Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«POWIEŚĆ HISTORYCZNA TO KATORGA, I NIE ZAWSZE SŁODKA» (Wołodymyr Małyk)

Слово Просвіти, №29 за 2011 рік

Anatolij SZPYTAL Bierzesz do ręki czyjś dziennik, niechby już nawet wydany, a przypominasz sobie dawne powiedzenie: „Czytanie cudzych dzienników to Everest podłości”. Ale przychodzą na myśl słowa mądrego Francuza A. Maurois, który twierdził, że nawet intymne dzienniki pisze się z nadzieją w 99%, że ktoś je kiedyś przeczyta. Znajdujemy podobne słowa w dziennikach W. Małyka z 1977 roku: „Piszę to i myślę: komu będzie się chciało czytać te suche, prozaiczne zapiski? I sam sobie odpowiadam: a może te prawdziwe, szczere, bezpośrednie notatki o życiu są ciekawsze od wielomównych wywodów mędrców, którzy w swoich osobistych dziennikach piszą »dla historii«? Ja dla historii nie piszę, ja piszę dla siebie…”. Swój dziennik rozpoczął nasz znany prozaik 11 stycznia 1958 roku, prowadził go czasami nieregularnie, ale wyłania się on jako ciekawy dokument epoki, a ponieważ prowadził go pisarz, szczególnie interesujące stają się utrwalone fakty z życia literackiego i społecznego. On sam żył w społeczeństwie kłamstwa, w pewnym stopniu był częścią tego społeczeństwa, ale miał o wszystkim własne zdanie, które często rozmijało się z „linią generalną”. W tym właśnie tkwiła tragedia wielu twórczych osobowości, gdyż trzeba było deptać „po gardle własnej pieśni”, lecz w sytuacji rozdwojenia on mimo wszystko stara się nie zatracić siebie, aby nie wyślizgnęła się spod nóg życiowa podpora. Ale jak oni to wszystko rozumieli! Oto urywek z dziennika z 1980 roku o utworach poświęconych ostatniej wojnie: „Ależ… Prawdy pisać jeszcze nie czas. Jeszcze do dziś niewidocznie ciąży nad naszym społeczeństwem kult Stalina. Jeszcze nie odtajniono dokumentów… Wszystko napisane to tylko półprawda. To nie wina pisarzy. Większość z nich to uczciwi ludzie. Lecz z wielu powodów powiedzieć całej prawdy nie mogli i nie mogą”. Czytając dzienniki, już niby dobrze znasz tego człowieka i ze strachem myślisz: „Jakże przeraziłby się ten człowiek, który jako student-ochotnik poszedł walczyć, bronił Kijowa i Charkowa, był trzy lata na robotach przymusowych w Niemczech, gdyby usłyszał z ust lidera sąsiedniego państwa, że wojnę oni (Rosja) wygraliby i bez Ukrainy. I pisze się to w dniach, kiedy, jak powiedział jeden z deputowanych PR, »trzeba świętować 22 czerwca 1941 roku«!”. W ogóle wiele zapisów nie pozostaje zwykłą rejestracją „tamtego czasu”, a jawi się po prostu jako aktualne również dla czasu dzisiejszego. Notatka z 1 października 1991 r.: „Połtawski podziemny komitet obwodowy KPU wysłał ludzi w rejony, aby agitowali głosować przeciwko niepodległości”. To było wtedy, a teraz, kto widział ostatni zjazd: wszystko w czerwonych sztandarach, niby we krwi, przelanej przez tę „kierowniczą i przewodnią”… A gdyby zaczęli zjazd od wyjazdu do Bykowni, uklękli i odpokutowali — może ktoś by uwierzył „obrońcom pracujących”, a teraz czym to jest — KPU? Podgrywka u oligarchów PR, jak tam u „Młodego Orła” półnagie dziewczynki. Ależ ci „jurodiwi deputaci” (P. Zahrebelny) z KPU — wcale nie są golusieńcy, „opakowani” są solidnie!.. A myślało się wtedy W. Małykowi, że przyjdą ukraińscy komuniści, a nie „sześćki” Ziuganowa. Kiedy „odeszli” partyjnego lidera, pisarz odnotował: „Wreszcie odszedł Szczerbycki, jeden z autorów okresu zastoju, dusiciel ukraińskiego języka i kultury. Zastąpił go! Jak Pan pisał, nawet »Sołżenicyn nie mógł pozbyć się imperialnych ambicji«. A oto co do Rosjan: »Co za ludzie, co za naród! Wielkomocarstwowość aż bucha z każdego. Ignorancja całkowita, a uczyć się nie chcą. Pięść — oto najwartościowszy instrument«. Jeszcze: »Rosjanie degradują, dziczeją, wyradzają się, Ukraińcy już prawie wyrodzili się — elita zginęła, została hołota. Nawet fizycznie. A moralnie — to jakiś odpad! Bieda!«. Cóż, okrutnie, ponuro, a w wielu sprawach sprawiedliwie. I jeszcze niepokoił W. Małyka niski poziom intelektualny naszej elity, nie tyle powierzchowność wiedzy, co czasami jej całkowity brak. Jeśli za »elitę« uważać deputowanego Rady Najwyższej, to niedawno młody komunista zademonstrował całkowitą ignorancję, twierdząc, że Państwowa żółto-niebieska flaga to banderowska. Nawet nie czytał prac naukowców z KPU, którzy nazywali ją petlurowską, a S. Bandera miał czarno-czerwony sztandar… Swoją drogą, czy wie ten niedouk, że obecnie nad FR powiewa flaga ROA generała A. Własowa? Ten oto trójkolor! Odejdźmy od spraw bolących wtedy autora dziennika i aktualnych obecnie. Mimo wszystko W. Małyk to przede wszystkim pisarz, autor powieści historycznych. Wymieńmy tylko niektóre: »Poseł Urus-Szejtana« (1968), »Firman sułtana« (1969), »Czarny jeździec« (1976), »Jedwabny sznurek« (1977), »Kniaź Kij« (1982), »Czerwone tarcze« (1985), »Płonie świeca« (1991), »Droga czumacka« (1993). I od razu zaznaczmy, że powieść o Kiju nie była pisana jako okolicznościowa (na datę — A. Sz.), nad nią autor pracował 10 lat jeszcze przed ukazem o obchodach 1500-lecia założenia Kijowa. A data ta zatwierdzana była w »bitwach o znaczeniu nielokalnym«. Świat ukraińskiej diaspory (i nie tylko on!) planował w 1983 roku wspomnieć Hołodomor 1933 roku, więc trzeba było jakoś »przebić« tę datę. I wyznaczono rok 482 — jeszcze w 1978 roku, choć potem występowali w prasie moskwianie, że to za wcześnie — trzeba gdzieś rok 640. Dla nich zmniejszenie czasu założenia to sprawa honoru, wszak rok, kiedy Jurij Dołgoruki (perejasławski kniaź! — A. Sz.) zabił bojarzyna Kuczkę i zajął wioskę Moskwa na bagnach, jest wyraźnie zapisany — 1147. A tutaj chociaż zbić półtora wieku! Nie wyszło… A pierwszy zapis autora w dzienniku o założeniu Kijowa — 1967 rok. W ogóle praca nad tekstem historycznego powieściopisarza — to tytuł tego materiału. Nie trzeba się dziwić, że prawie nie ma młodych prozaików, dla których proza historyczna byłaby wiodąca. Ależ jaka potrzebna jest praca archiwalna, jaka znajomość źródeł pierwotnych, etnografii itd. Z. Tułub, kończąc swoje epickie »Ludojady«, zapisała w dzienniku, że wykorzystano 9300 (!!! — A. Sz.) źródeł w siedmiu językach. A proza historyczna jest bardzo potrzebna, wszak wkrótce naszą historię ręką D. Tabacznyka pisać będzie Kreml i powtórzy się sytuacja lat 70.: historycy wtedy pisali o historii KPU-KPZR oraz pięciolatkach. Mnie osobiście poraziła praca doktorska z historii »Rola organizacji partyjnych obwodu połtawskiego w wypełnianiu zadań siódmej pięciolatki«. I ten »naukowiec« wiedział dokładnie, że żadna pięciolatka wykonana nie została… Szczególnie interesującym dla historii literatury jest czas neostalinizmu — Lata 70. Przypomnijmy, że w 1968 roku ukazały się utwory, z których można być dumnym nawet dzisiaj: „Sobór” Olesia Honczara, „Cudo” P. Zahrebelnego i „Malwy” R. Iwanyczuka. Wtedy też dał się poznać jako pisarz ogólnoukraińskiej skali W. Małyk powieścią „Poseł Urus-Szajtana”. Ale później przyszedł partyjny prokurator Kremla W. Szczerbycki oraz ideolog Wal. Małanczuk i, na nieszczęście, wyszedł „Miecz Areja” I. Biłyka. Pojawiła się partyjna uchwała — usunąć ze wszystkich wydawnictw utwory o tematyce historycznej. I oto w Łubniach na Połtawszczyźnie rozmowa pisarzy: „Dziwi mnie, że niektórzy pisarze wychwalają kozaczyznę, zaporożców. Przecież zaporożcy to rabusie, bandyci. Sirko to faszysta!”. I na zebraniu Związku Pisarzy: „Mętnym potokiem płynęła literatura historyczna!”. W. Małyk był w epicentrum tych wydarzeń, jego utwory w „zamkniętych” recenzjach niszczyli nie tylko koledzy pokroju B. Czałego, ale i doktor filozofii z Instytutu Marksizmu-Leninizmu L. Nahorna. Oto jak się pracowało: „Powieść idzie ciężko. Jeszcze nie znalazłem tej sprężyny, która ma poruszać fabułę”. Później: „Zaczęli mnie szczuć. I kto wie, z której strony czekać kłopotów. Nastrój fatalny. Przyszłość — ciemna i niepewna”. Dlatego też pojawiają się myśli: „Może rzucić wszystko do diabła i „skrobać” powiastkę o szkole albo o klasie robotniczej?”. A z wydawnictw rady: „Na razie piszcie coś na współczesny temat. Albo o wojnie… Historię później”. Zatem: „Przepadła praca wielu lat… Pisarz stał się, w istocie, pariasem, wyrzutkiem. Partyjni kierownicy, jak to nie dziwne, zaczęli patrzeć na pisarzy jak na potencjalnych wrogów reżimu. Taka była sytuacja literacka, o której właśnie wtedy Hryhir Tiutiunnyk napisał: „Literaturze, jak i jabłonce — pogoda potrzebna”. A wtedy przecież przymrozki były… Oskarżony w „Robitnyczej hazecie” (1973), że „nie pokazał rozwarstwienia klasowego na Siczy”, W. Małyk też trafił na listy „niepewnych”. I kiedy pozwolono wydawać po jednym utworze historycznym rocznie (na całą Ukrainę! — A. Sz.) kolejka doszła i do niego w 1976 roku. I to przy tym, że Instytut Historii AN Ukrainy (K. Steciuk) dał całkowicie pozytywną recenzję. Ależ jaki stan duszy u autora: „Ja już nikomu i niczemu nie wierzę. W istocie, pisarz — to człowiek poza prawem. Z nim wydawcy mogą robić wszystko, co chcą”. Tutaj trzeba wnieść korekty, bo zapomina autor, że nad wydawcami byli straszni trzygłowi partyjni Cerberzy, a byli wśród wydawców uczciwi i porządni ludzie, którzy kochali literaturę i czasami stawiali na szali swoją pracę, wydając „coś nie tego…”. Za to wtedy wznawiano już obytą „klasykę” prozy historycznej. I jaka

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn