Na Rówieńszczyźnie rozwinięto największą pod względem powierzchni państwową flagę Ukrainy (60 metrów długości, 40 metrów szerokości). Trzymały ją, zmieniając się nawzajem, tysiące ludzi, którzy w ten sposób wyrazili swój szacunek dla historii, dla narodowej świętości. Zdjęcie Jewhena Cymbaliuka
PERESOPNICA — STOLICA PIERWSZEJ KSIĄŻKI
BOHDAN STUPKA: „JA — AKTOR”
Tłumaczenie maszynowe
OŚWIADCZENIE w związku z uchwałami Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z okazji siedemdziesiątej rocznicy tragedii na Wołyniu
Ukraińska opinia publiczna jest oburzona i głęboko zaniepokojona uchwałą Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z 20 czerwca 2013 r. oraz uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 12 lipca 2013 r. z okazji 70. rocznicy tragedii na Wołyniu. Kategorycznie nie do przyjęcia jest selektywne, stronnicze i niezrównoważone podejście obu izb polskiego parlamentu do oceny krwawych wydarzeń na odwiecznych etnicznie ukraińskich ziemiach. Polscy prawodawcy weszli na drogę rewizji formuły ukraińsko-polskiego pojednania, która została uzgodniona między Ukrainą a Polską dziesięć lat temu i utrwalona 10 lipca 2003 r. w Deklaracji z okazji 60. rocznicy tragedii wołyńskiej, zatwierdzonej przez parlamenty obu stron, oraz w Wspólnym oświadczeniu Prezydenta Ukrainy i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 11 lipca 2003 r. „O pojednaniu — w 60. rocznicę tragicznych wydarzeń na Wołyniu”, ogłoszonym tego dnia. W uchwałach ani jednym słowem nie wspomniano o ukraińskich ofiarach tragedii spowodowanych przez oddziały zbrojne polskiego podziemia, mówi się natomiast wyłącznie o fizycznej eksterminacji Polaków. Takie podejście jest równoznaczne z usprawiedliwieniem masowych i systematycznych zbrodni, których dopuszczały się podporządkowane emigracyjnemu rządowi polskiemu w Londynie oddziały Armii Krajowej oraz bojówki Batalionów Chłopskich wobec ludności ukraińskiej Wołynia, mających zorganizowany charakter i ukierunkowanych na fizyczne wyniszczenie Ukraińców na ich odwiecznych ziemiach etnicznych. Aktywny udział w mordowaniu Ukraińców brała także polska policja, kontrolowana przez nazistowskie władze okupacyjne. Zatem strona ukraińska ma więcej niż wystarczające podstawy, by kwalifikować wyniszczenie Ukraińców na Wołyniu przez zbrojne formacje polskie nie tylko jako czystkę etniczną z cechami ludobójstwa, lecz jako ludobójstwo. Polscy prawodawcy operują nieuzasadnioną stutysięczną liczbą polskich strat, ignorując ukraińskie ofiary polskich akcji. Weryfikacja strat zgłoszonych przez stronę polską, obu stron, przeprowadzona we wsiach obwodu wołyńskiego, wykazała, że straty polskie są znacznie zawyżone, a ukraińskie – znacznie zaniżone. Ustalono również, że wielu Polaków, którzy figurują jako zabici w wyniku działań UPA, po wojnie faktycznie wyjechało do Polski. W uchwale Senatu znajduje się wzmianka o „przypadkach polskiej odwetu w latach 1943—1944”, co świadczy o świadomym ignorowaniu licznych faktów eksterminacji Ukraińców, która rozpoczęła się na ukraińskich ziemiach etnicznych pod koniec 1942 r. Zatem ochronę ukraińskich wsi zmuszone były sprawować oddziały UPA, które wraz z nasileniem polskiego terroru musiały później uciekać się również do akcji odwetowych. Krwawe wydarzenia na Wołyniu, na Chełmszczyźnie i w innych zamieszkanych przez Ukraińców terytoriach Zakerzonia stały się tragedią obu narodów. Należy pamiętać, że konfrontację ukraińsko-polską na Wołyniu świadomie prowokowały zarówno niemieckie władze okupacyjne, jak i dowództwo sterowanych z Moskwy sowieckich oddziałów partyzanckich. Jednak głębokim podłożem tragedii wołyńskiej był konflikt fundamentalnych interesów narodowych. Wszystkie frakcje OUN i kierownictwo UPA broniły i zbrojnie chroniły prawo Ukraińców do utworzenia na odwiecznych ziemiach ukraińskich Zjednoczonego Suwerennego Państwa Ukraińskiego. Polski rząd emigracyjny w Londynie uważał Wołyń i inne ziemie ukraińskie, okupowane przez Polskę po 1918 r., za część terytorium państwa polskiego i odpowiednio ukierunkował polskie podziemie zbrojne na ich oczyszczenie z elementu ukraińskiego.
Uchwały Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej są próbą narzucenia Ukraińcom i całej Europie jednostronnego spojrzenia na wydarzenia wołyńskie, zohydzenia ukraińskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego oraz podważenia międzynarodowego autorytetu Ukrainy. Te uchwały niszczą dobrosąsiedzkie stosunki ukraińsko-polskie, zachęcają prorosyjskie i prokomunistyczne siły na Ukrainie, które występują przeciwko niezależnej ukraińskiej państwowości i jej kursowi eurointegracyjnemu, podgrywają szowinistycznym siłom w Polsce, wysuwającym pretensje terytorialne wobec Ukrainy, a także siejąc w świadomości młodego pokolenia Ukraińców i Polaków ziarna wzajemnej nieufności i wrogości. Zwracamy się do kół parlamentarnych i rządowych, polityków, naukowców, opinii publicznej Polski, aby nie rewidowali już uzgodnionej formuły pojednania i nie odrzucali konstruktywnego dialogu w celu ustalenia historycznej prawdy jako pewnego fundamentu dla zachowania ducha ukraińsko-polskiego pojednania i zgody, który jest mocnym zabezpieczeniem wolności, niepodległości i demokratycznego rozwoju obu krajów.
Danyło KURDELCZUK, przewodniczący Międzynarodowego Stowarzyszenia Społecznego „Wołyńskie Bratstwo”
Dmytro PAWŁYCZKO, koordynator Ludowego Komitetu Obrony Ukrainy
Pawło MOWCZAN, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki
Mychajło RATUSZNY, przewodniczący Ukraińskiej Światowej Rady Koordynacyjnej
Jewhen ŁUPAKOW, przewodniczący Związku Oficerów Ukrainy oraz kierownicy innych organizacji społecznych
Kijów, 15 lipca 2013 r.
„Proświcie” — 145
10-11
Z TEGO RODU PRZEWALSKI
Tłumaczenie maszynowe
CZYTELNIK KONTYNUUJE ROZMOWĘ Stepan WOWKANYCZ, m. Lwów Jeśli ktoś mi zaprzeczy, to niech wyjaśni: dlaczego tak zwani nasi adwokaci asymetrycznie i permanentnie badają wydarzenia na Wołyniu, w potrzebnym im czasie aktualizują, upubliczniają i nie po raz pierwszy spekulują nie tylko liczbami ofiar, ale i przez nich samych „skleconym” pojęciem czystki etnicznej z elementami ludobójstwa? Jednocześnie, nieadekwatnie używając i wszczepiając te wyrażenia, po mentorsku wzywają Ukraińców do pojednania, zapominając o zbrodniach „pacyfikacji”, ofiarach więzienia Bereza Kartuska czy akcji „Wisła”? Doskonale pamiętam, jak w powojennym czasie przez moją wieś ciągnęły niekończące się wozy Łemków, których deportowali Polacy ze swoich odwiecznych ziem. Na wozach siedziały małe dzieci, do drabiniastych wozów przywiązane wycieńczone zwierzęta, z boków — zapłakani dorośli, siłą wygnani przez żołnierzy państwa polskiego, które pozbywało się rdzennego narodu na jego własnych historycznych ziemiach. Kto więc zapoczątkował elementy ludobójstwa? Gdyby były wspólne badania historyków dwóch krajów, a nie tylko emocje polskich politykierów, to, co najmniej, wyjaśniłoby się, że w 1943 roku Ukraina swojego państwa nie miała. Byłyby szerokie dialogi, wtedy tak oczywiste stałoby się, kto jest bohaterem narodowym, a kto — agresorem, najeźdźcą, że ani panowie buzyki, ani nasi rodzimi buzyny — nie „buzowaliby” przeciwko Ukraińcom, a ekstremiści polskich partyjek nie graliby na nieprawdzie o narodowowyzwoleńczych zmaganiach żołnierzy UPA, o ich heroizmie i poświęceniu w imię idei narodowej „na swojej — nie cudzej ziemi”. Byłaby otwarta, szczera dyskusja, a nie zawijanie w papierki wzajemnych uraz i wiele z dzisiejszych spraw stałoby się bardziej zrozumiałymi. Jeśli, na przykład, jest to gra małej grupki dyletantów, to dlaczego ich melodia momentalnie oczarowała naszych północnych sąsiadów — Rosjan, zwłaszcza ich piątą kolumnę na Ukrainie? Może muzykę napisali właśnie oni, a w polskim wykonaniu wyczuli wspólne neorewanżystowskie interesy i zapał? Ciężko naszym sąsiadom pogodzić się z Niepodległością Ukrainy i ukorzyć się. Zresztą, jeśli być uczciwymi i nie zasłaniać się grupką ekstremistów, to można obejść się i bez wspólnych badań. Rzeczywiście, jeśli u nas nie ma tych nagromadzonych tomów o zbrodniach Armii Krajowej na Wołyniu czy w ogóle przeciwko Ukraińcom, które złośliwie i celowo nagromadzili Polacy odnośnie UPA, to wydawałoby się, że powinniśmy natychmiast zacząć badać działania AK przeciwko Ukraińcom. Ale czy warto to robić nawet razem?! Przecież są ogólnie znane wyjściowe prawdy, którymi dla obiektywizmu powinni kierować się posłańcy narodu przyjaznego sąsiedniego kraju. Najeźdźca cudzej ziemi — to agresor, a kiedy on po wygnaniu czy wycięciu tubylców z podbitej przez siebie, najwyraźniej nie swojej ziemi, znowu pragnie zbrojną siłą tam powrócić, aby ją ponownie zająć, i usprawiedliwia swoje imperialne zamiary, to on — jest neorewanżystą. Silniejszy, który zagarnia cudzą ziemię, musi przestać zabijać i poniżać słabszego, który walczy przeciwko okupacji. Z tego względu czy nie o wiele prościej, wreszcie, powiedzieć raz i na zawsze naprawdę szczere: wybaczamy i prosimy o wybaczenie. To fundamentalne prawdy-podstawy. Bez ich jasnego uświadomienia nie może być prawdziwej skruchy, postępu w dobrosąsiedzkich relacjach, jak nie może być przypisywania poszczególnym grupom, rzekomo niewielkim partiom, haseł „Lwów — polskie miasto”, „Sewastopol — rosyjskie miasto” czy tworzenia wielkiej Rumunii kosztem ukraińskiej Bukowiny. Jak nie może być nowych rosyjskich przekazów „Ukraina od Użhorodu do Sachalinu” nawet ze stolicą w Kijowie, ale, oczywiście, obowiązkowo na platformie ideologii „Ruskiego miru”, która obecnie pokazowo, samowolnie dyktuje świętowanie 1025-lecia przyjęcia chrześcijaństwa rozpoczynać w Moskwie, a nie w Kijowie. Chociaż to historyczne wydarzenie miało miejsce właśnie w wodach Dniepru, i kto wtedy znał Moskwę?!
Prawdą jest również to, że neorewanżystowskie melodie dotyczące Ukrainy błądzą nie tylko po Europie. I to także nie powinno dziwić. Przecież w ciągu całej naszej wspólnej, krwawej historii zachodni Ukraińcy, podobnie jak wschodni, starali się pozbyć wszystkich okupantów, którzy podawali się czy to za „starszych braci-wyzwolicieli”, czy to za honorowych władców Polski od morza do morza, czy to za samozwańczych władców Wielkiej Rumunii, czy też za sprawców napadów Węgrów (nawiasem mówiąc, przy milczeniu Polski) na młodą Ukrainę Zakarpacką, od których, właściwie, zaczęła się dla Ukraińców II wojna światowa. Polityka przeciwstawiania zachodnich Ukraińców wschodnim jest charakterystyczna dla wszystkich naszych sąsiadów, ich kościołów, podobnie jak ich poniżająca charakterystyka ukraińskości, jakoby ich mentalną dominantą było „moja chata z kraja — nic nie wiem”. Jednak właśnie świadome soborowe poczucie ochrony swojej ziemi i wolności — „moja chata z kraja i ja pierwszy wroga spotykam” — zawsze było właściwe wszystkim obrońcom Ojczyzny, zwłaszcza powstańcom — bojownikom o wolność Ukrainy. Jak dla mnie, to sformułowanie jest: a) kluczowym pojęciem, którego, po pierwsze, nie wszystkie narody posiadają, a spadkobiercy imperiów — tym bardziej; zwłaszcza ci, którzy po rozpadzie imperium zła znaleźli się na zagrabionej przez nie ziemi zniewolonych narodów; b) jego konceptualno-soborowa definicja mogłaby znacząco uciszyć zagraniczny hałas, który także nie bez udziału Polaków wszczął się, zdawałoby się, na równym miejscu z powodu nadania Banderze, Szuchewyczowi tytułu Bohaterów Ukrainy. Przecież ta decyzja dotyczy czysto wewnętrznego problemu narodu ukraińskiego, jego egzystencji — suwerenności państwowej, pamięci historycznej, ciągłości rozwoju, zachowania tradycji kulturowych i tożsamości narodowej, formowania przestrzeni informacyjnej, komfortowego środowiska tworzącego naród, niezbędnego dla rewitalizacyjnego odrodzenia narodu po długotrwałej niewoli. Lwowianie najpierw zrozumieli znaczenie semiotyki narodowej dla utwierdzenia Niepodległości. Oni, natchnieni twórczym zapałem długo oczekiwanej wolności i państwowości, postawili ponad piętnaście lat temu naprzeciw parku miejskiego przy ulicy Witowskiego znakowy kamień, napis na nim obwieszczał wszystkim przechodniom: Tutaj zostanie wzniesiony pomnik bojownikom o wolność Ukrainy. I to miał być pomnik nie działaczom powstania chłopskiego na Wołyniu, a bojownikom przeciwko jej okupacji, jak i całej Ukrainy. Ale co zmieniło się od tamtego czasu? Kamień dalej zarasta mchem, chociaż podczas Euro-2012 i funkcjonowania w parku jedynej(?) w Europie krytej fan-strefy przy nim po raz pierwszy posadzono kwiaty i zaprowadzono porządek z wszechobecnymi graffiti. A gdzież nasza demokratyczna władza, aktywna społeczność? Ile takich kamieni pamiątkowych-deklaracji rozrzucono po Lwowie za czasów Niepodległości? Ile konceptualnych monumentów zbudowaliśmy, które są i będą na wieki symbolem walki narodu o wolność i niepodległość, ozdobą Lwowa, jego znakową wizytówką? Może Iwanowi Truszowi, ale to — personalny. Może tragiczna postać Więźnia przy więzieniu na Łąckiego… A gdzież ucieleśniona w granicie, brązie heroiczna karta wyzwoleńczej walki o wolność Ukrainy, która zaczęła się na długo przed jej prowadzeniem przez OUN-UPA? Czyż ci Ukraińcy, którzy oddawali życie w wojnie z Polakami w 1918-19 latach czy polegli pod Krutami, w Chołodnym Jaru, nie walczyli o wolność Ukrainy? Właściwie, we wsiach Galicji jeszcze w 1942-1943 latach zaczęto masowo usypywać symboliczne mogiły (przeważnie przy cerkwiach) wszystkim bojownikom o wolność Ukrainy. Wreszcie ukończono pomnik Bandery, ale to znowuż — personalny i z daleka, wybaczcie, nieco szablonowy. Kolumny tła pomnika mają niewyraźne i nie od razu zrozumiałe obciążenie. Co więcej, stawianie pomników Banderze staje się modnym współzawodnictwem niemal w każdym rejonie, a nawet we wsi. Ale, wybaczcie, wtedy walczono nie za Banderę, jak teraz pokazowo walczą za Julię, a za Ukrainę, naród której naprawdę powstał przeciwko okupantom. Gdyby moda nie zastąpiła idei konsolidacji narodu ukraińskiego, historyczną prawdą o tym, że całą jego wyzwoleńczą walkę narzucały różne obce imperia. Powstańcy Ukrainy walczyli właśnie przeciwko imperiom, a nie między sobą. I w tym, być może, główna różnica dzisiejszych „swobodowców” od prawdziwych nacjonalistów-patriotów. A gdzież wyśpiewani w kamieniu bezpośredni bohaterowie — młodzieńcy i dziewczęta, którzy dobrowolnie szli w imię wolności Ukrainy na pewną śmierć jeszcze przed tym i wtedy, kiedy Banderę wrogie siły trzymały w więzieniu? Czy te siły były tylko niemieckie? Czy dzisiejszemu młodemu pokoleniu można pokazać piękny pomnik narodowy, który kompleksowo naświetlałby, przeciwko jakiemu zróżnicowaniu wrogich sił walczyli i walczą teraz — jeszcze żywi i już martwi bohaterowie — strzelcy siczowi, żołnierze UPA? Czy wszyscy przywódcy OUN po zwolnieniu ich z niemieckich więzień mogli rozszyfrować potęgę skrótu UPA?
Kiedy wreszcie ucieleśnimy w kamieniu koncept narodowego oporu wobec potrójnej okupacji? To, że UPA występowała przeciwko potrójnej okupacji Ukrainy — polskiej, sowieckiej i niemieckiej, potwierdziła po raz kolejny zdumiewająco szybka reakcja Parlamentu Europejskiego oraz naszych sąsiadów — północnych i zachodnich — na decyzję W. Juszczenki w sprawie nadania Banderze i Szuchewyczowi tytułów Bohaterów Ukrainy. Potrójna okupacja Ukrainy i masowy ruch narodowo-patriotycznego oporu — oto co powinno stać się głównym konceptem pomnika bohaterów zmagań wyzwoleńczych ubiegłego stulecia. To nierówne starcie krwawo przenika tragedię wojny ukraińsko-polskiej, późniejszą brutalność wydarzeń „pacyfikacji”, protesty Ukraińców na Wołyniu, haniebną operację Polaków pod nazwą „Wisła”, represje NKWD pierwszych sowietów oraz wywózki na Sybir, rozstrzeliwania przez faszystów Olżycza, Telihy oraz setki tysięcy zamęczonych, wywiezionych na roboty przymusowe do Niemiec, morderstwo dokonane przez drugich sowietów na Augustynie Wołoszynie i wielu innych patriotach. Jeszcze nie wszystko wyjaśniono w prowokacjach przeciwko Chwylowemu, Skrypnykowi, patriotom Donbasu, Odessy, ale niezaprzeczalnym faktem jest to: patrioci Ukrainy na swojej ojczystej ziemi bronili jej przed trzema imperialnymi drapieżnymi orłami: niemieckim ze swastyką, rosyjskim dwugłowym (choć tymczasowo przykrywał się krwawą gwiazdą) i rzekomo białym, ale nie mniej krwawym — zaborczym polskim. Jak tę tragiczną potrójną kolonizację Ukrainy symbolicznie wyrazić — za pomocą krwiożerczych orłów czy trzech abstrakcyjnych sześcianów, nowoczesnych steli czy innych środków artystycznych — to zadanie dla twórców i nie mnie o tym sądzić. Nie wiem również, czy jeden, czy trzech Aniołów na szczycie tej kompozycji rzeźbiarskiej powinno zwycięsko trąbić, roznosząc po świecie sławę niepokonanym bojownikom. Ale wiem jedno: a) przedstawienie musi być takie, aby każdemu mieszkańcowi i gościowi Lwowa było zrozumiałe — nie my, a nas na naszej własnej ziemi próbowano brutalnie zniewolić (spolonizować, zgermanizować, zrusyfikować), czyli pozbawić narodowej autentyczności i dumy; b) potrójna kolonizacja była totalna i bardzo niszczycielska ze strony wszystkich wspomnianych podmiotów oraz we wszystkich sferach działalności rdzennego narodu tytularnego; c) gdyby taki pomnik wzniesiono wbrew kryzysowi ekonomicznemu, a jeszcze bardziej kryzysowi moralnemu w głowach, z dobrowolnych składek Ukraińców, zaprojektowali go na zasadach społecznych twórczy, duchowo-intelektualni rzeźbiarze i architekci, tak jak zrobili to łucczanie, budując wspólnymi siłami pomnik Ołeny Pczilki, to wielu dzisiejszych eurointegracyjnych obstrukcji wobec Ukrainy po prostu by nie było. W Łucku, wydaje się, nie ma większości członków „Swobody” w lokalnej radzie. Jednak nie ma tam nadużyć, kiedy członkowie tej rzekomo patriotycznej organizacji głosują za przyznaniem deputowanemu-regionalowi działki pod budowę biura, jak to uczyniono we Lwowskiej Radzie Miejskiej w sprawie parku im. Bohdana Chmielnickiego, gdzie obok głównej alei miejskiego parku kultury i wypoczynku wykopano wykop pod budowę nowoczesnego dorobkiewicza. Paradoksalnie, zrobiono to niedaleko wspomnianego wyżej znaczącego kamienia, węgielnego pod pomnik dla żołnierzy UPA. Czy wykorzystamy Euro-2012 dla waszej i naszej wolności? Obecnie rzekomo już trudno zaprzeczyć słowom O. Dowżenki, przytoczonym w jego dzienniku, kiedy był zamknięty w moskiewskim otwartym więzieniu, że Ukraińcy są jedynym w Europie narodem, który nie ma własnej, napisanej przez siebie historii, którą uczyliby się w rodzimej szkole. Jednak, niestety, Europa udaje, że nie wie o tym fakcie, jak i o jego skutkach w postaci denacjonalizacji i celowego osłabiania ukraińskiego społeczeństwa. Wyniki przeprowadzenia Euro-2012 świadczą, że Polacy, zwłaszcza młodzież, tak nie myślą. Młodzież wie, że przy współczesnej ukrainofobii ten fakt raczej szybko nie znajdzie odzwierciedlenia w podręcznikach do historii Ukrainy. Dlatego może ona najszybciej zrozumieć konieczność oddania historykom, a nie politykom szerokiej Wieść o tym, że polski Sejm nie poparł radykalizmu uchwały Senatu w sprawie uczczenia pamięci tragicznych wydarzeń, które spotkały nasze narody 70 lat temu na Wołyniu, nieco zmniejszyła nieufność wobec szczerości zamiarów adwokatury naszej eurointegracji. Jednak ostatecznie nie usunęła nieporozumień wynikających z niesąsiedzkiego incydentu, szowinistycznej retoryki i kakofonii ukrainofobicznych wystąpień. Przecież takiego obrotu spraw od naszych rzekomo najszczerszych adwokatów w sprawie wyboru współczesnego wektora integracji europejskiej nikt spośród milionów patriotów Ukrainy się nie spodziewał. Oczywiście, poza piątą kolumną i jej zewnętrznymi sponsorami. Zwolennicy Unii Celnej, zideologizowanego „Ruskiego miru”, chociaż nie osiągnęli zamierzonego celu, mimo wszystko są bezgranicznie szczęśliwi i obecnie triumfują. I nie ma się co dziwić, wszak wielu Polaków próbowało urządzić im pożądane święto, a Ukraińcy po raz kolejny przegrali, bo okazali się, pomimo dawnych ostrzeżeń Franki, znowu „mali i nieprzygotowani”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
socjalizację faktu potrójnej okupacji. Gdyby stał ogólnonarodowy pomnik bojowników przeciwko potrójnej kolonizacji Ukrainy, orędowników jej idei narodowej, wtedy nikt z zagranicznych polityków nie odważyłby się nawet zająknąć, a tym bardziej wydawać poleceń jakiemukolwiek Prezydentowi Ukrainy, by anulował decyzje dotyczące nadania odpowiednich tytułów, czy wskazywać, kogo wypuścić z więzienia i włączyć do list wyborczych. W przeciwnym razie byłoby to postrzegane jako ingerencja w sprawy wewnętrzne suwerennego kraju, w jego naturalne prawo do należytego honorowania bohaterów narodowych, którzy bronili i polegli za ojczystą ziemię, za wolność narodu. Wtedy i tytuł „bojownik o wolność Ukrainy” stałby się wyłącznie narodowym i byłby nadawany w kontekście bytu narodu, jego ekskluzywnego prawa do wyznaczania bohaterów tragicznej i niezwykle krwawej walki o wolność swojej Ojczyzny na przestrzeni bardzo długiego okresu historycznego, o egzystencję narodu tytularnego. Wtedy nie byłoby spekulacji: czy Hołodomor lat 1932—1933 był ludobójstwem czy nie; czy jesteśmy narodem osłabionym przez najeźdźców czy nie; czy język ukraiński jest porównywalny z odpowiednimi językami okupantów, czy wymaga ochrony jak gatunki fauny i flory wpisane do czerwonej księgi. Wtedy nie stałby przed nami dylemat: czy nadal potrzebujemy szczątkowej polityki humanitarnej, czy nowej socjohumanistycznej paradygmatu binarnej ochrony człowieka i narodu. Dlaczego tak trudno to zrozumieć naszym mężom stanu, dlaczego tak niska jest aktywność społeczna wspólnoty? Czas patrzeć na pomniki w sposób państwowotwórczy: z jednej strony jako na utwierdzanie tożsamości narodowej i pamięci historycznej przez Ukraińców. Z drugiej strony — jako na próbę piątej kolumny zachowania na Ukrainie imperialnej semiotyki, chęć naznaczenia ukraińskiej ziemi znakami dawnych kolonizatorów, wywołania zwątpienia w naszą historię. Imperialna semiotyka czołgów, armat czterdziestopięciomilimetrowych, ciężarówek półtoratonowych wyczerpała się. Obecnie trzeba reagować na wznoszenie nie tylko popiersia Stalina w Zaporożu, ale i pomnika Katarzyny II w Odessie, billboardów w Melitopolu z prośbą do Mikołaja II: „Wybacz nam, carze”, sponsorowanie przez Zatulina figury „wrogiej baby” w Dniepropietrowsku. Taka reakcja wymaga woli nie tylko Prezydenta Ukrainy, ale i nas wszystkich, naszych z wami konkretnych działań i ofiar. Gdyby każdy lwowiak przekazał choć dziesięć hrywien, to czyż już dawno nie wznieslibyśmy pomnika bojownikom o wolność Ukrainy? Gdybyśmy nie byli obojętni, bierni, to obronilibyśmy park Bohdana Chmielnickiego we Lwowie czy Zjazd św. Andrzeja w Kijowie przed zniszczeniem. Myślmy globalnie, działajmy lokalnie, twórzmy rozumnie i solidarnie, w tym na wysokich stanowiskach rządowych, w opozycji i na zasadach społecznych. Pracujmy wszyscy razem — artyści, rzeźbiarze, architekci, naukowcy, biznesmeni, po prostu nieobojętni intelektualiści, dziennikarze i edukatorzy, księża i parafianie, wreszcie politycy — nad urzeczywistnieniem koncepcji walki ukraińskich patriotów w XX wieku (czy tylko w XX?) przeciwko potrójnej kolonizacji naszej Ojczyzny! Dziś jest oczywiste, że wizja przyszłości Ukrainy nie leży w entropii (niepewności, chaosie, nieładzie, marginalizacji i kreolizacji rdzennego narodu), lecz w negentropii, czyli w uporządkowaniu i harmonizacji: a) interesów narodowych oraz powszechnie uznanych fundamentalnych zasad wolności, dobrobytu społecznego i gospodarczego, ochrony praw człowieka i narodu; b) ideologii neoliberalnej (w centrum — człowiek, gospodarka rynkowa) i narodowej (akcent na odrodzenie narodu tytularnego, patriotyczną miłość do niego). Pora pozbyć się nacjonalizmu ubiegłego stulecia jako ideologii zniewolonego narodu, a realizować doktrynę wolnego człowieka i narodu w wolnej wspólnocie światowej, które mimo osłabienia przez ciemiężycieli wywalczyły niepodległość państwową. Chcą oni na zasadach nacjonalizmu gospodarczego wkroczyć na drogę samodzielnego rozwoju, budowy jego innowacyjnego modelu, odrodzenia duchowego, zachowania tożsamości narodowej i konkurencyjności cywilizacyjnej w niepoinformowanym o Ukrainie świecie. Potrzebna nowa paradygmat bytu narodu Przed narodem ukraińskim stoi ogólnonarodowy cel: rozbudować własne nowoczesne państwo narodowe na wspólnych wartościach duchowo-kulturowych, uczuciach patriotycznych i kodach intelektualnych narodu ukraińskiego, na tradycjach, normach i zasadach właściwych jego wspólnocie; na innowacyjnych fundamentach modernizacji gospodarki narodowej, jej reprofilowaniu i restrukturyzacji zgodnie z nowoczesnymi zadaniami kształtowania jej nowych struktur, podnoszenia poziomu rozwoju ludzkiego. W tym kontekście idea ukraińska musi wychodzić z socjohumanistycznych zasad strategii rozwoju, z nowej paradygmatu bytu narodu, która optymalnie łączy moralno-nacyjno-państwocentryczność zarówno wewnątrz kraju, jak i współpracę ze wspólnotą europejską (światową) na podstawie parytetowej ochrony zarówno człowieka, jak i narodu. Skrajnie potrzebne jest odwołanie się do wyjściowych, fundamentalnych zasad, wychodząc ze stanu naszego narodu — jego narodowego reperu. Czym jest reper? Na ziemi reper pokazuje wysokość danego punktu nad poziomem morza. Nasz narodowy reper powinien pokazywać poziom niszczenia narodu. My, według Jamesa Mace’a, jesteśmy narodem postetno-lingwo-intelektocydalnym. Jesteśmy narodem osłabionym, w wzmocnieniu potęgi którego nikt nie jest zainteresowany: ani Europa, ani Rosja. Nikt przez 21 lat nie zwrócił uwagi na poziom naszego osłabienia, chociaż poplecznicy Piotra I wycięli Baturyn, Katarzyna II zniszczyła ukraińskie rycerstwo — Sicz Zaporoską, bolszewicy rozszarpali Ukraińską Republikę Ludową, Polacy przeprowadzili „pacyfikację”, Niemcy czołgami (i nie tylko) dwukrotnie głęboko, wzdłuż i wszerz przekopali ukraińską ziemię. Jednak nikt nie chce widzieć, nikogo nie boli, że wobec nas przez trzywiekowe zniewolenie stosowano taktykę asymilacyjno-imperialną wobec ogółu społeczeństwa oraz niszczenia przede wszystkim elit narodowych. Opracowywać koncepcję socjohumanistyczną należy przede wszystkim na podstawie kulturologicznej, nacjonalizmu gospodarczego, na pilnej potrzebie zachowania tożsamości narodowej, niedopuszczenia do zrusyfikowania przestrzeni informacyjnej, zniszczenia rodzimego języka ukraińskiego, odwiecznych tradycji i wartości. W przestrzeni postkolonialnej musimy mocno pamiętać mądre socjohumanistyczne wskazówki Mahatmy
Hallera, gdyby ta ostatnia nie naruszyła jej imperatywu nieingerowania w wydarzenia wojenne między Polską a Zachodnioukraińską Republiką Ludową, wreszcie, gdyby Polacy nadali obiecaną autonomię Ukraińcom Galicji, to czy doszłoby do masakry na Wołyniu? Analizujmy dalej. Czy parlamentarne krzyki dzisiejszych Polaków, którzy rzekomo chcą nas widzieć w UE, aby wspólnie prowadzić jej wschodnioeuropejską politykę, nie są podobne do lamentu Rosjan o “ucisk” ich języka na Ukrainie aż do zastosowania elementów ludobójstwa? Czy nie można takiej “krwawej” akcji łatwo ekstrapolować na naród krymskotatarski, na konieczność obecności, oczywiście, rosyjskiej bazy wojskowej na Krymie. Jest ona, powiedzmy, skrajnie potrzebna dla ochrony jeśli nie Rosjan, to zwykłych międzynarodowych “sowieckich” (czytaj, Rosjan) ludzi przed nowymi ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami, niemieckimi kolaborantami, neofaszystami, wołyńskimi rzeźnikami itd. I to wszystko jest rozpowszechniane w zrusyfikowany i niekierowany przez Ukrainę eter. Z uwagi na to Europa i świat powinny zrozumieć, że nie może być tak, aby ideologia sztucznie stworzonego przez imperium tzw. radzieckiego czy innego przyjezdnego człowieka dominowała i zmniejszała środowisko. Gandhi swojej nacji: ja powinienem zostawiać wszystkie okna i drzwi otwarte, ja jestem za tym, aby skądkolwiek wszystkie kultury świata przypływały do mojego progu, ale nic nie może być takim, co zbijałoby mnie z nóg i powódź zalewałaby mój dom. Nam trzeba mieć nie tylko swojego Waszyngtona, ale i Gandhiego. Nam trzeba rozróżniać wśród naszych najbardziej oddanych polskich zwolenników eurointegracji i piłsudczyków, i michników, i balcerowiczów, kwaśniewskich, ale przede wszystkim wielkiego Polaka Papieża Rzymskiego — Jana Pawła II. Właśnie on przeniósł socjohumanistyczny imperatyw, ale już jako ideę “rodziny” w stosunkach międzynarodowych (według której do najsłabszych odnosi się z największą miłością, a głosy silnych świata nie mają moralnego prawa pozostawić bezgłośnymi postkolonialne narody), — w trzecie tysiąclecie, w narodową i społeczną płaszczyznę całych narodów i narodowości, które pragną stać się lub już stały się na drodze powrotu do swoich duchowych źródeł. To było 5 października 1995 roku w ONZ, z okazji świętowania jej pięćdziesięciolecia. Świat nad inicjatywą Papieża się nie zastanowił. My zdobyliśmy się na populistyczne świętowanie Dnia bez przemocy, ale nie wszystkich dni w każdym roku i wobec każdego
Stepan Wowkanycz — błogosławieństwo Jana Pawła II najwyższa zdolność rdzennego (tytularnego) narodu, który na ojczystej ziemi nadał nazwę państwu Ukraina. Czynnik ziemi obiecanej nie jest jeszcze głęboko uświadomiony przez Ukraińców jako jedna z fundamentalnych cech narodu. Nie wytykajmy palcami polskich parlamentarnych ekstremistów, bo naszych krzykaczy nie jest mniej. Zrozummy prostą prawdę: nikt nas nie będzie szanował, dopóki sami siebie nie będziemy szanować, w szczególności nie postawimy godnych pomników bojownikom o wolność Ukrainy, a przymusowo deportowanym Ukraińcom z ich rdzennie etnicznych ziem nie nadamy statusu tymczasowo wygnanych. Jednocześnie należy uwzględniać, oprócz aspektów etnicznych i narodowych, w pełnej mierze kontekst integracyjny i cywilizacyjny w przekrojach przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Sytuację można poprawić, jeśli nie dopuści się do stworzenia warunków potrójnej okupacji, która w ubiegłym stuleciu panowała na Wołyniu, której nikt uczciwie nie chce uznać za taką, jaką stworzyli ją możni tego świata. Potrzebny jest nie bolszewicki internacjonalizm, nie niemiecki nazyzm, nie nacjonalizm z elementami wielkomocarstwowego szowinizmu, a socjohumanizm jako nowa paradygmat binarnej ochrony człowieka i narodu. Socjohumanistyczny paradygmat bytu to osłabionego narodu, jego bezbronnego języka, kultury. Ale kultura, język, tradycje, choć są dorobkiem narodu, jednocześnie są fenomenem ogólnocywilizacyjnym i służą rozwojowi kultur innych narodów i nacji. Ta refleksja jest właściwa konstelacji wielkich socjohumanistów przeszłości i teraźniejszości, wśród których wymieńmy Václava Havla, który propaguje „siłę bezsilnych” jako czynnik godny uwagi w polityce międzynarodowej. Władza bezwładnych jest koniecznie potrzebna, jeśli chcemy zbudować społeczeństwo obywatelskie. Havel odziedziczył tu tradycje zapoczątkowane jeszcze przez Masaryka. My takich nowatorskich tradycji nie mamy. Dlatego trzeba uogólnić dawne wskazania, przygotować je do ukraińskich realiów, jak to zrobił Pontifex podczas wizyty pasterskiej w Kijowie, wspominając Włodzimierza Monomacha: Nie dajcie możnym tego świata zgubić człowieka. Jednak, niestety, upadają narody, ich języki i tradycje. A to oznacza, że tracimy duchowo-wartościowe treści. A może my dawno już je straciliśmy? I nie my, osłabieni Ukraińcy, a syta, silna i obojętna wobec nas Europa. Przecież gdyby, powiedzmy, w ramach doktryny „rodziny” papieża Jana Pawła II na początku XX wieku Europa nie uzbroiła armii ryca narodowej idei Ukrainy XXI wieku. Nigdzie na świecie nie powinna powtarzać się wołyńska tragedia, kiedy rdzenny naród na swojej ziemi obiecanej przez gwałtowno-zaborcze tryby silniejszego przekształca się w mniejszość narodową, której jak najszybszego i jak największego zniszczenia na jej ojczyźnie pragnie każdy przybysz, który przybył czy to w taborze wojskowym, czy w czołowym oddziale pancernym. Na koniec nietrudno dojść do wniosku, że na skutek ustaleń zwycięzców II wojny światowej w Jałcie zarówno Ukraina, jak i Polska trafiły do nie najhumanitarniejszej strefy wpływów możnych tego świata. Polsce udało się wyrwać z przyjaznych objęć krajów Układu Warszawskiego, kierowanego przez Moskwę, czyli „imperium zła”, i schować się pod parasol zbiorowej obrony NATO. Ukraina nieco wyhamowała, zatrzymano ją i dalej nie wypuszczają, mocno trzymając na rozdrożu i zaciągając do Unii Celnej czy to „Ruskiego miru”, czy innych imperialnych tworów. Świat zapomniał o ostrzeżeniu, że bez Ukrainy nie będzie Imperium Rosyjskiego, że bez wolnej Ukrainy nie będzie wolnej Polski, zatem zapomniał o cenie wyboru przez Ukrainę europejskiego wektora integracji. Ukraiński wybór ma nie tylko regionalno-rynkową cenę, a ogólnonarodową, jednocześnie ogólnoludzką wartość. Pora zrozumieć wszystkim, że ta cena nie jest ekonomicznie niebotyczna, a socjohumanistycznie wysoka. Tutaj ważna jest nie tylko ekonomia, ale i nieprzemijalność duchowo-kulturowych, moralnych wartości, a głównym jest nie stracić ukraińskości. Na ziemi nie wszystko, co ludzkie, jest humanitarne, a wolna Ukraina dla wolnego świata, a demokratyczna światowa wspólnota dla samodzielnego ukraińskiego sobornego państwa, godnego człowieka i narodu, jest godnym celem współdziałania dwóch (i nie tylko) narodów. Zatem zamiast pomagać wcielać narodową ideę Ukrainie, a nie przytakiwać tym, którym opłaca się trzymać ją w ciężkim szpagacie, czy nie lepiej podać pomocną dłoń bliźniemu? Dobry sąsiad jest lepszy od dalekiego brata. Polakom jest to zrozumiałe, bo jeszcze niedawno przeżywali nie najlepsze czasy w swoim losie, będąc w objęciach najstarszego ze wszystkich braci. Dlatego czy nie byłoby bardziej humanitarnie zapalić świecę i zacząć wcielać ideę „rodziny” swojego Wielkiego rodaka w stosunki międzynarodowe wobec swojej najbliższej sąsiadki, razem z nią przeprowadzić, jak Euro-2012, międzynarodową konferencję „Jałta-2” w sprawie wprowadzenia w XXI wieku nowej socjohumanistycznej doktryny binarnej ochrony praw człowieka i narodu? Głos możnych świata nie powinien czynić bezgłośnymi narodów i grup etnicznych, które zostały osłabione przez imperia i okupantów. W ten sposób pomóc na zawsze skończyć z nostalgią za „imperium zła” tak zwanym radzieckim ludziom, którzy zapomnieli nie tylko o zbrodniczym ludobójczym Hołodomorze narodu ukraińskiego, ale i o krwawych czystkach etnicznych na ukraińskiej ziemi niejednego zaborcy. Szerokie i szczere poparcie dwóch izb polskiego parlamentu dla międzynarodowej akcji „Jałta-2” byłoby lepszym zastosowaniem przez naszych adwokatów własnych sił i talentów, a nie cudzych inicjatyw i podpowiedzi, które płyną od rewizjonistów i wielkomocarstwowych szowinistów, którzy imperialnym nienasyconym okiem zaglądają „na koniec świata, by zagarnąć”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z jakiegoś powodu rozpoczynają odliczanie od tzw. „rzezi wołyńskiej”. Jak wiadomo, w poszczególnych wsiach na zachodzie Ukrainy mieszkali Czesi i Niemcy, ale ukraińska karząca mścicielska ręka ich nie dotykała, ponieważ nie narzucali oni swojej państwowości tej ziemi i jej narodowi. Swoją drogą, Ukraińcy (a to prawda) uczyli się od tych kolonistów gospodarować. Trzeba powiedzieć, że poszczególne wsie, zwłaszcza czeskie, nawet znacząco pomagały żołnierzom UPA i nie tylko prowiantem. Niektórzy panowie zza Buga obecnie twierdzą, że 11 lutego 1943 roku na Wołyniu zniszczono 100 (nie mniej i nie więcej!) polskich wsi. Warto byłoby wymienić je z nazwy. W końcu, jeśli już tak ciągnie do strasznych oskarżeń, to można stworzyć międzynarodową komisję, która potwierdziłaby lub zaprzeczyła tej statystyce. A ona przekonuje, że na Wołyniu zginęło 100 tys. (nie więcej i nie mniej!) Polaków. Warto byłoby je poświadczyć nie fałszywkami. Chociaż ofiary (i nie małe), bez wątpienia, były. Ale i ze strony ukraińskiej były również (i nie małe). Jeśli wziąć pod uwagę, że prawie cała broń niedawnej polskiej armii pozostała u Polaków, to nietrudno domyślić się, jaką przewagę po swojej stronie mieli. Nasz naród nie raz występował przeciwko obcemu panowaniu i był brutalnie tłumiony przez okupantów. Wtedy nie liczono, ilu zabito. Naszych przywódców, którzy powstali przeciwko obcemu samowolnictwu, wozili aż do Warszawy i tam publicznie na placach wieszali, rozpinali na krzyżach, rzucali rozebranych na brony, umieszczali w rozżarzonych miedzianych bykach. Przypomnijcie sobie, czy my powstańców na waszych kresach kiedykolwiek uciszaliśmy swoją bronią i przywoziliśmy na egzekucję do Kijowa czy Lwowa? Jednak te rzeczy, niestety, i na Ukrainie nie wszystkim są zrozumiałe. Rada Najwyższa ze swoich szeregów wydzieliła 184 bagnety (w plecy swoim patriotom) na wsparcie dzisiejszych polskich szowinistów. Trzeba uczciwie przyznać, że z tego dla strony polskiej pociechy mało, bo wszystko to otwarcie prorosyjskie, prokomunistyczne elementy, które uczciwi Polacy u siebie dawno wyrzucili na śmietnik historii. Wydawałoby się, zrozumiałe, że waśnie pomiędzy Ukraińcami i Polakami sprowokowała trzecia (a nawet czwarta) strona. Swoją drogą, jak w ciągu wielowiekowej naszej historii. Więc czy nie lepiej byłoby nasze bóle odłożyć do takich schowków pamięci (odrzucając wszelkie oskarżenia), żeby trudno było je dostać, abyśmy, jako dwa cywilizowane narody słowiańskie, szli ramię w ramię w swoją bardziej godną, niż obecnie mamy, przyszłość. Czas, w którym żyjemy, musi być czasem porozumienia i wzajemnego przebaczenia. W przeciwnym razie nasza wspólna droga (a ona u sąsiadów powinna być) prowadzi donikąd. I nie skieruje jej w odpowiednim kierunku nawet wizyta prezydenta Polski. Ona jedynie zaostrza konflikt, bo witanie takiej wizyty na szczeblu państwowym oznaczać będzie, że Ukraińcy jednostronnie uznali swoją winę w czasie „rzezi wołyńskiej”, a polskich zbrodni na tym samym terytorium jakoby nie było, choć już wiemy, że rozpoczęły się one na długo przed lipcowymi wydarzeniami. Wizyta mogłaby być stosowna tylko w tym przypadku, gdyby Komorowski odwiedził i te wsie, gdzie polscy szowiniści w latach II wojny światowej rozprawiali się z Ukraińcami (z „oznakami ludobójstwa”), i nie byłoby źle, gdyby publicznie przeprosił Ukrainę za odwieczną zaborczą politykę Polski. Wizyta polskiego Prezydenta, która się odbyła, tak i nie postawiła kropki nad i w wołyńskiej tragedii, a wzburzyła nie tylko wołyniaków, których ojcowie i dziadowie bronili w tamtych ciężkich czasach swojej niepodległości i walczyli (wybaczcie już, jak mogli i umieli) z okupantami. A walka z okupantami, z reguły, u wszystkich narodów zawsze jest brutalna.
Tłumaczenie maszynowe
CZYTELNIK KONTYNUUJE ROZMOWĘ
Josyp STRUCJUK, Łuck
Przede mną — fotografia. Ale trudno nazwać ją fotografią. Fotografia powinna pochodzić od czegoś świetlanego, a tutaj, jak spojrzysz — robi się przerażająco. Aby zabić człowieka, wystarczy jedna kula, jedno uderzenie, a ich na ciele tego człowieka jest aż… 52. Otrzymał je pokorny i bogobojny rolnik z okolic Radziechowa, B. Iwachiw. I otrzymał te ciosy bagnetem nie od potomków Batu-chana, znanych nam jeszcze ze szkolnych podręczników ze swojego okrucieństwa, a od swoich własnych chrześcijan, od swoich własnych katolików (doprecyzujmy, rzymskokatolików). Bo on był grekokatolikiem. I nie chodził B. Iwachiw za granicę, żeby niszczyć na cudzej ziemi cudze świątynie tak, jak niszczyli jego zabójcy na Chełmszczyźnie. Tylko w ciągu trzech miesięcy 1938 roku zniszczono około 200 cerkwi. I nie palił on cudzych wsi, jak „dzielni” żołnierze Armii Krajowej. Czy nie za to są oni teraz w swoim kraju — w szacunku. Mało tego, nawet — bohaterami! A ci, którzy bronili świętego prawa narodu do niepodległości i chcieli wygnać ze swojej ziemi zdziczałych okupantów — są wrogami nie tylko tych, z którymi walczyli, ale i dla różnych tabaczników, symonenków, kolesniczenków i im podobnych. Jeszcze czynią ich przy nieukraińskiej władzy wrogami własnego narodu. Bo nam naszych bohaterów dobierają nasi sąsiedzi, wysuwając zazwyczaj na przód różnoimiennych mieszańców i kolaborantów.
B. Iwachiw za panowania polskiego nie miał możliwości uczyć się w szkole w ojczystym języku. Gdyby nawet przypadkiem udało mu się wykształcić — nie pozwolono by mu pracować w żadnej instytucji państwowej. Jego, jak i innych jego ziomków, zaganiano na nabożeństwa do kościoła. U niego przybysz-osadnik mógł odebrać ziemię, a nawet znęcać się nad nim. Ale pokorny i bogobojny znosił wszystko, on nawet nie wziął do ręki wideł, żeby się bronić. To za co zginął ten człowiek? I to jeszcze taką śmiercią! Odpowiedź jest jedna: tylko dlatego, że był Ukraińcem. Wychodzi na to, że Ukrainiec nie miał prawa żyć na ojczystej ziemi, bo wpadła ona w oko przybyszowi. A jeśli odważył się żyć — to musiał znosić wszystko, co dyktował mu okupant. Już po tym, jak przebito go bagnetami, jestem pewien, nie jeden z ukraińskich chłopców wziął do rąk broń i poszedł przeciwko odwiecznym ciemiężycielom. Wojny często zaczynały się tak, jak Pierwsza wojna światowa — od strzału w Sarajewie. Nie ma nic dziwnego w tym, że wkrótce w rozlew krwi i pożary obróciła się cała Wołyń. I nie tylko Wołyń. Jednak trzeba podkreślić, że rozlew krwi rozpoczęli pierwsi mimo wszystko nie Ukraińcy. Oto jak pisze o tym pisarz i badacz tamtych wydarzeń Andrij Krysztalski: „10 kwietnia 1943 roku Polacy na czele z Niemcami dużymi siłami otoczyli wieś Kniaże, która znajduje się na granicy Wołynia i Lwowszczyzny (obecnie w granicach rejonu sokalskiego). Większość jej mieszkańców, których udało się złapać, niezależnie od wieku i płci, rozstrzelano lub spalono żywcem. W jednym z ówczesnych dokumentów powstańczych czytamy: „Między innymi, zasługą polskiej prowokacji jest zbrodniczy pogrom przez Niemców kilku ukraińskich wsi na Horochowszczyźnie (Wołyń). A mianowicie, 10 kwietnia tego roku bardzo wcześnie do wsi Kniaże przyjechało około 200 niemieckich i polskich policjantów i, posługując się gotowymi listami, zaczęli mordować całe rodziny, grabić i palić. Zabito i żywcem spalono około 425 Ukraińców. Spłonęło około 60 gospodarstw. W ten sposób zniszczyli jeszcze 5 wsi, między innymi Kwasiw, Ochłopów i inne. Kiedy okazało się, że listy ofiar sporządzili dla Niemców miejscowi zorganizowani Polacy, ukraińscy partyzanci Ukraińskiej Powstańczej Armii zaczęli w odpowiedzi na całym Wołyniu akcję samoobrony przed terrorem Niemców i Polaków”. (W razie potrzeby podam odnośniki do źródeł drukowanych, zgodnie z którymi publikowane są te czy inne fakty, — A. K.). I dalej A. Krysztalski, opierając się na dokumentach, twierdzi: „Śladem za tymi straszliwymi rozprawami kara spadła na wspaniale urządzoną ukraińską kolonię Krasny Sad. 23 kwietnia 1943 roku, na 5 dni przed Wielkanocą, przybyli tu znienacka Polacy z sąsiednich polskich kolonii Marusia oraz Andrzejówka na czele z niemieckimi oficerami. Jak świadczą naoczni świadkowie, napięcie między mieszkańcami obu sąsiednich miejscowości narastało stopniowo, oprócz wspomnianych wyżej przyczyn wrogości znaczącą rolę odegrał czynnik zazdrości, wszak wieś Krasny Sad należała do zamożnych, czego nie można powiedzieć o sąsiedniej polskiej kolonii Marusia. Była mieszkanka zniszczonej wsi Hałyna Kozik (po mężu Witiuk) wspomina: „Jakieś poczucie niebezpieczeństwa jednak wtedy się odczuwało… Starsi ludzie mówili, że mieli złe sny. A Polacy, którzy mieszkali w kolonii Marusia, nie raz mówili, że będziemy malować jajka na Wielkanoc swoją krwią… Prawie tak się stało. Tylko nie na Wielkanoc, a wcześniej”. Rozegrała się niespotykana dotąd tragedia. Kiedy wieś otoczono, pierwszymi zginęli mężczyźni, którzy pracowali na polach. Zdziczali napastnicy chodzili od zagrody do zagrody, zaganiali ludzi do chlewów i stodół i zabijali wszystkich bez różnicy: niemiecki oficer — strzałami z pistoletu, a Polacy kłuli widłami i rąbali siekierami”. Nazwy w ten sposób zniszczonych wsi można by wymieniać dalej. I było to na długo przed 11 lipca 1943 roku, od którego gorliwi w odwecie polscy kronikarze
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
archimandryta Hryhorij, człowiek wysoko wykształcony jak na swoje czasy. A czarnym atramentem i cynobrem na pergaminie pisał Mychajło Wasylewycz, syn protoiereja z łemkowskiego Siannoka. Kto zaś stworzył wysokoartystyczne miniatury, zastawki, zakończenia i bogate ornamenty, dzięki którym odczytujemy wielką tradycję? W 2011 r. historyk sztuki i artysta Lew Skop w swojej książce „Mistrz miniatur Peresopnickiej Ewangelii — Fedusko, malarz z Samboru” przypisał autorstwo miniatur i ornamentalnego zdobienia tego rękopiśmiennego klejnotu wspomnianemu artyście. Oto i zjednoczona Ukraina w tych trzech, nie, czterech — wraz z księżną Hołszańską-Zasławską — postaciach. Praca nad odtworzeniem czterech ksiąg ewangelii trwała pięć lat. Zakończyła się ona w Peresopnicy, w klasztorze Przeczystej Bogarodzicy, 29 sierpnia 1561 roku. Ten rok stał się ostatnim w ziemskim życiu księżnej Anastazji… Jak poświadcza Wikipedia, ten zabytek naszego piśmiennictwa zawiera unikalny materiał do badania historii języka ukraińskiego na wszystkich jego poziomach. Zwłaszcza stosunek i wzajemne oddziaływanie elementów ludowo-mównych i książkowych w ukraińskim języku literacko-pisanym XVI wieku. Wyraźnie widać w nim cechy żywego języka ludowego. Na poziomie fonetycznym jest to obecność ludowo-mównego fonemu И przedniego rzędu wysokiego uniesienia, ukraińskie refleksy jat, przejście o, e w i w nowozamkniętej sylabie itd. Na poziomie morfologicznym poświadczono dużą liczbę wariantów dzięki zakończeniom właściwym praktyce żywej mowy. Struktura składniowa jest wyraźnie ukraińska. Jak potoczyły się dalsze losy Pierwszej Księgi? O tym szczegółowo opowiadają publikacje M. Fedoryszyna. Znamienne, że 17 kwietnia 1701 r. hetman Ukrainy Iwan Mazepa podarował ją Soborowi Katedralnemu w Perejasławiu. Od 1799 r. przechowywana była w bibliotece perejasławskiego seminarium, następnie w seminarium połtawskim, w Połtawskim Muzeum Historyczno-Krajoznawczym, w rezerwacie „Ławra Kijowsko-Peczerska”. Od 24 grudnia 1948 roku — w dziale (obecnie instytucie) rękopisów Biblioteki AN USRR (obecnie Narodowa Biblioteka Ukrainy im. W. Wernadskiego), gdzie się przechowuje do dziś. Oryginał zabytku w bibliotece perejasławskiego seminarium w latach 30. XIX wieku odkrył i wprowadził do obiegu naukowego wybitny ukraiński uczony Osyp Bodiański, który w swoim czasie był uczniem perejasławskiego seminarium. Nie na darmo mówi się: książki, jak i ludzie, mają swój los.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła TARAN
Już sama droga tutaj jest tego warta! Krajobrazy nasycają wzrok i leczą duszę. Soczyste wzgórza, gdzie okiem nie sięgnąć — szczodra zieleń. Po obu stronach dróg — dzikie astry, kwitnący dziurawiec, dziewanna wielkokwiatowa, cykoria podróżnik, siwy piołun. A do tego — bocianie gniazda, które są wskaźnikiem ekologicznego dobrostanu. Kiedy szłam do książęcego grodu już w Peresopnicy, jeden bocian stał wprost na drodze i patrzył na mnie: powiedzmy, dlaczego naruszasz mój spokój?
Jego widać z daleka — wysoka wieża ze złotą kopułą jakby wyrasta z rozpostartych stron ogromnej Księgi, góruje ponad szmaragdowym otoczeniem. To — Centrum kulturowo-archeologiczne, poświęcone Ewangeliarzowi Peresopnickiemu. Budowano je na jubileusz — 450-lecie Pierwoksięgi w 2011 roku. Nie jest tajemnicą: jak zawsze, metodą przyspieszoną, w trzy miesiące. Właśnie tutaj, w Peresopnicy, w miejscu, gdzie w 1561 r. zakończyła się pięcioletnia praca nad Księgą, wzniesiono kompleks muzealny. To — dwa piętra wieży: muzeum archeologiczne i muzeum Ewangeliarza Peresopnickiego. Obok, na malowniczym terenie — odtworzona siedziba książęcego drużynnika, scena, plac na jarmarki, miejsce po klasztorze (nekropolia książęca), a przez drogę, koło cerkwi św. Mikołaja i dzwonnicy z XVIII w., na grodzie otoczonym wałami obronnymi — muzeum broni i uzbrojenia staroruskiego „Twierdza”. Stamtąd otwierają się takie widoki, że dusza się rozszerza, a serce śpiewa… Bez patosu mówię: przemawia sama historia. Tym bardziej, gdy obok, w ekspozycji, tutejsze autentyczne rarytasy. Peresopnica nie w XVI wieku została założona: w XII—XIII w. — to stolica udzielnego księstwa, miasto kronikarskie, gdzie rządzili znani przedstawiciele dynastii Monomachowiczów. Wszakże archeologiczna część ekspozycji rozpoczyna się od artefaktów paleolitycznych — i wszystkie one zostały odnalezione właśnie tutaj, jak i wiele innych unikalnych rzeczy.
Na początku XIII w. udzielnym księciem w Peresopnicy był Mścisław Jarosławowicz Niemy, który panował tutaj ponad trzydzieści lat. Właśnie on, jak się uważa, zbudował znany klasztor Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy. Tutaj też później zakończono tłumaczenie Ewangelii na język ukraiński. Obecnie w miejscu, gdzie znajdował się klasztor, stoi krzyż.
Ewangeliarz Peresopnicki — to relikwia o znaczeniu ogólnosłowiańskim. Na nim prezydenci Ukrainy przysięgają na wierność narodowi. Centrum kulturowo-archeologiczne wznoszono z założeniem, aby było pomieszczenie nie tylko dla ekspozycji i zbiorów, ale także dla biblioteki, sali konferencyjnej, a również niewielki blok, gdzie mogliby nocować archeolodzy. Na takim planowaniu Centrum, nawiasem mówiąc, nalegał jego dyrektor Mykoła Fedoryszyn, który, jak to się mówi, bywał po świecie i widział, jak to jest przyjęte w odpowiednich placówkach: miejsca i na spotkania naukowców, i na byt archeologów, i, właściwie, przestrzeń muzealna.
Powołanie, los, misja
Dyrektor centrum kulturowo-archeologicznego Mykoła Fedoryszyn — to człowiek na swoim miejscu. I to nie tylko dlatego, że wyrósł on faktycznie w samej Peresopnicy. Mowa o „pracy zgodnej” według Skoworody. Kulturoznawca, organizator międzynarodowych festiwali folklorystycznych, on, według jego słów, całe życie szedł do tego, żeby być obok Ukraińskiej Pierwoksięgi. Na długo przed tym, jak powstał kompleks muzealny w Peresopnicy, interesowała go historia rodzinnego kraju. Zresztą nieprzypadkowo od dzieciństwa trafiały mu się starodawne żelazne groty, noże, skorupy glinianych naczyń czy dawne gwizdki. Jak by nie było, ziemie tutaj od wieków były zasiedlone. Wszystkie artefakty z czasem przekazał do ekspozycji archeologicznej.
Zaczynał Mykoła Fedoryszyn jako kierownik klubu we wsi Iskra w rejonie rówieńskim. Z czasem — dyrektor Rówieńskiego Rejonowego Muzeum Krajoznawczego (autor ekspozycji), potem — praca na odpowiedzialnych stanowiskach na Rówieńszczyźnie, związanych z kulturą, oświatą, ochroną dziedzictwa kulturowego itd. Los zawrócił go na właściwe tory, do Peresopnicy, gdzie od 17 sierpnia 2011 roku M. Fedoryszyn jest dyrektorem Centrum kulturowo-archeologicznego „Peresopnica”.
Natura Mykoły Wasylijowycza — aktywna, działająca. Byłoby takich Ukraińców masa krytyczna — i wyszlibyśmy na poziom Polski czy krajów bałtyckich. Entuzjastyczny, inicjatywny, on, co w naszych szerokościach geograficznych wciąż jest rzadkością, ma także talent menedżerski. A jeszcze — wytrwały i konsekwentny. W Peresopnicy on wraz z osobami o podobnych poglądach doprowadził do ustanowienia pamiątkowego Znaku dla ukraińskiej Pierwoksięgi. Łatwo powiedzieć. Szedł rok 1989. M. Fedoryszyn: „Wtedy uzyskaliśmy wsparcie Związku Pisarzy Ukrainy. Czas był niepewny: komuniści nie oddawali swoich pozycji, ale demokraci próbowali iść do ataku. I tutaj, w Peresopnicy, stał się niemal cud: przedstawiciele obu obozów politycznych byli na uroczystościach z okazji otwarcia znaku pamiątkowego. U mnie zachowały się fotografie tego wydarzenia. Sama idea świętowania jubileuszu powstania Ewangeliarza Peresopnickiego już wtedy nabrała znaczenia symbolu ukraińskiej państwowości”.
Oczywiście, Mykoła Wasylijowycz jest aktywnym działaczem Proświty od 1989 roku. W latach 2005—2009 — przewodniczący Rówieńskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, od 2009 roku — członek zarządu OT „Proświta”.
Zaraz gdy Ukraina stała się niepodległa, Mykoła Fedoryszyn zainicjował ustanowienie pomnika w miejscu śmierci powstańczego artysty Niła Chasewycza (wieś Suchiwci, 1992 r.). Dalej nadszedł czas organizacji międzynarodowych festiwali folklorystycznych w Równem, Łucku, Lwowie, Żytomierzu, Dubnie, za granicą — w Polsce. Jego dzieło — wieloletni festiwal folklorystyczny „Kolada”. Słowiański festiwal folklorystyczny, jedyny w Europie, na którym przedstawione są zwyczaje świąt zimowych i obrzędów krajów słowiańskich, który odbywa się w mieście Równe w ramach kalendarza C.I.O.F.F. (UNESCO). Głównym organizatorem festiwalu jest Rówieńska miejska organizacja społeczna „Stowarzyszenie twórcze „Kolada”. Geografia festiwalu obejmuje 19 obwodów Ukrainy, a także kraje świata słowiańskiego — Bułgarię, Macedonię, Słowację, Polskę, Mołdawię, Rosję, Białoruś itd. Przez lata prowadzenia festiwalu „Kolada” uczestnikami-wykonawcami było około 4,5 tysiąca ludzi.
Od razu, jak tylko M. Fedoryszyn został dyrektorem Centrum kulturowo-archeologicznego „Peresopnica”, założył festiwale: muzyki duchowej „Dobra nowina”, „Kozackie spotkania w Peresopnicy”, archeologiczny „Ruś Peresopnicka”.
On — autor książek, broszur, szeregu publikacji w wydawnictwach naukowych, które dotyczą historii Wołynia, Ewangeliarza Peresopnickiego, dziedzictwa folklorystycznego Ukraińców. Właśnie M. Fedoryszyn zbadał dokładnie szlaki i konkretne miejsca, gdzie przebywała Pierwoksięga: Peresopnica—Klewań (1630—1648) — Zwiagel (współcz. Nowogród Wołyński) (1648—1649) — Czehryń, Biała Cerkiew, Kijów (1649—1701) — Perejasław (1701—1862) — Połtawa (1862—1873 — 1881) — Sankt Petersburg (1873—1881) — Połtawa (1881—1941) — Ufa (1941—1947) — Kijów (1947 — do dziś). Tak zniknęła jeszcze jedna „biała plama” w historii naszej kultury.
Inicjatywy i energii Mykole Wasylijowyczowi nie brakuje. I jeszcze ważny moment: kiedy często-gęsto narzekamy na brak środków (a kiedy ich wystarcza, tym bardziej — na polu kultury?), ten człowiek umie je odnaleźć.
Czy bierze z powietrza, czy spod ziemi? Ale na projekty, festiwale, konferencje, rozbudowę muzeum jednak „dostaje”. I nie on jeden powinien się przejmować, żeby grupy wycieczkowe do Peresopnicy płynęły szeroką rzeką, jak to było od razu, gdy tylko powstało Centrum Kulturalno-Archeologiczne. W ciągu pół roku od czasu otwarcia odwiedziło je 30 tysięcy turystów. Wtedy placówka zarobiła 100 tysięcy hrywien. A dalej? „Peresopnica” włączona jest do szlaku „Historyczna Wołyń”, który obejmuje pięć zachodnich regionów: Żytomierszczyznę, Chmielniczyznę, Tarnopolszczyznę, obwód wołyński oraz Rówieńszczyznę. Ale przecież osobnym zadaniem jest przyciąganie turystów. U nas do tej pory nie ma przemysłu kulturalnego. A może nie ma kultury odwiedzania miejsc symbolicznych? Moja czeska przyjaciółka, która objechała Ukrainę, zauważyła: Ukraińcy mało interesują się swoimi skarbami… Czyż nieprawda? Nieprzemijający skarb W Centrum Peresopnickim znajduje się faksymilowe odtworzenie naszego najwybitniejszego zabytku. Swoją drogą, właśnie tutaj, w jednej sali z ukraińską Pierwszą Księgą — unikalna kolekcja ewangelii, przetłumaczonych na języki narodów świata. Nie wiem, czy jest gdzieś jeszcze podobna ekspozycja? Jakże przyszła na świat Ewangelia Peresopnicka? Powstała dzięki księżnej Anastazji Holszańskiej, której korzenie rodu są splecione z litewskim rodem książęcym Giedyminów. Urodziła się w Dubrowicy na Wołyniu orientacyjnie między 1508 a 1510 rokiem. Jak zaznaczają historycy, przedstawiciele rodu Holszańskich odegrali znaczącą rolę zarówno w litewskiej, jak i ukraińskiej historii. W swoim czasie zajmowali wiodące stanowiska w rządach Wielkiego Księstwa Litewskiego, posiadali włości na terytorium Ukrainy, Litwy i Białorusi, wyznawali wiarę prawosławną i uważani byli za opiekunów oraz hojnych mecenasów Monasteru Kijowsko-Pieczerskiego. W domu rodzinnym była wspaniała biblioteka. Anastazja, jak inne kobiety jej stanu, była wykształcona, oczytana. W wieku piętnastu lat wyszła za mąż za Kuźmę Zasławskiego (Żesławskiego). Urodziła dwoje dzieci. Lecz w 1556 roku straciła męża. Księżna postanowiła na pamiątkę o nim stworzyć Ewangelię, której nie byłoby równych w całej okolicy. Tego samego roku w Zasławiu, również na Wołyniu, rozpoczęła się bogobojna, natchniona praca. Główną postacią był
Tłumaczenie maszynowe
Hryhorij SZWED, ukraiński zasłużony nauczyciel. O starym i nowym. Do dawnych ukraińskich toponimów wokół miasta Komsomolsk w obwodzie połtawskim należą te, które są związane z ludzkimi imionami lub miejscowością. Są to Bazawłuky, Burdeji, Wasyky, Harahuli, Hora, Horiszni Pławni, Dziuby, Dmytriwka, Drobećkiwka, Dukanyczi, Jerastowo, Żyliwka, Zirka, Iskra, Karpenky, Kełeberda, Kycenky, Kobelaćki, Kolisnyky, Konoplanka, Kompanijci, Krysany, Kuszky, Ławrykiwka, Machniwka, Mychajłyky, Motryno, Nebohy, Nyzy, Owczarenky, Pawliwka, Pańky, Paszky, Piddubne, Pryszyb, Saliwka, Swiato-duchy, Sołonycia, Sosniwka, Stohnijiwka, Storoży, Tyszczenky, Szamury, Szwediwka i inne. Przeważającą większość z nich utworzono od imion-nazwisk: Bazawłuk, Burdej, Wasyk, Harahuła, Dziuba, Dmytro, Drobeć, Dukanycz, Żyła, Zirka, Iskra, Kycenko, Orest (Jerast), Karp, Kobelaćkyj, Kolisnyk, Kompanijec, Krysan, Kuszka, Ławrin, Machno, Mychajłyk, Motria, Neboha, Wiwczar (Owczar), Pawło, Pan, Salij, Swiatoduch, Stohnij, Storoż, Tychin, Szamura, Szwed. Na miejscowość wskazują nazwy: Hora, Horiszni Pławni, Nyzy, Piddubne, Pryszyb, Sołonycia. Przekonaliśmy się, wszystkie nazwy są naturalne i zrozumiałe. Nazwę przyszłemu miastu nad Dnieprem zainicjowała na zasadzie kopiowania moskiewska gazeta „Komsomolskaja prawda”, która zamieściła wezwanie „Jest gorod Komsomolsk-na-Amurie, budiet gorod Komsomolsk-na-Dnieprie!” (Po ukraińsku powinno być: Mamy miasto Komsomolsk nad Amurem, będziemy mieć miasto Komsomolsk nad Dnieprem!). Na wezwanie przystali wychowani na zasadach komunistycznej ideologii młodzi ludzie, z których wielu nie miało nawet średniego wykształcenia. W styczniu 1961 roku w centrum przyszłego osiedla ustawiono tablicę z napisem: „Zdies budiet postrojien gorod Komsomolsk-na-Dnieprie. 1961” (w obcym języku w kraju, gdzie rozbrzmiewało jedynie ukraińskie słowo; czyż nie jest to nowa kolonizacja językowa). Tak pojawiła się rosyjska z pochodzenia sztuczna nazwa ukraińskiego miasta z podtekstem politycznym. (W toponimach i antroponimach musi być moralna podstawa). Obecna władza miejska w osobach byłego mera Ołeksandra Popowa i obecnego mera Serhija Supruna, tych rejestrowanych demokratów i politycznych koniunkturalistów, działa w interesie komuno-socjalistycznych sił, to właśnie oni stawiają administracyjne bariery dla prawnego rozwiązania problemu dotyczącego miejskich nazw geograficznych. Żyjemy przecież nie w Ukrainie poradzieckiej, a w Ukrainie niepodległej. Nazwy miast, ulic, zaułków, placów — to narzędzia rozumienia, dokumentalne świadectwo ludzkiego światopoglądu. To sztandar obywatelskiej godności. Choćby nie wiem jak mędrkować nad językowymi subtelnościami, może się to wydawać dziwne, ale nazywają miasta i ulice przede wszystkim ci, którzy nie mają związku z nauką o języku. Żadnemu rozsądnemu człowiekowi nie przyjdzie do głowy, powiedzmy, przemianować miast Kijów, Połtawa czy Krzemieńczuk. Te lubiane przez ludzi nazwy są naturalne, nie niosą obciążeń ideologicznych, nie wywołują negatywnych emocji, są historycznie uwarunkowane. O nazwie Komsomolsk. Komsomolsk — tak czy siak skomponowana z trzech składników nieukraińska ideologiczna nazwa, trudna w wymowie. Nazwisko Komsomolsk jest gorzkie dla wielu świadomych Ukraińców. Dzisiaj nie ma żadnego sensu przystosowywać tego ideologicznego stempla do ukraińskiej historii, nazywać miasta nie po ukraińsku. (Nierozumnemu nietrudno analogicznie wymyślić nazwy, powiedzmy, „Kompartijsk”, „Czlenopartijsk” albo „Partijsk”, „Szczerbyckohrad”). Bezdumne nazewnictwo Komsomolsk nadane zostało nie przez miejscowy lud, a przez przyjezdnych, nie jest ono związane z żadnym konkretnym wydarzeniem historycznym. Wspomnijmy rolę mało wykształconych komsomolców w rozkułaczaniu, tworzeniu sztucznego Hołodomoru 1932—1933 lat, kiedy rajdy uderzeniowców-komsomolców zabierały ostatniego ziemniaka-ziarno biedakom-chłopom. To prawda. Jeszcze żyją ludzie, świadkowie działań takich uderzeniowców-komsomolców. I taki komsomoł uwieczniać w nazwie miasta?.. Jedynie w republikach byłego ZSRR obserwuje się unikalne zjawisko geograficzno-toponimiczne, którego nie ma nigdzie na świecie. Gdzie spotkacie, żeby kraj jednocześnie miał dziesiątki miast, wsi i osiedli o nazwach Komsomolsk, Komsomolśke, Komsomolśkyj, Komuniwka, Komuna, Komunist! (Nigdzie we Francji nie spotkacie miejscowości o nazwach Komuna Paryska, Francuskie, Francusk, w Niemczech — Nazisk, Naziske, Socjalistyczne, Niemieck, Niemieckie, Niemieck, we Włoszech — Faszystowskie, Faszystowsk, Włosk, Włoskie — dość fantazjować). Bez jakiegokolwiek wyczucia językowego nazwano ukraińskie miasto Komsomolskiem, czym pokazano bezradne samowyrzeczenie, brak szacunku do swojego, ojczystego.
Zwróćmy się do Konstytucji Ukrainy. W jej preambule mowa jest o „wielowiekowej historii ukraińskiego państwowotwórstwa”. Czy zatem nazwa Komsomolsk odpowiada wielowiekowej ukraińskiej historii?.. Nie odpowiada. Przez wieki Ukraińcy walczyli o niepodległość, a w nazwie miasta przejawia się zależność od Imperium Sowieckiego. W Konstytucji Ukrainy mowa jest „o wzmocnieniu zgody obywatelskiej na ziemi Ukrainy” — o jakim wzmocnieniu zgody obywatelskiej na ukraińskich terenach można mówić, kiedy patriotyczna społeczność miejska od około dwudziestu lat wyraża swoją wolę przemianowania miasta, a miejscowa wierchuszka udaje, że wszyscy tutaj są za tym, aby miasto nazywało się nie po ukraińsku. Także w konstytucyjnej preambule mówi się o uświadomieniu sobie odpowiedzialności przed Bogiem, własnym sumieniem, poprzednimi, obecnym i przyszłymi pokoleniami — z mojego punktu widzenia kierownictwo miejskie zupełnie nie uświadamia sobie swojej odpowiedzialności ani przed Bogiem jako Stwórcą tej ziemi, ani przed wspólnotą i przyszłym pokoleniem: gdyby sobie uświadamiało, to postępowałoby zgodnie z Ukraińską Konstytucją, liczyłoby się ze sprawiedliwymi żądaniami społeczności. „Państwo sprzyja konsolidacji i rozwojowi narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej, tradycji i kultury, a także rozwojowi etnicznej, kulturowej, językowej i religijnej odrębności wszystkich rdzennych ludów i mniejszości narodowych Ukrainy” (art. 11 Konstytucji Ukrainy). Czy nazwa Komsomolsk sprzyja konsolidacji i rozwojowi narodu ukraińskiego? Nie, wręcz przeciwnie, hamuje ten rozwój, nie jednoczy narodu, wręcz przeciwnie, dzieli. W nazwach miasto Komsomolsk, ulica Lenina, ulica Kotowskiego itd. nawet śladu nie ma ukraińskiej tradycji czy kultury, ukraińskiej odrębności. Przeciwnie, takie nazwy moralnie przygnębiają Ukraińców. Art. 19 Konstytucji Ukrainy przewiduje, że organy samorządowe, jego urzędnicy są zobowiązani działać jedynie na podstawie, w granicach uprawnień i w sposób przewidziany przez Konstytucję oraz ukraińskie prawa. Czy wypełniają ten konstytucyjny nakaz nasi miejscowi włodarze? Nie, rażąco naruszają także przysięgę złożoną przez każdego z nich przed przystąpieniem do wykonywania władczych uprawnień. Zgodnie z konstytucyjnym 143. artykułem organy samorządowe zapewniają przeprowadzanie lokalnych referendów i realizację ich wyników. A w tym Komsomolsku miejscowi włodarze nie przestrzegają tego konstytucyjnego wymogu, na wszelkie sposoby odżegnują się od przeprowadzenia miejskiego wyrażenia woli w sprawie potwierdzenia lub niepotwierdzenia współczesnej nazwy miasta. Powinni by miejscowi włodarze ponieść odpowiedzialność prawną za to, że przyznają przywilej ze względu na przynależność polityczną siłom komuno-socjalistycznym w Komsomolsku i dyskryminują rdzennych Ukraińców ze względu na pochodzenie etniczne... (Art. 24 Konstytucji Ukrainy). Lecz takie rzeczy dzieją się przy realnej, a nie papierowej demokracji. Nieobowiązkowy mer Serhij Suprun: „Jedynie pod warunkiem głębokiego szacunku do Ustawy Zasadniczej i nieuchronnego jej wykonywania będziemy mogli zbudować silne, zamożne i odnoszące sukcesy państwo (nie o mieście pisze, a jakby Ukraiński Prezydent, — H. Sz.). Wierzę w to, że Ukraińcom wystarczy mądrości, by wcielić zasady konstytucyjności w życie społeczne, a przyszłe pokolenia zawsze będą wychowywane w szacunku do Ustawy Zasadniczej” (styl zachowałem, — H. Sz.) (gazeta miejska „Hromadska dumka”, 24 czerwca 2009 r.). To w słowach, a niżej jeszcze bardziej zobaczymy, jak ci urzędnicy jedynie mówią o nieuchronnym wykonywaniu zasad konstytucyjnych, ochronie interesów społecznych, a nie działają. Były mer, a obecnie kijowski naczelnik administracyjny, „obywatel Świata i Europy” Ołeksandr Popow pisał: „Nasze miasto, zbudowane rękami wysłanników z różnych zakątków ZSRR, w rzeczywistości jest polietniczne (o Ukraińcach ani słowa; ani słowa też o tym, że w mieście jest 77,7% etnicznych Ukraińców, — H. Sz.). W tym upatruję zwiastun formowania mentalności obywatela Europy (i nie pachnie od pana Popowa europejskością, — H. Sz.). Łącząc narodowe tradycje pradawnej historii i uwzględniając nowe warunki historyczne (styl zachowałem, — H. Sz.), komsomolczanie pragną być w awangardzie na drodze do światowej integracji” (tak oto za wszystkich mieszkańców, przecież nie istnieje nawet pojęcie o integracji kultur, to absurd, — H. Sz.). O tych własnych zasadach, a nie o społecznych czy moralnych podstawach, przeczytałem w trzeciej książce almanachu krajoznawczego „Swiczado Prydniprowja”, Komsomolsk, 2007. (Swiczadem można nazwać coś maleńkiego, a nie cały kraj). A jak z ukraińskim myśleniem i sprawiedliwością historyczną, panie Popow?.. Przykro, że Rada Miejska Komsomolska wysiłkami byłego mera Ołeksandra Popowa i obecnego Serhija Supruna została przekształcona w zakładnika osobistych ambicji politycznych, a obywatelom, którzy dbają o praworządność i sprawiedliwość, wypowiedziano niewidzialną wojnę. W 2008 roku Rada Miejska Komsomolska przyjęła uchwałę „O zatwierdzeniu wykazu nazw ulic i zaułków m. Komsomolska” (poprawnie i pełniej: O nazwach ulicznych, zaułkowych i placowych w mieście Komsomolsku). Nie wyjaśniono, na czym polega sytuacja, która zaistniała z nazwami ulicznymi i zaułkowymi. Rada zatwierdziła nie nazwy uliczne i zaułkowe, a jedynie ich wykaz. Najbardziej niezrozumiałe jest, na jakiej podstawie prawnej rada uznała za „wielkiego Ukraińca” Lenina-Blanka, a tacy Ukraińcy, jak na przykład Bohdan Chmielnicki, Iwan Mazepa, Wasyl Stus,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wiaczesław Czornowił, Ołeś Honczar — czy to nie wybitne nazwiska?..
Normy językowe jako podstawa kultury języka
Poprawność pisowni polega na tym, że użytkownicy języka przestrzegają norm językowych. Normy językowe, czyli środki językowe, które postrzegamy jako wzorzec publicznej mowy, stanowią podstawy kultury języka, a ich naruszenie uznaje się za błąd i nieścisłe informowanie. Istnieją rozbieżności między ukraińskim a rosyjskim sposobem tworzenia przymiotników dzierżawczych, a nieznajomość tego prowadzi tłumaczy-samouków do błędów w użyciu wyrażeń i w ich pisowni. Dopełniacz przynależności w języku ukraińskim to zrusyfikowanie języka ukraińskiego, to kalka z rosyjskiego. Po ukraińsku poprawnie jest „Antonijewe jaskinie”, a nie „jaskinie Antoniego”, „ojcowski dom”, a nie „dom ojca”. Już w Izborniku Światosława (a nie w „izborniku Światosława”) z 1073 roku wspomniane jest Prazdnyk Werbnyj – nie „święto wierzby” (u nas zupełnie zwyczajnie „dzień nauczyciela”, „dzień geologa”, językowo dzień nauczycielski, dzień geologiczny). Formy dopełniacza rzeczownika w języku ukraińskim oznaczają nie przynależność przedmiotów do kogoś, lecz przywłaszczenie: rozum – skarb człowieka, kolory tęczy itp. „Listy Szewczenki stały się już własnością całej ziemi ojczystej, całej słowiańszczyzny” (słownik Hrinczenki). Mamy Nagrodę Szewczenki (a nie „nagrodę Szewczenki”), mówimy o imieniu Kobzarza (a nie o „imieniu Kobzarza”). (Kumowa chata płonęła, moja ciotka rączki grzała – więc jesteśmy krewnymi.) Dopóki będziemy używać po rosyjsku „z punktu widzenia”, jakby jakiś Punkt (to przecież nie osoba) przywłaszczył sobie wzrok. Po ukraińsku powinno być, moim zdaniem, „jak mi się wydaje” albo „z mojego punktu widzenia”. Określeń „ruscy ludzie”, „ruscy wojownicy”, „ruscy książęta” na ukraińskiej ziemi w dawnych źródłach używano tylko jako przymiotnika w połączeniu z rzeczownikiem. Dopełniacz przynależności różni się od dopełniacza dzierżawczego tym, że przy dopełniaczu dzierżawczym zadajemy pytanie „kogo?”, „czego?” (przegrody orzecha włoskiego, pojemność beczki, pojemność akumulatora), a przy dopełniaczu przynależności – „czyj?” (Petrowe bicze – to cykoria; Dzień Górnika (a nie „dzień górnika” – 28 sierpnia). Właśnie to „czyj?” skłania świadomego Ukraińca, by zamiast konstrukcji z dopełniaczem dzierżawczym używać przymiotnika, co jest naturalne dla języka ukraińskiego, w przeciwieństwie do rosyjskiego. (Joanna, żona Chusowa – Leśja Ukrainka; Kopali kiedyś tę studnię woźnicy, których drogi przebiegały przez te siwe stepy – Oles Honczar.) Z punktu widzenia ukraińskiej stylistyki poprawnie mówi się na przykład Muzeum Puszkina w Moskwie, ale błędnie mówi się „muzeum Kateryny Biłokur”, jakby to muzeum było jej własnością – poprawnie: Muzeum Biłokurskie (analogicznie: Nagroda Szewczenki). Bo tutaj nie ma przynależności (własności, od „swój”) w bezpośrednim znaczeniu, tu mamy pojęcie ogólności. Dlatego, na przykład, Partia Regionów powinna nazywać się Ukraińska Partia Regionalna.
Nietrafne, nieinformacyjne i niepoprawne są prawie wszystkie nazwy ulic, przeulków i placów w Komsomolsku (nie powinno być form rozlazłych ani literackich skrótów). „Ul. Młodieżowa” (ulica Młodziecza, czy ulica Junacza, czy ulica Junacka): mamy określenia dziecięcy, starczy, młodzieńczy, skąd „młodzieżowy”, skoro po ukraińsku nie „młodiż”, lecz młodź?.. „Ul. Lenina” (ulica Leninowska). Tej najważniejszej magistrali odpowiadają nazwy: ulica imienia hetmana Mazepy, ulica imienia Symona Petlury, ulica imienia Olesia Honczara, ulica imienia Pawła Zahrebelnego, ulica Centralna, ulica Połtawska, ulica Rynkowa, ulica Bazarowa. „Ul. Dobrowolskiego” (ulica imienia kosmonauty Dobrowolskiego, czy ulica imienia Jerzego Dobrowolskiego – analogicznie: szkoła imienia Iwana Franki, SUM, t. 4, s. 23; Uniwersytet Kijowski imienia Tarasa Szewczenki); tej magistrali odpowiada nazwa: ulica Szkolna (stoją tu dwie szkoły ogólnokształcące). „Ul. Górników” (ulica Górnicza, czy ulica Górniczańska, czy ulica Robotnicza – w piosence: A Wierbowa ulica – czym się wyróżnia?). Górnik to słowo wieloznaczne, takich słów nie używa się w nazwach: trudno zrozumieć, o którym górniku mowa, czy o inżynierze, czy o technikum, czy o robotniku, czy o studencie, czy o ludziach o nazwisku Górnik (kiedyś było też imię-przezwisko Górnik). Ulicę jakby przywłaszczyli sobie nieznani Górnicy. Oto „ul. Miru”. SUM notuje dwa słowa mir – pierwsze i drugie mają po 4 znaczenia; kiedyś było też imię lub przezwisko Mir; przymiotniki mirny i mirski również są wieloznaczne, odpowiada jej nazwa: ulica Kwiatowa (cała w kwiecie) albo Dnieprowa: prowadzi do Dniepru. „Ul. Kosmonautów” (ulica Kosmonautyczna) – jakby magistrala należała do jakiegoś kosmonauty, jakby kosmonauci ją przywłaszczyli; jakby prowadziła do Centrum Kosmonautycznego; tej ulicy odpowiadają nazwy: ulica Górna albo ulica Górne Plawni (dla miasta jest ona górna, w ten sposób zachowano by też nazwę zniknęłej wsi). „Ul. Konstytucji” (ulica Konstytucyjna, gdyby przy niej mieścił się Ukraiński Trybunał Konstytucyjny). „Ul. Radziecka” (nazwa kojarzy się z reżimem komunistycznym). „Ul. Gagarina” (ulica imienia Jurija Gagarina albo ulica Gagarinowska). „Ul. Puszkina” (ulica Puszkinowska). „Ul. Szewczenki” (ulica Szewczenkowska). „Ul. Weteranów” (weteran to słowo dwuznaczne, trudno zrozumieć, czy chodzi o wojowników, czy o ludzi pokojowych, którzy przez wiele lat pracowali w jakiejś branży, działali w czymś). „Ul. Kryłowa” (ulica imienia Iwana Kryłowa, czy ulica imienia bajkopisarza Kryłowa). „Przeul. Pierwszomajowy” – nazwa ideologiczna. „Przeul. Gogola” (przeulek imienia Mikołaja Gogola, czy przeulek Gogolowski). „Ul. Gorkiego” (ulica imienia Maksyma Gorkiego, czy ulica Gorkowska – osławiony pseudonim); „Ul. Korolenki” (ulica imienia Wołodymyra Korolenki, czy ulica Korolenkowska). „Ul. Leonowa” (ulica imienia Aleksieja Leonowa, czy ulica kosmonauty Leonowa). „Ul. Kotlarewskiego” (ulica imienia Iwana Kotlarewskiego). „Przeul. Niekrasowa” (przeulek imienia Mikołaja Niekrasowa). „Przeul. Demanowa” – (przeulek imienia (imię) Demanowa, czy przeul. Demanowski). „Przeul. Leonowa” (przeulek imienia Aleksieja Leonowa).
„Przeuł. Hončarowa” (przeulek imienia Iwana Hončarowa). „Przeuł. Myrnoho” (przeulek imienia Panasa Myrnoho). „Ul. Franki” (ulica imienia Iwana Franki). „Ul. Czkałowa” (ulica imienia Walerego Czkałowa). „Ul. Kowpaka” (ulica imienia Syдora Kowpaka). „Ul. Skoworody” (ulica imienia Hryhorija Skoworody, czyli ulica Skoworodińska). „Ul. Pietrowskiego” (ulica imienia Hryhorija Pietrowskiego). „Ul. Parchomenki” (ulica imienia Ołeksija Parchomenki). „Ul. Czekalina” (ulica imienia Ołeksandra Czekalina). „Ul. Kotowskiego” (ulica imienia Hryhorija Kotowskiego). „Ul. Czajkowskiego” (ulica imienia Petra Czajkowskiego). „Przeuł. Kotowskiego” (przeulek imienia Hryhorija Kotowskiego). „Ul. Budowniczych” (ulica Budowlana). „Ul. Ogrudkuwalników” — nazwa wąskospecjalistyczna; w nazwach ulic nie używa się wąskospecjalistycznych terminów. „Ul. Związkowców” (ulica Związkowa). „Przeuł. Energetyków” (przeulek Energetyczny — nazwa wąskospecjalistyczna). „Przeuł. Szlamowy” — (termin specjalistyczny, profesjonalizm, otechniczona nazwa). „Plac Teatralny” (na razie nieoficjalna nazwa, używana przez Komsomolską Radę Miejską i lokalne media, — Plac Pałacowy: w Komsomolsku nie ma ani jednego teatru, jest miejski kulturalno-techniczny pałac). Zatem bardziej czcimy obce, rosyjskie imiona niż własne, ukraińskie...
O moralnej szkodzie. Nazwy geograficzne powinny wywoływać pozytywne emocje. Niepoprawne nazwy wyrządzają moralną szkodę ludziom piśmiennym. Niepoprawna nazwa może nawet odstraszyć człowieka, który nie zechce mieć do czynienia z niedouczonym człowiekiem, wiedząc, że takiego człowieka nie sposób przekonać o słuszności jego postępków. Gdy będziesz przechodzić obok wywieszki z niepoprawnym napisem lokalu, przede wszystkim ocenisz jego pracowników jako nosicieli analfabetyzmu. Niepoprawna nazwa na wywieszce może nawet odstraszyć potencjalnego klienta. (Kto ma nikczemną duszę, takie też ma mowa (Lesia Ukrainka). O „debilizacji ludności przez stołeczne metro” poinformowała gazeta „Głos Ukrainy” 28 stycznia 2012 roku. W Komsomolsku od dziesięcioleci trwa debilizacja mieszkańców i nie mogą oni nic zrobić: władza nikogo nie widzi, nikogo nie słyszy. U nas, jak u tych donieckich górników: „No dobrze, on jest bandytą. Ale to nasz bandyta, zrozumcie!” (Lina Kostenko. „Notatki ukraińskiego samoszaleńca”, Kijów, 2012, s. 377). Tak samo jest w naszej lokalnej prokuraturze: no dobrze, informacja jest błędna, ale jest nasza. Zapewne więc, panie prokuratorze Jurju Kowtunie, nie do Pana, sługi narodu, mam się zwracać, lecz do ściany Pana gabinetu, by bronić języka — jednego z państwowych symboli?.. Komsomolsk na samym swoim początku wypadł z ukraińskich realiów, z kontekstów kulturowych, a coraz bardziej wypada. Miasto budowano jako rezerwat komunizmu i takie jest do dziś. Hańba dla samowoli szefostwa i prokuratury! Nie dla etnicznego konfliktu! Pytanie, jak pozbyć się sztuczności surżykowych nazw w ukraińskich nazwach geograficznych, niepokoi wielu. Dziś prorosyjskich Ukraińców dosłownie ogarnia rosyjski żywioł. Jednak ukraińska psychika tego nie dopuszcza. Przywróćmy miastu narodową godność! Jak długo jeszcze nazwa Komsomolsk, zrodzona z radzieckiej mitologii i totalitarnego myślenia, będzie negatywnie wpływać na ukraińskie istnienie?..
Co robić? Władze miejskie powinny postępować zgodnie z krajowym i europejskim prawodawstwem oraz zapewniać prawa człowieka do języka i informacji, ponieważ nazwy geograficzne, o których była mowa wyżej, funkcjonują nie na podstawie i nie w sposób przewidziany ukraińskim prawem (art. 2 Ukraińskiego kodeksu postępowania administracyjnego i sądowego). Pisałem o tych naruszeniach do Komsomolskiej Rady Miejskiej i do Komsomolskiej Prokuratury Miejskiej, a zamiast czuwać nad porządkiem prawnym, otrzymywałem od nich same machnięcia ręką. (Wilczymi zębami odgryzę się, niedźwiedzią siłą wyrwę się). Dr Parkinson w książce „Ludzie zrobią tak, jak wy zechcecie” pisał: „Być może można ukryć swoje pochodzenie, wykształcenie i inne rzeczy, ale większości ludzi się to nie udaje — zdradza ich język”. Kształtujmy sobie godny ukraiński wizerunek. Żeby nie było, jak w przysłowiu: Krowa cieszy się cielątkiem, a o Śwince jej obojętnie. W 1918 roku, za hetmana ukraińskiego Pawła Skoropadskiego, w Kijowie w ciągu doby rosyjskojęzyczne tabliczki z nazwami ulic zostały zastąpione ukraińskojęzycznymi. Czy Komsomolska Rada Miejska i Komsomolska Prokuratura Miejska okażą szacunek dla człowieka i praw, czy rozwiążą problem moralno-etyczny — zobaczymy…
Tłumaczenie maszynowe
Myrosława OLIJNYK (BUCZKIWSKA), członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy
Iwan Buczkiwski (mój ojciec) urodził się we wsi Kupnowice w rejonie samborskim na Lwowszczyźnie, w prostej chłopskiej rodzinie Pawła i Marii, która zaszczepiła w nim to, co najważniejsze — pragnienie wiedzy. Książki były dla niego i pozostają największym skarbem. A Wielki Kobziarz stał się dla niego duchowym przewodnikiem. Społeczność wsi wysłała zdolnego chłopca na dalszą naukę do gimnazjum w Samborze, biorąc koszty na siebie. Nauka odbywała się w języku polskim. Kolejną placówką edukacyjną był Drohobycki Instytut Nauczycielski. Tak został nauczycielem, przepracował 65 lat na niwie oświatowej. W dojrzałym wieku kontynuował naukę w Łuckim Instytucie Pedagogicznym na kierunku „Język i literatura ukraińska”. Jeszcze w odległych latach 1944–1947, ryzykując życie, Iwan Pawłowycz prowadził podziemny „Uniwersytet historii Ukrainy” dla żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii. Po ułożeniu programu zajęć, na wezwanie (pukanie w okno), szedł w środku nocy z przewodnikiem do „gniazda” upowców z okolicznych terenów. Nauczyciel rozumiał, że jego wykłady to broń przeciwko bolszewizmowi, dlatego umiejętnie łączył podstawową pracę nauczycielską i dyrektorską z podziemnym kursem. 4 sierpnia 1948 roku na mogile w Kaniowie, biorąc grudkę ziemi, złożył obietnicę Szewczence, że wybuduje w rodzinnych stronach pomnik. W 1955 roku Iwan Pawłowycz wraz z rodziną przeprowadził się z Kupnowic do wsi Gradowice, obecnie w rejonie gródeckim na Lwowszczyźnie, gdzie wraz z żoną Tetianą zaczęli nauczać. Mieszka tam do dziś, tylko do wieczności odeszła ukochana żona, z którą w czerwcu ubiegłego roku świętowali 60-lecie wspólnego życia… Iwan Pawłowycz potrafi inspirować patriotycznymi uczuciami, które sam posiada. Jego szczery patriotyzm odczuwa każdy, a w tamtych latach niełatwo było być „Ukraińcem”. O czystość języka walczy do dziś. Iwan Pawłowycz jest niezwykle odpowiedzialny, na różnych zebraniach i posiedzeniach organizacji czyta treściwe referaty tematyczne, wygłasza przemówienia, które zazwyczaj przygotowuje w nocy… Pisze wiersze, które drukują gazety rejonowe. Marzenie o postawieniu pomnika Tarasowi Szewczence nie opuszczało go ani na chwilę. Teraz już „dwa marzenia”: w rodzinnej wsi Kupnowice i we wsi Gradowice, która stała się jego przystanią… Inicjatywa i bezpośredni udział w budowie pomnika wymagały nie tylko wyczerpującej pracy organizacyjnej wśród ludności, ale także niestrudzonego „obijania progów” organów władzy. Lecz wszystko minęło — i we wrześniu 1964 roku we wsi Gradowice ustawiono pierwszy pomnik T. H. Szewczenki na Gródecczyźnie jako dar na 150-lecie od dnia urodzin. Drugim marzeniem miało być popiersie we wsi Kupnowice w rejonie samborskim. Ale wyznaczenie miejsca przez społeczność wsi i zasadzenie parku nie zwieńczyło się odsłonięciem pomnika… Przez 21 lat obowiązywało weto władzy radzieckiej. Dopiero w 1989 roku mieszkańcy Kupnowic (i nie tylko) z wielkim uniesieniem „witali” Szewczenkę na swojej ziemi. Zapoczątkowawszy na Gródecczyźnie organizację społeczno-polityczną „Ludowy Ruch Ukrainy”, I. P. Buczkiwski gromadzi wokół siebie świadomych Ukraińców. W 1988 roku stworzył rejonowe stowarzyszenie na rzecz ochrony języka ukraińskiego. Pierwszymi członkami tego ruchu byli: I. Choma, S. Stojko, O. Dunas, Je. Szabat. Szczególne strony życia Iwana Pawłowycza naznaczone są służbą dla Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Tak w 1989 roku, w podziemiu, w szkole w Gradowicach, bo o lokalu w Gródku nie mogło być mowy, odbyło się pierwsze zebranie zaniedbanej „Proświty”. Komuniści byli zbuntowani, bo informacja wyszła poza mury szkoły. I. P. Buczkiwskiego co tydzień wzywano do instancji kierowniczych i grożono zwolnieniem z pracy… Lecz te zakazy go nie przerażały. Bezinteresowna działalność Iwana Pawłowycza na niwie gródeckiej „Proświty” trwa już prawie 25 lat. Oddziały organizacji stworzył we wsiach Gradowice i Kupnowice, jest członkiem „Proświty” w mieście Sambor. W Gródku i rejonie I. P. Buczkiwski jako przewodniczący komitetu kościelno-społecznego z okazji wyjścia ukraińskich cerkwi z podziemia 24 września 1989 roku zorganizował wspólną liturgię, w której wzięło udział 10 księży — UGKC, UPC oraz UAPC. Był to piękny początek w sprawie pojednania ukraińskich cerkwi z okazji obchodów 1000-lecia Chrztu Rusi. Iwan Buczkiwski zorganizował także w 2000 roku obchody dwutysiąclecia przyjścia na świat Syna Bożego Jezusa Chrystusa wraz z ustawieniem i poświęceniem przez księży różnych wyznań pamiątkowego Krzyża na Krzyżowej — na granicy dekanatów gródeckiego i komarnowskiego. Z jego inicjatywy wzniesiono dwie symboliczne mogiły bojownikom o wolność Ukrainy, a na cześć jej niepodległości zorganizował ustawienie pamiątkowych krzyży w rodzinnych wsiach. W 2001 roku Iwan Pawłowycz stworzył przy szkole średniej w Gradowicach kaplicę Opieki Najświętszej Bogurodzicy, która stała się jednocześnie gabinetem wychowania chrześcijańskiego. Tutaj Iwan Pawłowycz przez 15 lat wykładał etykę chrześcijańską, dodatkowo kierował szkołą katechetyczną przy cerkwi Przemienienia Pańskiego w rodzinnej wsi Gradowice. Wszystko: czas, siły, zdrowie, włożone w wielką sprawę — nie dla pochwał i nagród. Cechą wyróżniającą I. Buczkiwskiego jest skromność. A propos zdrowia. Iwan Pawłowycz miał cały „bukiet” chorób, które z Bożą pomocą pokonał. Długie leczenie nie złamało jego twardego ducha. Niezapomnianym wydarzeniem był przypadek zimą 1946 roku, w przeddzień Wigilii, kiedy I. Buczkiwski śpieszył do rodziców do Kupnowic. Zaśnieżona ścieżka nie pozwalała iść dalej, więc postanowiwszy odpocząć, przysiadł… Utrata przytomności z wychłodzenia mogła skończyć się fatalnie, gdyby nie ksiądz Mychajło Hredil, który jechał wozem niedaleko i zauważywszy niewielką ciemną plamkę w śniegu, postanowił skręcić… Podobnych „przypadków” było niemało… Przez dziesięć lat Iwan Pawłowycz kierował rejonowym zespołem metodycznym nauczycieli języka ukraińskiego i literatury. W szkole w Gradowicach stworzył pierwszy w rejonie gabinet sztuk pięknych. W 1997 roku ukazała się książka „Minęło pięćdziesiąt lat…” („Arsenał”, Lwów) — wspomnienia o Samborskim Seminarium Nauczycielskim i Płaście (WSUN) w latach 1941–1944, której przewodniczącym kolegium redakcyjnego został I. Buczkiwski. Szczególne miejsce w niestrudzonej działalności Iwana Pawłowycza zajmuje organizacja licznych wycieczek do świętych i znaczących miejsc Ukrainy. Takich wyjazdów naliczono już 245! Z nich do Kaniowa — 25. W ubiegłym roku podróż wiodła przez krainę karpacką. W trasę wycieczki, którą zorganizował I. P. Buczkiwski wraz ze swoim pomocnikiem Wasylem Semenowyczem Lyłą, wchodziły: Hoszów — klasztor; Stary Uhrynów — posiadłość, muzeum i pomnik Stepana Bandery; Skit Maniawski — prawosławny klasztor, założony przez Jowa Kniahnyckiego w 1606 roku koło wsi Maniawa w obwodzie iwanofrankiwskim, który był jednym z ośrodków życia kulturalnego w Galicji; Jaremcze; Kosmacz i słynna Howerla! Zatrzymam się na najważniejszych momentach. Stary Uhrynów. Posiadłość-muzeum Stepana Bandery, zwłaszcza muzeum-kryjówka, gdzie oglądaliśmy zachowane atrybuty podziemnego życia upowców. A także usłyszeliśmy szczegółową opowieść o S. Banderze i jego towarzyszach broni. Na Howerlę razem ze wszystkimi wyruszył też Iwan Buczkiwski, choć siły go zawiodły i wrócił z powrotem. Cóż, lata robią swoje… Chociaż jeszcze kilka lat temu Howerla mu się poddała! W Kryworówni odwiedziliśmy literacko-pamięciowe muzeum Iwana Franki. Jedna sala muzeum poświęcona jest wybitnej mieszkance wsi Parasce Płytce-Horycwit, która jest autorką ponad tysiąca rękopiśmiennych oraz własnoręcznie oprawionych i ilustrowanych książek, wielkiej kolekcji ikon. W Kosmaczu w obwodzie iwanofrankiwskim, w domu pod numerem 218, znajduje się muzeum Ołeksy Dowbusza. Na podwórku — własnoręcznie wyciosany z kamienia pomnik bohatera ludowego, a „współtwórcą” tego wszystkiego jest Mychajło Ilkowycz Dydyszyn (prawdziwe nazwisko Jusypczuk). M. Dydyszyn w górach znalazł chatę, przy której został śmiertelnie raniony Ołeksa Dowbusz, rozebrał ją i przeniósł na swoje podwórko. Jak drogocenny skarb chroni swoje zbiory. A także — pisze wiersze („świeży” zbiór „O. Dowbusz”, Kosów, 2011). Kolejną wielką wyprawą w ubiegłym roku była podróż na Zaporoże, odwiedzenie słynnej Chortycy, która należy do jednego z siedmiu cudów Ukrainy. Wyspa Chortyca — największa na Dnieprze (o długości 12,5 km, szerokości 2,5 km), dlatego Kozacy wybrali ją na swoją „rezydencję”. Obejrzeliśmy odtworzoną Sicz Zaporoską, autentyczne przedmioty w Muzeum historii kozactwa zaporoskiego. Tutaj spotkaliśmy się z proświtianami Zaporoża, którzy gościnnie nas przyjęli. Nie mniej ważne i ciekawe są inne punkty naszej trasy: Humań. Zofiówka. Legenda końca XVIII – początku XIX wieku. Malowniczy park, którego nie da się obejść w jeden dzień. Dla I. Buczkiwskiego ten teren Ukrainy jest podwójnie drogi — stąd pochodziła świętej pamięci jego żona Tetiana, najpierwszy przyjaciel i pomocniczka. Ona, również nauczycielka, potem zastępca dyrektora szkoły, radziła sobie z niemałym gospodarstwem domowym, wychowała troje dzieci, a co najważniejsze — w czasach komunistycznych nauczyła je wierzyć w Boga… A dalej — Nikopol, gdzie Bohdan Chmielnicki został ogłoszony hetmanem, stąd wyruszył w wielką wyprawę na Polaków. Po drodze — wieś Kapuliwka, gdzie pochowany jest Iwan Sirko. Dalej Dniepropietrowsk, który pamięta Dmytra Jawornyckiego, w którego muzeum obecnie przechowywane są niezliczone unikalne przedmioty. Obejrzeliśmy także dom-muzeum pamięci akademika Jawornyckiego, w którym mieszkał w latach 1905–1940 XX w. Odwiedziliśmy Żółte Wody, znamienne pierwszą zwycięską bitwą B. Chmielnickiego w 1648 roku nad wojskami Rzeczypospolitej… Iwan Pawłowycz kładzie się o północy, a wstaje wcześnie rano, bo czekają na niego pilne sprawy. W rejonie umawia się na kolejną zaplanowaną wycieczkę, tutaj omawiają z nim najaktualniejsze wydarzenia, zatwierdzają plany do realizacji. Sprawy czekają także we Lwowie: to posiedzenie obwodowej „Proświty”, to spotkania z ludźmi w celu realizacji twórczych zamierzeń, to odwiedziny Muzeum historii oświaty ludowej, do powstania którego się przyczynił… W 2012 roku, wiosną, I. P. Buczkiwski zorganizował sadzenie młodego dębu dla uczczenia 200-lecia od dnia urodzin budziciela ducha narodowego Markijana Szaszkewycza. Proświtianie wygłaszali przemówienia, ciepłe słowa, czytali wiersze, a Iwan Pawłowycz powiedział: „Do symbolicznego drzewka przychodzić będą ludzie, aby nabrać hartu ducha, umocnić się w miłości do ojczystego języka, narodu, ziemi, Ukrainy”. A jesienią świętowano 100-lecie Płastu w Samborze w obwodzie lwowskim. Złożywszy przysięgę płastowską w 1942 roku, Iwan Pawłowycz przeszedł z nią niełatwą drogę walki o ukraińską ideę. Była to i jest ważna karta jego patriotycznego życia, został najstarszym płastunem Samborszczyzny. W 2011 roku, zgodnie z Dekretem Prezydenta Ukrainy, został odznaczony jubileuszowym medalem „20 lat niepodległości Ukrainy”. Ale I. P. Buczkiwski pracuje nie dla nagród… Przykra sytuacja zaistniała obecnie z lokalem gródeckiej „Proświty”, który zajęły osoby prywatne. Gorzko, że ludzie w przeddzień obchodów 145-lecia organizacji znaleźli się na ulicy…
Taką życiową dewizę wybrał dla siebie Nauczyciel przez wielkie „N”, szewczenkoznawca, miłośnik Szewczenki, aktywny działacz społeczny Iwan Pawłowycz Buczkiwski. Drugą jego dewizą jest: Bóg i Ukraina. I nie są to tylko piękne słowa — to codzienna praca — w wieku prawie 90 lat…
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...em i mieczem” polskiego reżysera Jerzego Hoffmana. Nie jest on u Polaków tak sławnym hetmanem, jak w naszej literaturze i w naszych filmach. Ale to zrozumiałe, bo właśnie powstanie ukraińskiego kozactwa i pospólstwa rozbiło państwo polskie „od morza do morza”. Ale ja jestem aktorem. I zagrałem go tak, jak barwnie opisał go Henryk Sienkiewicz. Chmielnicki nie jest stereotypowy, bardziej przypomina tego, jakim widział go Taras Szewczenko. Pamiętacie wiersz „Gdybyś, Bohdanie, nie był pijany”? Każdy człowiek na ziemi ma swoją indywidualność, swoje talenty, swoje ludzkie cechy, swoje grzechy. Nasz hetman, mając dar wodza i organizatora mas, kochając wolność i Ukrainę, był synem swoich czasów.
Polacy mówią, że masa, tłum — to kobieta. A kobiety kochają silnych mężczyzn.
Już dziesięć lat, jak Ukraina stała się niepodległa. Trudno kształtuje się społeczeństwo, w którym nie ma jedności. Pojedynczo jesteśmy niby Ukraińcami, a razem — nie. Próby zrównania jednymi pojęciami — masową polityką, masową ekonomią, masową kulturą — życia nowych bogaczy i nowych nędzarzy to daremna sprawa. Nawet przeliczenia nie zostawiają nigdzie pustych miejsc. A w kulturze puste miejsca nigdy nie bywają puste, wypełniają je ciemne siły… Ja jestem aktorem. Jestem uczniem świata i życia — nawet dziś, gdy dawno już minęło moje południe, wciąż się uczę. Do tego samego strumienia dwa razy nie wejdziesz.
Tłumaczenie maszynowe
— Nad kolebką — ku-ku! Nad czołem krętym — ku-ku! Nad krzyżem niemym — ku-ku!
Oto jak można zmieścić ludzkie życie w trzech wersach. Każdy z nich osobno — nic, a razem — wszystko. Pozostaje tylko zazdrościć prozaikom i poetom, kiedy ich słowo jest prawdziwe. Jestem aktorem. Często mówię cudzymi słowami, a moje oczy ze sceny czy z ekranu promieniują światłem cudzej miłości, miotają błyskawice nienawiści, więdną od obojętności… W tym jest coś upiornego. Od dawna w zawodzie aktora dopatrywano się czegoś poniżającego, bluźnierczego. Istnieje nawet powszechna teoria, że dobry aktor to bezbłędny kamerton, instrument, prawie pozbawiony własnej osobowości, który za to potrafi silnie i precyzyjnie oddawać uczucia i myśli innych — reżysera, dramaturga, scenarzysty. Jestem aktorem. I jestem tym szczęśliwy. Mam tysiące żyć, od pierwszego do ostatniego „ku-ku”. Dziś ludzie pasjonują się wirtualną rzeczywistością, fantazjują o możliwościach technicznego postępu, które pozwolą poprzez grę dotknąć innych światów, poczuć się bohaterem, geniuszem, czudowiskiem, przeżyć niezwykłe przygody i awantury. Ja potrafię to robić bez żadnych urządzeń. Bo jestem aktorem. Uczyłem się tego najpierw w studiu przy Teatrze im. M. Zankowieckiej u Borysa Chomowycza Tiahno, a potem (po dwudziestu latach!) w Kijowskim Instytucie Teatralnym
tuti. A kiedy mnie pytają, dlaczego tyle lat minęło między studiem a instytutem, bez cienia przekory odpowiadam: „Czytałem podręcznik życia”. I korzystałem ze zdobytej wiedzy najpierw na scenie, a potem także przed kamerą filmową. Wspominając tamte czasy, jeden z moich, łagodnie mówiąc, „życzliwych”, chwalił się, że zagrał wszystkie główne role w repertuarze teatru, a Stupka był wtedy w sumie zaledwie tylnymi nogami konia. Cóż, można być i nogami, byle dobrze nauczyć się chodzić. A później, nawet umierając, wychrypieć głosem Ryszarda: „Królestwo za konia!” Wczoraj wychodziłem na podium jako Mykoła Zadorożny w „Skradzionym szczęściu”, jako Don Juan w „Kamiennym gościu”, jako bułhakowski Majster, Tewje-mleczarz, Kotlarewski, Gogol… W teatrze co wieczór umierałem, uwodziłem kobiety, kogoś zabijałem, z kogoś się śmiałem. Gdyby trzymać się „wiecznych” postulatów Stanisławskiego, można by oszaleć albo łatwo popaść w szablon. Na scenie w teatrze każda chwila jest niepowtarzalna. I tej samej roli nie zagrasz już tak jak wczoraj. Oto właśnie jest prawo zmienności aktorskiej twórczości. Nie, nie odstępować od ogólnego planu przedstawienia, lecz w pewnych momentach mieć prawo do improwizacji, uzupełniać postać własnym sposobem myślenia i swoim charakterem. Właśnie to podtrzymywali moi nauczyciele – reżyserzy, wychowankowie szkoły Kurbasa – Borys Tiahno i Domian Kozacz;
…kowski, a później także Serhij Danczenko, Wołodymyr Opanasenko, Wołodymyr Ogłobłin. Z ich mądrości i czynów my, aktorzy, dochodziliśmy do zrozumienia, że sztuka to forma, a treścią tej formy jest to, że do tej samej rzeki dwa razy nie wejdziesz. Dotyk wieczności, klasyki. To coś tak poruszającego, tak oszałamiającego, że stajesz się jak Adam ulepiony na nowo z gliny i zaczynasz tworzyć w sobie i sobą tego powszechnie znanego bohatera, ale nie takiego, jakim był przed tobą. Podobnie czułem, gdy przystępowałem do ról Ryszarda III i Leara. Pierwszego kiedyś potężnie zagrał Laurence Olivier, drugiego – Salomon Michoels. W „Ryszardzie III” szukałem sposobów, jak pokazać i potwierdzić, że Bóg stworzył i kata, i ofiary dla niego. W „Królu Learze” już na samym początku pojawiam się z zapaloną świecą w biały dzień. Krytycy porównali to z czynem historycznego Diogenesa, który z latarnią w dzień szukał Człowieka. A reżyserowi i mnie także chciało się podkreślić, że król nie ma przyjaciół poza własnym cieniem. Jeśli teatr to ruch ku bohaterowi od przedstawienia do przedstawienia, to film to wyrwany i utrwalony błysk, chwila. Można zrobić kilka wersji jednej i tej samej chwili, a zapanuje ta wybrana przez reżysera. Czasem, moim zdaniem, nie najlepsza. Ale film to od razu miliony widzów, miliony wielbicieli i krytyków. Poczułem to, gdy zagrałem Bohdana Chmielnickiego w filmie „Wog…
Tłumaczenie maszynowe
Z rozmowy z Bohdanem Stupką (2012 r.) Wołodymyra MELNYCZENKI — laureata Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, autora szeregu książek o Bohdanie Stupce: „Teatralny tandem („Fenomen Danczenki—Stupki”, „Bohdan Stupka. Szkice do portretu”, „Mistrz”, „Bohdan Stupka”, „Bohdan Stupka. Biografia”, „Bohdan Stupka: Twarzą do historii”, które ukazały się w latach 2000–2013).
— Co niepokoi Pana we współczesnym świecie? — Ogólna, wciąż rosnąca obojętność wobec pojedynczego człowieka i jego gorzkiego losu. Upadek społecznego współczucia dla zabitych i poszkodowanych w obecnych wojnach i konfliktach zbrojnych, aktach terrorystycznych, zmarłych w strasznych katastrofach i klęskach żywiołowych. Mówiąc słowami Włodzimierza Wysockiego, „ziemia poczerniała od żalu”. Wydawałoby się, że teraz wiemy o tym więcej niż w czasach radzieckich. Mówi się i pisze o współodczuwaniu, współczuciu. Pokazuje się i dowodzi tego faktami. A jednak, w rzeczywistości, reakcja jednych ludzi na cierpienie innych wyraża się w słowach angielskiego publicysty i filozofa Williama Hazlitta: „Ledwo zauważalny ból w małym palcu wprawia nas w większy niepokój niż zniszczenie milionów takich jak my”. Społeczeństwo, że tak powiem, odczłowiecza się. — Czy ludzie ogólnie nie stali się lepsi przez ostatnie dwa tysiąclecia? — Mogę odpowiedzieć słowami Szewczenki: „Wtedy powiesili Chrystusa, i teraz nie uszedłby syn Marii…” Co więcej, moim zdaniem, człowiek zmienił się na gorsze. Dlatego że nie chce się uczyć. Jak inaczej interpretować niechęć do skorzystania z doświadczeń poprzednich pokoleń? Dlatego błędy się powtarzają. Te same — taki sobie perpetuum mobile — wieczny silnik, który daje podstawy każdemu pokoleniu do realizowania swojego prawa „do własnej miłości i wojny”. Nie sądzę, żeby to było sprawiedliwe, ale tak wychodzi. — Jaki najważniejszy problem powinno rozwiązać ludzkość? — Nauczyć się wreszcie rozwiązywać wszystkie problemy tylko drogą społecznej zgody i reform. — Zapomnieć o rewolucjach? — Mikołaj Bierdiajew mówił, że w rewolucji dokonuje się sąd nad złymi siłami, które tworzą nieprawdę, ale ci, którzy sądzą, sami tworzą zło. — Na co ludzkość powinna mieć nadzieję? — Na zdrowy rozsądek. — Być albo nie być? — Być!
Geniusz Stupki jest nieśmiertelny, efekt jego twórczości na zawsze pozostanie z nami. Jeśli chodzi o smutne przeznaczenie ludzkiego życia, to najbardziej dokładnie i bezlitośnie zdiagnozował je jeszcze Szekspir ustami króla Leara: „Płaczemy, gdy się rodzimy, bo musimy grać głupią komedię na świecie…”. A jednak, jednak… Wybitny filozof Mikołaj Bierdiajew słusznie uważał, że w grzesznym, złym świecie niemożliwy jest nieprzerwany, postępowy rozwój, jeśli w społeczeństwie nie ma pozytywnych, twórczych, odradzających sił. Właśnie do takich sił należy teatr i kino duchowe, w których pozostały nam obrazy stworzone przez Bohdana Stupkę. Mistrz odszedł w Wieczność, ale będzie żył, dopóki będziemy o nim pamiętać, a nasi potomkowie będą mieli możliwość zapoznania się z jego twórczością. Co dla tego zrobiono? Czy nazwano ulice na jego cześć w Kijowie, Lwowie, gdzie wielki aktor pracował, w Kulikowie, gdzie się urodził? Czy wkrótce będzie pomnik Bohdana Sylwestrowicza w jego ulubionym skwerku przy Teatrze im. I. Franki? W innych miastach i miejscach Ukrainy? Czy wszystkie spektakle i filmy z jego udziałem można obejrzeć na Ukrainie, i to nie tylko w Internecie? Czy jesteśmy w stanie zebrać na jednym nośniku elektronicznym i wydać światu wszystkie filmy i spektakle z udziałem Bohdana Stupki, aby jego twórczość zawsze była ogólnodostępna? Czy będą wychodzić nowe książki o Mistrzu, w szczególności ze wspomnieniami jego przyjaciół i kolegów? Czy pojawią się na Ukrainie festiwale filmowe i teatralne jego imienia? Czy zachowano gabinet pracy Stupki jako pokój pamięci? Proste pytania dla każdego z nas i całego narodu…
Bohdan Stupka i Wołodymyr Melnyczenko. 20 listopada 2011 r. — ostatni przyjazd artysty do Moskwy
Tłumaczenie maszynowe
„Proświta” w kraju samarskim działała jeszcze w latach 30. XX wieku. Istnieją badania na ten temat autorstwa mieszkańców Nowomoskowska, w szczególności Iwana Hołowatego, Borysa Kowalenki, Paraskowii Browczenko, Emmy Szapowałowej. Opublikowano materiał „Pamięć o korzeniach duchowości” w gazecie „Słowo Proświty” (nr 15, 2008 r.). W „Nowomoskowskiej Prawdzie” opublikowano rzadkie fotografie z lat 30. amatorów twórczości artystycznej, które odnaleźli działacze Proświty. W tamtych latach na Woroniwce, przy kolei nowomoskowskiej, działacze Proświty organizowali kółka twórczości artystycznej: dramatyczne, chóralne, instrumentów ludowych. Słowem, pieśnią i muzyką siali duchowość, kształtowali świadomość, strzegli korzeni języka ukraińskiego. Kierownikiem „Proświty” był Iwan Warfołomijowycz Szakało (zginął w 1949 roku na Zachodniej Ukrainie). Działacze Proświty z Nowomoskowska kontynuują obecnie tradycje swoich poprzedników. Cel i formy pracy są podobne we wszystkich komórkach Proświty, ponieważ mamy jednolity Statut, ponieważ mamy jeden ster — naszą gazetę „Słowo Proświty”. Przykładem naszej wspólnej działalności z działaczami Proświty z Zachodniej Ukrainy jest to, że W. Zatyszniak, D. Hołowczenko, E. Szapowałowa witali Nowy 2012 rok we Lwowie, brali udział w prezentacji wznowionej książki naszego rodaka, więźnia politycznego Mychajła Sze welowa „Więziona młodość” (autor był represjonowany w 1950 r. w Truskawcu). Prezentacja, zorganizowana przez świętej pamięci Jarosława Łemyka, ówczesnego redaktora czasopisma „Świat dziecka”, Bohdana Hucyłę (krajoznawcę z Truskawca), Ihora Kałyncia (więźnia politycznego, poetę), odbyła się w Muzeum Etnografii. Książka została wznowiona kosztem „Komitetu Obrony Praw Człowieka” z Sydney (Australia) na wniosek Jarosława Łemyka. Jesteśmy szczerze wdzięczni lwowianom. To jaskrawy przykład jedności Zachodniej i Wschodniej Ukrainy, naszej wspólnej działalności. „Proświta” w Nowomoskowsku miała również swoją „Świetlicę”, w której przechowywano rzadką literaturę w języku ukraińskim, wzory wyszywanych ręczników, rarytasowe naczynia, rzeźby w drewnie — wszystko to prezenty od działaczy Proświty. Zbierali się tam członkowie Ruchu, działacze Proświty, więźniowie polityczni i represjonowani, towarzystwo kobiece Ołeny Telihy, kozactwo. Działała rada koordynacyjna. Dlaczego piszemy w czasie przeszłym? Bo w Dzień Zjednoczenia 2012 roku przewodnicząca „Proświty” była w obwodowej administracji państwowej na święcie, tam wręczono jej dyplom-podziękowanie za aktywną działalność, a tego samego dnia wyważono zamek i pod kierownictwem partii rządzącej wywieziono dokumenty, rzeczy, książki (ponieważ „Proświta” nie popierała Partii Regionów). Złożono zawiadomienie do milicji, administracji, do deputowanych. Był apel przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Pawła Mowczana do przewodniczącego rady miejskiej, do wydziału zarządu obwodowego ds. ochrony ludności. Ale wynik jest zerowy. „Proświta” do dziś nie ma swojego lokalu. Obiecują… Ale my nie tracimy nadziei, kontynuujemy pracę. Sądzę, że na posiedzeniu Rady Głównej „Proświty” rozpatrzą kwestię ochrony działalności organizacji społecznych przez organy władzy lokalnej, podejmą decyzję zgodnie z właśnie przyjętym dokumentem o organizacjach społecznych. Towarzystwo Miłośników Języka Ukraińskiego, a później Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w Nowomoskowsku zostało utworzone w 1989 roku (delegaci byli na konferencji założycielskiej w Kijowie). U źródeł organizacji — około 140 uczestników (przewodniczącymi „Proświty” byli Petro Tokar, Mychajło Sze welow, od 1995 roku — Emma Szapowałowa). Przez 23 lata działalności wiele żółto-błękitnych kwiatów płonnych opadło, opuściło „Proświtę”. Wielu aktywistów odeszło do królestwa niebieskiego. Od 1989 roku aktywną pracę kontynuują Warwara Sokołowska, Tamara Szarowara, Mychajło Sze welow, Ołeksandr Taran, Nadija Szczerbyna, Hanna Burkacka, Ołena Prychodko, Anatolij Dżusow, Jewhen Szulha, Rajisa Kałasznykowa, Zina Popowa, Wasyl Capyk i inni. Najaktywniejsi członkowie „Proświty” to uczestnicy twórczości artystycznej. Do organizacji weszli uczestnicy ludowego chóru pieśni ukraińskiej, którym przez 40 lat kierował zasłużony pracownik kultury Wiktor Hromow, po jego śmierci — Dmytro Mirosznyk, starosta — działaczka Proświty od 1989 roku Ołena Prychodko. O działalności chórzystów i ich kierownika opowiedziała E. Szapowałowa w książce „Okienko do duszy” (Dniepr, Porohy, 2006) oraz w artykule „Poślubieni pieśnią” w gazecie „Siczosławski kraj”, nr 4, 2012 r. Trzy lata temu przy wsparciu „Proświty” i kozactwa przy wydziale kultury miejskiej utworzono chór kozacki „Samarska słoboda”, do którego z czasem dołączono grupę choreograficzną (kierownicy W. O. Kałasznik, W. O. Sokruta, bajanista W. I. Krykunow, soliści Ołeksandr Mirosznyczenko, Iwan Niżnikow, Olha Kałasznik, Łesia Bahłaj, dwie Nastie — Strujiło i Cza run). Niedawno chórowi nadano tytuł ludowego, jest on członkiem zbiorowym naszej „Proświty”. Około 40 lat w Nowomosk-
Wystąpienie krajoznawcy Mychajła Riabcewa. W Nowomoskowsku działa ludowy zespół bandurzystów „Sarma” (kierownik S. F. Kucenko). Jest on uczestnikiem wszystkich festiwali i konkursów szczebla ogólnoukraińskiego i obwodowego, gdzie stale zdobywa dyplomy i nagrody. W 1989 roku bandurzyści występowali na konferencji założycielskiej „Proświty”, od tamtej pory są członkami organizacji. Przewodnicząca „Proświty” E. O. Szapowałowa zebrała materiały i napisała zbiór artystyczno-dokumentalny „Dzwon, banduro, nad Samarą”, na wydanie którego, niestety, nie ma środków. Jest jednak wiele publikacji w gazetach. Warta uwagi jest artykuł „Artystycznych czarów nie zniknie źródło” (N. Letiuszowa, „Nowomoskowśka prawda”, 18.04.2007) o założycielach i uczestnikach zespołu bandurzystów; wspomnienia Hanny Burkackiej (przewodniczącej komórki podstawowej prośwician-bandurzystów) „Niech wiedzą moi ziomkowie, jakimi jesteśmy prawdziwymi patriotami”. Na Międzynarodowym festiwalu „Czarnobylskie motywy” otrzymali wyróżnienie narodowe od Niny Matwijenko. Na śpiewach duchowych „Od Bożego Narodzenia do Bożego Narodzenia” (2012) w Dniepropietrowsku oraz na Ogólnoukraińskim festiwalu folklorystycznym „Pisanka” w Kołomyi (2012) zostali nagrodzeni pucharem „Pisanka” oraz Dyplomem I stopnia. W Nowomoskowsku działa stowarzyszenie literacko-artystyczne „Sarma”, które ma dopiero 4 lata (kierownik O. S. Chyrja). Uczestnicy stowarzyszenia literackiego są członkiem zbiorowym „Proświty” (przewodnicząca N. M. Kałyta). Twórczy ludzie zbierają się w czytelni miejscowej biblioteki (kierownik N. A. Dichtiar), czytają i omawiają swoje wiersze, prowadzą spotkania z pisarzami Dniepropietrowszczyzny: Łesią Stepowyczką, Hryhorijem Harczenkiem, Ihorem Tyszczenkiem, Ołeksandrem Taranenką i in. Prowadzą wieczory literackie poświęcone jubileuszowym datom pisarzy, zajęcia praktyczne z kultury języka i wyrabiania umiejętności warsztatu twórczego „Bogactwo słowa — mistrzostwo autora”. Członkowie stowarzyszenia literacko-artystycznego wydali pierwszy zbiór zbiorowy „Kalinowy kwiat” (Dniepropietrowsk, „Poroły”, 2012). Dzięki N. M. Kałycie wydali w samizdacie zbiór „Strzeżcie ojczystego języka” w obronie ukraińskiego języka państwowego oraz w odpowiedzi na Uchwałę sesji Rady Głównej WUT „Proświta” im. T. Szewczenki z 15 czerwca 2012 r. i na podstawie Ogólnoukraińskiego Forum „Obrońmy język — zachowajmy Ukrainę” z 25.09.2012 r. Zebrano wspomnienia i utwory do zbioru o tragicznych wydarzeniach wielkich głodów na Ukrainie „Im dzwony nie dzwoniły”. Proświcianie przy wsparciu Łewka Łukjanenki w 1993 roku na cmentarzu ustawili znak pamięci „Ofiarom wielkiego głodu”. Najaktywniejsza działalność to spotkania z czytelnikami w szkołach, liceach, technikach, bibliotekach, prowadzenie prezentacji, wieczorów literackich. W ubiegłym roku przeprowadzono wieczory autorskie kompozytora Ołeksandra Harkuszy, poety i prozaika Mychajła Wasiuka, Emmy Szapowałowej. W listopadzie przeprowadzono dekadę języka ukraińskiego i piśmiennictwa: konferencję naukową, na której licealiści wystąpili ze swoimi badaniami. Julia Makarowa w konkursie badań zdobyła III miejsce w obwodzie. Każda klasa przeprowadziła wieczory literackie, różnorodne konkursy, przygotowała gazetki, których dewizą jest „Mówmy zawsze po ukraińsku”. Na zakończenie dekady odbył się autorski wieczór literacko-artystyczny „Promieniami miłości uskrzydlona” Emmy Szapowałowej, autorki książek „Bólem serca i duszy” (2005), „Okienko do duszy” (2006), „Konstelacja talentów rodziny Browczenków” (2007), „W świecie piękna” (2007), „Patriota, który za miłość napiętnowany” (2008), „Petro Kałnyszewski w Nowomoskowsku” (2009), „Dedykacja” (2011). Autorka i czytelnicy recytowali wiersze, zasłużony artysta Ukrainy Ołeksandr Mirosznyczenko, ludowy zespół bandurzystów, ludowy zespół „Czeremcha”, ludowy chór im. Wiktora Hromowa oraz ludowy chór kozacki „Samarska słoboda” wykonali pieśni do słów Emmy Ołeksijiwny. Z zachwytem przeczytaliśmy artykuł Marii Majszczuk „Klucz do zrozumienia” („Słowo Proświty” nr 1, 2013) o działalności Domu Ludowego i Towarzystwa „Proświta” we wsi Hłyboka w obwodzie czerniowieckim. Tak bardzo chciało się podziękować proświcianom za twórczą i owocną działalność na niwie ukraińskiego odrodzenia! Gdyby wszyscy byli tak aktywni i działający, jak we wsi Hłyboka! Artykuł „Klucz do zrozumienia” oraz apel Rady Głównej WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki „Napiszmy historię „Proświty” razem” (nr 50, 2012) skłoniły i nas do opowiedzenia o działalności „Proświty” w mieście Nowomoskowsk w obwodzie dniepropietrowskim. Zespół bandurzystów „Sarma”, trzecia od lewej kierownik Switłana Kucenko
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Ma już 90 lat, ale zachowała jasny umysł i pamięć, jest naszą doradczynią i przyjaciółką, osobą o wysokiej świadomości narodowej i patriotyzmie. Jedną z form pracy „Proświty” w Nowomoskowsku jest pomoc bibliotekom miejskim poprzez przekazywanie książek. Towarzystwo zaplanowało działania z okazji przygotowań i obchodów 200. rocznicy urodzin T. H. Szewczenki: są to konkursy, święta, wydawnictwa, przedstawienia; rekonstrukcja pomnika T. Szewczenki, zagospodarowanie ulicy Szewczenki, stworzenie alei im. Szewczenki i inne. Potrzebne są jednak fundusze. „Proświta” stara się współpracować z władzami miasta, wydziałem kultury, bibliotekami miejskimi, szkołami i muzeum. Miasto Nowomoskowsk może być centrum turystyki. Ten kozacki kraj Samarskiej pałanki przyciąga nie tylko pięknem rzeki Samary, opisanej w legendach i kronikach, ale także zabytkami kultury: Soborem Świętej Trójcy (1778), unikalną budowlą architektury drewnianej wzniesioną bez ani jednego gwoździa (budowniczy Jakym Pohrybniak), zrekonstruowaną (1888) przez mistrza Ołeksija Pachu czego. Dziś Sobór jest w stanie awaryjnym. Administracja obwodowa wyasygnowała środki (jako dodatek do zebranych przez społeczność), ale Sobór należy do Patriarchatu Moskiewskiego. W Nowomoskowsku pozostał Pustelniczy Monaster Męski św. Mikołaja w Samarze (który liczy już pięć wieków). Tutaj pochowany jest Kyryło Tarłowśkyj, wybitny działacz, mecenas kraju Samarskiego. Nowomoskowsk jest bogaty w utalentowanych ludzi, którym leżał na sercu rozwój kultury. Wśród nich są: Kyryło Tarłowśkyj (1709—1784), pisarz Samarskiej pałanki Antin Andrijowycz Hołowatyj (1744—1797); Prokopij Stepanowycz Łewandowśkyj (1782—1849), ksiądz, utalentowany muzyk, chórmistrz w Soborze i Monasterze, kompozytor, malarz-portrecista, twórca ikonostasów wielu cerkwi w kraju Samarskim; Hryhorij Maksymowycz Borakowśkyj (1846—1890), lekarz, doktor medycyny, działacz społeczny (być może był kierownikiem „Proświty”), z powołania dramaturg, którego twórczość wysoko ocenił Iwan Franko; organizator amatorskich kółek dramatycznych. Ich twórczość i działalność zbadał na podstawie dokumentów i opisał w książce „Historia Nowomoskowska” (Dniepropetrowsk, IMA-pres, 2011, 735 s.) członek „Proświty” Anatolij Dżusow. Anatolij Bonifatijowycz Dżusow (23.03.1939) — utalentowany członek „Proświty”, naukowiec, kandydat nauk technicznych, autor 52 wynalazków, odznaczony odznaką „Wynalazca ZSRR”. A w duszy jest historykiem, krajoznawcą, badaczem, kronikarzem kraju Nowomoskowskiego. Na stronach obszernej książki „Historia Nowomoskowska” ujawniono z dokumentalnym uzasadnieniem historię rozwoju kultury oraz „Proświty” od dawnych czasów aż po dzień dzisiejszy. Książkę wysoko ocenił doktor nauk historycznych, profesor DNU im. Ołesia Honczara A. H. Bolebruch. Anatolij Bonifatijowycz bierze aktywny udział we wszystkich przedsięwzięciach, które prowadzą „Proświta”, biblioteka, wydział kultury miejskiego komitetu wykonawczego. Dzięki wsparciu takich aktywistów „Proświta” w Nowomoskowsku działa od 1989 roku. Obecnie towarzystwo liczy 62 członków i 2 członków zbiorowych. Centrum prasowe „Proświty” w Nowomoskowsku
Tłumaczenie maszynowe
Autora powitali przewodniczący rady miejskiej S. A. Moroz, naczelnik wydziału kultury i turystyki W. P. Szałykin, przewodniczący obwodowej „Proświty” Serhij Dowhal, krajoznawcy Mychajło Riabcew, Anatolij Dżusow, profesor I. S. Storożenko oraz inni miłośnicy ukraińskiego słowa. Nauczyciele, którzy przygotowywali recytatorów (N. I. Szczerbyna, W. S. Honczarowa), otrzymali dyplomy z podziękowaniami od „Proświty” oraz legitymacje członkowskie. Działacze „Proświty” z Nowomoskowska, Mychajło Szelew i Wiktor Hromow, opracowali unikatowy zbiór „Więzienne pieśni Ukrainy”. To przebogaty skarb ukraińskiego folkloru, ukraińskiej pieśni, zapisany w „podręcznej książeczce” przez więźnia politycznego z Angarska. Jest on świadkiem i uczestnikiem wydarzeń, kiedy więźniowie polityczni zaśpiewali „Testament”, a z wież strażniczych otwarto ogień do ludzi. Wtedy właśnie młody więzień polityczny postanowił zapisywać pieśni z ust skazańców. W książce „Więzienna młodość” opowiada, jak przeżył dzięki pieśni. Za to, że nie zgodził się zostać tajnym współpracownikiem, umieszczono go w „lodowej celi”. Aby nie zamarznąć, śpiewał. Pieśń i ukraiński duch go uratowały. Minęło prawie pół wieku od czasu jego aresztowania. Mychajło Szelew przypomniał około 500 tekstów i melodii pieśni, które śpiewali więźniowie polityczni. Dzięki zasłużonemu działaczowi kultury Wiktorowi Hromowowi melodie z ust Mychajła zostały zapisane w nutach. Bardzo chcielibyśmy, aby zbiory pieśni Uliany Kot, Kuźmy Smala i Mychajła Szelewa zostały wznowione przez Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Ziemia Samarska jest płodna w talenty i patriotów. Od 1974 roku w Nowomoskowsku mieszkał Mykoła Sarma-Sokołowski: ksiądz, bandurzysta, kobziarz-śpiewak, malarz, poeta, prozaik, przywódca OUN, więzień polityczny GUŁAG-u, który za miłość do ukraińskiego słowa został naznaczony piętnem 25 lat zesłania. Dopiero w latach niepodległości Ukrainy uznano jego talent: jest laureatem Międzynarodowej Nagrody „W swoim domu własna prawda i własna wola”, w 2003 roku (pośmiertnie) Rada Kolegium Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Bohdana Łepkiego nagrodziła M. Sarmę-Sokołowskiego II nagrodą na niwie literatury narodowej za zbiór poezji „Srebrne pióro sokolego lotu”. Mykoła Sarma-Sokołowski był inspiratorem i duchowym przewodnikiem w działalności „Proświty”, Ruchu, OUN, członkiem rady „Proświty” w Nowomoskowsku od 1989 roku. O nim Emma Szapowałowa wydała książkę „Patriota, który za miłość został naznaczony piętnem”. Za wsparciem „Proświty” KUN ustanowił tablicę pamiątkową na budynku, w którym mieszkał. Ale ukrainofoby ją rozbili. Milicja nawet nie zareagowała na zgłoszenie. W ubiegłym roku literacko-artystyczne stowarzyszenie „Sarma”, biblioteka miejska, „Proświta” oraz obwodowy Związek Pisarzy Dniepropetrowszczyzny przeprowadzili prezentację książki Sarmy-Sokołowskiego „Usońcy”. Powieść poświęcona jest latom pobytu w sołowieckich obozach koncentracyjnych. Książka ukazała się w 2011 roku w wydawnictwie „Lira”. Za życia pisarza została opublikowana w czasopiśmie „Siczysław”. My, mieszkańcy Nowomoskowska, mamy szczęście kontaktować się z żoną Mykoły Ołeksandrowycza — Warwarą Stepanivną Sokołowską (członkinią „Proświty” od 1989 roku). Ona również jest więźniarką polityczną, odbywała karę w obozach koncentracyjnych Mordowii za to, że nie doniosła do KGB na swojego męża. Dzisiaj... Jewhen BUKET W tym roku mija 95 lat od powstania hetmańskiego Państwa Ukraińskiego Pawła Skoropadskiego — tworu niejednoznacznego, lecz nieodłącznego w łańcuchu rodzimego budowania państwowości. Polityka wewnętrzna kierownictwa Państwa Ukraińskiego opierała się na tradycjach lewobrzeżnego kozactwa oraz standardach społeczno-politycznych zlikwidowanego Imperium Rosyjskiego. Jasnowielmożnego Pana Hetmana całej Ukrainy wspierały konserwatywne kręgi ukraińskiego społeczeństwa, wojskowi, właściciele ziemscy. W polityce zagranicznej kierownictwo państwa przestrzegało kursu antybolszewickiego, orientowało się na sojusz z Kubaniem i Donem, opierało się na wsparciu Niemiec. W dobie hetmanatu P. Skoropadskiego (1918) ośrodki oświatowe, odrodzone przez Centralną Radę, miejscami doznawały ucisku i prześladowań. Na przykład husiatyńskie ukraińskie towarzystwo „Proświta” po usunięciu Centralnej Rady zostało rozpędzone przez byłego miejscowego żandarma, który ponownie wstąpił do służby, tym razem już władzy hetmańskiej, i nie prowadziło żadnej działalności. Pawło Skoropadski
Jednakże według stanu na październik 1918 r., według obliczeń departamentu edukacji pozaszkolnej ministerstwa edukacji narodowej i sztuki (którym kierowała działaczka Proświty Sofija Rusowa), w Państwie Ukraińskim istniało ponad 950 „Proświt”. Najgęstsza sieć tych niezwykle popularnych instytucji kulturalno-oświatowych pokrywała Kijowszczyznę, Jekaterynosławszczyznę i Połtawszczyznę. I nierzadko zajmowały się one agitacją antyhetmańską. W szczególności „Proświty” podnosiły swój głos w obronie ojczystego słowa. To właśnie one jako jedne z pierwszych wszczęły alarm, gdy dowiedziały się o zamiarach prorosyjskich sił rządu hetmańskiego ogłoszenia języka rosyjskiego państwowym i wyrażały z tego powodu liczne protesty. Tak oto kamieniecka „Proświta” apelowała do przewodniczącego Rady Ministrów, zjazd „Proświt” Ziemi Sumskiej z 6 października 1918 roku przyjął specjalną uchwałę dotyczącą państwowości języka ukraińskiego i prosił kijowską „Proświtę” o zwrócenie się z odpowiednią petycją do Hetmana. 9 lub 10 października Jasnowielmożny Pan Hetman przyjął delegację od Kijowskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. G. Szewczenki w składzie: przewodniczący „Proświty” Ołeksandr Hnatowycz Łotocki (kierował kijowską „Proświtą” do 19 listopada 1917 r. oraz od sierpnia do 27 października 1918 r.), zastępca przewodniczącego Maksym Stratonowycz Synycki oraz członek Rady Towarzystwa Ołeksandr Chomycz Salikowski. Delegacja przedstawiła Panu Hetmanowi Memorandum w sprawie obrony języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego na Ukrainie. Rozmowa na ten temat trwała około 20 minut. Hetman, w pełni zgadzając się z treścią Memorandum, prosił Radę „Proświty” o sporządzenie i przedstawienie mu projektu Ustawy o języku państwowym na Ukrainie. Tekst Memorandum wkrótce rozpowszechniono wśród wszystkich „Proświt”, witano go gorąco. W szczególności odpowiedź na Memorandum pod tytułem „Od małego do wielkiego” 25 października 1918 roku przesłało kijowskim działaczom Proświty zebranie „Towarzystwa „Proświta” pamięci T. G. Szewczenki w m. Chorole na Połtawszczyźnie”. Lecz najwyraźniej Pawło Skoropadski nigdy nie posłuchał opinii działaczy Proświty. I czy w ogóle chciał ich słuchać? Wymowna jest w szczególności następująca wypowiedź Jasnowielmożnego Pana Hetmana: „Ja kocham język rosyjski, Ukraińcy go znieść nie mogą; przynajmniej udają, że go nie lubią; ja kocham środkową Rosję, Moskiewszczyznę, oni uważają, że ten kraj jest wstrętny; ja wierzę w wielką przyszłość Rosji, jeśli tylko przebuduje się ona na nowych zasadach…”. 14 listopada 1918 roku Jasnowielmożny Pan Hetman podpisał Gramotę-manifest do narodu ukraińskiego, którym faktycznie zlikwidował ideę budowy niepodległej Ukrainy. Zgodnie z manifestem Ukraina miała stać się częścią składową Wszechrosyjskiej Federacji. Wywołało to falę powstań antyhetmańskich. Równo miesiąc później, 14 grudnia 1918 roku, Skoropadski zrzekł się hetmaństwa i uciekł do Berlina. Oczywiste jest, że pogarda dla ojczystego języka stała się jednym z kamieni węgielnych w kształtowaniu opinii publicznej wobec Hetmana. „Memorandum Towarzystwa „Proświta” im. T. G. Szewczenki w Kijowie do Pana Hetmana Całej Ukrainy w sprawie obrony Ukraińskiego słowa” przechowywane jest w Państwowym Archiwum Obwodu Kijowskiego. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” zapoznanie się z tym niezwykle aktualnym dziś dokumentem, którego tekst podajemy w całości (zachowano styl i osobliwości pisowni): „Język narodu — podstawa jego kultury, pierwszy i najważniejszy środek edukacji, a przez to i główny fundament całego życia państwowego. Do ostatniego czasu język ukraiński, jak powinno być, uważany był za najlepszy środek do podniesienia kultury narodowej i utrwalenia samej idei ukraińskiej państwowości wśród szerokich mas ludowych. — Miało to niezwykle wielkie skutki. Używanie języka ukraińskiego od czasów rewolucji, we wszystkich urzędach, w cerkwi, w szkole i w sądzie, podniesienie „chłopskiego” języka do wysokiego stopnia języka państwowego, podniosło go w oczach narodu, podniosło i sam naród w jego własnych oczach, wywołało w nim samym poczucie szacunku do samego siebie i godności ludzkiej. Temu niezwykle psychologicznie trudnemu zjawisku, które trzeba wszystkimi siłami wspierać w narodzie, który stanowi główny fundament młodego Państwa Ukraińskiego, które dopiero się buduje, zagraża wielkie niebezpieczeństwo. Jesteśmy świadkami zamachu na język ukraiński, który zamierza się znów postawić w randze „chłopskiego” drugorzędnego języka, języka „drugiego sortu”, drogą wprowadzenia we wszystkich urzędach języka rosyjskiego jako języka państwowego. Chociaż inicjatorzy tego zamachu i przykrywają go ładnymi frazami o równouprawnieniu obu języków, ale praktyczne rezultaty tego zamiaru dla każdego są jasne i nie mogą wywołać żadnych wątpliwości: każdemu jasne, że od tego momentu, jak zostanie wprowadzony język rosyjski, to on, przy obecnych warunkach na Ukrainie, zajmie swoją niedawną pozycję i zapanuje prawie jako jedyny i w każdym razie jako główny, a język ukraiński zostanie odsunięty na dalszy plan i zrobiony językiem „chłopskim”. W interesie kultury, w interesie ukraińskiej państwowości takie zjawisko nie może być dopuszczone. Wszelkie niebezpieczeństwo, które zagraża słowu, jest w ten sposób podważeniem podstaw kultury narodowej, a razem z tym i państwowości. „Proświty” służą wyłącznie zadaniom kultury narodowej i w swojej działalności korzystają wyłącznie ze słowa. Kijowska „Proświta”, która ze względu na swoje najbliższe zadanie stoi na straży ukraińskiego słowa jako głównego środka kultury, uważa za swój obowiązek podnieść swój głos w obronie języka ukraińskiego, któremu zagraża wskazane wyżej niebezpieczeństwo. „Proświta” jest organizacją wyłącznie kulturalną i w politykę nigdy się nie wtrąca. Dlatego i na swój obecny memoriał patrzy jako na niezbędne wystąpienie w obronie kultury i tylko z tej strony podchodzi do tej sprawy, zupełnie nie dotykając innych jej stron. „Proświta” pozwala sobie wyrazić pewną nadzieję, że Jasnowielmożny Pan Hetman, jako kierownik Państwa Ukraińskiego i przedstawiciel młodej ukraińskiej państwowości na gruncie narodowym, stanie na straży ukraińskiego słowa i nie dopuści wprowadzenia na Ukrainie języka rosyjskiego jako państwowego”.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
treść. Wstępniak napisał Ilnycki […], potem — poezja liryczna (w tym także moje wprawki), a dalej — bajki (na przykład „Oślica-lingwista”) i utwory satyryczne, takie jak „Eureka” Petra Kantarowskiego. Gazeta wywołała niesłychane zainteresowanie. Na przerwie ustawiła się do niej kolejka, słychać było, jak studenci komentują przeczytane treści, zgadują, o kim jest ten czy inny satyryczny utwór. Na drugiej przerwie gazety na ścianie już nie było. ...Kantarowski płacił za nią jeszcze bardzo długo. Po zakończeniu instytutu podjął pracę w radiu obwodowym, jednak po tygodniu czy dwóch zmuszony był porzucić pracę (jak mu wyjaśniono, „nie my jesteśmy temu winni”), wtedy zatrudnił się w gazecie rejonowej, ale i tam nie dali mu pracować. Powiem tylko, że prowadzi opowieść spokojnie i powściągliwie, osładzając swoje już powtórne przeżywanie to po filozoficznemu wyrozumiale, to ze szczerą wdzięcznością. Taki ton nie skłania go do ukrywania nazwisk ludzi za inicjałami czy figurami przemilczenia. Stan stoickiego spokoju nie opuszcza go nawet wtedy, gdy po fali uniesienia przychodzi spadać w dół bez, wydawałoby się, szczególnej nadziei na ratunek. Jak, na przykład, w epizodach, kiedy po udanej obronie rozprawy kandydackiej i triumfie studenckiego zespołu „Prolisok”, którym kierował, na ukraińskich, związkowych i zagranicznych scenach. Kariera gwałtownie się urwała w związku z oskarżeniem o „przejawy ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”. Był to rok 1969, rok między pierwszą falą aresztowań w 1965 roku a drugą — w 1972. Oto jak opisuje Mychajło Petrowycz okoliczności swojego zwolnienia z pracy w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym po pewnym incydencie na państwowej sesji egzaminacyjnej: „Siedziałem obok egzaminatora i cicho, żeby nikt nie słyszał, nie zgadzałem się z niektórymi odpowiedziami i prosiłem o wyjaśnienie sprzeczności w nich. W szczególności zapytałem, jak łączy się twierdzenie studentki o państwowości języka rosyjskiego z […] artykułem Lenina („Czy potrzebny jest obowiązkowy język państwowy”. — M. I.); dlaczego niedawno Ukraiński Chór Ludowy imienia Werykiwskiego w Drohobyczu występował z koncertem, którego cały dział tworzyły kolędy i szczedriwki, co, według definicji studentki, jest przejawami ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu; jak język rosyjski może stać się jedynym językiem światowym, skoro najsilniejsze są pozycje angielskiego, i czyżby wszystkie narody dobrowolnie zrezygnowały ze swoich języków; jak wyjaśnić sprzeczność w odpowiedziach studentów, kiedy jeden z nich twierdzi o ZSRR jako jedynym państwie, a drugi mówi, że Ukraińska SRR jest państwem (to ile u nas państw — jedno czy piętnaście?), i jakie cechy państwa, zgodnie z założeniami pracy Lenina „Państwo i rewolucja”, ma Ukraina (własna armia, własne pieniądze itp.)” (s. 133). Oczywiście, odpowiedzi na te pytania otrzymać nie mógł, za to sprawa z doniesienia rozmówcy trafiła do KGB i na posiedzeniu rady instytutu Mychajła Koczerhana zwolniono z pracy. Lata „chodzenia po mękach”, których opis zająłby zbyt wiele miejsca, zakończyły się jednak Iwanofrankiwskim Instytutem Pedagogicznym (dziś Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka), gdzie rektorem został niedawny sekretarz komitetu partyjnego Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego O. Ustenko, człowiek inicjatywny i ambitny, który znał poziom zawodowy Koczerhana, następnie — Czerkasy, gdzie pracował na stanowisku profesora, a potem kierownika katedry językoznawstwa ogólnego i rosyjskiego, i wreszcie, od 1992 roku Mychajło Koczerhan jest kierownikiem katedry językoznawstwa ogólnego i ukraińskiego Kijowskiego Uniwersytetu Lingwistycznego, w którym dziś jest profesorem-konsultantem. Jak zaświadcza biobibliograficzny wykaz M. Koczerhana, wydany w 2006 roku, uczony do tego czasu przygotował pięciu doktorów i 16 kandydatów nauk, wystąpił jako oficjalny oponent na 37 obronach (dziś te dane są nieaktualne). Mimo napiętej pracy naukowej Mychajło Koczerhan nigdy nie był na uboczu procesów, które zachodziły w społeczeństwie: był uczestnikiem historycznej demonstracji filmu Serhija Paradżanowa „Cienie zapomnianych przodków” i na wezwanie Wasyla Stusa wraz z wieloma widzami wstał na znak protestu przeciwko aresztowaniom ukraińskiej inteligencji. W 1988 roku Mychajła Koczerhana wybrano przewodniczącym Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki „Proświta” Czerkaskiego Instytutu Pedagogicznego oraz jednym ze współprzewodniczących obwodowego zjednoczenia „Proświty” i Ruchu, a w 2004 roku był wśród uczestników historycznego Majdanu 2004 roku. O tych i innych wydarzeniach autor opowiada barwnie, szczegółowo i przekonująco, jakby pisał rozdział pracy naukowej. Wykaz bibliograficzny, wydany na 70-lecie naukowca, nosi tytuł „W zwierciadle czasu”. Tamten czas zniekształcał wiele twarzy, ale oblicze człowieka, o którym mowa, wyłania się bez krzywizny i deformacji, dlatego daje mu prawo pisać wspomnienia, spowiadać się przed współczesnymi. kierownictwo. Powiedziałem, że w moim zespole dziewczyny tym się nie zajmują. — To obejdziemy się bez Pani pomocy, — powiedział on. — Wystarczy, że pomacham im paluszkiem, a same przybiegną. — I niech Pan się nie stara, bo nic Panu nie wyjdzie. A gdyby tak nagle się stało, to tych dziewcząt jutro w zespole już by nie było. — To wtedy przepadł Wasz zaszczytny tytuł Zasłużonego Artysty. — Jakoś przeżyję i bez tytułu, — odpowiedziałem”. W rozkwicie twórczych osiągnięć „Proliska” Mychajło Koczerhan za „błędne poglądy dotyczące niektórych kwestii leninowskiej polityki narodowościowej” został zwolniony ze stanowiska wykładowcy instytutu, a zatem i kierownika zespołu. Praca dydaktyczna, kierowanie zespołem artystycznym, stałe przebywanie pod kloszem „kompetentnych organów” nie przesłoniły głównego w życiu M. Koczerhana — pasji do badań naukowych. Temat rozprawy doktorskiej wybrał trudny: „Leksykalna łączliwość i znaczenie słowa” na materiale języka ukraińskiego, białoruskiego i rosyjskiego. Na wakacjach, zamiast odpoczynku podczas urlopów, miesiącami przesiadywał w kartotekach leksykalnych placówek językoznawczych Kijowa, Mińska, Leningradu. A jednocześnie brał udział w konferencjach naukowych, seminariach, sympozjach. Mychajło Koczerhan spełnił się jako pedagog, naukowiec, artysta. Jest doktorem nauk filologicznych, profesorem, akademikiem Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy. O drodze życiowej uczonego i dobrego obywatela Ukrainy czytelnik dowie się dokładniej, przeczytawszy jego wspomnienia.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła ILNYCKYJ, doktor habilitowany nauk filologicznych, akademik, Lwów. Imię Mychajła Koczerhana jest znane uczonym językoznawcom i studentom, którzy uczą się z jego podręczników językoznawstwa porównawczego. I oto miła niespodzianka — książka wspomnień. Istnieją różne typy wspomnień: egocentryczne, gdzie wszystko koncentruje się na osobie wspominającego, oraz takie, gdzie autor pragnie więcej opowiedzieć o otoczeniu, starając się pozostawać w cieniu, jakby za kulisami teatralnego przedstawienia. Trudno dać pierwszeństwo któremuś z tych typów, zresztą nie istnieją one w czystej postaci, bo wtedy nie byłyby wspomnieniami, a wspomnienia muszą być o czymś. Mychajło Koczerhan stara się zrównoważyć wszystkie trzy wymienione w tytule książki komponenty, rozmieszczając je w określonej kolejności i wyznaczając swoistą gradację poziomów: czas, ja, ludzie. Taka kolejność jest, znowuż, umowna, bo czas postrzegany jest przez pryzmat osobowości, zachowania i charaktery ujawniają się w określonych sytuacjach, okolicznościach, w jakie stawia człowieka czas. Mnie, być może, jeszcze dlatego zachciało się odpowiedzieć na książkę wspomnień Mychajła Koczerhana, że na pewnym etapie jego i mojego życia nasze drogi się przecięły i stałem się nawet epizodyczną postacią jego książki. Właściwie tego epizodu, który wywarł pewne piętno na naszych dalszych losach czy przynajmniej wyznaczył pewne punkty odniesienia, linie zachowania. Nie piszę recenzji, a czytelniczą odpowiedź, dlatego pozwolę sobie naruszyć proporcje dotyczące wagi wydarzeń i zacznę od epizodu, kiedy los zetknął nas podczas studiów w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym imienia Iwana Franki, gdzie uformowała się grupa studentów, którzy uczyli się myśleć nie całkiem tak, jak tego wymagały ówczesne programy nauczania. Właściwie moglibyśmy poznać się znacznie wcześniej. Rzecz w tym, że Mychajło Koczerhan po ukończeniu wiejskiej siedmioletniej szkoły uczył się w Samborskim Studium Pedagogicznym. Ja również po siedmioletniej szkole w swojej wsi wysłałem dokumenty do tego studium. Ale zapomniano mi wysłać zawiadomienie, że zostałem przyjęty (wszystkie oceny były celujące), i poszedłem do 8 klasy szkoły średniej w mieście Turka. Ciekawe, że z niektórymi nauczycielami Samborskiego Studium Pedagogicznego z czasem zetknął mnie los. Tak, w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym wykładał Iwan Wasylowycz Rybincew, przeniesiony tutaj z Samborskiego Studium Pedagogicznego. A po wielu latach, w 1973 roku, odpowiedź na moją pracę kandydacką od wiodącej instytucji — Kijowskiego Instytutu Pedagogicznego im. M. Gorkiego (obecnie Kijowski Narodowy Uniwersytet im. Mychajła Drahomanowa) pisał docent tego instytutu, połtawianin Petro Panasowycz Chropko, który w latach 50. również wykładał w Samborskim Studium Pedagogicznym, o czym mi wtedy opowiedział. Chłonna pamięć Mychajła Koczerhana utrwaliła wydarzenia, które miały miejsce podczas naszej nauki w Drohobyckim Instytucie Pedagogicznym. W szczególności to, że w 1957 roku grupa studentów stworzyła stowarzyszenie literackie i jego uczestnicy próbowali opublikować swoje utwory. „Pamiętam — pisze Mychajło Petrowycz — jak wydawaliśmy gazetkę ścienną „Młode głosy”, jak omawialiśmy jej makietę, jak komponowaliśmy... długo zatrzymać się. Wtedy zwrócił się do obwodowego wydziału edukacji, jednak wakat nauczyciela w całym obwodzie lwowskim dla niego się nie znalazł. Z czasem po długiej przerwie znalazł pracę jako nauczyciel we wsi Smołyn w rejonie jaworowskim” (s. 81), wreszcie dodam już od siebie, ostatecznie osiadł w rodzinnej wsi Wielkie Diduszyce w rejonie stryjskim, gdzie przedwcześnie zakończył swoją życiową drogę. Historia z literacką gazetką ścienną była tylko pierwszym dzwonkiem alarmu, który zbyt często dzwonił na życiowej drodze Mychajła Koczerhana, a mimo to wbrew okolicznościom zdołał zrealizować swój talent, potwierdzić siebie jako uczony. Ogólnie cała książka wspomnień „O czasie, o sobie i ludziach” — to swoista odyseja z rafami, podstępnymi syrenami, przejściami między Scyllą i Charybdą, które mimo wszystko udawało się ominąć, pokonać i wreszcie dotrzeć do swojej duchowej Itaki. Nie bez wsparcia ludzi, którzy w podobnych przypadkach zawsze przychodzą z pomocą. Nie będę opowiadał wszystkich epizodów skomplikowanych perypetii na życiowej i twórczej drodze Mychajła Koczerhana. Aleksander PONOMARIW, zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Książka wspomnień znanego ukraińskiego językoznawcy Mychajła Koczerhana stanowi opis życia Ukraińca na tle wydarzeń, które miały miejsce na Ukrainie od końca lat 30. ubiegłego wieku do dnia dzisiejszego. Po raz pierwszy spotkaliśmy się na początku lat 60., kiedy ja po ukończeniu Kijowskiego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki przyszedłem pracować do Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. A Mychajło, kończąc Drohobycki Instytut Pedagogiczny, podjął próbę wstąpienia na aspiranturę Instytutu Językoznawstwa. Ówczesny dyrektor Instytutu Iwan Biłodid podejmował wszelkie środki, aby nie dopuścić do kierowanej przez siebie instytucji galicjan. Jeśli tam niektórzy z nich pracowali, to dzięki poprzedniemu dyrektorowi, akademikowi Leonidowi Bułachowskiemu. Pomimo celująco zdanych egzaminów, Mychajła pod różnymi pozorami do stacjonarnej aspirantury nie przyjęto. Mnie, pochodzącego z południowo-wschodniego zakątka ukraińskiej ziemi, zbliżyła z Mychajłem, który urodził się w zachodniej części obwodu lwowskiego, idea narodowa. Często rozmawialiśmy o losie Ukrainy, o odrodzeniu języka ukraińskiego na wszystkich naszych etnicznych terenach. Usłyszałem wiele opowieści o życiu zachodnich obwodów Ukrainy po 1939 roku. I oto teraz o tym wszystkim można przeczytać w książce „O czasie, o sobie i ludziach. Wspomnienia” (Kijów, Wydawnictwo „Akademia” — 2012, 224 s.).
Tłumaczenie maszynowe
Kiedy nastał „złoty” wrzesień 1939 roku, autor wspomnień, choć był jeszcze mały, „czuł, że początkowo wobec władzy radzieckiej ludzie zachowywali się neutralnie, może nawet umiarkowanie pozytywnie”. Ale przedstawiciele nowej władzy szybko zaczęli wprowadzać „nowe porządki”, zwłaszcza gdy cofali się przed nadejściem Niemców. Jednym z następstw takiego porządkowania były „tysiące zamordowanych, okaleczonych do niepoznania politycznych więźniów w więzieniu w Samborze”. Po wygnaniu Niemców do wsi znów przyszli radzieccy żołnierze, a wraz z nimi władza radziecka. Pojawiło się zarządzenie, by spalić wszystkie książki wydrukowane nie w radzieckich wydawnictwach. Za nieposłuszeństwo — kara więzienia lub wywózka na Syberię. „Na podwórzach płonęły ogniska, w których paliły się „Kobzar” Tarasa Szewczenki, który był w każdym domu, dzieła Iwana Franki, Łesi Ukrainki, Panteleimona Kulisza, Wołodymyra Winniczenki, numery czasopisma „Dzwiniczok”…” Jednym z wielkich nieszczęść było zaganianie ludzi do kołchozów. „Przecież trzeba było organizować kołchozy na Zachodniej Ukrainie w 1947 roku, w czasie gdy przybysze z e wschodnich obwodów Ukrainy, gdzie były kołchozy i szalał głód, wędrowali naszymi wsiami w poszukiwaniu kawałka chleba. Nikt nie chciał takiego życia, dlatego opierali się, jak tylko mogli. Najbardziej sprzeciwiali się ci, którzy tracili gospodarstwo zarobione krwią i potem.
Jej władza starała się ich izolować: w jedną noc zostali wywiezieni na Syberię. Matka Michajła, mimo wszelkich zastraszeń, odmawiała wstąpienia do kołchozu i podpisała deklarację o wstąpieniu dopiero wtedy, gdy przez dwa dni trzymano ją w piwnicy (a w domu przecież były głodne dzieci i bydło!). „Wstępując do kołchozu, mieliśmy ponad dziesięć hektarów ziemi. Teraz odmierzono nam dwadzieścia pięć setnych, do czego weszła chata z podwórzem i sad owocowy… Pozbawiwszy chłopów ziemi, władza za te marne przydomowe działki obciążała ludzi nie do uniesienia podatkami”.
Można długo cytować autora wspomnień, ale lepiej je przeczytać. Przytoczę jednak jeszcze jeden fragment z książki. Do dziś w Ukrainie są ludzie, którzy rozpowszechniają kłamliwe informacje, jakoby żołnierze UPA terroryzowali nauczycieli, których przysyłano do zachodnich obwodów uczyć dzieci. „W Kobliańskiej szkole język ukraiński i rosyjski wykładały absolwentki Starobielskiego Instytutu Nauczycielskiego, który znajduje się na Ługańszczyźnie. Wypełniały one swoje obowiązki według swoich możliwości. Uczniowie i rodzice odnosili się do nich z szacunkiem. Nikt ich nie prześladował ani nie terroryzował, a ich życiu nic nie zagrażało. Inna sprawa, że były wśród nich młode nauczycielki, które sumiennie wykonywały specjalne zadania enkawudzistów: śledziły, gdzie ukrywają się powstańcy, z kim mają kontakt, i przekazywały odpowiednie informacje organom represyjnym”.
Takich donosicieli czekała kara”. Pokonując wszystkie przeciwności niełatwego losu, utalentowany Michaił Kocherhan wytrwale pracował. Podczas nauki w Samborskim Kolegium Pedagogicznym, zagłębiając się w tajniki nauk pedagogicznych, zaczął uczęszczać do studia choreograficznego przy miejskim domu kultury, gdzie pod kierunkiem doświadczonej byłej baleriny o tajemniczym losie, Łarysy Dobrżańskiej, opanował podstawy choreografii; przez pewien czas był artystą Drohobyckiej Filharmonii. Przydało mu się to, gdy został wykładowcą Drohobyckiego Instytutu Pedagogicznego i stworzył w nim zespół wokalno-choreograficzny „Proliesok”, w którym był kierownikiem artystycznym i choreografem. Włożywszy wiele wysiłku w opracowanie i przygotowanie programu, kierownik zespołu doprowadził do tego, że „Proliesok” stał się szeroko znany na Ukrainie i poza jej granicami. O występach „Prolieska” pisano w gazetach, opowiadano o nich w audycjach radiowych i telewizyjnych Lwowa, Kijowa, Moskwy, stolic republik bałtyckich i innych republik byłego Związku Radzieckiego. Artystycznemu kierownikowi zespołu obiecywano tytuł Zasłużonego Artysty URSR. Jednak się nie udało. „Po jakimś rządowym koncercie w Pałacu Październikowym w Kijowie podszedł do mnie jeden z kierowników od kultury, pokazał palcem na dwie dziewczyny z zespołu i kazał mi wysłać je tego wieczoru, by rozrywały wysoko na-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen BUKET Zdjęcie Wiktorii ARTEMENKO Spotkanie z przewodniczącym Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej (KOADA) Anatolijem Prysiażniukiem, zastępcą przewodniczącego administracji Tetianą Podaszewską, naczelnikiem Zarządu Kultury, Narodowości i Religii Ihorem Podolancem zorganizował członek rady obwodowego zjednoczenia, naczelnik Zarządu ds. polityki wewnętrznej KOADA Petro Zacharczenko, który również był obecny. W ciągu pół godziny proświcianie zdążyli omówić niemały zakres spraw i, jak zaznaczył Anatolij Prysiażniuk, z takim rozmówcą, jak przewodniczący obwodowej „Proświty” Wasyl Kliczaka, warto rozmawiać wiele godzin z rzędu. A problemów nazbierało się niemało. Przecież w obwodzie stołecznym nie przywiązuje się należytej wagi do narodowo-patriotycznego wychowania uczniów. Zamiast tego pompatycznie obchodzone są obce nam święta: „Halloween”, dzień Świętego Walentego, 8 marca. Poza polem widzenia szkół znalazły się takie wydarzenia narodowe, jak Dzień Bohaterów Krut, Dzień Zjednoczenia, Dzień Pokrowy, Dzień powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki 22 maja, Dzień Matki itp. Dlatego w celu realizacji odpowiednich działań rozpatrzona zostanie kwestia przydzielenia „Proświcie” lokalu biurowego oraz zabezpieczenia środków na działalność obwodowej „Proświty” przy zatwierdzaniu budżetu obwodu na 2014 rok. Interwencji w sytuację, która zaistniała w obwodowym teatrze dramatycznym im. P. Saksahanskiego w Białej Cerkwi, domagał się członek rady obwodowej „Proświty” Ołeksandr Mamalyha. Przypomnijmy, że w czerwcu z repertuaru teatru usunięto spektakle w języku ukraińskim, a 15 aktorów, którzy wystąpili przeciwko temu, zostało zwolnionych z pracy. O problemach w edukacji i sposobach ich rozwiązywania za pomocą wydawnictw prośwician mówił członek rady Ołeksandr Drobacha. J. Buket opowiedział o odnalezionych w archiwach materiałach dotyczących działalności „Proświty” na terenach Kijowszczyzny od 1906 do 1926 roku. O. Drobacha, W. Kliczaka. Nawiasem mówiąc, bezpośredni związek z kształtowaniem się ruchu prośwician na Kijowszczyźnie na początku ubiegłego wieku miał ukraiński pisarz, działacz kulturalny, pedagog, lekarz, dyplomata Modest Pyłypowycz Łewycki. Od 1912 roku mieszkał w Białej Cerkwi, a 4 marca 1917 roku stanął tam na czele miejscowej „Proświty”. W tym samym roku Modest Pyłypowycz stał się inicjatorem utworzenia związku „Proświt” powiatu wasylkowskiego, który zjednoczył 62 organizacje wiejskie. We wrześniu 1917 roku na pierwszym Wszechukraińskim zjeździe „Proświt” Modesta Łewyckiego wybrano do centralnego biura towarzystw „Proświta” z guberni kijowskiej. W administracji z zainteresowaniem przyjęto pomysł ustanowienia obwodowej nagrody prośwician imienia Modesta Łewyckiego. Do 1 września Kijowskie Obwodowe Zjednoczenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wspólnie z Zarządem Kultury, Narodowości i Religii KOADA opracują regulamin nagrody i przygotują wszystkie niezbędne dokumenty, aby już od przyszłego roku to wyróżnienie mogli otrzymać pierwsi laureaci. Rok 2014 jest jubileuszowy — obchodzone będzie 200-lecie od dnia urodzin Tarasa Szewczenki. Na spotkaniu uzgodniono wsparcie projektu wydawniczego „Kobzar do każdej rodziny!”. W tym roku na pierwszy września każdemu pierwszoklasiście obwodu stołecznego podarują „Kobzar” Tarasa Szewczenki ze słowem wstępnym przewodniczącego obwodowej administracji państwowej. Oprócz tego przewodniczący obwodowej administracji państwowej A. Prysiażniuk obiecał rozpatrzyć także inne inicjatywy prośwician, wśród których jest wydanie książki o historii „Proświty” na Kijowszczyźnie na 145-lecie, uroczyste obchody tej daty w murach obwodowej administracji państwowej, a także zakup akademickiego „Słownika języka ukraińskiego” dla bibliotek obwodu. Wszyscy uczestnicy spotkania nastawieni są na konstruktywną współpracę, gdyż wspólnymi siłami można dokonać niemało dobrych uczynków, które będą skierowane na realizację statutowych zadań towarzystwa. 8 grudnia tego roku mija 145 lat od dnia założenia „Proświty” — najstarszej organizacji społecznej, której celem jest ochrona słowa ukraińskiego, utwierdzenie idei narodowej, świadomości narodowej i tożsamości, szerzenie wiedzy wśród ludu, wychowanie młodzieży w duchu patriotyzmu. Właśnie ta data stała się powodem spotkania kierownictwa Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki z kierownictwem Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej.
Tłumaczenie maszynowe
Żogła, uczestnik walki wyzwoleńczej OUN—UPA Teodor Dziaczun z Białej Cerkwi, ur. 1927 r., dawny więzień radzieckich GUŁAG-ów i inni.
Chór cerkwi Wołodarskiej Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy UPC KP wykonał powstańczą pieśń „Szli przez wieś partyzanci”.
A było to tak… 7 lipca 1951 r. wieś Ożegiwkę otoczyły i zalały setki wojskowych. Mieszkańcy wsi nie mogli zrozumieć, co się stało. Wojskowi wyjaśniali: „Na waszą wieś napadli bandyci”. Rozpoczęła się strzelanina. W rzeczywistości dwaj powstańcy-podziemniacy OUN—UPA, którzy byli w składzie wędrownej grupy na Kijowszczyźnie i zajmowali się rozpowszechnianiem ulotek o działalności bolszewicko-komunistycznej władzy, uciekając przed prześladowcami z radzieckich organów specjalnych, dotarli korytem rzeki Targanki do wsi Ożegiwka i znaleźli schron na strychu stodoły najbliższej rzece. Do samoobrony mieli broń. Wywiązała się walka. Dla upowców sytuacja była bez wyjścia, więc ostatnie kule zostawili dla siebie, wypełniając przysięgę nacjonalisty: „Zdobędziemy Niepodległe Państwo Ukraińskie albo zginiemy w walce o nie!” Zginęli. Tę historyczną prawdę pomógł ustalić pisarz, dyrektor Chmielnickiego Muzeum Literackiego, przewodniczący Chmielnickiego Obwodowego Związku Pisarzy Ukrainy Wasyl Iwanowicz Horbatiuk. Przeprowadził on na szeroką skalę badania archiwalne, zebrał dużą liczbę wspomnień uczestników i świadków tamtych wydarzeń. Rezultatem tej pracy stała się jego powieść dokumentalna „Jeszcze nadejdzie wasz czas”, która ukazała się drukiem w 2012 r. w Chmielnickim. W Wołodarskiej Rejonowej Bibliotece już odbyła się prezentacja tej książki dla pracowników wiejskich bibliotek rejonu.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła CYMBALUK
Z tego rodu Przewalski Chciał ktoś kiedyś zażartować, że nazwisko W. J. Perewalskiego, akademika NAMU, ukraińskiego grafika, kierownika katedry grafiki Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, jest prawie takie samo jak u światowej sławy podróżnika i przyrodnika Mykoły Przewalskiego. I jakież było moje zdziwienie, gdy usłyszałem, że oni rzeczywiście są z jednego rodu. Wasyl Jewdokymowycz urodził się na Połtawszczyźnie (teraz to rejon złotonoski obwodu czerkaskiego) we wsi Bubniw, która leży nieco poniżej Kaniowa, na lewym brzegu Dniepru. Obecnie rodzinnego Bubnowa, tej wielkiej kozackiej wsi, która widnieje jeszcze na mapie Beauplana, już nie ma: podczas napełniania zbiornika krzemieńczuckiego ludność wysiedlono, sady wycięto, chaty zburzono. Pozostała tylko pamięć jeszcze żyjących bubniwczan oraz gruntowna naukowa rozprawa Maksymowicza o sławnej Bubniwskiej sotni kozackiej. A rodzinne miejsca na wieki wyryte są na rycinach i wypisane w pejzażach Wasyla Perewalskiego. A niedawno z Omska przyjechał do niego Dmytro Perewalski. „Patrzę na niego – mówi Wasyl Jewdokymowycz, który o gościu nigdy nic nie słyszał – a on jest kopią mojego kuzyna”. Wyjaśniło się, że „Rosjanin” przyjechał szukać swoich korzeni. Każdy chce znać swoje źródła. O Perewalskim-Przewalskim dowiedział się dopiero w Polsce, w Krakowie. W jednej z księgarni wpadła mu w ręce książka o kozackim atamanie Korniju Perewalskim. Za króla Jana Kazimierza w składzie wojska rejestrowego wraz z Polakami chodził na Moskali pod Smoleńsk wojować. Od tego czasu, przebywając na służbie u korony, zaczął pisać się w polskim wariancie jako Przewalski. W 1581 roku za odwagę i męstwo wojskowe król nadał mu szlachectwo i herb Łuk. I ziemiami obdarzył – na Smoleńszczyźnie. Teraz Białorusini uważają ród sławnego ukraińskiego kozaka z Połtawszczyzny za swój.
Nauka dziadka Los dzieci wojny jest podobny: utrata rodziców na froncie, zimne i głodne dzieciństwo. U Wasyla z jedną różnicą: ojciec Wasyla, Jewdokym, w 1938 roku został represjonowany… – Matka, krewni opowiadali (bo ja pojawiłem się na świecie dwa miesiące przed jego aresztowaniem): ojca zabrali na donos przewodniczącego rady wiejskiej Petra Hawryłowycza Temczenki (on też Hawryłenko). Co było przyczyną, do dziś nie wiadomo. Ale w tamtych latach zło, podłość, nikczemność, które przenikały społeczeństwo od góry do dołu, sięgały zenitu. Dziadek Wasyla był z „kułaków”, zmarł w czasie głodu. Więc ojciec był z rodziny rozkułaczonych, ale takiego pracusia, złotą rączkę w okolicy trzeba było jeszcze poszukać. Był chętny do wszystkiego, za co się nie weźmie, wszystko mu się udawało. I w kołchozie pracował. A latem – w artelu rybackim, zimą zaś buty szył. I to nie jak rzemieślnik, a – jak modelarz, artysta. Matka gwoździki z drewna strugała, a on szył – na kilka wsi. Własnoręcznie wykonał prawdziwą dnieprowską dłubankę, pięciometrową. Do dziś przechowuje się ją we wsi u bratanka. Jakoś przewodniczący u nas w chacie na wieczorku bawił. Napiwszy się i najadłszy, mówi: „Oto u ciebie piję i jem, i ciebie zjem”! I po niedługim czasie przyjechał czarny samochód i zabrał. Jeśli wierzyć oficjalnemu zaświadczeniu, ojciec zmarł w 1941 roku. Któż wie, gdzie i jak zakończył się cierpiętniczy ziemski szlak jego, bo przecież wtedy enkawudziści masowo rozstrzeliwali więźniów, żeby „rozładować” przepełnione sowieckie więzienia i obozy koncentracyjne. Więc rósł Wasyl, z gorzkim smutkiem mówi, jakby bez ojca. To, że został artystą, zawdzięcza przede wszystkim matce, która od małego wspierała ciągoty do rysowania (przez długi czas piec był jego pierwszym sztalugą, węgiel – pędzlem). A stryjeczny dziadek Karpo Perewalski pomógł ostatecznie określić się z przyszłością. Pracował on jako listonosz i często dawał wnukowi czytać gazety. A jak Wasyl został „etatowym” deklamatorom w szkole, w wiejskim klubie, to dziadek Karpo poradził, żeby samemu pisać notatki do gazet. Pewnego razu złotonoska gazeta rejonowa jego wiersze nawet opublikowała. Dziadek cieszył się z nieposedliwego i mądrego wnuka, ale jakoś powiedział, że „lepiej ci być artystą”.
Boso po naukę Niedole półsierociego dzieciństwa schodziły na drugi plan przed matczyną miłością, głębią ludowej pieśni, pięknem rodzinnej przyrody i upragnionym marzeniem – zostać artystą. Po siedmioklasowej szkole Wasyl zdecydował: pojadę uczyć się na artystę do Kijowa. Matka nie bardzo nawet sprzeciwiała się. – W Kijowie mieszkały dwie ciotki, siostry ojca – opowiadał Wasyl Perewalski. – Po tym, jak je wysiedlili z chaty (rozkułaczyli), pojechały do stolicy, gdzie całe życie pracowały na najgorszych robotach. Przyjechałem, a nie ma w co się obuć, bo w naszym wiejskim sklepie nawet najtańszego obuwia – sandałów nie można było kupić. Dlatego na egzamin do szkoły artystyczno-rzemieślniczej nr 17, która na Chreszczatyku, za Centralnym delikatesami, poszedł… boso. Uczył się tam dwa lata i zobaczył, że w szkole na artystę, jak to sobie wyobrażał, nie uczą. Dzień uczą, a dzień – praktyka – wykonywanie prac okładzinowych na budowie. Ale takich nauczycieli od rysunku technicznego, podstaw rysunku nie miałem w dalszej nauce. Jakoś jeden z pedagogów, Wołodymyr Riazanow, przejrzawszy rysunki Perewalskiego, poradził wstępować do Szkoły Artystycznej. Z licznymi przygodami (po dwóch miesiącach, ogłosiwszy „dezerterem frontu pracy” i grożąc odpowiedzialnością karną, zabrali go z powrotem do szkoły rzemieślniczej) Wasylowi udało się nie bez dobrych ludzi zrealizować jednak swoje marzenie – ukończyć Szkołę Artystyczną. A w 1965 roku – Instytut Artystyczny.
Matczyna grusza Zrządzeniem losu, czy raczej przeznaczenia, W. Perewalski trafił nie na wydział pedagogiczny, na który pisał podanie, a na wydział grafiki. O sztuce grafiki miał powierzchowne wyobrażenie. I kiedy zobaczył swoje nazwisko na liście przyjętych na wydział grafiki, „nie to, żeby był rad, bo dopiero potem zrozumiał: to jest to, co mi potrzebne, gdzie mogę się zrealizować, bo kocham poezję, ukraińską ludową pieśń”. Najulubieńszą techniką jego stała się rycina na drewnie – drzeworyt. W tym czasie właśnie zaczęło się wysiedlanie ludzi z ich wsi. Mieszkańcy wsi, otrzymawszy marne grosze za ziemię przodków, chaty, sady, wyjeżdżali kto gdzie: do Dniepropietrowska, najbliższych wsi i miasteczek. Wtedy też ścięli oni razem z matką półdziką, grubą starą gruszę, którą, zapewne, jeszcze prapradziadek jego sadził. Pocięli na klocki, wypełnili nimi, – przesypawszy popiołem, za radą mamy, żeby nie popękały podczas wysychania, – pełną, ogromną kadź z litej wierzby. Potem nikt nie miał tak wspaniałego materiału do pracy, jak on. Od dawien dawna dla grafików-drzeworytników drzewo gruszowe było najbardziej idealnym materiałem na Ukrainie. Na przykład, Drukarnia Ławrska ponad 300 lat, od 1616 do 1917 roku, nieprzerwanie pracowała na desce gruszowej.
Chrzestny ojciec Wasyl Perewalśkyj dziesiątki lat swojego twórczego życia poświęcił grafice książkowej. Jest on również współautorem kilku prac monumentalnych: projektu witraża „Szewczenko i naród” we wnętrzu Uniwersytetu Kijowskiego im. T. Szewczenki (wraz z W. Zadorożnym i F. Hłuszczukiem, 1967) oraz projektu znaku pamięci „Hołodomor 1932—1933”, ustawionego na placu Mychajłowskim w Kijowie. Jednak książka, treściwa, w luksusowej oprawie artystyczno-poligraficznej, towarzyszyła i towarzyszy mu przez całe życie. Od samego dzieciństwa. Jedna z jego babć, posiadająca kilka starodawnych, XVIII-wiecznych ksiąg cerkiewnych, widząc w nim prawdziwego konesera takich skarbów, mawiała: umrę, te książki będą twoje. Ale jeszcze przed śmiercią przekazała je Wasylowi, w szczególności Akatyst św. Barbary Wielkomęczennicy, gdzie każdy detal druku, czcionka — to sztuka, nie wspominając o rycinach. Niestety, kolega, który pożyczył ją, by skopiować frontyspis z wizerunkiem Katarzyny, zwrócił ją bez „owej”, jak wtedy pisano. Inną, wydaną w 1773 r. Ewangelię z rycinami Awerkija Kozaczkowskiego po prostu ukradziono. Tak samo jak paryskie wydanie książki o Rembrandcie z 1880 r. z jego heliograwiurami, która została wydrukowana w nielicznych egzemplarzach. Ten Rembrandt pochodził z biblioteki Wołodymyra Orendarenki, potomka hetmana Tymosza Orendarenki. To on podarował Rembrandta Heorhijowi Kyryłowyczowi Tkaczence, ostatniemu kobzarowi Ukrainy, z którym Perewalśkyj przyjaźnił się prawie 40 lat. A z Tkaczenką Wasyl poznał się w dalekim 1955 roku w Muzeum Sztuki na wystawie artystów Martynowycza, Pymonenki i in. Heorhij Kyryłowycz mieszkał w Moskwie, a powróciwszy do Kijowa, odnowił tu staroświeckie kobzarstwo. Sam wspaniale grał na starej bandurze. Instrument wykonał w połowie lat 60. XX wieku pierwszorzędny stolarz Wasyl Śniżnyj według rysunków Heorhija Kyryłowycza (po jego śmierci Perewalśkyj przekazał bandurę do Muzeum Sztuki Teatralnej). Gdziekolwiek był Tkaczenko, Rembrandta, oznaczonego pieczęcią-koroną Orendarenków, woził ze sobą. Ale jedyne i najcenniejsze ze spadku starszego kolegi pozostało Perewalśkiemu na całe życie — miłość do swojego narodu, ukraińskiej kultury, godność narodowa i obywatelska. Dlatego gdy przyszedł do niego wtedy jeszcze nieznany mu Mykoła Chołodnyj i podał notatkę Ałły Horskiej: „Wasylu, zróbcie dla tego człowieka wszystko, o co was poprosi” (a trzeba go było zameldować na własnej powierzchni mieszkalnej), on, nie wahając się, tak właśnie zrobił. Za Chołodnym, jak sam opowiadał, ustanowiono stałą obserwację funkcjonariuszy KGB. Zaczęto wzywać na „rozmowy” także Perewalśkiego. „Pierwszym, który ze mną „pracował” — wspomina on — był operatywnik Kijowskiego Zarządu Obwodowego KGB Marczuk”. Jewhen Marczuk, który dopiero zaczynał swoją karierę, miał zdumiewająco wyczerpującą wiedzę o wszystkim, co działo się w mieszkaniu Perewalśkiego. Ale postawić mu jakiegoś poważnego oskarżenia nie można było. Prasa drukarska, która u niego stała, ze względu na swoje możliwości techniczne nadawała się do drukowania prac graficznych (5—10 rycin dziennie!), a nie ulotek. Relacje z większością twórców, artystów, na przykład Derehusem, nie wykraczały poza ramy twórcze. Ale nawet wtedy, gdy Wasyla Jewdokymowycza zmuszono do wymeldowania Chołodnego, ani zebrania szistdesiatnykiw u niego w mieszkaniu, ani udział w Klubie Młodzieży Twórczej nie mogły stać się poważnym oskarżeniem o „ukraiński burżuazyjny nacjonalizm”. Pieśni o miłości Wasyl Perewalśkyj uczył się w pracowni Kasijana. Początkowo mistrz ukraińskiej grafiki rzadko widywał u siebie na zajęciach swojego studenta (ponieważ ten zmuszony był zarabiać na kawałek chleba). Odpowiednio też ocena jego możliwości twórczych była niewysoka. Ale zobaczywszy, jakie Wasyl wycina drzeworyty, był zachwycony. Swoje tematy od pierwszego roku wybierał z pieśni ludowych, dum, poezji Szewczenki, Tyczyny, Maksyma Rylśkiego. A na dyplom wybrał pieśni ludowe o miłości. Recenzent Łeonid Władycz (Rosenberg Wolf Pinhusowycz) — aktywny krytyk, który wykładał u nich w instytucie, był mądrym historykiem sztuki. Wszystko odradzał Perewalśkiemu-studentowi, mówiąc, no po co wam ta miłość, weźcie kołysanki, to bardziej neutralne. Miłość zwyciężyła. Zrobił dziewięć rycin dyplomowych, chociaż chciał 25. Obrona odbyła się pomyślnie, ale po ukończeniu instytutu na radzie akademickiej groźba wysiedlenia z Kijowa (za przejawy nacjonalistyczne) była, zdawałoby się, nieuchronna. Wstawił się Kasijan, a i Biłećkyj poparł studenta, który jeszcze niedawno zapraszał go na kółko, by wygłosił wykład o tym, co narodowe w sztuce. Motywy narodowe stały się tematem przewodnim w twórczości Wasyla Perewalśkiego. Po instytucie i pracy w Pracowniach Twórczych AS ZSRR dużo i owocnie pracował nad oprawą artystyczną i ilustrowaniem wydań książkowych. Do najważniejszych można zaliczyć: Ukraińskie pieśni ludowe o miłości (1968, wydrukowane 1971), Ukraińskie pieśni ludowe w zapisach W. Hnatiuka (1971), ukraińskie pieśni ludowe „Wesnianky” (1984), pieśni weselne, obyczajowe; liczne ilustracje do utworów I. Franki, P. Tyczyny, M. Rylśkiego, I. Dracza, B. Olijnyka, O. Honczara, P. Zahrebelnego, W. Zemlaka i in. Swoje słowo, swoją linię rylca Perewalśkyj poprowadził także w gatunku ekslibrisu. Jak twierdzi jeden z historyków sztuki, jego ekslibris wart jest obrazu: swoistego, bezsprzecznie narodowego. Tak jak w Pieśniach o miłości zrozumiał, że tematycznie te pieśni nie mają ani miejsca, ani czasu, ani postaci, i dlatego robił je zupełnie inaczej. I w ekslibrisach Perewalśkyj wypracował tę formę lakonizmu, gdzie nie ma wielu aspektów — ani objętości, ani głębi, ani przestrzenności, ani tonu realnego, ani oświetlenia. Tego wszystkiego ekslibrisy pozbawił, co uczyniło je symbolami wyrazistymi i zrozumiałymi dla każdego. Co więcej, wprowadził wiele paralelizmów: gołębie, ptaki, ryby, czyli symbole właściwe dla pieśni ludowej. W ten sposób sama forma zaczęła działać jako narodowa. Ale grafika — to nie jedyny żywioł Perewalśkiego. Od dzieciństwa namiętnie kocha przyrodę, jej niepowtarzalne piękno. W pierwszej wolnej chwili od rylca, dłuta czy profesorskiej katedry bierze szkicownik i maluje magiczne piękno świątyni przyrody. To to piękno, które tworzy wielki i utalentowany Artysta, który zaczynał od dziecięcych rysunków węglem w biednej wiejskiej chacie nad Dnieprem.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
lami. Ot, na przykład, mamy u nas ludzi, których od dawna nazywa się Ptaszynami i Robakami. Dlaczego? W pierwszym przypadku mężczyzna osiedlił się we wsi, wziął ogród pod lasem, zasiał tam pszenicę, ale za każdym razem, gdy odwiedzał pole, zastawał tam stado ptactwa, które żywiło się zasiewem. W rozpaczy skarżył się ziomkom: “Czyż to moje pole? Toż to ptasie”. Tak oto sam siebie nazwał Ptaszyną. Co do Robaków. Upodobał sobie mężczyzna miejsce pod budowę chaty, a tam — mrowisko. Nie mógł wieśniak zniszczyć owadziego królestwa, a innego miejsca na mieszkanie wybierać nie chciał, więc przeniósł mrowisko do lasu. Od tego czasu w ludzie sam stał się Robakiem. Muzeum jest — muzeum-zagroda musi być! W sali wystawowej muzeum przedstawiono jedynie cząstkę starodawnych rzeczy, bo wszystkich ich pomieścić na powierzchni wydzielonej pod muzeum nie sposób. Ale wyjście z tej sytuacji jest. Co więcej, jest możliwość stworzenia w Chocimiu prawdziwego muzeum-zagrody. — Po dziadku zostało mi w spadku stare gospodarstwo: chata, stodoła, klepisko — mówi pani Nadija, — a tam warsztaty, kadzie, naczynia, ławy, stoły, żarna… Większość tych rzeczy dziadek Iwan wykonał własnoręcznie. Na przykład drewniane torby dla uczniów, które majstrował w powojennym czasie i z których korzystała pół wsi. Albo drewniane pantofle — takich nigdzie nie spotkacie. A wtedy, po wojnie, chodzili i w takim obuwiu… Albo pieczęć “Proświty” z sąsiedniej wsi Ostrów… Zatem w dziadkowej chacie można otworzyć prawdziwie ludowe muzeum, gdzie każda rzecz przypominałaby o starożytności, o historii rozwoju społecznego. Ale przed otwarciem takiego muzeum trzeba wyremontować chatę — połatać ściany, dach, w którym jeszcze od minionej wojny jest nie mniej niż tuzin dziur od kul. Na odnowienie potrzebne są środki. Z rejonu proponowano mi na remont dziadkowej chaty trzy tysiące hrywien. Ależ to mizeria. W każdym razie mam nadzieję, że zamysł uda się zrealizować, że do nowego muzeum, tak jak do obecnego, będą zaglądać ludzie, w nim często będą odbywać się imprezy etnograficzne, a co za tym idzie, nie przerwie się więź pokoleń.
Tłumaczenie maszynowe
Dom we wsi Chocim w rejonie radziwiłłowskim, w którym mieszka Nadija Melnyk ze swoją rodziną, jest unikalny: wchodzisz do niego jak do zwykłego mieszkania, a wychodzisz — jakbyś zanurzył się w wiekowe głębiny historii. Część budynku gospodyni urządziła jako muzeum etniczno-krajoznawcze, a eksponaty to rzeczy zebrane na rodzinnych terenach w ciągu ostatniego półwiecza.
Jewhen CYMBALUK, obwód rówieński.
“Moja kolekcja to nie cmentarzysko eksponatów” — Kiedyś przyśnił mi się dziwny sen — opowiada Nadija Andrijiwna — jakbym stała nad wykopanym dołem i wrzucała tam cały swój dobytek: książki, starodawną odzież, dawne przedmioty codziennego użytku i tym podobne. Aż tu nagle głos zza pleców: “Co ty robisz?! Opanuj się! Nie wyrzucaj! Wiesz, jak trudno było to wszystko zebrać, ale nie wiesz, jak bardzo potrzebuje tego pokolenie 2001 roku”. Dlaczego akurat 2001, wtedy nie zrozumiałam… Lecz oto niedawno przychodzi na wycieczkę do mojego muzeum jedna klasa ze szkoły w Chocimiu. Dzieci były zachwycone tym, co zobaczyły. Oglądają, wypytują… Ja również je zapytałam: “Z którego wy, dzieci, roku urodzenia jesteście?” I wtedy wszyscy odpowiadają: “Z 2001!” Wtedy przypomniałam sobie tamtą wizję. Zatem moja praca jest nie tylko dla mnie, ale i dla przyszłych pokoleń, wszak muzeum to nie skład, nie cmentarzysko eksponatów, a bezkresna przestrzeń od przeszłości do przyszłości, otwarta dla ludzi.
Ceramiczne naczynie rytualne Pierwszym “poważnym” eksponatem dla kolekcji Nadiji Melnyk stało się dawne naczynie rytualne. Wiejska kobieta znalazła je na miejscu dawnego przedchrześcijańskiego cmentarzyska w sąsiedniej wsi Połunyczne. Koparka kopała piasek, wśród którego znalazło się popękane naczynie, swoista hybryda kubka i dzbana. Wkrótce to cmentarzysko stało się miejscem wykopalisk dla ekspedycji archeologicznej pod kierownictwem legendarnego Ihora Swiesznikowa. Ihor Kyryłowycz zaczął wypytywać miejscowych mieszkańców o znaleziska. Dowiedział się także o kolekcji archeologicznej Nadiji Melnyk. Tak właśnie zawiązała się przyjaźń dwojga badaczy historii, która trwała dziesięciolecia, aż do śmierci Ihora Kyryłowycza. A naukowcy za pomocą nowoczesnych technologii ustalili, że znalezione naczynie ma dwa i pół tysiąca lat i jest rytualne. Wsypywano do niego prochy zmarłego, zakopywano naczynie razem z dwoma innymi garnkami — na jedzenie i picie. W ten sposób, według dawnych wierzeń, człowiek miał wiekować na tamtym świecie.
Legendarny Swiesznikow nauczył, jak określać wiek relikwii — Jeśli chodzi o najdawniejsze rzeczy z mojego muzeum — opowiada Nadija Andrijiwna — to jest tu sporo tak zwanych tysiącletnich przedmiotów. W szczególności są to znaleziska krzemienne (sierpy, młoty, siekiery), które mają dziesięć tysięcy lat. Nieco mniejszy wiek mają groty, włócznie… Niektóre z nich zachowały się z czasów wspólnoty pierwotnej. Najcenniejsze są rzeczy kultury wysockiej, od których zaczęło się moje zamiłowanie do staroci. Na niektórych egzemplarzach znalezionych w Połunycznem zachował się nawet dawny ornament — gałązki świerku. To symbol wiecznego życia. Z czasów kultury wysockiej mam dwie brązowe zapinki do odzieży, kolczyki lub, jak je nazywają, wisiorowate ozdoby, oraz dziecięcą bransoletkę. A oto fajki znalezione na chocimskich terenach. Wprawdzie to już eksponaty późniejszej epoki — czasów Chmielniczyzny. Wśród rzeczy z tego okresu historycznego wyróżniłabym kozacką szablę i duży gospodarczy dzban. Szablę znaleziono na miejscu przeprawy kozaków podczas bitwy pod Beresteczkiem w 1651 roku, na rzece Plaszówka, którą czyściła koparka i łyżką wyrzuciła na brzeg zachowaną w mule kozacką amunicję. Co prawda szabla okazała się wyszczerbiona, z odłamanym ostrzem. A dzban dostał się do mnie od współmieszkańców, którzy znaleźli go na strychu i przynieśli do muzeum. Ten garnek również stał się przedmiotem badań naukowców. Ekspertyza ustaliła, że pochodzi z XVII wieku. Co więcej, na jego szyjce dobrze zachowała się polewa i właśnie po tej polewie Ihor Kyryłowycz Swiesznikow nauczył mnie określać wiek przedmiotu oraz jego przynależność do określonej kultury.
Na pokuciu — “Błogosławiennik” od pradziadka W muzeum Nadiji Melnyk są tysiące eksponatów. I za każdym z nich kryje się konkretna historia, a nawet los, jak w przypadku wyszywanej koszuli, którą przekazała współmieszkanka Kateryna Franczuk. W powojennym czasie małżeństwo Franczuków znalazło się na zesłaniu w Norylsku, brali udział w tamtejszym powstaniu więźniów, przetrwali całą brzemienną w skutki udrękę i zachowali ducha narodowego. A podtrzymywać duchową więź z Ukrainą pomagała im odzież narodowa, uszyta własnoręcznie na zesłaniu. Jest coś głębokiego także w ręczniku, który wisi obok koszuli. Jest wyszyty na wschodzie Ukrainy, w Chocimiu znalazł się w 1933 roku, kiedy za kawałek chleba ludzie z radzieckiej Ukrainy oddawali ostatnie rzeczy. Ornament tego ręcznika różni się od chocimskich, gdzie przeważnie wyszywano kwiaty. A na tym, wymienionym na chleb, są kłosy. W domowym muzeum pani Nadiji uderzyła mnie broń — od okresu kozackiego do czasów II wojny światowej. Są tu powstańcze obrzyny, nietypowe okrągłe granaty, podobne do kul armatnich, a nawet siekiera dwudziestokrotnie większa od zwykłej. — Kilka razy podczas wojny wokół Chocimia spadały zestrzelone samoloty — wspomina Nadija Melnyk — więc współmieszkańcy brali z samolotów metal i przetapiali go na naczynia, których brakowało. Wśród takich aluminiowych naczyń w mojej kolekcji są i łyżki, i talerzyki, i garnki. A pierwsza w zestawie naczyń jest łyżka mojego dziadka Iwana, którą odlał jeszcze na początku ubiegłego wieku, kiedy się żenił. Wtedy był to imienny prezent dla żony w dniu ślubu. Rodzinnych pamiątek w muzeum jest bardzo dużo, począwszy od pradziadowskiej ikony “Błogosławiennik”, która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie.
Współmieszkańcy, znani z pieśni i przydomków Oprócz muzeum pani Nadija ma jeszcze szereg spraw badawczych. Jedną z nich już wcieliła w życie — wydała książkę o historii rodzinnej wsi “Święte miejsca ziemi mojej… Chocim”. W kolejce jest nowa książka o przeszłości i teraźniejszości Honorałki, wsi przylegającej do Chocimia. Nadija Andrijiwna zbiera również i zapisuje dawne opowieści oraz pieśni ludowe swojego regionu. Tylko z ust współmieszkanki Marii Iwaniwny Romaniuk, która już, niestety, odeszła w zaświaty, chocimska badaczka folkloru zapisała ponad sto pieśni, z których część (powstańczych) jest charakterystyczna dla tutejszego regionu. Jest w twórczym arsenale materiał o znanych ludziach, którzy urodzili się i związali swój los z Chocimiem, Połunycznym, Honorałką; jest praca naukowo-krajoznawcza o malowaniu miejscowych pisanek, jest gruba teczka zebranego materiału o pochodzeniu wiejskich przydomków. — W Równem brałam udział w naukowej konferencji etnograficznej, gdzie mówiono o tym, jak powstają przydomki. Temat tak mnie wciągnął, że postanowiłam zbadać wszystkie przydomki, które funkcjonują w naszej okolicy. W rezultacie odkryłam dla siebie wiele ciekawych rzeczy, związanych z ludzkimi losami.
Tłumaczenie maszynowe
Nadia DYCZKA, członkini NSPU, obwód iwanofrankiwski. Czytając studia W. Bazylewskiego o poetach XX wieku — Poetach-Ukraińcach, Patriotach, Obywatelach, nie przestawałam zachwycać się profesjonalizmem artykułów krytycznych. I nie tylko profesjonalizmem. Tak bardzo poruszyły mnie publikacje Wołodymyra Ołeksandrowycza o 45 poetach ogółem i o każdym z osobna, że mimowolnie pomyślałam: zapewne w rodzinie pana Wołodymyra byli wróżbici, jasnowidze albo też — przepowiadacze! Przecież Bazylewski nie tylko napisał i przeanalizował charaktery, twórczość, style itd. każdej indywidualnej osobowości — tego czy innego POETY, ale jakby zajrzał w duszę przez pryzmat czasu, nawarstwień wydarzeń i odkrył najskrytsze zakątki tych dusz, uzbroiwszy się w poetykę i poezję utworów. Twórczość Bazylewskiego śledzę od dawna. Ale najbardziej i najgłębiej — od 1995 roku… Analizował wtedy utwory „hranosłowców”… Zwyciężczynią „Hranosłowa” zostałam w 1996 roku — więc moją książkę „Zimowe bociany” krytyk pominął, bo wyszła już w 1997 roku… Jednak tak bardzo chciałam swoimi „Zimowymi bocianami” udowodnić, że nie wszystko jest tak źle, że młodzież umie i może pisać, wyznając także wieczne wartości, a nie tylko wulgaryzmy i absurdalną „awangardę”… Jednak wróćmy do publikacji „Strzała synów swojego czasu” w „Słowie Proświty” (nr 12 z 2013 r.). Jestem bardzo wdzięczna gazecie, a w szczególności L. Hołocie, że postawili właśnie na Bazylewskiego… Przyciągająca siła jego poezji jest nieodłączna od przyciągającej aury jego osobowości, w szczególności aury krytyka literackiego. Prawdziwość jest tutaj na pierwszym miejscu. A kiedy jest prawda, fałszu być nie może! W odróżnieniu od niektórych autorów, Bazylewski nie poświęcał wierszy prezydentom, nie układał peanów dla nowo objawionych „proroków”. Zapewne dlatego, że jest, był i będzie prorokiem w literaturze i od literatury sam. Prorokiem na Ukrainie i od Ukrainy — również. Kiedy czytałam jego przenikliwe wersy o postaciach Winhranowskiego, Stusa, Tałałaja — mimowolnie nie chciało się wierzyć, że ci poeci już przekroczyli granicę i stali się historią, klasyką, głosami z zaświatów. Wyobrażam sobie, jak trudno było Bazylewskiemu przyznać się do tego najpierw samemu sobie. Napisał tak — jakby „przeczytał” ich. Z tej strony. A oni już — po Tamtej Stronie. I tylko Poezja rozpuściła się Wokół. Tamtej i Tej Strony. Tamtego i Tego Świata… Napisał o WSZYSTKIM. Teraz łapię się na myśli: a kto napisze tak szczerze, jasno, prawdziwie nie kiedyś, a teraz, dopóki istniejemy, o samym Bazylewskim? O jego poezji, jego krytyce, jego słowie? Kto tak mistrzowsko wypisze jego charakter, jak wypisał charaktery on? Wielu pisarzy trzyma się opinii, że Bazylewski nie stałby się Bazylewskim, gdyby być może nie przeprowadził się do Kijowa. Być może. Ale obecnie swoim spojrzeniem z „peryferii” chcę dobić się do „Słowa Proświty” — literatura tworzy się nie tylko w Kijowie! Wielu silnych pisarzy stacza się nie tylko na prowincji, ale i w stolicy przez to, że ich słowo nikomu nie jest potrzebne. (I, nie ma co ukrywać, z prowincji jednak znacznie trudniej „przebić się” do Kijowa, ale setki razy niektórzy tego żałowali, jednak „przebiwszy się”: ani zrozumienia, ani czystego powietrza w Kijowie nie znaleźli!) Czytając Bazylewskiego, właśnie można i trzeba inspirować się owymi czystymi łykami prawdziwego ozonu. Antologia „Ukraińscy poeci XX wieku” powinna dotrzeć na peryferie — do bibliotek, szkół, księgarń chociażby centrów rejonowych. U nas nie znają prawdziwych nazwisk! Nie znają prawdziwie. Dzięki prezentacji Bazylewskiego czytelnikom (i jestem tego pewna!) otworzą się inaczej oczy i staną się wrażliwsze uszy. Pióro przypomina strzałę. Przypomnijmy rok 1970 czy też lata 80… Wtedy w szkołach uczniowie pisali zwykłym piórem, potem długopisami. Właśnie takie zwykłe pióro stało się symbolem pracy nad słowem. Niechże strzała-pióro celnie trafia na strony, w dusze i serca nie tylko czytelników, ale i tych, którzy są dalecy od literatury i czytania. Nie samym chlebem! A poecie, krytykowi, literaturoznawcy Wołodymyrowi Bazylewskiemu — wielu lat i nowych osiągnięć twórczych przy dobrym zdrowiu! W ziemskiej świątyni, która zwie się literatura, ten człowiek stoi przy ołtarzu poznania i szerzenia prawdy. I każdy, kto to docenia, mógłby również potwierdzić moje słowa. A jeszcze… Laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr Ołeksandrowycz Bazylewski zrobił na kolejny jubileusz T. H. Szewczenki wspaniały prezent nie tylko nam wszystkim, ale i Pamięci Kobziarza. Wierzy się, że Duch Kobziarza zobaczył i ocenił z niebios pracę naszego współczesnego. Przecież oprócz tego, że przeprowadzamy Szewczenkowskie dni, wieczory i czytania, każdy z nas, pisarzy, powinien zrobić coś dla Ukrainy i jej potomnych w większej, bardziej wartościowej skali. Bardzo bym chciała, żeby „Strzała” Bazylewskiego z jego rąk — rąk mistrza i wprawnego łucznika — była z czasem przetłumaczona na języki europejskie. Niestety, pióro-strzała nijak nie może przebić granic i wyjść na światowy poziom. Szkoda. To coś w rodzaju tego, o czym wspominałam wyżej: pisarzowi z peryferii trudno przebić się do stolicy. Ukraińskiemu pisarzowi ogółem — prawie niemożliwe jest podbić świat! Niezbędne jest postawienie pytania o stworzenie na Ukrainie agencji literackich, a pisarzom — potrzebni są producenci! Ale to już temat innej rozmowy. Niezrównany łucznik znów przygotowuje się do ostrzenia strzał! Bożej mu opieki i pomocy!
Tłumaczenie maszynowe
Śladami Szewczenki – na Chortycię! Komitet organizacyjny oraz Zaporoskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zapraszają 20 i 21 lipca wszystkich chętnych do wzięcia udziału w uroczystościach poświęconych 170. rocznicy pobytu Tarasa Szewczenki na Zaporożu i wyspie Chortyca. 20.07.13 r. o godz. 9.00 zbiórka na placu Festiwalowym, czytanie poezji Szewczenki oraz inne wydarzenia. Od 14.00 do 19.00 – wyjazd do głównego progu na Dnieprze – Nenasytca, gdzie przebywał Szewczenko. 21.07. – zwiedzanie muzeum historii kozactwa zaporoskiego na wyspie Chortyca. Tel. do informacji: [kontakt ukryty]; [kontakt ukryty] Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r. Szef redaktor Pawło MOWCZAN P.o. redaktora naczelnego Jewhen BUKET Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy oświatowej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLYKOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Mykoła CYMBALIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. «Polihrafcentr» w środę. Nakład w lipcu – 19 000 Korespondencja z czytelnikami – tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do «Słowa Proświty» jest obowiązkowe. Indeks gazety «Słowo Proświty» – 30617
Tłumaczenie maszynowe