Strona · s. 5strona oryginału ↗
Ivanna o Iwanie. Moje wspomnienia o Iwanie Helu w 80. rocznicę jego urodzin (17 lipca 1937 r.)
Слово Просвіти, №28 за 2017 рік
Ivanna KORNETSKA, potomkini rodu Terszakowców, zastępczyni przewodniczącej Lwowskiej Ligi Kobiet Ukraińskich. Rozpocznę swoje wspomnienia od rodowodu, który zapoczątkował Dacko Terszakowiec, mieszkający w 1764 r. we wsi Klicko. Od pradziadów Marka (ur. 1846) pochodzi Iwan Hel (ur. 1937), od Mykyty (ur. 1840) – Iwan Pełech (ur. 1933), od Antona (ur. 1826) – Ivanna Kornetska (ur. 1948). Co ciekawe, po nazwiskach pradziadów w Klicku znamy się do dziś: pierwszy dom od cerkwi – Marcyszyni (od Marka), drugi – Mykytoni (od Mykyty), trzeci – Petrowi (syn Antona), a teraz już bardziej współcześni Korneccy (od nazwiska mojego ojca Mychajła Kornetskiego), a dalej jeszcze trzy domy rodu Terszakowców (Bojkowe, Buhrynowe i Polczyni), a ogólnie ten zakątek nazywano Dackowszczyzną (od Dacka). Iwan Hel dorastał w świadomej narodowo, pracowitej, pobożnej rodzinie. Ojciec Andrij był strzelcem-ochotnikiem Ukraińskiej Armii Halickiej (UHA) podczas wojny polsko-ukraińskiej. Członek „Proświty” i Towarzystwa „Widrodżennia” (Odrodzenie). Współpracował z OUN: był staniczynym (zbierał żywność, odzież, obuwie), łącznikiem Prowodu OUN, razem z moim ojcem Mychajłem Kornetskim i sąsiadem Mychajłem Fedykiem przygotowywali deski i belki do budowy kryjówki w klickowskim lesie (nawiasem mówiąc, drewno było przygotowane do remontu wiejskiej świątyni). Wszyscy trzej oraz syn Mychajła Fedyka, Andrij, i proboszcz klickiej świątyni, ojciec Wołodymyr Majba, zostali w 1950 roku aresztowani przez NKWD i skazani na różne kary więzienia; z czasem wrócili, oprócz Mychajła Kornetskiego, który z głodu i wycieńczenia zmarł w 1953 roku w łagrach Workuty, osierocając siedmioro dzieci. Andrij Hel był moim ojcem chrzestnym, zmarł w 1970 roku i został pochowany na cmentarzu w Klicku. Matka Fewronia zajmowała się gospodarstwem domowym, a po założeniu kołchozu pracowała na kołchozowych polach. Była bardzo religijna, a także strażniczką wiejskiej świątyni w czasach prześladowań. Kiedy władze zamknęły cerkiew w Klicku (od 1961 roku), ona razem z moją mamą Mariją i niewielką grupą współmieszkańców organizowała podziemne nabożeństwa. W niedziele i święta wieśniacy zbierali się na modlitwy, nieszpory, drogi krzyżowe i w ten sposób zdołali uchronić cerkiew przed upadkiem. Bardzo pomagały im w tym siostry zakonne OSBM z Klicka i Jakymczyc, a zwłaszcza rodzone siostry Fewronii Hel: Darija (s. Damiana OSBM) i Hanna (s. Agneta OSBM), które po rozwiązaniu klasztoru w Pidmychajliwce i pobycie w więzieniu, nie zdradziwszy swojej wiary, powróciły do rodzinnych domów. Na wszelkie sposoby pomagały powstańcom, organizując w obejściu Pełechów podziemny szpitalik, razem z naszymi matkami przędły len, wytwarzały bandaże z płótna, zbierały zioła lecznicze i leczyły rannych bojowników. Siostry bazylianki ratowały wielu ludzi przed ateistyczną nawałą i duchowym upadkiem. Razem z podziemnymi greckokatolickimi księżmi organizowały we wsi (często w swoim domu) tajne Święte Liturgie, spowiedzi i Święte Komunie. Te Oblubienice Chrystusowe nie były matkami fizycznymi, ale stały się godnymi matkami duchowymi, zwłaszcza dla powojennego pokolenia. Fewronia była członkinią Apostolstwa Modlitwy Najświętszego Serca Jezusowego i stowarzyszenia maryjnego. Pięknie wychowywała swoje dzieci: zaszczepiła w nich miłość do Boga i Ukrainy. Córka Olha (ur. 1930) mieszkała z mężem Mychajłem i dwojgiem dzieci, Oksaną i Ostapem, w Samborze i pracowała w handlu. Zmarła po ciężkiej chorobie w 1980 roku. Była wierną pomocnicą Iwana w jego sprawach. Moje wspomnienia z dzieciństwa: kiedy Iwan Hel przychodził do nas, brał mnie na ręce i mówił, że rzuci mnie na sufit, a ja zdziwiona pytałam: „A jak ja będę tam chodzić?”. Iwan odpowiadał: „Nóżkami! Nóżkami!”. Jeszcze długo rozmyślałam nad tym, jak będę chodzić po suficie. A jeszcze dziecięca pamięć utrwaliła słowo
„komsomoł”, ponieważ Iwan został wydalony ze szkoły w Komarnie za odmowę wstąpienia do komsomołu, a rok czy dwa lata później to samo spotkało moje siostry: Natalkę (ur. 1935), Olgę (ur. 1938) i Marię (ur. 1943). Z czasem ukończyły szkołę wieczorową we Lwowie, wszystkie pracowały i uczyły się we lwowskich uczelniach wyższych. Odwiedzając swoich rodziców, Iwan często rozmawiał z moimi starszymi siostrami. Mówili o „prawdziwej” historii Ukrainy, Bohdanie Chmielnickim, Iwanie Mazepie, Symonie Petlurze, Jewhenie Konowalcu, Stepanie Banderze; brzmiały poezje T. Szewczenki, I. Franki, Łesi Ukrainki. Olga deklamowała „Rozrytą mohyłę” T. Szewczenki, z którą występowała na instytutowym koncercie szewczenkowskim i o mało nie przypłaciła tego wydaleniem z Instytutu Leśno-Technicznego (przydał się „Kobziarz” z pieczątką biblioteki instytutowej, w którym był wydrukowany ten wiersz), a Natalka, prowadząca lwowskiego zespołu wokalno-choreograficznego „Hałyczyna”, śpiewała wiele ukraińskich pieśni. Do tych rozmów i pieśni dołączył Iwan Pełech z żoną Nelią. Z czasem zbieraliśmy się w mieszkaniu mojej starszej siostry Hanny z mężem Pawłem Łazuką. Niewielki lwowski pokoik był świadkiem ciekawych rozmów małej grupy ludzi o podobnych poglądach z rodziny Terszakowców. Po znajomości z Mychajłem Horyniem i kijowskimi szestdziesiatnykami, Iwan Hel z głową zanurzył się w „samwydaw”. Pewnego razu przyniósł do akademika mojej siostry Olgi pełną walizkę zakazanej literatury na przechowanie, którą później przenieśli w bezpieczniejsze miejsce. Moja mama, Maria Kornecka, ostrzegała Iwana przed zbędnymi rozmowami: „Iwasiu, uważaj na siebie, wiesz, że czasy są ciężkie, a i nasi rodzice ucierpieli”. Ale system karny nie zwlekał: w 1965 roku Iwana Hela aresztowano, a Sąd Obwodowy we Lwowie skazał go na trzy lata pozbawienia wolności w kolonii poprawczo-trudowej o zaostrzonym rygorze — za działalność antyradziecką (wyrok odbywał w Mordowii). Na przesłuchanie w jego sprawie wezwano krewnego i współmieszkańca wsi Iwana Pełecha. Nawiasem mówiąc, był on łącznikiem UPA na naszych terenach, a jego brat Jarosław i ojciec Petro na wieki pozostali w mogiłach syberyjskiej ziemi. Nastało czarne pasmo w życiu rodziny. Moja mama zorganizowała z nami codzienne modlitwy za los Iwana. W mojej pamięci wyryły się słowa mamy: „Więzienie to straszne słowo”. Pamiętam pierwszy powrót Iwana Hela z łagrów, uściski, łzy radości. Całując moją mamę, powiedział, że w łagrach wykrystalizował się na pełnego bojownika o wolność Ukrainy, a mnie, uczennicy starszych klas, życzył, bym była godną córką swoich rodziców. Stopniowo zaczęłam poznawać zakazane książki: „Internacjonalizm czy rusyfikacja” Iwana Dziuby, „Licho z rozumu” Wiaczesława Czornowoła, „Listy zza krat” Mychajła Horynia. Bliżej poznałam żonę Iwana, Marię, i ich córeczkę Oksanę. Kiedy KGB po raz drugi aresztowało Iwana Hela, a stało się to 13 stycznia 1972 roku, nie powiadomiliśmy o tym naszej ciężko chorej mamy, zmarła ona 24 stycznia 1972 roku. 10 lat łagrów o zaostrzonym rygorze i 5 lat zesłania: Mordowia, obwód permski, Komi ASRR — zimno, głód i głodówki — łącznie ponad 300 dni (za status więźnia politycznego, za rejestrację małżeństwa z Marią, matką ich córki Oksany (ur. 1964), małżeństwo zostało zarejestrowane w 1974 roku, za wstąpienie siostrzenicy Oksany na uczelnię wyższą i inne). Żona, matka i ciotki dbały o paczki dla Iwana i tylko rzadko mogły go odwiedzać. Za to była stała modlitwa za Iwana i jego towarzyszy… „Modlitwa łamie żelazo” — mówi ludowe przysłowie. Modlitwa pomogła przetrwać w ciężkich warunkach. Iwan Hel powrócił na Ukrainę w okresie „pieriestrojki”, w styczniu 1987 roku. Rok mieszkał w rodzinnej wsi, pracował jako pastuch bydła kołchozowego. Mieszkańcy wsi i inni dziwili się z tego powodu, a on sumiennie wypasał bydło, jednocześnie pracując nad wznowieniem „Ukraińskiego wisnyka” (razem z W. Czornowołem, M. Horyniem, P. Skoczkiem), kieruje „Komitetem Obrony Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego”. 17 lipca 1987 roku — sobota — 50. rocznica urodzin Iwana Hela. Świąteczny stół na podwórku starannie przygotowany przez mamę, żonę Marię i krewnych. Mama nie może nacieszyć się swoim synem, żona Maria częstuje, sąsiad Iwan Pełech z żoną Nelią, a my przyglądamy się gościom: Wiaczesław Czornowił z żoną Ateną Paszko, Mychajło Horyń z żoną Olgą, Zorian Popadiuk, Mychajło Witer z Komarna i inni. Naprędce uporządkowawszy się po pracy na wsi, ja z siostrami Natalką, Olgą i szwagrem Pawłem witamy jubilata, wsłuchujemy się w ciekawe opowieści obecnych, śpiewamy kozackie, strzeleckie, powstańcze pieśni, które Iwan bardzo lubił. I jakoś szczególnie wsłuchujemy się w głos Wiaczesława Czornowoła: „Narodzie mój, umęczony, rozbity, jak paralityk ten na rozdrożu ludzką wzgardą, niby strupem, pokryty…”. Wszyscy zamarli, nawet dzieci, które bawiły się na trawie, zwróciły ku nam swoje główki. Lipcowy ciepły wieczór, pachnie lipa, maciejka i pełen bólu cichy głos Czornowoła. Ani przed, ani po tym wieczorze nie miałam takiego przeżycia od wydeklamowanego prologu I. Franki do poematu „Mojżesz”, jak w ten jubileuszowy wieczór Iwana Hela. 17 września 1989 roku — wielotysięczny pochód we Lwowie na rzecz legalizacji UKGK, na czele z Iwanem Helem. Bóg wysłuchał modlitw wiernych, w szczególności zakonnic OSBM, rodzonej siostry jego matki, które potajemnie prowadziły nieustanną pracę modlitewną z dziećmi. Wszystkie dzieci z naszej wsi przygotowywały do pierwszej spowiedzi i Świętej Komunii. Dzięki Iwanowi Hellowi i jego współpracownikom, dzisiaj modlimy się w świątyniach razem z kapłanami UKGK za żołnierzy ATO, pokój i spokój na Ukrainie. Iwan Hel nie oszczędzał siebie. Pracując jako zastępca przewodniczącego Rady Obwodowej we Lwowie czy przewodniczący komisji ds. rehabilitacji, starał się wypełnić wszystkie obowiązki, często wysłuchując niezasłużonych pretensji i niezadowolenia. Nigdy nie zapominał o swojej rodzinie. Przyjeżdżając do mamy, interesował się sprawami wiejskimi, pomagał: naprawiono wiejską drogę, zbudowano most przez r.
Wereszczycę, wzniesiono pomniki żołnierzom UPA na cmentarzu w Klicku, udzielono pomocy współmieszkańcom w znalezieniu zatrudnienia. Dla klickiej cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy (1603 r.) Iwan Hel zorganizował renowację czterech ikon na zabytkowym ikonostasie, którą przeprowadził artysta Myrosław Otkowycz; zakupił Ewangelię; później pomógł wyremontować cerkiew. Wielkim prezentem dla współmieszkańców stała się książka Iwana Hela „Historia wsi Klicko i Jakymczyci”, napisana na 400-lecie jubileuszu wiejskiej cerkwi (2003 r.). Będąc członkinią Lwowskiej Ligi Ukraińskich Kobiet, często wykorzystywałam zdobyte wiadomości w wystąpieniach przed uczniami, studentami, w lwowskim radiu czy w publikacjach w prasie. Słuchając audycji radiowych czy przeglądając moje artykuły w czasopismach, Iwan Hel często analizował je, a w razie swojej nieobecności prosił żonę Marię o przekazanie mu treści mojej audycji radiowej i obowiązkowo dzwonił do mnie, udzielając cennych rad czy uwag. Jestem mu za to niezwykle wdzięczna. Przecież były to opowieści o udziale ukraińskich kobiet w walce o wolność Ukrainy, roli księży i sióstr zakonnych UGKC w wychowaniu młodego pokolenia w czasach radzieckich, o kolędowaniu na pomoc szestdziesiatnykom i więźniom politycznym w latach 1974—1977 (często razem z żoną Marią Hel), o wybitnych osobistościach i sławnych współmieszkańcach, pracy z dziećmi na letnim obozie dziecięcym „Ciekawe wakacje” na Lewandówce we Lwowie i wielu innych. W bibliotece Lwowskiej Ligi Ukraińskich Kobiet zachowała się książka „Rodzina Terszakiwciw”, wydana na podstawie materiałów konferencji naukowo-praktycznej we Lwowie z dnia 04.11.2003 r., z dedykacją Iwana Hela. Swoją drogą, do organizacji społecznej poleciła mnie Jarosława Menkusz-Zanewczyk, która w 1944 roku na naszych terenach organizowała kobiecą siatkę OUN i współpracowała z okręgowym przewodnikiem Zynowijem Terszakiwcem. W latach 50. XX wieku wraz z córką Haliną, obecnie ludową artystką Ukrainy, bandurzystką, ukrywała się w Klicku w rodzinie Helów, gdzie się poznałyśmy. W 1965 roku Jarosławę razem z Iwanem Helem aresztowano i skazano na dwa i pół roku „za antyradziecką propagandę i agitację”, później Sąd Najwyższy skrócił jej wyrok o półtora roku. Podczas naszej współpracy usłyszałam od Iwana Hela ważne i drogie dla mnie słowa: „Twój tata byłby z ciebie dumny!”. Do końca swoich dni będę o nich pamiętać! Przecież nie pamiętam swojego ojca: po jego aresztowaniu w 1950 r. ledwo stanęłam na nogi i przychodziłam do stodoły, gdzie tata w porze obiadowej odpoczywał, wołając: „Tatia! Tatia!”. I tata w skąpych listach z Workuty zawsze pytał o swoją najmłodszą córeczkę. Ostatni raz rozmawiałam z ciężko chorym Iwanem Helem w lecznicy im. A. Szeptyckiego w obecności jego wiernej żony Marii Hel. Wkrótce, 16 marca 2011 r., Iwan Hel odszedł do wieczności. W 2015 roku w składzie grupy twórczej pracowałam nad aranżacją ekspozycji Muzeum Rodziny Terszakiwciw w rodzinnej wsi Klicko w rejonie gródeckim, którego otwarcie odbyło się 15 listopada 2015 r. Razem z działaczem społecznym Mychajłem Stepaniukiem oraz architektem Jarosławem Kłymowskim projektowałam stoiska. Opracowując materiały o Iwanie Helu, na nowo przeżywałam przeszłość: moje wrażenia z książki „Granie kultury”; siłę „Ostatniego słowa” na sądzie, wspaniały pochód na rzecz legalizacji UGKC we Lwowie — 17 września 1989 r.; konferencję naukowo-praktyczną z 04.11.2003 r., poświęconą rodzinie Terszakiwciw; audiencję u papieża Jana Pawła II; nagrody rządowe, rzeczy osobiste podarowane przez rodzinę dla muzeum i wiele innych. Wszystko to pozostało tam, w przeszłości. Ależ nie! Iwan Hel jest z nami! Opowiadając dzieciom, uczniom, studentom, naukowcom, historykom, uczonym, współmieszkańcom o cierniowej drodze i osiągnięciach przedstawicieli rodziny Terszakiwciw, ich niestrudzonej walce o wolność Ukrainy, stwierdzam: „Oni są z nami!”, „Oni są wśród nas!”, „Oni są dla nas drogowskazami!”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
