Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Śmiercionośny podręcznik. Przypadek czy urzeczywistnienie czyjejś chorobliwej wyobraźni?

Слово Просвіти, №27 за 2012 рік

Walentyna SEMENIAK-SZTANGEJ, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, m. Tarnopol „Nóż chirurga wszedł w jej łono i cofnął się, zostawiając na jej brzuchu świeżą, nierówną bliznę…” (James Joyce „Giacomo Joyce”). „Trupy Żydów gniją wokół mnie w pleśni ich świętego pola. To grób jej narodu. Ten alfons Meisel przyprowadził mnie tutaj. On stoi tam, za tymi drzewami, z nakrytą głową, nad grobem swojej żony-samobójczyni…” „Potem silnik zamilkł, i z zewnątrz dobiegł czyjś głos: — Trupy tutaj, są tam jakieś trupy? — Do diabła z tym! — zaklął kierowca. — Co, już nie robicie zaciemnienia? — Co za pożytek z zaciemnienia, kiedy całe miasto stoi w ogniu. — Są trupy, pytam? — Nie wiem. — Trupy tutaj, słyszysz? A resztę schodami na górę…” Heinrich Böll (niemiecki prozaik, bez tytułu). „Za to o wiele oryginalniej wygląda inne: śmierć jest tu związana z pewną zgrozą… Krzywa śmiertelności codziennie skacze w górę. Czy nigdy nie widzieliście, jak rozstrzeliwują człowieka?” (Dalej następuje staranny opis, smakowanie szczegółów). Albert Camus „Dżuma” (skrót). Czy Państwu, szanowni czytelnicy, nie jest przerażająco? Te fragmenty tekstów pochodzą z chrestomatii „Literatura zagraniczna” dla klasy 11 ogólnokształcących zakładów naukowych (wydawnictwo „Ґенеза”, 2004 r.). Cytować całego tego starannie zamaskowanego koszmaru nie ma potrzeby, bo aby go czytać, trzeba mieć mocny układ nerwowy. A wyobraźcie sobie, że licealiści, którzy jeszcze nie osiągnęli pełnoletniości i których układ nerwowy jest wrażliwy, nie tylko to czytają, ale są zmuszeni czytać ponownie po kilka razy, analizować, uczyć się, pisać wypracowania… Nie wiem, czym kierowali się autor podręcznika Je. Wołoszczuk i kandydat nauk filologicznych B. Bihun, dobierając teksty artystyczne, ale nasunęła mi się natrętna myśl: może warto byłoby wprowadzić badania lekarskie wszystkich, którzy choćby w jakikolwiek sposób uczestniczą w tworzeniu szkolnych podręczników? Wyżej wymieniony podręcznik to świadomie założona bomba o opóźnionym działaniu, nafaszerowana wirusami chorobotwórczymi, które, dostając się do mózgu dziecka, niszczą jeszcze ostatecznie nieukształtowany nie tylko intelekt, ale i światopogląd. Na co liczyli w Ministerstwie Oświaty i Nauki Ukrainy ci mędrkowie-urzędnicy, którzy zalecili to koszmarne dzieło jako podręcznik? A jak zawsze: rodzice nie zobaczą, a dzieci się nie poskarżą. Ja też bym nie zobaczyła, gdyby nie syn, który, nie zdążywszy przeczytać kolejnego tekstu (program w klasie maturalnej jest przeładowany), poprosił mnie, żebym to zrobiła i mu opowiedziała… Kiedy wzięłam do ręki chrestomatię i otworzyłam na stronie, gdzie były „Zapachy. Historia pewnego mordercy”. (Żywioł absurdu. Patrick Süskind) — byłam wstrząśnięta. Tekst, który miałam przeczytać, mój mózg kategorycznie odmawiał przyjęcia: „Ujrzawszy go, dziewczynka skamieniała ze strachu, a Grenouille miał dość czasu, by objąć rękami jej szyję. Nie próbowała krzyczeć, nie wykonała żadnego ruchu, by się uwolnić. A on wcale na nią nie patrzył, jej słodkiej, pokrytej piegami twarzy, czerwonych warg, wielkich iskrzących się zielonych oczu nie widział, bo kiedy ją dusił, nie otwierał oczu, myśląc tylko o jednym: nie stracić ani okruszyny jej zapachu. Już martwą położył ją na ziemi wśród śliwkowych pestek, rozdarł na niej sukienkę, i strumień zapachu stał się potokiem, który zalał go z głową. Przywarł twarzą do jej skóry i przeciągnął szeroko rozdętymi nozdrzami od brzucha do piersi, po szyi, twarzy, włosach i z powrotem do brzucha, niżej, do jej płci, bioder, do jej białych nóg. Obwąchał ją całą, od głowy do stóp, zebrał ostatnie krople jej zapachu na podbródku, w pępku, w zgięciach rąk…” Czy to nie jest zboczenie? Dlaczego nasze dzieci mają przejmować się cudzą chorobliwą wyobraźnią? I do jakich gabinetów mają pukać rodzice, by chronić prawa swoich dzieci do otrzymywania czystej i jasnej informacji, jak ustrzec ich świadomość podczas pobytu w szkole? Obecnie rodzice są bezsilni wobec ochrony dziecięcej duszy i świadomości przed telewizyjną dywersją w domu, a odtąd także w szkole, gdzie ich dzieci spędzają większość swojego czasu… Ale to jeszcze nie wszystko. Zwróciłam uwagę na pytania do uczniów na końcu tekstu. Z oburzenia chce się krzyczeć, tak cynizmem od nich „zionie”! 1. Czy uważacie popełnione przez Grenouille’a morderstwo za absurdalne? 2. Jak sądzicie, czy sytuacja przedstawiona w powieści, polegająca na złożeniu innego człowieka w ofierze twórczym impulsom geniusza, jest unikalna? „Obiekty trzeba było unieruchamiać, do tego tak nagle, żeby nie zdążyły się przestraszyć ani stawić oporu. Po raz pierwszy Grenouille wypróbował ten sposób na szczeniaku. Zauważył go przy rzeźni… W chwili, gdy ono z radośnie podnieconym skomleniem sięgnęło w stronę jego lewej ręki po mięso, ten gwałtownie uderzył je w głowę polanem. Szczeniak umarł tak nagle, że wyraz szczęścia pozostał na jego pyszczku i w oczach jeszcze wtedy…” Dalej: „Teraz z chęcią wytępiłby wszystkich na powierzchni ziemi…” Cały tekst (kilkanaście stron) trzyma czytelnika w ciężkim napięciu psychicznym, tym bardziej że czytać wcale nie chce się, ale trzeba, by nie dostać „0” punktów. Patrick Süskind jest Niemcem. Obecnie mieszka we Francji i w Niemczech. Prowadzi odosobniony tryb życia (w podręczniku napisano — zamknięty). Unika wywiadów i wystąpień publicznych. Najwyraźniej „zebrały się” razem wszystkie objawy chorego psychicznie człowieka. Więc dlaczego licealiści mają szczegółowo studiować teksty, które napisał człowiek z chorą wyobraźnią? Podobnie kiedyś było z Fiodorem Dostojewskim. Nie odkryję Ameryki, jeśli napiszę, że czytając dowolny tekst, człowiek wizualizuje sobie przeczytane. A co, jeśli ma skłonności do zaburzeń psychicznych? Nie trzeba być psychiatrą, by zrozumieć, że podobne teksty jedynie wzmacniają zgubne działanie chorobliwej wyobraźni. Dlatego, panowie, nie ma czemu się dziwić, gdy na łamach gazet, w dziale kroniki kryminalnej, coraz częściej natrafiamy na doniesienia o zabójstwach popełnianych przez nastolatków. Paradoks, ale fakt: tego uczy się z jednego ze szkolnych podręczników. Przeczytałam wszystkie 560 stron wypracowania, bo, proszę mi wierzyć, ogarnął mnie strach o syna. Tego dnia dziękowałam Niebiosom, że nie syn czytał ten tekst, lecz ja. Bo ja mam już ukształtowany światopogląd i potrafię odróżnić ziarno od plewy… Dział „Ze skarbnicy zachodniej prozy artystycznej lat 50.–70.” po prostu zachwyca. Bo słowo „skarbnica” w swojej pierwotnej głębi niesie „skarb”. Odpowiednio od razu pojawia się skojarzenie z duchowym skarbem. A uczniom z tej „skarbnicy” proponuje się fragment powieści… Williama Geralda Goldinga „Władca much”. Proponuję kilka cytatów. Robię to tylko po to, byście zrozumieli: w świadomość naszych dzieci nagle i bez pozwolenia wdzierają się: „Ostrzegam cię. Mogę się rozzłościć. Tu nie jesteś potrzebny. Jesteś zbędny. Chcemy się zabawić na tej wyspie. Więc nie bądź uparta, biedna, zagubiona dziecino, bo inaczej… stłuczemy cię. Jasne? Paszcza pochłonęła Symona. Upadł nieprzytomny. Krwotok pomógł Symonowi, odzyskał przytomność. Władca Much wisiał na kiju jak czarna piłka…” Kolejny autor „skarbnicy”, Paul Celan, ze swoją „Fugą śmierci”. A oto, co proponuje Kōbō Abe (japońska skarbnica) z powieści „Człowiek-pudło”: „Człowiek, pojawiwszy się na ulicy w zwykłym kartonowym pudle, nie jest już ani człowiekiem, ani pudłem, lecz przemieńcem, który przywołuje do siebie ludzi. Tak samo przywołuje do siebie cyrkowy plakat: mężczyzna-niedźwiedź i kobieta-żmija, którzy z wściekłości są gotowi rozerwać się nawzajem, wystarczy tylko kupić bilet. Jednak złość człowieka-pudła jest bardziej złożona…” — i tak dalej. Wygląda na to, że tytułowani redaktorzy i recenzenci wypracowania, a są to w Ukrainie znani ludzie (D. Zatonski — doktor nauk filologicznych, profesor, akademik NAN Ukrainy; T. Czerednyk — kandydat nauk filologicznych, O. Sokołowa — nauczyciel-metodyk; A. Czernysz — nauczyciel-metodyk), nie bardzo przejmowali się jakością tekstów. Dlatego nie może być mowy o jakiejkolwiek estetycznej przyjemności z lektury. Tematyka prawie wszystkich utworów, z niewielkim wyjątkiem — śmierć i przemoc jak widmo krąży po kartach chrestomatii: „Kiedy umierają konie — wzdychają, // Kiedy umierają trawy — usychają, // Kiedy umierają słońca — gasną, // Kiedy umierają ludzie — śpiewają pieśni”. (Wieniamin Chlebnikow, bez tytułu). *** „Dlaczego kamień szlachetny jest zimny, Jak utopiona kobieta w wodzie?” (Pablo Neruda) *** „Utonął w tej srebrnej wodzie // Pewnego razu władca — zachwycony nią // I wypłynął martwy, a wtedy // Leżał na brzegu na wznak”. (Guillaume Apollinaire, z poematu „Pieśń niechcianego”. Notabene następny utwór to „Zarżnięta gołąbka i fontanna”). I powieść Tomasza Manna „Mario i czarodziej” jest przesiąknięta psychologicznym napięciem i kończy się zabójstwem… A tajemnicza śmierć w „Granatowej bransoletce” Aleksandra Kuprina? Albo „Wizyta starszej pani” szwajcarskiego dramaturga Friedricha Dürrenmatta, w której mowa tylko o śmierci? U Iwana Bunina jest mnóstwo wspaniałych utworów. Ale do chrestomatii zzawsze wybierają jego „Lekki oddech”: „Na cmentarzu, nad świeżym gliniastym nasypem, stoi nowy dębowy krzyż…” Historia o tym, jak czternastoletnia gimnazjalistka Ola Miszczerska, zadając się z pięćdziesięciosześcioletnim oficerem, stała się kobietą… I wśród pytań do uczniów jest też takie: „Wyodrębnijcie w utworze epizody związane z tematem śmierci”. Dlatego kiedy czytasz sztukę „Nosorożce” francuskiego dramaturga Eugène’a Ionesco, odetchniesz z ulgą, bo z głównym bohaterem właściwie nic poważnego się nie dzieje — pozostaje… żywy. Prawda, na czole wyrasta mu guz i sam bohater z czasem zamienia się w nosorożca. Ale na tle innych tekstów, przyznacie, to bzdura niewarta uwagi. Otóż po przeczytaniu chrestomatii przedmowę odbierasz jako niesłychaną cyniczną zuchwałość. Osądźcie sami: „Ta podróż (przez książkę) wymaga nie tyle ciekawości, ile prawdziwej pracy — czytelniczej i duchowej. Jednak mimo całej swojej złożoności obdaruje cię bezcennymi skarbami moralnego i estetycznego doświadczenia ludzkości XX wieku. (???!!!) Kimkolwiek byś był w przyszłości, ten DUCHOWO-INTELEKTUALNY (wyróżnienie moje) kapitał pozostanie z tobą (Boże broń! — aut.) i będzie wzbogacał twoje wyobrażenia o świecie wokół ciebie i w tobie”. Jak można pisać, że ten podręcznik to „Przewodnik, czyli kilka czysto praktycznych rad”. O jakie zaś praktyczne rady tu chodzi? Ale autorzy lekceważą uczucia młodych czytelników i dalej wydają „perełki”: „Ważniejsze jest to, co weźmiesz stąd, jak to się mówi, dla duszy”. A mnie, nawiasem mówiąc, robi się nieswojo, gdy przypominam sobie tę wersję rzekomo chrestomatyjnego podręcznika. Boję się tak samo jak bohaterka szwajcarskiego dramaturga Maxa Frischa, którego również drukuje wspomniana chrestomatia: Viola: Tak bardzo się boję, mamo… Elvira: Czego się boisz? Viola: Przyśniło mi się takie straszydło, mamo… Elvira: Dziecko! Viola: Mamo, do naszego domu przyszła śmierć. I dlatego wcale się nie zdziwiłam, gdy dowiedziałam się, że egzamin z literatury obcej w klasie mojego syna zdała tylko jedna uczennica, i to tylko dlatego, że szła po złoty medal, a literatura przychodziła jej łatwo… Wniosek? Pewnie nie tylko mnie jest straszno. Bo ja w swoim czasie ze swoimi rówieśnikami z podręczników szkolnych czerpałam tylko to, co jasne i czyste, dobre i piękne. Uczono mnie rozróżniać, gdzie dobro, a gdzie zło, na naprawdę najlepszych światowych wzorach literatury. Co z takiego „przewodnika” wyniesie współczesne dziecko-nastolatek, nie mnie wam mówić, a jeśli dodać, ile dzieci zdążyło już „wychować się” na tej chrestomatii, to komentarze, jak to się mówi, są zbędne… A od wydania jej na świat minęło już dziesięć lat… Tymczasem rosyjska socjolog Dina Chapajewa przeprowadziła ciekawe badanie, które ukazało się osobną książką „Społeczeństwo gotyckie: morfologia koszmaru” (Moskwa: Nowoje litieraturnoje obozrienije). Dotyczy skutków wpływu estetyki gotyckiej w literaturze na naszych współczesnych, a zwłaszcza na młodzież. I w szczególności słynnego dzieła J. R. R. Tolkiena „Władca Pierścieni”. Zdaniem badaczki ten gatunek przekształcił się w totalny skaner świadomości społecznej. Dokonało się faktyczne podstawienie ludzkiej moralności. Zamiast niej mamy wampiry, czarownice i inne licho. Nie za horyzontem nowy rok szkolny. Jakie jeszcze „przyjemne niespodzianki” mogą spaść na jasne głowy ukraińskich dzieci? I co robić, aby ochronić je przed niesłychaną samowolą ze strony urzędników ministerialnych? Niedawno nauczycielka jednej wiejskiej szkoły biadała: jedyny dobry utwór Saint-Exupéry’ego „Mały Książę”, który był w podręczniku, „wyrzucono”, a zamiast niego wstawiono „Harry’ego Pottera”. Aż chce się zapytać nas wszystkich ustami głównego bohatera Małego Księcia, który mówił, że świat trzeba kochać sercem: „Jaką reputację ma planeta Ziemia?” Czy ma ona przyszłość?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn