i kształtowania przestrzeni językowo-kulturowej. Unikalny „Słownik języka ukraińskiego XVI—pierwszej połowy XVII w.” (ważnego okresu w historii kształtowania się narodu ukraińskiego i ukraińskiego języka literackiego) wydaje niewielki zespół prawdziwych entuzjastów wydziału języka ukraińskiego Instytutu Ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza. Z zaplanowanych 28 tomów Słownika od 1993 r. ujrzało światło dzienne 15 — to bezcenna podstawa zarówno dla nauki, jak i wychowania nauczycieli i wykładowców języka ukraińskiego, literatury, historii, kultury. Starsze pokolenie leksykografów, niestety, odchodzi. Dawno już nie ma z nami profesor Łukii Humeckiej, która zakładała tradycje ukraińskiego słownikarstwa historycznego w tym Instytucie (który kiedyś nazywał się Instytut Nauk Społecznych). Tylko w ciągu ostatnich kilku lat odeszli znani językoznawcy Dmytro Hryncyszyn, w kwietniu tego roku odszedł w zaświaty profesor Łewko Połiuha. Czy poinformowano o tym w ogólnokrajowych mediach? Na Czy Ukraińcy są obojętni na język ojczysty? Dlaczego w ogóle taka sytuacja w przestrzeni językowej Ukrainy jest możliwa, rozmawiamy z profesorem katedry współczesnego języka ukraińskiego Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego im. J. Fedkowycza, doktorem nauk filologicznych Ludmyłą TKACZ.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn