Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Stylowe metamorfozy Switłany Koronenko S. Koronenko. Wiersze z jesieni. — Kijów: Jarosławiw wał, 2017

Слово Просвіти, №28 за 2017 рік

Jeden z pisarzy (nie będę tu wymieniać jego nazwiska, bo takich jest niemal legion) namiętnie przekonywał mnie: twierdził, że jest mu głęboko obojętne, kto i jak oceni jego utwór i nie ma znaczenia, co tam o nim nabazgrze krytyk. Ja, wówczas jeszcze prozelita cechu krytycznego, niemal już mu uwierzyłem. Aż tu ukazał się drukiem jego zbiór opowiadań, który podarował mi z prośbą o szybką reakcję w formie recenzji. I, nie kłamiąc, napisać wszystko, co myślę. Uważnie go przeczytałem — miejscami zmuszając się do czytania — książeczka była „taka sobie”. Postanowiłem bez dyplomatycznych wykrętów wyłożyć mu to prosto. Jakże potem żałowałem, że nie narzuciłem teoretycznej mgły, nie sypnąłem ratunkowymi eufemizmami i nie poprowadziłem wywodu według modelu: „z jednej strony to…”, „ale z drugiej, widzisz…”, „a ogólnie, pomijając pojedyncze niedociągnięcia, zalety literackie w utworze przeważają i znajdzie on swojego wdzięcznego czytelnika…” To już później stałem się tak wyrobiony i wyedukowany w gorącym, jak odlewnicza lawa, cechu krytycznym. Dobrze już zapamiętałem sentencję Talleyranda: „Język dano człowiekowi nie po to, by przekazywał swoje myśli, a po to, by je ukrywał”. Twarz mojego rozmówcy pokryła się plamami: „Nic ty tutaj nie zrozumiałeś!” — gniewnie wykrzyknął. Zrobiło mi się go żal i pospiesznie powiedziałem: „Możliwe, że i tak”. Byle tylko go uspokoić, bo to, jak zaczął się dusić, a w oczach wystąpiły mu łzy, przestraszyło mnie. Przeklinałem już siebie za naiwną szczerość i w duchu przysięgałem nigdy więcej nie łapać się na taki haczyk. Albo będę się wykręcać w takich sytuacjach od czytania z przymusu, albo będę mamrotać coś takiego, co ni w pięć, ni w dziewięć. Nie zawsze mi to wychodziło, nieraz wpadałem w takie historie, z których nie wiedziałem, jak się wygrzebać. Przez młodzieńczy maksymalizm napisałem niemało ostrych felietonów na temat przeciętnych lub grafomańskich utworów. Z jednej strony była to daremna strata prochu — wszystkie te utwory lepsze po moich satyrycznych salwach nie stawały się. To po pierwsze. Po drugie, wszyscy ci autorzy mieli żony, dzieci, wnuki, a jakiś osobnik oczerniał na całą Ukrainę ich głowę rodziny, przynosząc do domu krzywdę i obrazę. Czy warto było tę niewdzięczną robotę wykonywać? Zła literatura i grafomania zawsze były, są i będą. (Wydaje mi się nawet, że dzisiaj jest ich jeszcze więcej niż w dobie „rozwiniętego socjalizmu”). Nie chcę mieć nic wspólnego z sanitarno-higieniczną rolą krytyki. Wystarczy mi tych błędów młodości. Ale to nie znaczy, że wzywam młodych czy starszych, by nie wchodzili na tę ścieżkę. Każdy musi zrobić to, co uważa za słuszne i konieczne, tak jak każdy, obejrzawszy się nagle za siebie, może wprowadzić sobie jakieś korekty na przyszłość. Ostatecznie każdy za młodu musi wypić nie tylko upajające, pachnące trunki, od których nagle zmienia mu się obraz jakości jego życia. Mimowolnie przychodzi też pić — ze wzdrygnięciem i ciężkim wstrętem — jakąś burdę, od której mąci się w głowie, a kiszki grożą opuszczeniem twojego organizmu. Radzą ci: nie bierz się za to pomyje, bo się zatrujesz, a ty (wydaje ci się, że już wszystkie rozumy zjadłeś) nikogo nie słuchasz, ty czynisz po swojemu. Tak to się układa w życiu, że nie potrzebujemy niczyich rad, bo my przecież, młodzi, jesteśmy najmądrzejsi ze wszystkich. Spróbujcie nas przekonać, że tak nie jest. Może nawet czasem się zgodzimy, ale to tak, na pokaz. W ludzkim życiu na wszystko jest swój czas. Ostatecznie w Piśmie Świętym wszystko to zostało powiedziane dokładniej i wyraźniej. Ale trudno znaleźć człowieka, który od lat młodzieńczych aż do lat podeszłych pozostawałby taki sam i uważałby, że wszystko w swoim życiu czynił prawidłowo i bezbłędnie. Pozwalając sobie na prawo do błędów i rewizji, nie odbierajmy go innym. Tym bardziej w obliczu takiego zagrożenia i nieprzewidywalności, jak życie, którego nijak nie odzwyczaimy się wyobrażać jako bardzo prostego. Ciąg dalszy nastąpi. Ołena O’LIR Nowa książka poetycka Switłany Koronenko zachwyca nie tylko masą obrazów, tym, „o czym” w niej mowa, mówiąc grubiańsko — „mięsem” poezji, ale i poetyką, tym, „jak” jest napisana, zasadami budowy wiersza, przez analogię — jego „szkieletem”. Właściwie zachwyca zmianą stylu. Jeśli wcześniej poetka dawała pierwszeństwo wierszowi białemu (nierymowanemu), uformowanemu w klasycznych metrach, to obecnie jej faworytem jest wiersz rymowany i czuć, że ten nowy dla niej język poetycki niezwykle jej smakuje, a co więcej: w „Wierszach z jesieni” czuć wręcz pragnienie rymu, pragnienie dźwiękowej harmonii — tak silne, że autorka czasem rymuje absolutnie wszystkie wersy w utworze poetyckim (wersolodzy nazywają taki zabieg rymem przeplatanym), a czasem ucieka się do rymu wewnętrznego — i to nie sporadycznego, a stałego: a mianowicie do tej jego odmiany, kiedy parami rymują się półwiersze długich wersów. Apoteozą tego muzycznego bujania jest poezja „Nawrócenie”, gdzie w dystychach, przesyconych pasją i muzyką Chopina, zarymowano na jeden rym zarówno wersy, jak i półwiersze. Co prawda, rymowanie jest tu niedokładne ze względu na złożoność wybranej formy. Oto ostatni dystych: Miasto nad Borystenem — w drzewach prastarych i przejmujących. I katoliczka szalona wierszuje pod dźwięki Chopina… Pewnie ta muzyczność pisma poetyckiego stała się jedną z przyczyn tego, że w ostatnich latach pojawiły się pieśni do słów Switłany Koronenko — autorstwa zarówno kompozytorów-profesjonalistów, jak i amatorów. Stylowe poszukiwania poetki do pewnego stopnia przypominają twórczą ewolucję klasyka literatury argentyńskiej XX wieku Jorge Luisa Borgesa. Za młodu, podczas kilkuletniego pobytu w Europie, przystał był do kółka poetów hiszpańskich, którzy nazywali siebie „ultraistami” i zawzięcie buntowali się przeciwko wszelkim kanonom literackim, a w latach dojrzałych zwrócił się ku klasycznym formom wiersza, w szczególności ku jego królewskiej mości sonetowi. Sonetów Switłana Koronenko, co prawda, nie pisze, jednak jej pociąg do wiersza rymowanego świadczy o dążeniu do odnowienia swojej indywidualnej poetyki nie kosztem rezygnacji z tradycji, a kosztem jej zrozumienia i opanowania. Na zmianę buntownictwu przyszło mistrzostwo, które nie stroni też od uczniostwa. Jak tu nie wspomnieć mądrej wskazówki Eugène’a Delacroix: „Artysta powinien nieustannie studiować technikę swojej sztuki, aby nie myśleć o niej w chwilach twórczości”! Nic dziwnego, że w krytycznych recenzjach poprzednich książek poetyckich Switłany Koronenko daleko nie wszystkie twierdzenia zachowały aktualność do dziś. A jeśli któryś krytyk „trafił w dziesiątkę”, to można tylko uchylić kapelusza przed jego przenikliwością. Przypomnijmy, powiedzmy, co pisał o poetce Wołodymyr Bazylewski w artykule opublikowanym jako przedmowa do piątego zbioru jej wierszy „Nocny lot” (2009): „Wśród znanych poetów swojego pokolenia wyróżnia się równością głosu. Zewnętrznie sprawia to wrażenie spokojnego nurtu. Ale to spokój z intensywnym wewnętrznym ruchem”. Obecnie intensywny wewnętrzny ruch, słusznie zauważony przez krytyka, przekształcił się w ruch zewnętrzny, a w zamian równość głosu stała się pojęciem tymczasowym, właściwie mówiąc — stała się nierównością. W tymże artykule Bazylewski mówił o „wierszu bezrymowym S. Koronenko z jego wyraźną organizacją graficzną” (w naukowej terminologii wersologicznej — wiersz biały, który nie ma rymów, ale ma metrum) i zdiagnozował u poetki „odporność” na rym. Sądzę, że Wołodymyr Ołeksandrowycz, błyskotliwy mistrz tradycyjnego wiersza, po prostu szukał jakiegoś eleganckiego obrazowego wyjaśnienia rezygnacji poetki z rymów. Na szczęście „odporność” okazała się nietrwała i Switłana Koronenko „zachorowała” na rym, „zachorowała” na poważnie, i „choroba” ta jest piękna… Pomylił się, jak się okazało, także Mychajło Słaboszpycki, gdy w posłowiu do „Nocnego lotu” twierdził, że Switłana Koronenko jest „najbardziej prozaiczną” ze wszystkich naszych poetek”, „skąpa w używaniu zewnętrznych atrybutów poetyckości”. Wygląda na to, że nawet dla asów krytycznego pióra nowe stylowe emploi Switłany Koronenko stało się całkowitym zaskoczeniem! Jeśli chodzi o obrazy, które wypełniają zbiór, to szczegółowe opisywanie ich jest sprawą niewdzięczną. Lepiej już przeczytać same wiersze. Powiem tylko, że one, te obrazy, są niezwykle zmysłowe, nierzadko nieoczekiwane, nawet ekstrawaganckie. Czasem wywołują pytanie: dlaczego, na przykład, słowik jest biały (w poezjach „Jak bronię was ja…” i „Och, nie pytaj…”)? Czasem drażnią receptory literackiego smaku poetyzacją całkiem prozaicznych realiów („Nowa Rexona nad światem lśni, jak świata podstawa…”). A czasem uderzają nieomylną trafnością metaforycznego zestawienia: „Na niebie tutaj grzmot dudnił // Słonecznym kotyhoroszkiem”. Poczucie „subtelnych planów” bytu pozwala autorce pewnie czytać szyfr własnego losu i losów innych, — te psychologiczne obrazki zebrane są w „Tasowaniu losów”, niemało ich też w innych rozdziałach zbioru. Chodzi nawet nie tylko o ludzką psychologię, — czego warte zagłębienie się w tajemniczą duszę puszysto-ogoniastych domowych ulubieńców w dyptyku „Kocie”! Oto początek pierwszej poezji cyklu, w której, nawiasem mówiąc, też użyto środka stałego rymu wewnętrznego: To jednak jesień, kocie! Ciemny zimny deszcz Przygotowuje dla was prozaicznie futra gęstego gąszcz. Wasze ogony gruntownie mają w zimę wejść. Wasze ogony — podstawa rasy i czystości. Spojrzenie wasze podniebne świadczy o dobrym smaku, Wy w nadziei na wiosnę i z góry do wszystkich psów Usiedliście na płocie: lenistwo i błogość, Z dołu — nietykalni i z góry was nie dostać. W waszych oczach skośnych myśl jakaś płonie. Paluszki wasze bose, i chce się je ogrzać! Chmura stoi nad miastem, chmury ciężkie skrzydło, Trzeba być realistą i nie błąkać się po wsi. Trzeba u gospodyni być przy nogach, Wygiąć ciepły grzbiet i ominąć śnieg, Lekko ślizgnąć się w drzwi, a potem między poduszki Czy między kuchennych prerii i — do ciepłych garnków. Przypominam sobie, mój świętej pamięci dziadek Iwan Pańkowycz Zaporożczenko, który całe życie przeżył we wsi Persza Mychajliwka na Połtawszczyźnie, zwracał się do każdego z naszych kotów szacunkiem, jak do równego — w wołaczu: „Kocie!”. Więc w tym koronenkowskim „Kocie!” — nie tylko kaprys wyrafinowanej poetyckiej natury, ale i tradycyjna ukraińska etykieta komunikacji z braćmi naszymi mniejszymi. Chętnie włączyłabym ten dyptyk do antologii ukraińskiej liryki animalistycznej, o której na razie pozostaje tylko marzyć, — razem z kocio-psimi poezjami Ihora Kaczurowskiego, Wołodymyra Bazylewskiego, Romana Skyby! Kontrapunktem przechodzi przez „Wiersze z jesieni” motyw poetyckiego słowa: wielobarwne, jak sam byt, to i „słowo takie jak śmiech, słowo takie jak oddech”, i „słowo kramolne i ciemne”, i nawet takie: „Słowo — ty zawsze cudze, // utkane z ciemnego srebra. // Wiedźma ciebie strzeże — // w miejscu tym ciemnym i zgubnym”. Jednak absolutnym ideałem dla Switłany Koronenko jest słowo, które pochodzi od Boga, — właśnie takiego słowa pragnie ona ponad wszystko. I w tym zawiera się samoświadomość poety nie jako twórcy, a jako medium — pośrednika między Boskim Początkiem Wszechświata a ludzkością, — samoświadomość, która trwała od narodzin sztuki poezji i zachwiała się dopiero w XX wieku, zarażonym wirusem ateizmu i egocentryzmu. Więc należy oddać należne Switłanie Koronenko, która zwraca nas twarzą do boskiej istoty poezji: Skibkę słowa czemuś Donieść do ust nie zdołałam. Panie, znowu modlę się! Na wszystko Twoja wola i siła! Na wszystko Twój wszechmocny krzyż, Na wszystko Twoja łaska, Czy położy się Twój biały palec, Czy będzie błąd drukarski, Czy życiodajna ściana Słowa świętego, Czy nieprzebudzona wina I zabity jęk. .............................. Ale jeśli grzmotnie grzmot I niebo zsunie się w ulewach, Wejdę w ognisko rymów I — będę szczęśliwa. To — nie rozrywka czy wściekłość, Nie wystrzępiony niepokój. To po prostu Słowo usłyszeć I — nic więcej („To nie tekst piosenki…”). Osobna, niewymownie bolesna, tematyka zbioru — temat wojny, obecnej, rosyjsko-ukraińskiej. Switłana Koronenko znajduje słowa, aby wyrazić to, co dzieje się z człowiekiem na froncie „o milimetr od śmierci” („W tej niebieskiej wirówce…”), i wezwać ukraińskich mężczyzn do porzucenia wina, aż póki nie wygonią wroga precz z ojczystej ziemi („Męska pieśń”), i uczcić pamięć niezapomnianego Wasyla Slipaka, sięgając do wiecznych obrazów pieśni ludowej („Płynie łódź, wody pełna…”). Kilka słów o szacie graficznej zbioru „Wiersze z jesieni”, w którym wykorzystano prace artysty Ołeksandra Achanowa: na okładce tańczy zapalczywa tancerka, ogarnięta wichrem czerwonopomarańczowej sukni, na wyklejce przelatuje bezskrzydły anioł z twarzą Virginii Woolf, i każdy rozdział poprzedzają winiety z wizerunkiem wyrafinowanie-zmysłowych piękności. I ta wielość kobiecych obrazów odpowiada psychologicznej wielobarwności lirycznej bohaterki książki. Na koniec chcę zastrzec, że ta recenzja może bardzo szybko zestarzeć się, ponieważ zdolność Switłany Koronenko do stylowych przeobrażeń obiecuje w przyszłości nam, czytelnikom i krytykom, jeszcze niemało niespodzianek… Są poeci, wierni swojemu stylowi przez całą twórczą drogę. I są poeci, skłonni do stylowych przekształceń. Próżno spierać się, jaki sposób poetyckiego bytu jest absolutem, — tak samo, jak próżno spierać się, kto lepszy — klasycyści czy romantycy, neoklasycy czy symboliści.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn