Strona · s. 8strona oryginału ↗
Przecieranie lustra Wspomnienia (To, czego nie przeczytacie w historii literatury)
Слово Просвіти, №28 за 2017 рік
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Sława nie wszystkich kocha Świat ludzi, których poznałeś w studenckiej młodości, zawęża się. Ale życie nie stoi w miejscu. Otaczają cię już inni ludzie, a ci, których nie ma, niekiedy cichymi głosami odzywają się z pamięci. Nawet po kilku dziesięcioleciach nagle przypominają się jakieś ich przypadkowe słowa, nieważne wydarzenia. Oczywiście, nie ma w tym nic dziwnego, bo czyż nie połowa naszego życia składa się z drobnostek, z pustych czy etykietalnych fraz, z bezsensownych sporów i wszystkiego innego, o czym bywa po prostu niezręcznie wspominać. Nierzadko cały ten spam przesłania decydujące i ważne momenty. I wtedy trzeba przeprowadzać wykopaliska we własnej pamięci. Ale robiąc to, łapiesz się na wahaniu: a może i tam jest coś pouczającego. Każdy pamiętnikarz pragnie przede wszystkim pisać o wydarzeniach, które mają historyczny rezonans i o wybitnych ludziach, którym przypadły role wpływowych postaci w tych wydarzeniach. Jednak wszystko to — to jeszcze nie cała historia i nie cały portret epoki. Nierzadko cały ten drobiazg, który pamiętnikarze odrzucają jako coś zupełnie nieistotnego, podpowie ci właśnie tę ważną szczegółowość, której tak brakuje dla pełni i przekonującości całego obrazu. Nie przypadkiem przecież Prosper Mérimée pisał, że, powiedzmy, za notatki lokaja Karola XII oddałby pamiętniki Karola XII, chociaż w opusach lokaja raczej nie chodziłoby o kwestie strategii i taktyki wojny, o polityczne i państwowe interesy. I jest jeszcze jedna psychologicznie ważna okoliczność: wielkie czy małe, piękne czy śmieszne, brzydkie czy nijakie — wszystko to twoje życie. I cząstka wszystkiego tego została w tobie, chociaż ty tego, może, nawet nie uświadamiasz sobie, bo nadzieja na jutro odwraca twoją uwagę od przeszłości. Niekiedy żyjesz nawet tak, jakby jej nie było i nawet nie było. Jakby właśnie teraz, z zupełnie czystej karty, ty, człowiek, delikatnie mówiąc, dojrzałych lat, rozpoczynasz swoje życie. A potem, jak błysk pioruna, otrzeźwienie z euforii i amnezji — zatrzymaj się i rozejrzyj: za plecami niczego nie anulujesz i nie przekreślisz żadnego człowieka, który stanął na twojej życiowej drodze. I chociaż nie piszesz protokołu czy raportu, pożądane jest jak najmniej zgubić z tego ładunku lat. Oczywiście, nie jeden z moich kolegów z roku wyciągnął dla siebie wniosek, że życie jego ułożyło się zupełnie inaczej, niż planowano i mu się wyobrażało. Przychodząc na świat, myślimy, że wszystko w nim stworzono specjalnie dla naszego dobra, a dlatego też wszystko będzie nam szło jak z płatka. Inaczej przecież po prostu niemożliwe. Inaczej przecież po co świat? I po co my? A z czasem przekonujesz się: są pytania bez odpowiedzi. I te — są z ich rzędu. One refrenem przechodzą przez pokolenia, by pozostawać bez odpowiedzi. Wyznając szczerze, mało pociągało mnie życie wydziałowe — wszystkie te amatorskie występy artystyczne, kółka, inicjatywy komsomolskie, wycieczki i wyjścia kulturalne, tańce w sali leninowskiej (przy gramofonie z płytami), popijawy itp. Byłem niemal wewnętrznym emigrantem. Jedynym wyjątkiem był futbol. Ta pasja jeszcze od dziecięcych lat konkurowała u mnie z czytaniem. Futbol w znacznej mierze sprzyjał statusowi geniuszy w prawie. Już jutro każdy miał uszczęśliwić ludzkość swoim wybitnym dziełem w gatunku powieści, dramatu, scenariusza filmowego. Nikt nie chciał uczyć się pisać notatek — wszyscy marzyli o wielkim i prawdziwym. Nikt nie mógł uwierzyć, że jutro spadnie na nas nie Nagrodą Nobla, a rolą skromnych gazetowych wyrobników. Mnie zaniosło do krytyki całkiem przypadkowo. Już nie pisałem wierszy (Wasyl Symonenko poradził mi wierszy nie pisać — one bardzo przypominały to, co pisali inni), ale długimi nocami w akademiku strugałem nowele, już nawet wyobrażałem sobie moją debiutancką książkę. Jak każdy naiwny neofita, uwierzyłem w to, że ona stanie się, oczywiście, najlepszą. Dobrze, że ona wtedy nie pojawiła się, bo byłaby głęboko „taka sobie”. Na praktyce w gazecie młodzieżowej znęcałem się nad grafomańskimi książkami. Redaktor zaproponował: po co ty proch na próżno wydajesz — lepiej napisz. Napisałem pierwszy raz, drugi, trzeci. Zabrzmiało wyraźnie — dwoje z bohaterów felietonów przychodziło do mnie do redakcji. Nie zapoznawać się, a przynosili polemiczne argumenty — pięści. Ci poeci byli pochodzenia chłopsko-robotniczego, stąd i zachowanie odpowiednie. Ja zaś wtedy uparłem się: będę „odstrzeliwał” grafomanów! Jeszcze raz przypomnę o skutecznym kuszeniu neofitów krytyki szybką sławą. W tym czasie Związek Pisarzy prowadził seminarium nowo nawróconych do krytyki. Przed nami wystąpił Pawło Zahrebelny: jeśli napiszecie pozytywną recenzję na książkę, szczęśliwy będzie czuł się jeden pisarz (a czyż jeszcze jego rodzina), a tysiąc — głęboko nieszczęśliwymi; jeśli zaś negatywną, to nieszczęśliwym będzie tylko autor, a tysiąc jego kolegów — szczęśliwymi. I, oczywiście, zgadzającymi się z wami. Oto i wybierajcie krótką drogę do sławy okołoliterackiego rozlewu... To też dla niektórych z nas stało się twórczym drogowskazem. Coraz częściej myślę: wszystkie moje krytyczne trofea — to marność. Co zmieniło się od tego, że zjechałem jakąś setkę nieudolnych utworów? Zamieszkał duch talentu w ich autorach? To syzyfowa praca. Niech teraz robią ją młodsi. Mają szansę utwierdzić się i wywyższyć na ruinach grafomańskich Kartagin. Oni mają więcej sił i niewykorzystanego zapasu maksymalizmu. Z czasem oni też dojdą do podobnych wniosków. Wszystko na świecie powtarza się. Z nieznacznymi wariacjami. Oczywiście, czysto krytyczne refleksy i refleksje zostały przy mnie i dzisiaj. Jednak uważam za znacznie bardziej pożyteczne dla siebie wydanie prochu i czasu na książkę utalentowanego autora, spopularyzowanie jej. Obecnie tak niefortunnie postawiona jest służba informowania o tym, co dzieje się w świecie książkowym, tak dużo jest fałszywej piaristyki (którą wydają nie po prostu za bieżące recenzowanie, a nawet za krytykę), że samo w sobie bezstronne słowo o nowych wydaniach jest naprawdę ważne. Główne zaś siły pragnę oddać prozie biograficznej. Ale to — dygresja o dzisiejszych twórczych zamiarach. Została jedna pasja. Książki. Ona również towarzyszy mi jeszcze od dziecięcych lat. Wcześnie odkryłem dla siebie zadowolenie i z tego, że bierzesz książkę do rąk i w tobie rodzi się drżące przeczucie podróży w tak dalekie i nieznane, w które bez książki nigdy byś nie trafił. Bez żadnej przesady mogę twierdzić: wszystko najciekawsze i najlepsze w moim życiu — pochodzi od książek. Jeszcze od lat przeduniwersyteckich zacząłem zbierać bibliotekę. Przez moje ręce przeszły tysiące książek. Skupowałem je wszędzie, gdzie bywałem. (Pewnego razu z Toronto przywiozłem ponad dwieście kilogramów książek). Książki wypierają mnie z mieszkania. Czasami, zrozpaczony od zawężenia życiowej przestrzeni, zaczynam kolejne czyszczenie biblioteki. Wszystko przeczytane i do czego nie zamierzam wracać, wędruje do bibliotek ziomków. W nowej książce znany pisarz wspomina wybitnych ludzi, których udało mu się spotkać w życiu, szczegóły różnych wydarzeń. W jego opowieści przeplotły się różne nastroje — od zrozumiałej dla każdego nostalgii za nieodwracalnie dalekim aż do wesołych, pełnych wybuchowej siły komizmu epizodów. Obficie ilustrowana książka przygotowywana jest do druku w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”. Proponujemy czytelnikom „Słowa Proświty” fragment z książki „Przecieranie lustra”.
Wyraźnie czegoś mi brakuje, jeśli przynajmniej dwa-trzy razy w tygodniu nie zrobię sobie wycieczki po księgarniach. A stamtąd wracam z pustymi kieszeniami. No bo jak nie kupić, powiedzmy, zdumiewającej książki filozoficznej „Na schyłku dnia. Historia nocy” A. Rogera Ekircha? Albo „Dziejów zachodniego myślenia” Richarda Tarnasa? Czy też „Stu najwybitniejszych książek, które wstrząsnęły światem” Martina Seymoura-Smitha? Albo „Filozoficznego zoo” Armela Le Bras-Choparta? Albo „Historii czytania” Alberta Manguela? Czy też przetłumaczonej z angielskiego encyklopedii patografii „Szalone oblicza talentu”, poświęconej wzajemnemu wpływowi patologii i talentu? To nabytki tylko z ostatnich miesięcy. Nie mówię już przy tej okazji o nowościach literatury ukraińskiej i zagranicznej, ukrainikach; mija miesiąc czy dwa i książki znów wypierają mnie z mieszkania. I oto już część biblioteki została ewakuowana do pracy, już dodatkowe regały czekają na swoje książki w korytarzu. Nastrój się poprawia — można żyć dalej... Ciebie odwiedza cenne uczucie, że nie jesteś ostatnim człowiekiem na świecie, że i ty coś w nim znaczysz. I jeśli ktoś ci zazdrości i złorzeczy na ciebie, to są i tacy, którzy cenią twoje zdanie, a nawet cię adorują. I to służy ci za grunt pod nogami, za punkty oparcia. I ty, jak ten stary Żyd ze starego dowcipu, mówisz sobie: „Żyć nie dają, ale żyć można”. Cóż poradzisz: ludzka natura jest taka. Oto przykład. Za młodu bardzo lubiłem Romana Iwanyczuka. Pisałem apologetyczne recenzje na każdą jego książkę. Na jego jubileusz wydałem w osobnym wydaniu cały portret literacki. I oto pojawia się jego kolejna powieść. Dzwoni do mnie: „Ty co, do tej pory nie napisałeś o mnie recenzji?!” — pyta niemal oburzony. Ja, będąc z jakiegoś powodu nie w humorze, zirytowałem się: „Papa (tak nazywali go w kręgu przyjaciół), kiedy ty się już nasycisz — napisałem o tobie nie mniej, niż ty napisałeś w ogóle! Może wystarczy — daj mi odpocząć od siebie. Czyż mało ci sławy?!”. Na co odpowiedział: „Mychajle, ty jeszcze nie rozumiesz: sławy nigdy nie bywa za wiele — im więcej jej masz, tym bardziej jej się chce!”. Żądny sławy Iwanyczuk szczerze przyznał: sława to jego twórczy doping, cenne uczucie swojej literackiej pełnowartościowości, wreszcie uczucie swojego twórczego przywództwa w literaturze. Znam wielu, którzy naciągają na siebie maskę świętego arcy-skromnisia, a wewnątrz spala ich okrutny ogień próżności i każdy sukces kolegi to nóż w jego serce. Ale tacy hipokryci nawet pod groźbą kary śmierci nigdy nie przyznają się wam do tego, że mają to w duszy. Ludziom często nie chce się — a jeśli to nie sąd, nikt ich nie zmusza — mówić o sobie prawdy. Jest niemało takich, którzy bezbłędnie opanowali sztukę udawania kogoś takiego, kto będzie skłaniał ku niemu ludzkie serca. Znowuż nieodparcie kuszący zew: nie być kimś, a wydawać się kimś.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
