Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Wzniesiecie swoją świątynię w koronce czasu

Слово Просвіти, №27 за 2012 рік

50 lat temu, 29 maja 1962 roku, KC KPU przyjął uchwałę nr 16/18-3 „O wydaniu »Historii miast i wsi Ukraińskiej SRR«”, od której oficjalnie rozpoczęło się pisanie 26-tomowej encyklopedii „Historia miast i wsi Ukraińskiej SRR”. Zgodnie z tą samą uchwałą komitety obwodowe Kompartii Ukrainy miały utworzyć obwodowe kolegia redakcyjne oraz komisje do kierowania przygotowaniem poszczególnych tomów wydawnictwa. Praca nad tekstami szkiców i notek do encyklopedii wykonywana była społecznie; według przybliżonych obliczeń w proces zbierania materiałów zaangażowanych było około 100 tysięcy ludzi, wielu z nich – w trybie „mobilizacji”. Nic więc dziwnego, że do dziś „Historia miast i wsi Ukraińskiej SRR” nie ma odpowiednika na świecie ani pod względem objętości, ani pod względem zasięgu terytorialnego badań, ani pod wieloma innymi względami. 26-tomowe wydawnictwo uważa się za największe osiągnięcie ukraińskiego krajoznawstwa lat 1960–1980, a pracę nad nim – za odrodzenie potężnego ruchu społecznego badaczy rodzinnego kraju, który w czasach ukraińskiej niepodległości nieustannie rośnie. Jewhen BUKET Ważne miejsce w zbieraniu materiałów do pisania szkiców o miastach i wsiach w latach 60. zajmowały zespoły obwodowych archiwów państwowych, muzeów oraz krajoznawczych instytucji naukowo-badawczych. Niebagatelna zasługa w tym bibliotek naukowych, gdzie do dziś najpełniej skoncentrowana jest literatura krajoznawcza. Jednak lwią część pracy, zwłaszcza w niewielkich wsiach i osadach, wykonali miejscowi krajoznawcy-amatorzy: nauczyciele, bibliotekarze, kierownicy kołchozów. Ich prace, napisane w większości w latach 1960–1970, znane są wielu współczesnym jako „albumy z historii wsi”, do dziś przechowuje się je w bibliotekach szkolnych i wiejskich oraz muzeach krajoznawczych. Wielokrotnie miałem okazję czytać takie albumy. Wszak dla wielu miejscowości współczesnej Ukrainy „Historia miast i wsi Ukraińskiej SRR” oraz rękopiśmienne „Historie”, jako nieopublikowana część encyklopedii, pozostają niemal jedynym źródłem wiedzy o przeszłości regionu, podstawą nowocześniejszych szkiców, z którą zawsze warto się zapoznać. Prace te zawierają, oprócz faktografii statystycznej, niepowtarzalne miejscowe legendy i podania, poglądy autorów (a często pokrywały się one z wizją znacznej części mieszkańców) na temat budowy świata, ważnych wydarzeń historycznych itp., a także przykłady miejscowych gwar. Często właśnie te cechy amatorskich dzieł krajoznawczych są odrzucane przy ich przyszłym opracowywaniu i, bez wątpienia, traci się koloryt. Nigdy nie spodziewałem się, że zobaczę takie wydanie. „Historia wsi Rożnów”, którą napisał wiele lat temu były przewodniczący miejscowego kołchozu Fedir Macko, została wydana w 2008 roku. Inicjatorowi i fundatorowi tego wydania, krajoznawcy Mykole Huszulowi, udało się coś nieprawdopodobnego. Zdołał przekazać ogółowi całą oryginalność pracy swojego współmieszkańca i starszego kolegi. Strony „Historii wsi Rożnów” to fotokopie autorskiego rękopisu od pierwszej do ostatniej karty. Czegoś takiego, zdaje się, w Ukrainie nie robił jeszcze nikt. Urodzony we wsi Rożnów w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego Mykoła Huszul to znany badacz rodzinnego kraju, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy. Jeszcze w 1970 roku w dwutomowym wydaniu „Wesele”, które wydał Instytut Sztuki, Folkloru i Etnologii Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, ujrzała światło dzienne jego praca „Wesele pokuckie”. W 2002 roku Mykoła Huszul wydał monografię „Budowle Pokucia”, w której opowiedział o tradycyjnym pokuckim mieszkaniu oraz wszystkich etapach jego budowy, od planowania po końcowe wykończenie podwórza. A w 2010 roku – historyczno-memuarowy szkic pięciu pokoleń „Rożnów i rożnowianie”. W tej dość obszernej (około 400 stron) książce Mykoła Wasylowycz znacznie bardziej niż jego poprzednik Fedir Macko opowiedział o historii rodzinnej wsi i nakreślił życiowe ścieżki jej mieszkańców, przede wszystkim swoich krewnych i bliskich. Moim zdaniem książka „Rożnów i rożnowianie” to błyskotliwy przykład współczesnej ukraińskiej memuarystyki, historii w ludzkich losach. Opowieści zilustrowano unikalnymi fotografiami z rodzinnego albumu. W posłowiu autor zaznaczył: „To książka-spowiedź przed czytelnikami, przed rożnowianami”. O losie sławnego rodaka ze wsi Lisowyczi w powiecie taraszczańskim Fedira Hrebienki opowiedziano w książce „Powrót z zapomnienia”, która ujrzała światło dzienne w tym roku w wydawnictwie „Ukraiński priorytet”, autorstwa Ołeksandra i Iwana Bondarenków. Fedir Hrebenko — dowódca polowy i działacz wojskowy z czasów walk wyzwoleńczych. Wcześniej — chorąży armii carskiej. Inicjator i dowódca powstania zbrojnego w Taraszczy w 1918 roku. Jeden z organizatorów legendarnego pułku taraszczańskiego. Rozstrzelany w 1919 roku przez organy WczK w Moskwie. Autorzy książki na podstawie mało znanych źródeł archiwalnych opowiadają o powstaniu zwinogrodzko-taraszczańskim z 1918 roku, o bohaterach walczących o wolność Ukrainy, o ciągłości tradycji narodowo-wyzwoleńczych w dawnych powiatach zwinogrodzkim i taraszczańskim na Kijowszczyźnie. Znaczenia książki dla krajoznawców południowej Kijowszczyzny i Czerkaszczyzny, a także dla badaczy walk wyzwoleńczych na Ukrainie na początku ubiegłego wieku trudno przecenić. Niedawno ukazała się pierwsza książka z trzytomowego wydania pisarza i krajoznawcy, zasłużonego dziennikarza Ukrainy Mykoły Machinczuka „Koronka zmiennego czasu”. Na jej stronach znajdują się szkice artystyczno-dokumentalne, które wcześniej w większości publikowane były w periodykach i zbiorach publicystycznych. Ponad połowę książki stanowi czwarte, poprawione i ostateczne wydanie powieści „Muzealny działacz Mychajło Sikorski”. Jest to swoisty życiorys twórcy i wieloletniego dyrektora Narodowego Rezerwatu Historyczno-Etnograficznego „Perejasław” Mychajła Iwanowycza Sikorskiego, który zakończył swoją ziemską drogę 27 września ubiegłego roku. Znaczące rozdziały tworzą „Artystyczny południk” — szkice o artystach i współczesności ukraińskiej kultury oraz „My pochodzimy stamtąd…” — wspomnienia autora o dzieciństwie, rodzicach, mieszkańcach wsi, przyjaciołach. Nie pozostawią czytelnika obojętnym opowieści o podróżach do innych krajów — „Wędrówki-wędróweczki”, które kończą książkę. Praca nad wydaniem trwała prawie pięć lat i jestem pewien, że w „Koronce zmiennego czasu” każdy znajdzie dla siebie coś interesującego. Bardzo wzruszający list przesłał na adres redakcji tygodnika „Słowo Proświty” przewodniczący oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w Rudkach w rejonie samborskim na Lwowszczyźnie, stały czytelnik i autor naszego tygodnika Wołodymyr Hołynskyj. Powodem tego stało się ukazanie się drugiego wydania książki W. Hołynskiego „Historia ikony Matki Bożej w Rudkach”. W poprzednich przeglądach opowiadałem już o wspaniałych pracach krajoznawczych pana Wołodymyra. A o jego nowym dziele najlepiej powiedział w swojej recenzji doktor nauk teologicznych, historii sztuki i filozofii, profesor Dmytro Stepowyk: „W pracy, na podstawie śledzenia historii ciekawej ikony, namalowanej na początku XVII wieku przez artel wędrownych malarzy Galicji, podana jest bardzo interesująca panorama życia społeczeństwa okresu pobrestowskiego, a w szczególności światopoglądu religijnego artystów, którzy malowali ikony. Najciekawszą częścią pracy są próby rozszyfrowania i interpretacji napisów na klejnotach… Autor podaje swoją wersję zaginięcia oryginału ikony i opowiada o osobliwościach jej obecnych kopii”. „Wznieś swoją świątynię” — takie hasło wybrał jako tytuł historii Świątyni Świętej Opieki Matki Bożej w miejscowości Żukla na Czernihowszczyźnie jej autor, laureat nagród im. M. Kociubynskiego oraz im. D. Jawornyckiego, dziennikarz i krajoznawca, generał major Wasyl Ustymenko. Ale ta książka to coś więcej niż tylko historia cerkwi. Już od pierwszych stron czytelnik przekonuje się, że to podróż w historię Żukli, poznanie jej duchowych źródeł i tradycji. Z wielkim pietyzmem w wydaniu wspomniano ostatniego właściciela Żukli Mykołę Mykołajowycza Komstadiusa oraz jego potomków, podano niemało rodzinnych legend mieszkańców wsi. Również w książce znajduje się unikalna kolekcja wysokiej klasy artystycznej ikon żuklańskich, których znaczna część znajduje się obecnie w zbiorach muzeów historycznych i artystycznych oraz prywatnych kolekcjach. Tytułowe wezwanie Wasyla Ustymenki jest skierowane do każdego czytelnika, każdego świadomego obywatela, by odradzał duchowość i pamięć historyczną narodu ukraińskiego. Jak przekonująco dowiódł Mykoła Huszul — historia wsi składa się z historii lokalnych rodzin. Najlepsi przedstawiciele takich rodzin, jak Fedir Hrebenko, mogą poderwać do walki o świetlaną przyszłość swoich ziomków. Inspirują ich lokalna przyroda, relikwie, takie jak ikona w Rudkach czy świątynia w Żukli. A z czasem wszystkie zwycięstwa zwykłych ludzi tworzą niepowtarzalną koronkę zmiennego czasu, którą z biegiem lat badacze nazywają historią Ukrainy. Wybitni krajoznawcy ubiegłego wieku Petro Tronko i Mychajło Sikorski wiedzieli, że tylko pamięć rodzinna, która gorliwie strzeże wiedzy o przeszłości rodzinnego kraju, jest w stanie zachować i po latach odrodzić Wielką Ukrainę. Posłuchajmy opinii patriarchów. Zbudujmy swoją świątynię duchowości dla świetlanej przyszłości przyszłych pokoleń.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn