Strona · s. 15strona oryginału ↗
Smutek i radość Mykołaji Bożuk
Слово Просвіти, №28 за 2017 рік
Switłana BRESŁAWSKA, Iwano-Frankiwsk Jej spuścizna literacka jest niewielka: ponad sto znanych do dziś wierszy, jedna krótka proza, sztuka (napisana we współautorstwie z Ahafią Bojczuk), kilka scenariuszy na potrzeby szkolne oraz artykuły wydrukowane w czasopismach fachowych. W ciągu życia ukazał się tylko jeden tomik poetki, zatytułowany „Poezje”, do którego weszło 55 utworów i który został wydany w Użhorodzie w 1930 roku. Część utworów odtworzono po śmierci autorki. Cała spuścizna rękopiśmienna zaginęła podczas wojny. Dopiero w 2008 roku w użhorodzkim wydawnictwie „Hrazda” ujrzała światło dzienne książka „Mykołaja Bożuk. Zabiorę ten żar w pieśń”, z okazji 101. rocznicy urodzin poetki, poświęcona 70. rocznicy proklamowania państwowości Ukrainy Karpackiej oraz 20-leciu odnowienia „Płastu” na Ukrainie. Zbyt krótkie było jej życie, nie do końca zrealizowany talent. Lecz być może w pamięci czytelników zapisze się nie tyle poezja, co wspaniałe przykłady spuścizny epistolarnej poetki, skrawki szczerych uczuć do bohatera lirycznego — ks. Jurija Stanyncia, uczuć nieodwzajemnionych, a przez to, w swej istocie, tragicznych. Uwiecznione na pożółkłych kartkach, pozostałyby w zapomnieniu, gdyby nie sztuka „Kola” znanego zakarpackiego pisarza i dramaturga Ołeksandra Hawrosza, zamieszczona w zbiorze „Siedem sztuk o miłości do Ojczyzny” (wyd. Ołeksandry Harkuszy, Użhorod, 2016)* i zadeklarowana jako etiuda. Właśnie na tej sztuce skoncentrujemy uwagę, i to nie tylko po to, by ukazać ukraińskiemu czytelnikowi piękno i tragedię uczuć utalentowanej kobiety, ale także dlatego, że sztuka jest oryginalna i warta osobnej uwagi. Zatem niewielki objętościowo, przeważnie bezfabularny utwór o charakterze nastrojowym, w którym autor przedstawia konkretny obraz, utrwala moment wyrwany z życia, odtwarza stan wewnętrzny człowieka, nierzadko na tle współbrzmiącego pejzażu, niewielka jednoaktowa sztuka, której wydarzenia mają charakter dramatyczny. Właśnie taka jest definicja etiudy literackiej i teatralnej. Zwróciliśmy się do Wikipedii, aby po przeczytaniu sztuki „Kola” Ołeksandra Haw- Vita DZYMA, Olha BIŁOKIŃ, Zdjęcia Jurija KARDASZA, Szewczenkowski Rezerwat Narodowy, Kaniów Przyjemnie zaskoczona była Marija Biłyk, wnuczka Wołodymyra Chomy, autora lwowskiego wieńca ku czci Tarasa Szewczenki z 1964 roku, jubileuszowego, widząc w muzeum na Tarasowej Górze w Kaniowie wieniec laurowy z mosiądzu, umieszczony podczas odnawiania ekspozycji. Przecież po przeprowadzeniu prac remontowo-konserwatorskich i gruntownych zmianach, dokonanych w 2010 roku, wielu znaczących przedmiotów zwiedzający w ekspozycji nie znaleźli. Obecnie wieniec ponownie znajduje się w sali pamiątkowej. Marija przypomniała historię tego eksponatu, stworzonego przez jej dziadka na propozycję ukraińskiego pisarza Ołesia Łupija, przekazaną przez jego brata Hryhorija Łupija, z którym Wołodymyr Choma pracował w jednym ze lwowskich przedsiębiorstw. Do odpowiedzialnej pracy roszcza nie powstawały pytania dotyczące formy i metod przekazu przez autora głównej myśli. „Etiuda na dwoje według pożółkłych listów”, napisana na podstawie wspomnień Jurija Stanyncia i listów Mykołaji Bożuk. Na tym można by poprzestać. Chyba jeszcze doprecyzować: 1) akcja rozgrywa się w okresie międzywojennym; 2) J. Stanyneć — przyszły ksiądz i pisarz, M. Bożuk — przyszła nauczycielka i poetka. Tego byłoby dość, gdyby nie bezdenna przepaść uczuć w tych pożółkłych listach. Jakoś tak układa się w życiu, że prawdziwa miłość rzadko bywa odwzajemniona, a jeśli nawet jest odwzajemniona, to katastrofalnie krótkotrwała. Okoliczności, otoczenie, merkantylne rozważania, odległości, czas — wszystko to niszczy uczucie, sprowadza na poziom codzienny, gdzie nie jest ani gorąco, ani zimno, gdzie jest nudno i komfortowo, ale bez namiętności, bo namiętność to całkowity dyskomfort. Jej listy i jego dzienniki. Nie łączą się, a jakby idą równolegle, brzmią na dwa głosy, wywołując czasem dysonans. Jej głos na granicy bólu. On jakby stoi z boku, obserwując, zaprzeczając sobie i jej. „Najdroższy mój!.. Kwiecie mój!.. Drogieńki… Drogocenny… Jedyne, ukochane moje Serduszko!..” — tylko tak zwraca się Ona, nie tłumiąc uczuć. „Nie! Nie! Nie! Ja nie mogłem, nijak nie mogłem…” — słyszymy w odpowiedzi. Etiuda została wystawiona w formie dialogu: Ona czyta swoje listy, On — zapiski z dziennika. Żadne działania nie mają miejsca — odbywa się rozmowa dwojga młodych ludzi, aktorzy rzadko poruszają się po scenie: to ona przylegnie na ławkę, to on zapali świecę. Nasz bohater sucho, jak przystało pisać w dzienniku, opowiada o znajomości z Wasyliną (Mykołają, Kolą), opisuje jej wygląd, blask jej kasztanowych oczu, który „odkrył mimochodem <…> tajemnicę dziewczęcej duszy” [s. 104]. Ta dusza była skrzydlata, pełna różnych myśli i sprzecznych uczuć. „Zajęliście całkowicie moje serce. Gdybym miała skrzydła, to poleciałabym do Was, upadłabym do Waszych nóg, całowała je, a potem objęła i przytuliła do piersi, do swojego rozpalonego miłością serca…” [s. 109]. Ona cieszy się każdą chwilą, kiedy może widzieć go w cerkwi, szczerze prosi o odpowiedź na swoje nadzieje, pragnie wzajemności. On milczy, nie odpowiada na listy, a w zapiskach dziennikowych analizuje styl jej pisania, który przelewa się „z prozy w poezję. Już sam charakter pisma zaświadczał, że to pisała ręka artysty” [s. 110]. On nawet proponuje jej „wylać swoje myśli w formę wiersza”, nazywa zakarpacką Łesią Ukrainką. Swoje milczenie usprawiedliwia surową dyscypliną, która panowała w seminarium, kontrolą korespondencji seminarzystów. Czyżby tylko to było przyczyną? Trudno powiedzieć, wszak mamy dziennik i nie wiemy, co też było napisane w odpowiedzi na jej epistolarne wyznania. Ona pragnie spotkań, nawet przypadkowych, pragnie szczerej, emocjonalnej komunikacji w listach. On przyczyną długiego milczenia nazywa brak czasu, pracę, egzaminy; okazuje obojętność, wyrzucając jej nadmierną obecność; nie zatrzymuje się, spotkawszy na ulicy, odmawia przyjazdu do niej do Byczkowa. Ona pisze wiersze i wysoko ceni jego literackie rady, uważa go za „człowieka, który zna się na tym i sam pisze” [s. 115]. Los Mykołaji jest niezwykle tragiczny. Decydujący, silny charakter pchał ją dalej i dalej — uczyć się, poznawać, zdobywać. „Dowiedziawszy się, że ojciec nie chce jej posłać do nauki po szkole podstawowej, ona jako dziecko sama wzięła od starszej siostry siermięgę, torbę z książkami i ukradkiem pobiegła na pociąg do Jasinia, gdzie w szkole miejskiej uczył się jej brat Iwan. Staremu Mykole Bożukowi przyszło pogodzić się z tym i płacić za naukę obojga dzieci, choć nie było to łatwe” [s. 111—112]. Dalej było nauczycielskie seminarium żeńskie. „Już pracując jako nauczycielka, spłacała długi ojca, który przedwcześnie zmarł. Procenty były takie, że nauczycielskiej pensji czasem nie wystarczało nawet na przeżycie” [s. 113]. Los wyznaczył jej tylko 31 lat życia. Zgasła na suchoty w styczniu 1938 roku na rodzinnej Huculszczyźnie. Do samej śmierci Kola widziała w Juriju człowieka, w którym można znaleźć „coś duchowo-pięknego, coś nieocenionego i niewyczerpanego” [s. 115]. Wspominając ją już po śmierci, niby żałuje, ale te żale brzmią tak egoistycznie-obłudnie: „… te rozmarzone płomienne oczy i mnie kiedyś świeciły. Te usteczka malinowymi wargami i mnie słowikiem świergotały o miłości. To porywcze serce, tęskniąc za
To imię na małej ojczyźnie nie wszystkim jest znane, a na Ukrainie zupełnie nieznane. Mykołaja Bożuk. Poetka Zakarpacia okresu międzywojennego, aktywistka „Proświty”, członkini „Płastu” na Zakarpaciu. Nauczycielowała w rodzinnym Wielkim Byczkowie. W tym roku minęło 110-lecie od dnia jej urodzin, w przyszłym roku — inna data: 80 lat od dnia śmierci.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
