KRYMSKIE GRY „KOZACZKÓW”
DAJ BOŻE PANU IWANOWI!..
Tłumaczenie maszynowe
Niedawno ukazała się książka znanego działacza społecznego, politycznego i kulturalnego, akademika Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NANU Mykoły ŻULINSKIEGO „Naród. Kultura. Literatura”, przypadająca na jego 70-lecie. Jest to zbiór prac, które określają społeczny i naukowy światopogląd Żulinskiego w ostatnich latach. Był kategorycznie przeciwny temu, by książka zaczynała się od jakiejś pochwalnej przedmowy. Kiedy wyszła, okazało się, że wiele tematów jest zbieżnych z obecną sytuacją w Ukrainie, pozostaje w jednym kontekście i wymaga komentarzy. Pisanie recenzji tej książki byłoby zbyt proste. Znacznie ciekawsza jest natomiast możliwość porozmawiania z Mykołą Hrihorowyczem o problemach, które dziś niepokoją naród ukraiński, przynajmniej tę jego część, jaką jest inteligencja. Książka ma wymowny podtytuł: „Narodowo-kulturowe mity i ideowo-estetyczne poszukiwania literatury ukraińskiej”. Autor przedstawił głęboką analizę realiów naszego społeczeństwa, perspektyw jego narodowego samookreślenia, opartą na własnym doświadczeniu życiowym, ujawnił ideowo-estetyczne poszukiwania literatury ukraińskiej. Książka składa się z trzech rozdziałów: „Epizody narodowe”, „Europejskie przeżycie Ukrainy”, „Pisarstwo”. Są to właśnie te trzy sfery, które w największym stopniu zajmują myśliciela i określają wektory jego światopoglądu. Ogólnie zaś w nowej książce Mykoły Żulinskiego dominuje idea antropocentryzmu. Człowiek, osobowość, jednostka znajdują się w centrum jego uwagi. Wokół poszukiwania i odnajdywania ich istoty, określania ich roli i przeznaczenia w życiu toczy się rozmowa doktor nauk filologicznych, pisarki Oksany SŁIPUSZKO z Mykołą ŻULINSKIM.
— Mykoło Hrihorowyczu, wróćmy do dialogu „Zamiast przedmowy”, a mianowicie do niezwykle aktualnego, powiedziałabym, wiecznego problemu „artysta i władza”. Stwierdza Pan: „Władza nęci, oczarowuje, wciąga człowieka w wir walki, najpierw o jej zdobycie, a wkrótce — i w wir walki o utrzymanie tej władzy. Władza ma właściwość zwabiać artystów jak światło motyle, a ci są gotowi krążyć wokół tego oślepiającego aureolu, którym otacza ich fantazja silnych tego świata. Szczególnie wtedy, gdy władza przybiera togę demokracji, gdy w osobie jednego możnowładcy skupiają się narodowe nadzieje na równość, wolność i braterstwo”. Odnosząc się do tych słów, chciałabym zapytać: jak ocenia Pan dzisiejszy dylemat „artysta i władza” i jakie miejsce widzi Pan w tej sytuacji? — Wydaje mi się, że współczesna władza ukraińska nie zwraca uwagi na kulturę, literaturę i sztukę, a także nasza elita humanistyczna, ukraińska inteligencja, dawno już nie oczekuje od władzy zrozumienia, jakiegoś realnego wsparcia. Szczególnie przykro mi, że elita narodowa przeżywa wielkie rozczarowania działalnością prezydencką Wiktora Juszczenki, który wyraźnie deklarował priorytety humanitarne w swojej polityce, ale zrobił niewiele. I przede wszystkim dlatego, że władza wykonawcza nie znajdowała się w jego rękach. Kierowałem Narodową Radą ds. Kultury i Duchowości przy Prezydencie Juszczence, przygotowywaliśmy odpowiednie dekrety Prezydenta Ukrainy, które Wiktor Juszczenko podpisywał bez szczególnych zastrzeżeń, ale żaden dekret Prezydenta Ukrainy nie został wykonany w pełnym zakresie, nawet w połowie, w jednej trzeciej. I wszystkie te dekrety, polecenia Prezydenta Juszczenki poszły w niepamięć. Jakby ich nie było. Obecna władza, obecna Administracja Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza, nawet nie wspomina o tych dekretach. Może Pani sobie wyobrazić mój nastrój, moje rozczarowania i moją, oczywiście, niechęć do uczestniczenia w jakiejkolwiek współpracy z obecną władzą. Po co te rytualne tańce, skoro gra toczy się według innego scenariusza? Dla obecnej władzy decydujące jest osiągnięcie jak najpełniejszej władzy, która, jej zdaniem, pozwoli skoncentrować wysiłki na reformowaniu gospodarki w celu osiągnięcia wyższych standardów życia społecznego. Tego pragnie także przeważająca większość elektoratu. Obecni władcy Ukrainy — od Prezydenta po rządzącą partię — Partię Regionów — dobrze wiedzą, że większość społeczeństwa ukraińskiego jest gotowa wyrzec się, jak wyraził się Mikołaj Bierdiajew, „wolności ducha w imię chleba”, dlatego nie ma potrzeby podsycać jej mózgu intelektualnego ani potencjału duchowego narodu. Można mi zarzucić, powiedzmy, przywołać Fryderyka Nietzschego, który uważał słabość za zło, a za dobro — „wszystko, co pomnaża w człowieku poczucie siły, pragnienie władzy i w końcu samą siłę”. Ale ci, którzy są przepełnieni po brzegi „pragnieniem władzy”, władzy jak największej, wszechogarniającej, powinni widzieć i rozumieć, że odcięcie narodu na Ukrainie od władzy i odwrotnie jest katastrofalne, władza w oczach społeczeństwa jest amoralna, ponieważ jest zarażona nieposkromionym pędem do wzbogacenia się, a ludzi oburza bezkarność nadużyć władzy. Kontroli społecznej nad działaniami aparatu państwowego nie ma, a jeśli są jakiekolwiek próby otrzeźwienia protestem, sygnałem, oświadczeniem, skargą wobec działań władzy, to natrafiają one na sprzedajność sądów i urzędniczości w ogóle.
Tłumaczenie maszynowe
Priorytety kijowskiej „Proświty”
14 Ciąg dalszy na stronach 2—3
NIEPODLEGŁA UKRAINA WRESZCIE
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Początek na str. 1. A dlaczego by nam, powiedzmy, nie spojrzeć na problem „artysta i władza” z pozycji obywatelskiej odpowiedzialności artysty, który swoim wysokim powołaniem wyraziciela ludowych myśli i narodu, wybaczcie za wysoki styl, duchowego lidera narodu, zobowiązany jest mówić prawdę i nie mościć się jak najwygodniej u podnóża tronu. To już problem moralny. W ogóle intelektualna elita narodu, narodowa inteligencja jest „skazana” na przebywanie w opozycji do władzy — sprawowanie kontroli nad jej działaniami, ostrzeganie, wymaganie, protestowanie… I nie ma co tym moralnym autorytetom narodu czekać na słowa wdzięczności od ludu, któremu służą, tym bardziej — od władzy. Klasyczne wyjaśnienie losu tego, kto pragnie „świętą prawdę obwieścić!” — to szewczenkowski „Prorok”. Wypalał posłany przez Pana na ziemię prorok „ogniem niewidzialnym” „zamarznięte dusze” swoich ludzi, a oni „zohydzili się” i tego proroka „na rynkach kamieniami zbili”. — Mykoło Hryhorowyczu, zwróćmy się do innego tematu. W rozdziale „Narodowe epizody” Pańska decydująca teza — formowanie narodowej niepodległości. Tutaj rozwija Pan ciekawą myśl o tym, że dla narodu ukraińskiego wiara prawosławna w pewnych okresach historii narodowej stawała się siłą polityczną, skierowaną na utwierdzenie niepodległości, narodowej jedności. To rzeczywiście tak. Przypomnijmy czasy państwa kijoworuskiego. W 1051 roku wielki książę kijowski Jarosław Mądry mianował metropolitą Rusina Hilariona, nie pytając o pozwolenie i nie biorąc błogosławieństwa u patriarchy bizantyjskiego. Tym samym została ogłoszona idea o tym, że niepodległość cerkwi — to niepodległość państwa. W jaki sposób, Pana zdaniem, ten czynnik wpływał na ideę niepodległości Ukrainy w nowych czasach? — Historyczny i duchowy rozwój narodu ukraińskiego odbywał się w taki sposób, że właśnie wiara prawosławna stała się swoistą ideologiczną podstawą, na której wraz z tradycją kulturową i duchową tworzyła się idea narodowa. W istocie formowała się duchowa niepodległość jako gwarant zachowania ukraińskiej tożsamości. Wiara prawosławna była ideologią jedności, duchowym ośrodkiem narodu, uosobieniem centralności. Dlatego problem jedności ukraińskiego prawosławia, utworzenia Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej należy rozpatrywać w kontekście formowania tożsamości narodowej, a zatem formowania współczesnego ukraińskiego narodu politycznego. Wszyscy politycy — lewicowcy, centryści, prawicowcy — proponują swoje modele osiągnięcia jedności i konsolidacji społeczeństwa ukraińskiego, wszyscy pragną wytworzyć z tego społeczeństwa całościowy demokratyczny, polityczny, a powiedziałbym, przede wszystkim kulturowy organizm. Ale oczywistym jest to, że bez harmonizacji stosunków międzywyznaniowych oraz państwowo-cerkiewnych nie ma co liczyć na jedność i konsolidację społeczeństwa ukraińskiego. Można mi też zaprzeczyć, mówiąc, że jesteśmy krajem wielowyznaniowym, powinniśmy utwierdzać wolność religijną oraz pluralizm wyznaniowy, rozwijać dialog ekumeniczny i międzywyznaniowy. Na Ukrainie funkcjonuje ponad sto cerkwi i kierunków religijnych, a Pan tutaj mówi o zjednoczeniu w jednej cerkwi wszystkich gałęzi ukraińskiego prawosławia. Czy nie jest bardziej realne i aktualne pracować nad duchowym jednoczeniem wszystkich wyznań Ukrainy? Zgadzam się, dla naszego kraju niezwykle ważna jest duchowa jedność i należy ją nieustannie tworzyć, pielęgnować — utwierdzać tolerancję między wierzącymi, wzywać ich do jedności i duchowej konsolidacji. Ale oprócz tego trzeba dbać także o rozwijanie dialogu między cerkwiami prawosławnymi na Ukrainie w nadziei na utworzenie Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej. Zarówno kulturowo-informacyjna przestrzeń Ukrainy, jak i religijna wymagają harmonizacji i modernizacji. Jeśli wyraźniej, ona, ta duchowa przestrzeń, musi być ukraińska, narodowa, bez aktywnej ideologicznej i politycznej obecności innych państw. Lecz tego nie osiągniemy, jeśli nadal cerkwie i organizacje religijne będą wciągane w procesy polityczne. Oto, powiedzmy, w tym roku Ukraina i, rzecz jasna, wszystkie cerkwie prawosławne będą obchodzić 450-lecie powstania Ewangelii Peresopnickiej. Rok 2001 Rada Najwyższa Ukrainy ogłosiła Rokiem Ukraińskiej Pierwszej Księgi. Zdjęcie Olesia Dmytrenki
Ta unikalna księga, napisana staroukraińskim językiem literackim, na której składają uroczystą przysięgę prezydenci Ukrainy, jest już symbolem ukraińskiej państwowości i, chciałoby się mieć nadzieję, może stać się symbolem ukraińskiej jedności prawosławnej. Dlaczego nasze wyznania prawosławne nie miałyby wykorzystać tego doniosłego wydarzenia w duchowej historii Ukrainy i nie podjąć dialogu w celu głębszego uświadomienia sobie narodowej odrębności ukraińskiego prawosławia oraz roli ukraińskiego kościoła prawosławnego w kształtowaniu tożsamości narodowej? Przecież tożsamość jest dziś uważana, obok bezpieczeństwa, za jedną z najważniejszych — fundamentalnych — wartości, na podstawie których powinna kształtować się nowa, nowoczesna system orientacji wartościowych człowieka i społeczeństwa. Dlatego obecnie aktualnym i niezwykle ważnym dla Ukrainy jest kształtowanie nowego systemu wartości — nowej ideologii, która tworzyłaby nowe struktury świadomości, nową mentalność. Potrzebujemy świadomości ukrainocentrycznej, określonej w swoich priorytetach na podstawie narodowych i ogólnoludzkich orientacji wartościowych, dzięki którym można byłoby osiągnąć solidarność społeczną, tolerancyjny stosunek wierzących do siebie nawzajem, do zapytań i potrzeb mniejszości narodowych, jedność duchową i konsolidację ukraińskiego społeczeństwa. Przy tym warto pamiętać, że rozwiązywanie wszystkich trudnych kwestii należy przeprowadzać ostrożnie, cierpliwie i systemowo, unikając jakichkolwiek konfliktów. Przecież kwestie wiary w historii Ukrainy nie raz stawały się powodem zbrojnych starć. — Tutaj najbardziej wyrazistym jest przykład wojny narodowowyzwoleńczej pod wodzą Bohdana Chmielnickiego w latach 1648–1654. Wtedy w krwawą konfrontację zostali wciągnięci nie tylko dwa narody — ukraiński i polski, ale walczyli między sobą także Ukraińcy, którzy podzielili się w przekonaniach religijnych między prawosławiem a uniatyzmem. A czy może Pan podać jakieś przykłady z najnowszej historii Ukrainy? — Należy się teraz tylko cieszyć, że Ukraina nie została wciągnięta w krwawe konflikty na terytorium byłego ZSRR. Już wtedy została ogłoszona idea, że geopolityczna pozycja Ukrainy to planowa integracja z Europą, ogólnoeuropejskimi strukturami. Ale o jakiej efektywności reform gospodarczych, o jakiej integracji europejskiej można mówić, kiedy według wskaźnika rozwoju społecznego Ukraina znalazła się na 85. miejscu ze 178 państw świata. A przypominam sobie, na początku lat 90., zdaje się w 1993 roku, kiedy my, rząd Leonida Kuczmy, po raz pierwszy przeprowadziliśmy wspólnie z ONZ Międzynarodową konferencję w sprawach rozwoju społecznego, czyli w sprawach polityki socjohumanitarnej, Ukraina znajdowała się na 45. miejscu według wskaźnika rozwoju społecznego. Do tego w żaden sposób nie możemy podnieść się z haniebnego 134. miejsca w rankingu korupcji Transparency International, podczas gdy nasz sąsiad Polska w ostatnich latach przeszła drogę z 70. na 41. miejsce. A teraz chyba najważniejsze. Nasze tempo wzrostu produktu krajowego brutto (PKB) zagrażająco odstaje od rozwoju najbliższych sąsiadów. Powiedzmy, aby Ukraina osiągnęła PKB na mieszkańca Bułgarii, potrzeba przez dziesięć lat mieć roczne tempo wzrostu 9,4%, Polski — 16,1%, Węgier — 17,7%, Słowacji — 20,4%, Rosji — 13,1%. Jeśli PKB na mieszkańca na Ukrainie wynosił w 2009 roku, zgodnie z danymi Międzynarodowego Funduszu Walutowego, 2542 dolary, to w Bułgarii — 6223 dolary, Słowacji — 16282, Polsce — 11288, Rosji — 8694, Rumunii — 5166. Niższe wskaźniki miały chyba tylko Gruzja (2448 dol.) i Mołdawia (1560 dol.). Podkreślam, to wskaźniki kryzysowego 2009 roku. W 2010 roku wzrost PKB wyniósł tylko 4%. Ale co ciekawe. Tempo wzrostu PKB na mieszkańca bezpośrednio zależy od poziomu edukacji i nauki w kraju. Starszy pracownik naukowy Instytutu Cybernetyki im. W. M. Hłuszkowa NAN Ukrainy Wasyl Horbaczuk w książce „Metody organizacji przemysłowej” (Kijów: A.S.K. 2000) uzasadnia pozytywną zależność między liczbą rankingowych uniwersytetów a PKB na mieszkańca i przypomina, że w rankingu 1500 najlepszych uniwersytetów świata Ukraina miała 2 uniwersytety, podczas gdy Polska — 20, Turcja — 12, Rosja — 9, Węgry — 8, Rumunia — 8, Słowacja — 3. Rankingi uniwersytetów każdego kraju, co dziwne, rosną dzięki publikacjom dokumentów od państw w czasopismach naukowych. Ale trzeba te czasopisma mieć i dostarczyć je do światowej elity naukowo-edukacyjnej. U nas takich czasopism jest 19, podczas gdy Polska ma 230, Rosja — 186, Słowacja — 40, Bułgaria — 26. Oczywista i żadną polityką gospodarczą nieobalona prawda: tylko to państwo ma perspektywę stać się efektywnym, które priorytetowo inwestuje w edukację, naukę, kulturę i zdrowy styl życia. Znane na świecie zasady, które sformułował Stephen Covey w książce „7 nawyków skutecznego działania”, którą opublikował w 1989 roku, sprowadzają się, zdawałoby się, do zwykłych prawd: należy być proaktywnym na podstawie osobistego wyboru, widzieć cel końcowy i kształtować w sobie ambicje przywódcze, posiadać całościowe widzenie problemu-celu i zdyscyplinowanie wykonywać zadania dla jego rozwiązania i osiągnięcia, wykształcić w sobie wielką wrażliwość na drugiego, ale jednocześnie mieć odwagę bronić swojego stanowiska. Ważnym, zdaniem Stephena Coveya, nawykiem dla wysoce efektywnego człowieka powinna być zasada wzajemnego zrozumienia, zasada twórczej współpracy oraz zasada zrównoważonej samoodnowy. Na podstawie tych siedmiu nawyków skutecznego działania, które tak zainteresowały świat, że książka Stephena Coveya została przetłumaczona na 38 języków i sprzedana w 15 milionach egzemplarzy w 73 krajach świata, ukraiński naukowiec, kandydat nauk ekonomicznych Ołeh Derewianko opracował „7 nawyków wysoce efektywnych państw”. Nie będę wykładał wszystkich tych nawyków czy zasad, podstaw, ale zatrzymam się na trzech pierwszych. Ołeh Derewianko uważa, że po pierwsze, „wysoce efektywne państwa zawsze zajmują proaktywną pozycję”, po drugie, „efektywne państwa mają wizję swojej przyszłości” i po trzecie, „wysoce efektywne państwa, tak jak wysoce efektywni ludzie, bardzo dużo czasu poświęcają tym kierunkom działalności, które są ważne, ale nie pilne”. I dalej ten trzeci nawyk rozwija się w taki wniosek: „Edukacja, nauka, kultura i medycyna — oto cztery filary, na których stoją i dzięki którym rozwijają się wszystkie wysoce efektywne państwa. Gospodarka — to wynik komercjalizacji osiągnięć naukowych, potrzeb kulturowych i możliwości, które wynikają z poziomu edukacji i zdrowia ludzi”1. Sądząc po tej retoryce, którą demonstruje obecna władza na Ukrainie, deklarowany kurs na przeprowadzenie reform ma na celu przekonanie nas, obywateli, i społeczność światową w tym, że ekipa rządząca, w szczególności deputowani-regionalni, są wysoce efektywnymi ludźmi, a sam kraj w wyniku przeprowadzonej przez nich modernizacji będzie wysoce efektywnym państwem. Ale co innego — deklarować, ogłaszać, a co innego — realizować. Trzeba, żeby społeczeństwo nie tylko uwierzyło w to, co publicznie się deklaruje, ale i czynnie wsparło ten kurs reform, kurs na modernizację kraju. I właśnie tutaj kryje się największe zagrożenie. Społeczeństwo, naród nie wierzy władzy, uważa ją za skorumpowaną, jej działania przyjmuje wrogo. Żeby nie być gołosłownym, przytoczę dane badania ukraińskiej redakcji Deutsche Welle. Na pytanie: „Jakie problemy są najważniejszymi dla Ukrainy?” — ankietowani ukraińscy obywatele odpowiedzieli: na pierwszym miejscu problemy gospodarcze — 73%, na drugim — korupcja (62%) i na trzecim miejscu nadużycia władzy — 50% („Uriadowyj kurjer”, 25 listopada 2010 r.). Korupcja we wszystkich organach władzy państwowej, zwłaszcza w wyższych szczeblach, fatalnie kompromituje w oczach społeczeństwa wszystkie gałęzie władzy, pozbawia zaufania i dewaluuje nawet wyraźnie pozytywne działania. Do tego to społeczeństwo jest przez polityków rozczłonkowane, segmentowane, jednym słowem, nie skonsolidowane, a władza nie dokłada energicznych wysiłków po to, żeby jednoczyć kraj, zbliżać te regiony, które obecna partia rządząca rzekomo w sposób skonsolidowany reprezentuje. Niemożliwa jest modernizacja kraju bez konsolidacji społeczeństwa. Nie przypadkiem gazeta „Deń” (22—23 października 2010 r.) w reportażu o dyskusji na temat „Gospodarka: ograniczenia społeczne czy zasoby społeczne” określiła głównym kierunkiem reform „modernizację i konsolidację”. Uczestnicy tego okrągłego stołu zauważali, że nowa ukraińska władza demonstruje energiczną determinację do przeprowadzania modernizacyjnych przekształceń w kraju, gotowość do realizacji wielkich projektów. Zatem są podstawy uważać, że jeden z siedmiu nawyków wysoce efektywnych państw został ogłoszony. Dokładniej, jest obecny. Ale jak być, na przykład, z piątym nawykiem, który przewiduje bycie zrozumianym? Gdzie świadectwa tego, że niezbędne zasady wzajemnego zrozumienia, a mianowicie, władza wie, rozumie, czego chcą obywatele i społeczeństwo, a społeczeństwo rozumie władzę, jej cele i zadania? Niestety, tych świadectw nie ma, bo, jak zauważył prezydent Centrum Rozwoju Gospodarczego Ołeksandr Paschawer, „u nas nie ma sakralnego, pełnego szacunku stosunku do własnego państwa — to dla nas nie jest najwyższa wartość. I jest totalny brak zaufania do tego państwa i jego instytucji” („Deń”, 22—23 października 2010 r.). Czy uświadamia sobie obecna władza to chyba najważniejsze dla niej zagrożenie? Tak, uświadamia sobie, o tym świadczy wystąpienie Prezydenta Ukrainy Wiktora Janukowycza na kolejnym — listopadowym 2010 roku — posiedzeniu Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy, na którym za największe zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego uznano kryzys zaufania ludzi do władzy i państwa. Nie wywołują żadnych sprzeciwów i wątpliwości przedstawione przez Prezydenta Ukrainy kluczowe priorytetowe zadania, które stanęły przed obecną władzą. Są to: aktywne przeprowadzanie reform i modernizacja kraju; efektywna działalność władzy; posiadanie długoterminowej strategii rozwoju państwa, którą rozumie i wspiera społeczeństwo; rozszerzenie bazy społecznej polityki państwowej w celu uzyskania społecznego poparcia dla działań władzy i, rzecz jasna, w celu niedopuszczenia do wybuchów społecznych oraz kryzysów politycznych i rewolucji. Wydaje się, że w przypadku realizacji, osiągnięcia tych celów można mieć nadzieję na wejście Ukrainy do listy wysoce efektywnych państw. Ale na razie tylko się wydaje. Bo w Corocznym Orędziu do Rady Najwyższej Ukrainy Prezydent Ukrainy Wiktor Janukowycz przyznał: „Z zamierzeń i planów na 2010 rok zdołaliśmy zrealizować co najwyżej jedną trzecią”2. Główna przyczyna tak niskiej efektywności władzy, zdaniem Prezydenta Ukrainy, polega na zbiurokratyzowanej maszynie państwowej, która kontynuuje zachowywanie „swoich zwykłych mechanizmów zarządzania, swoich administracyjnych
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
politykę. Jak w tych warunkach niestabilności politycznej, braku efektywnego modelu zapewnienia mechanizmów kontroli i równowagi, konsensusu politycznego zapewniać integrację ukraińskiego społeczeństwa? Ile można przymykać oczy na to, że przeciwko nam właśnie w sferze humanitarnej działają specjalnie opracowane technologie destabilizacji. Ta interwencja „po cichu” realizowana jest poprzez przemysł kultury masowej, wiedzy, dzięki przemysłowi komputerowemu, przemysłowi humanitarnych super-high-tech. I to, że sfera humanitarna Ukrainy jako nieliniowy system socjokulturowy „ewoluuje na granicy chaosu”, przekonany jest profesor Wałentyn Łukjanec, jest w dużej mierze rezultatem zewnętrznych celowych działań humanitarnych8, zapewnionych najnowszymi technologiami wpływu. Trzeba być albo naiwnym, albo prawdziwie ślepym, by nie widzieć, jak „wsiąka” w świadomość społeczną panrosyjska tożsamość poprzez rosyjskie media i poprzez ukraińskie, przede wszystkim komercyjne kanały telewizyjne, które chciwie chwytają wszystko z „rosyjskiego stołu” dzięki taniości, zwłaszcza okruchy w postaci seriali kryminalnych czy wywiadowczo-czekistowskich, i, nie przeżuwając, podają ukraińskiemu ogółowi. To przecież oczywiste, że Rosja pragnie przywrócić kontrolę ideologiczną na poradzieckiej, przede wszystkim na ukraińskiej i białoruskiej przestrzeni. Bezsprzecznie, jest to jeden ze składników globalizacji, ale globalizacji typu imperialnego, kiedy realizowana jest polityka, według wyrażenia Romana Kisia, „odukrainienia Ukrainy” w „planach cywilizacyjnych, informacyjnych oraz lingwokulturowych i psychokulturowych”9 w celu inkorporacji jej w łono cywilizacji euroazjatycko-rosyjskiej. Właśnie to euroazjatyctwo — polityczne, gospodarcze i humanitarne — jest jednym z najpoważniejszych zagrożeń, które narastają przez brak celowego kursu państwowego na jakościowe odnowienie całej sfery humanitarnej ukraińskiego społeczeństwa. Inaczej nie sposób przeciwstawić się informacyjno-komunikacyjnej dominacji obcych idei i wartości na Ukrainie. Te i inne zagrożenia globalizacyjne są oczywiste, przewidywalne — od zacierania narodowych granic etniczno-kulturowych i państwowych, co stawia pod znakiem zapytania istnienie państw narodowych, po niwelowanie i rozmywanie tradycyjnych etnosów z odpowiednimi systemami wartościowo-normatywnymi. Dla nas te czy inne wyzwania globalizacyjne, dodam jeszcze problem bezpieczeństwa informacyjnego, zrodzony z utraty narodowej przestrzeni kulturowo-informacyjnej, są szczególnie problematyczne, trudne dla budowania adekwatnych sygnałów i wyzwań. Musimy być otwarci na dialog i współpracę ze światem — zamknięcie i konserwatyzm zgubią nas, ratunek w formowaniu nowoczesnego, konkurencyjnego narodu. Te zadania muszą wejść w skład narodowych priorytetów rozwoju socjohumanitarnego Ukrainy, jak i formowanie narodowo-demokratycznych kanonów, kultury konsensusu, dialogu i polilogu, nabywanie własnej tożsamości. Czy nowa, z narodowymi priorytetami i orientacjami wartościowymi koncepcja rozwoju humanitarnego Ukrainy jest zdolna, w razie jej realizacji, „odnaleźć” Ukrainę w Ukrainie, a co za tym idzie, znacząco wpłynąć na kluczowe sfery funkcjonowania ukraińskiego społeczeństwa? Oczywiście, że tak, gdyby udało się skonsolidować społeczeństwo na podstawie wspólnych dla wszystkich obywateli wartości, celów i priorytetów, przełamać bariery wyobcowania. Ciąg dalszy nastąpi. ______________ 1 Derewianko Ołeh. Siedem nawyków wysoce efektywnych państw. — „Naukowyj swit”, nr 9, 2010 r. — S. 18. 2 Modernizacja Ukrainy — nasz strategiczny wybór. Doroczne orędzie Prezydenta Ukrainy do Rady Najwyższej Ukrainy. — K., 2011. — S. 15. 3 Tamże. 4 Rüsen Jörn. Nowe drogi myślenia historycznego. Przełożył z niemieckiego Wołodymyr Kamjanec. — Lwów: Litopys, 2010. — S. 159. 5 Tamże. — S. 160. 6 Huntington S. The Clash of Civilizations. — New York, 1996. 7 Smith Anthony. Narody i nacjonalizm w epoce globalnej. — K.: Nika-Centr, 2009. — S. 79. 8 „Naukowyj swit”, nr 9, wrzesień 2010. — S. 19. 9 Kis Roman. Globalne, narodowe, lokalne (antropologia społeczna przestrzeni kulturowej). Litopys. — Lwów, 2005. — S. 12.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
możliwości i korupcyjne schematy cienistego zarobku”3. Jak widzimy, także władza uświadamia sobie ogromne napięcie problemowe, które narasta w procesie modernizacji gospodarki i sfer zarządzania państwowego; przezwyciężenie korupcji, która niszczy państwo od wewnątrz, doprowadza władzę i społeczeństwo do moralnej degradacji, wzmacnia nihilizm prawny. Bezspornie modernizacja państwa, gospodarki i społeczeństwa jest dziś na czasie. — Ale jak te reformy zrealizować? Strategie modernizacyjne urzeczywistniają się wtedy tylko, gdy, jak świadczy doświadczenie rozwiniętych państw europejskich, istnieje rozwinięte społeczeństwo obywatelskie, ukształtowane „społeczeństwo wiedzy”, gdy istnieje kulturowo i politycznie skonsolidowany naród. — Powszechnie uznano, a praktyka państw przemysłowo rozwiniętych dowiodła, że zasób intelektualny, kultura i duchowość efektywnie wpływają na rozwój polityczny i gospodarczy kraju, określają moralno-psychologiczny i ekonomiczny stan społeczeństwa. Rozwinięte kraje świata dzięki priorytetowemu rozwojowi edukacji i nauki osiągają do 40 % przyrostu PKB. Dlatego musimy podnieść autorytet pracy intelektualnej, prowadzić narodową priorytetową politykę kulturalną, która w znacznym stopniu określi kształtowanie tej ideologii narodowej, która potrafi zorganizować i zmobilizować społeczeństwo do zdecydowanych, dynamicznych działań, naładować nastroje społeczne energią państwowego samourzeczywistnienia. Bez zasobu intelektualnego i kulturowo-duchowego nie da się tu obejść. On jest najważniejszy. — To właśnie zasób intelektualny narodu określa jego pozycję we wspólnocie światowej. Świat dziś intensywnie się globalizuje. Narody i państwa wchodzą w dialogi na różnych poziomach — politycznym, gospodarczym, religijnym, duchowym, kulturowym. Jak Pan widzi tę globalną integrację i miejsce w niej Ukrainy? Przecież ważne jest dla nas nie tylko być w świecie, ale także zachować swoją istotę, nie utracić własnego indywidualnego „Ja”. Jak wzmocnić, zdynamizować nasz dialog z europejską wspólnotą, nie czekając, aż ostatecznie dojrzeje w głowach naszych prorządowych polityków decyzja o konieczności eurointegracji? — Globalizacja, moim zdaniem, to wyzwanie cywilizacyjne, które zakłada, jeśli chcesz, stymuluje modernizację. Właśnie w modernizacji społeczeństwa tkwią zarówno plusy, jak i minusy globalizacji, bo postęp technologiczny, gospodarka rynkowa i inne mechanizmy racjonalizacji nieuchronnie rodzą systemy unifikacyjne, które grożą zniwelowaniem różnorodnych form ludzkiego życia. Co robić? Zatrzymywać się nie wolno, ale też nie wolno bezmyślnie rzucać się, nie oglądając się na swój narodowy brzeg, w wir strumieni modernizacyjnych. Dokąd nas one wyniosą i czy nie utracimy w tym wirowaniu swojego narodowego „Ja”, swojego obrazu cywilizacyjnego? Nie utracimy, jeśli ten proces modernizacji zostanie zabezpieczony kulturowym wsparciem, kształtowaniem tożsamości narodowej dzięki przebudzeniu i „zaszczepieniu” w świadomości społecznej pamięci historycznej i kulturowej. Znany niemiecki badacz Jörn Rüsen w pracy „Nowe drogi myślenia historycznego” podziela i rozwija ideę Samuela Huntingtona o przezwyciężeniu kryzysu orientacyjnego, który powstał po rozpadzie ZSRR, za pomocą takiej podstawowej wielkości orientowania politycznego, jaką jest kultura. „Oznacza ona system wartości i symboli, — stwierdza Jörn Rüsen, — który ustanawia tożsamość jako przynależne wspólnocie podstawowe przekonanie w jego możliwie najszerszym rozpowszechnieniu społecznym, i który należy traktować jako istotny warunek działalności politycznej”4. Jeśli podstawowym elementem, dokładniej, głównym czynnikiem orientowania politycznego we współczesnym świecie jest kultura, a ten „system wartości i symboli” (Jörn Rüsen) określa logikę kształtowania tożsamości zbiorowej, to zrozumiałe jest, dlaczego Samuel Huntington, a za nim Jörn Rüsen, uważają, że „na miejsce zimnej wojny systemów politycznych przychodzi zimna wojna kultur” jako „fundamentalne wielkie podmioty działalności politycznej w długotrwałym konflikcie o władzę…”5. Trudno przyjąć wyrażenie „zimna wojna kultur”. S. Huntington nazywa to zderzeniem (clash)6. I nie tyle kultur, ile różnych tożsamości. Przede wszystkim kulturowych tożsamości. Dlatego ja osobiście uważam za jeden z najważniejszych elementów polityki humanitarnej Ukrainy kształtowanie tożsamości kulturowej jako podstawowej zasady regulowania stosunków międzykulturowych na obecnym etapie. Najważniejsza jest komunikacja między różnymi wspólnotami w celu porozumienia, wymiany kulturowej, integrowania różnic kulturowych, w celu rozumienia siebie wśród wielu innych oraz należytej samooceny. Najwyraźniej dlatego kultura jest dziś uważana za kryterium determinujące modernizację, ważny bodziec i świadectwo postępu politycznego i gospodarczego. Co więcej, znany brytyjski badacz teorii narodów i nacjonalizmu Anthony Smith jest przekonany, że pod koniec XX w. „kultura, kultura narodowa, ponownie potwierdziła swoją pierwszeństwo nad polityką, gospodarką i technologią, ponieważ kultura to niezmienny fundament społeczeństwa, z jego powolnym rytmem komunikacji, głębokimi strukturami w ludzkiej psychice i wszechogarniającymi kodami symbolicznymi oraz splotami stosunków społecznych”7. Trudno nie zgodzić się z tym wnioskiem, gdy widzimy, jak narastająca wzajemna zależność w zglobalizowanym świecie stawia na porządku dziennym kwestię różnic kultur, zwraca uwagę ludzi na ich własną etnohistorię i kulturowo-historyczne dziedzictwo, na zachowanie wartości i tradycji narodowych. Zatem kulturowa swoistość jest podstawową nowoczesną doktryną ideologii integracji europejskiej w celu tworzenia wspólnej przyszłości i przeciwstawiania się globalnej jednolitości. Musimy widzieć siebie w świecie konkurencyjnych wspólnot narodowych. Widzieć swoje miejsce, uświadamiać sobie swoją rolę, gromadzić zasoby do mobilizacji swojej energii cywilizacyjnej w celu samoafirmacji w świecie masowej komunikacji, wzajemnej zależności gospodarczej i centralizacji administracyjnej. — Ale jak to robić? Gdzie są te mechanizmy, dźwignie, instrumentarium? Wreszcie, gdzie są działania władzy? Lubi Pan określenie „zaspokajać pragnienie”, rozumiejąc przez nie odrodzenie swojej tożsamości narodowej i kulturowej. Jak to widzi Pan w praktyce, w realnym życiu? — To proces niezwykle ważny dla każdego narodu. Musimy stale ożywiać tradycje narodowe, prowadzić tak zwaną „kanonizację” mitów narodowych i religijnych jako duchowych budowniczych ideologii narodowej. Jestem za głęboką i twórczą syntezą w ukraińskiej kulturze własnych tradycji i tradycji innych etnosów zamieszkujących Ukrainę. Na tej bazie kształtuje się narodowy system wartości. Zaspokoić duchowe pragnienie — to znaczy odnaleźć w sobie godnego przedstawiciela swojego narodu, odkryć Ukrainę w sobie. — Jaka tu rola władzy i elity narodowej? — Władza powinna być nie tylko instrumentem politycznym, ale także kulturową rzeczywistością. Cywilizacja ukraińska jest powołana, by wystąpić w świecie jako niezależny i samowystarczalny system kulturowy. Berło obowiązku narodowego przede wszystkim powinna wziąć w swoje ręce elita, inteligencja. Tak było we wszystkich czasach. Elita narodowa to swoista duchowa tarcza na progu globalizacji. Granice kulturowe między ludzkością są najważniejsze. Widzimy, że konkurencja w świecie międzynarodowym przeniosła się na poziom kultur, które w procesie industrializacji społeczeństw i globalizacji pozostają chyba jedynym przyczółkiem chroniącym ciało narodowe przed korozją asymilacyjną. Bardzo ważne jest dla nas intensyfikowanie procesów kształtowania i przekształcania tożsamości narodowej, ale jak to robić, skoro w gruncie rzeczy nie panujemy nad ukraińską przestrzenią informacyjną. Jak więc kształtować współczesną tożsamość ukraińską, narodowy system wartościowo-symbolicznych punktów orientacyjnych, wartości ogólnospołecznych i ogólnoludzkich? Ponadto musimy rozwijać i popularyzować nowe formy kultury, wiedzy, zapewniać wzajemną wymianę informacji,
komunikację, interakcję, kultywować wizerunek Ukrainy atrakcyjny dla świata. Transkulturowe interakcje tworzą bowiem globalny międzynarodowy dialog, wzmacniają wielokulturową współobecność, a w tych dialogach informacyjnych musimy aktywnie uczestniczyć. Jednak nasz narodowy obowiązek to chronić siebie przed zamachami na własną tożsamość, pielęgnując swój język, kulturę, tradycje, sztukę, świadomość narodową i religijną. Korporacje transnarodowe, światowe systemy telekomunikacyjne i informatyczno-komputerowe sieci wytwarzają i aktywnie wprowadzają takie zjawiska, jak „kultura globalna”, „kultura kosmopolityczna”, „unitarna kultura globalna”, „kultura transnarodowa”… Te zjawiska są groźne, ich wpływ na kultury narodowe jest dalece nie pozytywny, ponieważ przede wszystkim zacierają różnice międzykulturowe i stymulują powstawanie syntetycznych, uniwersalnych wzorców transnarodowego produktu kulturowego. Wskutek działania tych globalnych systemów telekomunikacyjnych kultury narodowe „zawisają”, odrywają się od swojego „systemu korzeniowego”, od głównego źródła duchowego odżywiania — od narodu, etnosu, tradycji, języka, historii, wspólnej kultury. Przeraża nas transnarodowa uniwersalność, która rodzi uniwersalność transkulturową. Nieprzypadkowo Umberto Eco w pracy „Wieczny faszyzm” mówi o nadejściu epoki globalno-totalitarnej kultury. Dlatego jest nam bardzo potrzebna narodowa strategia humanitarnego rozwoju Ukrainy. Państwo bowiem nadal pozostaje bez strategicznej ideologii, każda nowa rządząca elita dąży do gwałtownej zmiany wektora rozwoju państwowego, a to dezorientuje nie tylko społeczeństwo ukraińskie, lecz także świat. Ile jeszcze będziemy, przypominając sobie Mykołę Winhranowskiego, „na Ukrainie — chorzy Ukrainą”, ile jeszcze będziemy w Ukrainie przebywać w poszukiwaniu jej? Cóż, zdaje się, że to choroba — już przewlekła. Ale uleczalna. Pod warunkiem, że w polityce państwowej czynniki humanitarne staną się priorytetowe. Każda nowa ukraińska władza ogłasza przejście do społeczeństwa innowacyjnego typu, ale jak mało robi się po to, by uruchomić ludzki, intelektualny, kulturalny i duchowy potencjał narodu! A to najsilniejsze, najefektywniejsze rezerwy i czynniki transformacji społeczeństwa. Dlaczego te rezerwy nie są wykorzystywane? Przede wszystkim dlatego, że polityka państwowa nie odpowiada interesom narodowym. Brak jest jasno określonej, odpowiednio zalegalizowanej strategii rozwoju państwa ukraińskiego, brak narodowej idei jednoczącej. I nie będzie jej, dopóki w Ukrainie dominować będą priorytety biznesowo-politycznych klanów, dopóki interesy poszczególnych grup władzy, partii politycznych będą przeważać nad potrzebami i zapotrzebowaniem obywateli. Te oraz inne czynniki pogłębiają rozdział interesów różnych sił społeczno-politycznych, a to w konsekwencji destabilizuje przestrzeń społeczno-gospodarczą, grozi dalszym kulturowo-wartościowym rozłamem społeczeństwa, zwiększoną aktywizacją wpływu zewnętrznego na wewnętrz-
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TABORYT. Po drobnych, na pierwszy rzut oka, czynach czy decyzjach naszej władzy można wyciągać wnioski o tym, na ile jest ona w rzeczywistości ukraińska. Tę sentencję przypomniałem sobie, gdy opowiedziano mi, jak w ubiegłym roku Rada Najwyższa Ukrainy w istocie odmówiła na szczeblu państwowym uczczenia 300-lecia powstania pierwszej konstytucji w Europie. Naszej, ukraińskiej, której autorem był hetman Pyłyp Orłyk. Co prawda, jeszcze jedenaście lat temu, 29 sierpnia 2005 roku, Gabinet Ministrów wydał rozporządzenie nr 370-r „O zatwierdzeniu działań związanych z obchodami 295. rocznicy oraz przygotowaniami do obchodów 300. rocznicy przyjęcia Konstytucji hetmana Pyłypa Orłyka”. Zgodnie z nim, wśród szeregu działań przewidywano także wzniesienie pomnika Pyłypa Orłyka w stolicy. Ale nikt z tych, którzy mieli to wykonać, nie kiwnął nawet palcem. Aż tu nagle radosna wiadomość: 29 czerwca br., chociaż nie w Kijowie, a w szwedzkim mieście Kristianstad odsłonięto pomnik ukraińskiego hetmana. Podczas uroczystej ceremonii Ambasador Ukrainy w Szwecji Jewhen Perebyjnis zaznaczył, że jest to pierwszy pomnik naszego rodaka w tym skandynawskim kraju. Pomysł ustawienia pomnika należy do pana Ambasadora. Kijów podjął odpowiednie decyzje. Za wykonanie pomnika zabrali się rzeźbiarze Ołes Sydoruk i Borys Kryłow. Ale w międzyczasie wybory prezydenckie, zmiana władzy. A dalej — całkowita niepewność. Gdyby nie Bohdan Beniuk… Tak się złożyło, że w ubiegłym roku przebywał on z ukraińską delegacją w Szwecji. Podczas przyjęcia w ambasadzie dowiedział się o błahej jak na państwo ukraińskie sytuacji (bo to nawet nie jest problem!) z pomnikiem. Aby opłacić wszystkie koszty — wykonanie, transport i ustawienie go w Kristianstad — brakowało dziesięciu tysięcy dolarów. Po powrocie na Ukrainę Bohdan Beniuk znalazł sponsorów, którzy zgodzili się wziąć na siebie wszystkie wydatki. Ambasada Ukrainy w Szwecji i jej szef Jewhen Perebyjnis rozwiązali wszystkie kwestie organizacyjne z tamtejszymi władzami. Nie było to tak łatwo zrobić. W Szwecji bardzo skrupulatnie podchodzą do propagandy monumentalnej. To nie Ukraina, gdzie bez szczególnych problemów uwiecznia się w brązie i pozłocie wszelkiej maści oszustów w rodzaju Panikowskiego czy ulubionego kota, którego przejechał samochód itd. — byle była „kasa”. Szwecja to Europa, gdzie rządzi nie portfel, a intelekt i kultura, gdzie ceni się własny honor, godność i myśli o przyszłości swojej oraz państwa. Dlatego dyplomaci musieli sporo popracować. Przede wszystkim nawiązali ścisłe kontakty z naukowcami, historykami, którzy dobrze znają życie i działalność Pyłypa Orłyka, strony szwedzko-ukraińskich relacji. Szczególnie wiele zrobił lokalny badacz Bertil Häggman i były architekt miasta Sune Friström (pod koniec lat 90. XX wieku przy ich udziale i pomocy ustawiono pierwszą tablicę pamiątkową hetmanowi). Prawdziwą bezinteresowną entuzjastką w tej sprawie wystąpiła była przewodnicząca rady miejskiej Erna Arha, bez pomocy której, jak twierdzi Jewhen Perebyjnis, trudno byłoby zrealizować zamierzone plany. Na doniosłe wydarzenie w tym najbardziej wysuniętym na południe 100-tysięcznym szwedzkim mieście zebrało się wielu lokalnych mieszkańców. Byli przedstawiciele władz miasta, deputowani Riksdagu (szwedzkiego parlamentu), organizacji społecznych ukraińskiej diaspory, dyplomaci, dziennikarze. W ceremonii wzięli udział także goście z Ukrainy — kozacy Kurenia Tawryjskiego Wojska Zaporoskiego Niżowego z Chersonia. Pomnik poświęcił ukraiński greckokatolicki duchowny w Szwecji ks. Myrosław Kostiw. Jednocześnie specjalnie na to wydarzenie w lokalnym muzeum krajoznawczym zorganizowano wystawę archiwaliów i muzealnych rarytasów ze zbiorów biblioteki w Linköping oraz Archiwum Narodowego Szwecji — buławę Pyłypa Orłyka i kopię jego Konstytucji. W dowód wdzięczności ukraiński Ambasador przekazał muzeum w Kristianstad pamiątkową monetę „300 lat Konstytucji Pyłypa Orłyka”, która będzie stale znajdować się w ekspozycji. To doniosłe, bez przesady, historyczne wydarzenie zarówno w relacjach ukraińsko-szwedzkich, jak i w życiu kulturalno-politycznym Ukrainy, przypada na 15-lecie naszej Konstytucji. I wszystko to dzięki ludziom, których świadomość i godność narodowa mówią same za siebie. Bohdan Beniuk i Ambasador Ukrainy w Szwecji Jewhen Perebyjnis z żoną (skrajni z prawej) sierpnia, a także od wykonania pamiątkowego znaku jubileuszowego „20 lat niepodległości Ukrainy”. Również W. Janukowycz polecił Gabinetowi Ministrów zapewnić skierowanie w ustalonym trybie środków budżetowych, które zostaną zwolnione, na finansowanie wzmocnienia ochrony socjalnej ludności.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła ILJENKO
W wielkie prawosławne święto Piotra i Pawła do Ukrainy powróciła starożytna ikona „Opieka Matki Bożej”. Autorem wizerunku świętej historycy sztuki uważają sławnego mistrza szkoły halickiej Dmytra i datują ją w przybliżeniu na rok 1560. Prace Dmytra należały do pierwszych, które wzbogaciły ekspozycję nowo utworzonego Lwowskiego Muzeum Sztuki Ukraińskiej (muzeum kościelnego), założonego przez metropolitę Andrzeja Szeptyckiego. „Opiekę Matki Bożej” skradziono z magazynu Państwowego Muzeum we Lwowie imienia Andrzeja Szeptyckiego jeszcze w 1984 roku. Na początku lat 90. nabył ją od pewnego kolekcjonera znany rosyjski mecenas, dyrektor „Domu Ikony” Ihor Wozjakow. Jej wartość wynosi kilkaset tysięcy dolarów. Jednak nawet ten bezkompromisowy, altruistyczny czyn rosyjskiego obywatela wywołał gwałtowne spory w kręgach możnych – ogłaszać mu oficjalne podziękowanie czy nie…
Tymczasem w Kijowie, w budynku Państwowego Muzeum Historii Ukrainy, odbyła się uroczysta ceremonia przekazania ikony, w której wzięli udział: minister kultury Ukrainy Myhajło Kulyniak, przewodniczący Komi-
Fot. Ołesia Dmytrenki. [...] komitetu do spraw kultury i duchowości Rady Najwyższej Ukrainy Wołodymyr Jaworiwski oraz inni urzędnicy, a także przedstawiciele Federacji Rosyjskiej i Republiki Federalnej Niemiec. Po wystąpieniach gości podpisano wszystkie akty normatywne potwierdzające własność dzieła sztuki.
Michaił Kulyniak w swoim wystąpieniu zaznaczył: „We współczesnym świecie większość unikatowych dzieł sztuki wędruje z kraju do kraju, a arcydzieła przechowywane w muzeach jednych państw są eksponowane w innych. Jednak nie ustają też grabieże i wywożenie dzieł sztuki na sprzedaż. Od kradzieży nie jest wolne żadne muzeum na świecie. Jesteśmy świadkami naprawdę wyjątkowego wydarzenia: do Ojczyzny powróciła ikona z XVI wieku, którą przez ponad dwadzieścia siedem lat uważano za zaginioną w wyniku zuchwałej kradzieży, kiedy w Lwowskim Muzeum Sztuki Ukraińskiej brakowało 10 ikon z XV–XVIII wieku. Zdjęcia kilku z nich zostały opublikowane w katalogu dóbr kultury skradzionych z muzeów i obiektów sakralnych Ukrainy, wydanym w 1999 roku przez Krajową Komisję ds. Zwrotu do Ukrainy Dóbr Kultury”.
Wielka mądrość i wielkoduszność tkwi w słowach Ihora Wozjakowa, który podsumował: „Rzeczy sakralne dla narodów powinny znajdować się w ich Ojczyźnie”. Fakt zwrotu ikony świadczy o tym, że ziemia rosyjska nie zubożała na wielkich duchem, przyzwoitych ludzi, w przeciwieństwie do jej polityków. Tacy jak Wozjakow są zdolni do szlachetnych czynów; nasze wartości narodowe szanują ludzie w innych krajach. A to w najlepszy sposób charakteryzuje zarówno naше państwo, jak i takich dobroczyńców.
zwyczajnych sytuacji. Ale oto jak Bałoha skomentował w sierpniu 2008 roku wystąpienie premier Julii Tymoszenko do prezydenta Wiktora Juszczenki z propozycją odwołania parady, a środki przekazania do MNS na likwidację skutków bezprecedensowej powodzi. Zatem szef Sekretariatu Prezydenta Wiktor Bałoha nazywa propozycję premiera dotyczącą rezygnacji z parady w Kijowie z okazji Dnia Niepodległości kolejną spekulacją na problemach kraju”, — informuje prasowa służba prezydenta. „Trzeba dołożyć wszelkich starań, aby Dzień Niepodległości nawet w trudnej sytuacji stał się świętem dla każdego Ukraińca, dla jedności ukraińskiego społeczeństwa”, — podkreślił kierownik Sekretariatu. Cóż, pozostaje tylko powtórzyć słowa ministra o politycznej spekulacji, kiedy narodowi ogołoconemu do nitki władza obiecuje coś dać, oszczędzając na święcie narodowym. Co więcej, ani na chwilę nie zapominając o własnym PR-ze na tle ogólnoukraińskich problemów…
Tłumaczenie maszynowe
Zdjęcie Olesia Dmytrenki. Petro ANTONENKO. W celu ograniczenia wydatków budżetu państwa na organizację i przeprowadzenie działań związanych z przygotowaniem i obchodami 20. rocznicy niepodległości Ukrainy, prezydent Wiktor Janukowycz zarządził powstrzymanie się od parady wojsk 24. Paradę wojsk planowano przeprowadzić w Kijowie, Kerczu, Odessie, Sewastopolu, a także w miastach, w których znajdują się sztaby dowództw operacyjnych i rodzajów Sił Zbrojnych Ukrainy. Jak zareagować na taką wiadomość? Z jednej strony ludzie zdają się w większości pochwalać odwołanie parady w celu oszczędności środków budżetowych. Z drugiej — uderza to, że tak znaczącego wydarzenia w życiu państwa nie jesteśmy w stanie należycie uczcić. Dziwi też to, że podawane są różne liczby potrzebne na przeprowadzenie parady. Tak, jeden z deputowanych z Partii Regionów z jakiegoś powodu ogłosił liczbę aż 320 milionów. Być może uwzględniono tu środki na jakieś przyjęcia, poczęstunki i bankiety dla wysokich rangą urzędników? Wtedy tak. W rzeczywistości jednak parady wojskowe nie kosztują tak ogromnych sum, jeśli przeprowadza się je jako swoisty przegląd wojsk. Może nie mamy już czego pokazywać na paradach wojskowych? Problemy ukraińskich Sił Zbrojnych są od dawna znane, począwszy od wyżywienia żołnierzy. Więc trzeba tak właśnie przyznać: armia jest bosa i głodna, niezdolna do maszerowania. Nie mówiąc już o niezawodnej obronie państwa. A co najważniejsze — bardzo wątpliwe, aby w wyniku odwołania parady nagle pojawiły się „dodatkowe” środki w budżecie, a co więcej, zostały skierowane „na potrzeby socjalne”. Warto przypomnieć naszą niedawną historię, aby po raz kolejny przekonać się, że „punkt siedzenia” określa również „punkt widzenia”. Zacytujmy choćby znanego wszystkim Wiktora Bałohę, który po licznych politycznych koziołkach znalazł się w końcu w rządzie regionalistów. On oczywiście będzie dowodził, że parady to zbędny luksus, że środki lepiej skierować, powiedzmy, na jego resort — Ministerstwo ds. nad-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
państwa, a Ukrainie wyrządzają istotną szkodę. Jeśli będą oni występować przeciwko naszej walce o prawa, oczywiście nie będziemy ich uznawać, współpracować też nie będziemy. Trzeba postawić takich „kozaczków” na miejscu, żeby nie wznosili między krymczanami etnicznych barier”. Po każdej nowej kozackiej sztuczce czy skandalu ogół się niepokoi: czy póki co operetkowi krymscy kozacy z „dwugłowymi wronami” na gimnastiorkach radzieckiego wzoru nie doprowadzą do sytuacji, kiedy wszystkim „niekozakom” przyjdzie z bronią w ręku bronić swojego prawa do życia? W odpowiedzi wszystkie kozackie formacje zwyczajowo deklarują normalne relacje i wierność wiekowej przyjaźni, przekonują, że nie mieszają się do polityki. Chociaż potwierdzają: rosyjska idea stała się przedwyborczym towarem. A co do niedawnych samowolnych zajęć ziemi i bezczynności organów ścigania, kozactwo jest „zmuszone zajmować się ochroną słowiańskiej ludności”. Obserwatorzy zauważają: pod warunkiem stworzenia bazy społecznej i ustrukturyzowanego systemu z realnymi, a nie formalnymi, jak obecnie, organizacjami w terenie, kozactwo może stać się jeszcze jedną realną siłą polityczną. Przecież Krym to już dawno nie pojęcie geograficzne. To znaczący sektor polityki Ukrainy. Zatem zadaniem obecnej władzy jest nie dopuścić do niszczycielskich dla regionu i samego naszego państwa spekulacji etnicznych. Tymczasem proces stawania się i formowania kozactwa na półwyspie trwa. Na Krymie ma ono przyszłość. Jego pierwszy stopień został już skonstruowany i pomimo wszystkich plusów i minusów, chaotyczności, a czasem parodystyczności zjawiska, nie jest ono „pierwszym naleśnikiem, który wyszedł zakalcem”, uważają miejscowi apologeci stworzenia fenomenu krymskiego kozactwa. Prorokują oni, że z czasem siły proukraińskie i prorosyjskie zjednoczą się z potomkami zaporożców Ukrainy i Kubania, „zwarzą się w jedną kozacką kaszę”. Tylko żeby nie sparzyć się nią wszystkim żyjącym na wielonarodowym półwyspie. Bo nie każdy na Krymie pragnie zlewać się „w jeden kozacki kosz”. P. S. Ostatnie wydarzenia zmusiły do przemyślenia we wszystkich krymskich organizacjach kozackich ich niebezpieczeństwa, przywódcy wezwali do położenia kresu wieloletniej anarchii i samozwaństwu w kozackim środowisku. Mowa o tym w oświadczeniu zjednoczonej Rady Atamanów organizacji kozackich Krymu, podpisanej przez ponad dwudziestu przywódców formacji kozackich. W dokumencie zaznaczono, że w Autonomii istnieje szereg organizacji społecznych, które zaliczają się do kozactwa, przez trzy lata prowadzą destrukcyjną działalność społeczną, tym samym dyskredytując ruch w ogóle. Tak zwane organizacje kozackie („Teodozyjski pułk Międzynarodowego Związku Kozaków”, wspólnota „Sobol”, „Atamani Rady Atamanów Krymu”), które brały udział w prowokacjach, w istocie są nieliczną, różnorodną kompanią, która nie ma prawa występować w imieniu krymskiego kozactwa. Atamani wzywają organy ścigania do wzmocnienia pracy operacyjnej w celu zapobiegania masowym działaniom niezgodnym z prawem, a organy sprawiedliwości — do sprawdzenia działalności statutowej organizacji, które zaliczają się do kozactwa. W przypadku wykrytych naruszeń, na drodze sądowej anulować świadectwa rejestracji, aby położyć kres „wieloletniej anarchii i samozwaństwu w kozackim środowisku”.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor CHOMENKO, AR Krym
Cóż to za kozak, który pochwala zniszczenie Siczy Zaporoskiej przez Rosję w 1775 roku, agituje za nadaniem językowi rosyjskiemu statusu jedynego języka państwowego w Ukrainie, przekształceniem UCP w Kościół Rosyjski, obraża Ukraińców i krymskich Tatarów? Okazuje się, że jest taki sobie Witalij Chramow, który przeprowadził się na Krym z Rosji i nazwał się liderem krymskiej wspólnoty kozackiej „Sobol”. Przedstawiciele „Ruchu Praw Człowieka Krymu”, kierownictwo ukraińskiego kozackiego funduszu charytatywnego „Memoriał Iwana Dmytrowycza Sirka”, inne organizacje demokratyczne półwyspu i kontynentalnej Ukrainy zaznaczali, że oświadczenia tego figuranta licznych skandali i prowokacji, jak i ogólnie prorosyjskich organizacji kozackich Krymu, których znaczna liczba członków jest obywatelami Rosji, to kilka artykułów Kodeksu Karnego. Przecież „stale zaogniając sytuację polityczną, znieważając symbole Ukrainy, wyrażając otwarcie antyukraińskie hasła, wzywając do obalenia obecnej władzy i naruszenia integralności terytorialnej Ukrainy, organizacje te otwarcie deklarują, że działają w interesach Federacji Rosyjskiej”. W związku z tym rada Funduszu imienia Iwana Sirka wyraziła „głębokie zaniepokojenie działalnością prorosyjskich organizacji kozackich na Krymie” i „stanowczo potępiła ich jawnie zaplanowane prowokacyjne wydarzenia, które nie mają nic wspólnego z kozackim ruchem patriotycznym w Ukrainie”. Ponieważ Autonomia jest wieloetniczna i wielowyznaniowa, to na próby rozniecania waśni narodowościowych należy adekwatnie reagować społeczeństwu i władzy, w szczególności w polu prawnym, bo takie oświadczenia zagrażają mieszkańcom Krymu wielkimi nieszczęściami. Miejscowa władza i organy ścigania długo nie reagowały na otwarcie ksenofobiczną kampanię prorosyjskiego radykała, chociaż obrońcy praw człowieka wzywali do pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej. Sprawę jednak wszczęto na podstawie faktów antykrymskotatarskich, antymuzułmańskich i antyjudaistycznych wystąpień. Sąd pozostawił Chramowa na wolności, nakładając grzywnę w wysokości 3 tysięcy dolarów. A już po tym próbował on dostać się do parlamentu Krymu z ramienia partii „Rodina”, zaczął wzywać Kijów do wstąpienia do Unii Celnej i zabrał się za ustawianie już czwartego (!) krzyża pokutnego przy wjeździe do Teodozji (wbrew wezwaniom metropolity symferopolskiego i krymskiego UCP MP Łazarza, bez zgody miejscowych władz), co ponownie doprowadziło do skandalu i podważyło wizerunek Krymu w szczycie sezonu kurortowego.
EKSTRADYCJA DUPLETEM W końcu W. Chramow otrzymał decyzję centralnego sądu rejonowego Symferopola, zgodnie z którą musi opuścić Ukrainę „za rozniecanie waśni narodowościowych i religijnych (pkt 1 art. 161 KK)”. Stało się to zaraz po decyzji Okręgowego Sądu Administracyjnego Krymu o tym, że Ju. Mieszkow, ten odrażający, tragikomiczny pierwszy i ostatni prezydent Autonomii, musi opuścić terytorium Ukrainy z zakazem wjazdu na 5 lat. Mieszkow wzywał do zmiany ustroju konstytucyjnego Ukrainy, radził „chwycić za widły”, świadomie szedł na prowokacje, próbując tym samym zwrócić na siebie uwagę, opuścił terytorium Ukrainy przez przeprawę promową w Kerczu o wpół do pierwszej w nocy. To samo czeka i W. Chramowa… Te bezsławne historie staną się pouczające dla niektórych polityków z „frontową świadomością”, którym Ukraina wydaje się zbyt wielka, którzy przyzwyczaili się zarabiać swoje polityczne dywidendy na prowokacjach. Tymczasem na półwyspie, gdzie nie było żadnych kozackich terytoriów administracyjnych, obecnie pojawia się wiele niekontrolowanych, niesterowalnych wiejskich, osiedlowych, małomiasteczkowych zjednoczeń samozwańczych kozaczków, którym niektórzy wsuwają w ręce rosyjskie flagi. Ich zasada to bezgraniczna swawola na wzór ojca Machno, „kozaczą” oni według własnego uznania. Najbardziej rozpowszechniona ich działalność to wzięcie „pod dach” jakichś punktów handlowych czy obiektów turystycznych. Ktoś postanowił nazwać się kozakiem, zacząwszy hodować konie. Lecz odnosi się wrażenie, że niektórzy realizują jakieś polityczne zamówienie lub konkretne zadania polityczne.
CZYI WY, CHŁOPCY, BĘDZIECIE, KTO WAS DO BOJU PROWADZI? Współczesna historia kozaków na półwyspie zaczęła się w 1993 roku, kiedy zarejestrowano „Krymski Związek Kozacki”, stworzony dla obrony praw i ochrony (przed kim?) Rosjan na Krymie. Pojawili się ludzie w maskaradowym mundurze, z szablami i nahajkami, na potrzeby pierwszego i ostatniego prezydenta Krymu Jurija Mieszkowa. To on zaczął spekulować takimi pojęciami, jak „Rosjanin”, „Rosja”. Jednocześnie szybko zdyskredytował tak zwaną „rosyjską ideę” swoimi półkryminalnymi rządami. Zrodzony i manipulowany przez moskiewskich polittechnologów, „prezydent” szybko zniknął, a „idea” pozostała. Do dziś posługują się nią niektórzy obecni politycy, którzy wybrali dla siebie wizerunek obrońców praw rosyjskojęzycznej ludności półwyspu i Ukrainy. Krymskie kozactwo pewne siły wyhodowały pod hasłami ochrony przed „zagrożeniem wyparcia Rosjan przez krymskich Tatarów” i „przymusową ukrainizacją”. Chociaż w czym naruszają prawa rosyjskojęzycznej części krymczan, liderzy prorosyjskich partii i zjednoczeń tak i nie odpowiedzieli. Pierwsi kozacy półwyspu, którzy uważają się za kontynuatorów tradycji siczy, opowiadają, jak próbowali wejść do Krymskiego Związku Kozackiego, jak latami odmawiano im rejestracji. Lecz oni razem z prawnukami zaporożców bronili tradycji właśnie ukraińskiego kozactwa. Dlatego nalegali na nazwę „Ukraińskie Kozactwo Tawryjsko-Zaporoskie”, która ucieleśniała ich pragnienie poczucia jedności z myślącymi podobnie ludźmi z całego południa kraju. W końcu, przy wsparciu Wiaczesława Czornowiła, utworzono, a w 1995 roku zarejestrowano Krymskie Krajowe Atamaństwo Ukraińskiego Kozactwa. Główny kierunek działalności: mniej polityki, praca z młodzieżą różnych narodowości na zasadach wychowania patriotyzmu, wierności ukraińskości i kozactwu, wzorowego przygotowania do służby w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Na ich emblemacie wzór do naśladowania – ataman Iwan Sirko, który wirtuozersko władał sekretami kozackich sztuk walki, umiejętnością walki przeciwko wielu wrogom jednocześnie. Na herbie wyryto dewizę tego legendarnego kozackiego wodza: „Nasza prawda na ostrzu szabli, nasz cel na grocie włóczni”. Dzisiejsi krymscy kozacy zaporoskiej tradycji zebrali informacje o pobratymcach-ziomkach z sąsiedniej Kubania, o dawnych przyjaznych relacjach z Chanatem Krymskim, o tym, jak ich przodkowie przez kilka stuleci prowadzili walkę po stronie krymskich chanów Girejów przeciwko Nogajom, jak część kozaków otwarcie przechodziła na stronę Girejów czy sułtana, by razem walczyć przeciwko Polsce, Moskwii, Wołoszczyźnie. Chociaż krymscy „zaporożcy” drwią z kozaków różnych miejscowych koszy za dawną zdradę świętych zasad wolności, wymuszoną wiernopoddańczość rosyjskiemu caratu, relacje z innymi zjednoczeniami kozackimi są spokojne, zrównoważone, powściągliwe, życzliwe.
Wszystkie krymskie zrzeszenia kozackie pretendują do roli historycznie uwarunkowanego lidera. Każdy „kureń” ciągnie kołdrę na siebie. W rzeczywistości niemal wszystkie one to grupki młodzieńców i starszych mężczyzn, w większości byli wojskowi w strojach kozackich. Każda z nich deklaruje, że to właśnie ona jest prawdziwie kozacka. Wszyscy są przekonani, że mogą znacząco wpłynąć na układ sił podczas wyborów. Oczywiście, przy tak upartych zmaganiach na tle wezwań do bratania się, nie ma co mówić o jakiejkolwiek zgodzie między nimi. Stosunki nie zawsze są przyjazne, ponieważ pojawiają się jeszcze kwestie rozgraniczenia wyznaniowego oraz pewne rozbieżności polityczne z ludnością krymskotatarską. Choć wszyscy są przekonani: inicjatorzy waśni to nie Kozacy. Przeciwieństwami, konfrontacjami, rozgraniczeniami wśród prawosławnych i jednocześnie odcinaniem się od muzułmanów zajmują się ludzie, którzy umiejętnie kryją się za kozactwem i manipulują nim. Zwyczajnym interesom bytowym czy nadużyciom próbują nadać narodowe zabarwienie. — Tutaj czuć obecność sił prorosyjskich — mówią Kozacy nurtu zaporoskiego. „Sojusznicy” również zapewniają o swojej politycznej neutralności. Przekonują: głównym zadaniem ich organizacji jest wychowanie dorastającego pokolenia. Dodają: głównym kamieniem obrazy kozactwa półwyspu są nie tylko różne przekonania polityczne i sympatie, ale także odwieczna niejednomyślność wewnątrz wszystkich bez wyjątku zrzeszeń kozackich. Trzeba więc zakończyć wieczne kozackie nieporozumienia, zaprowadzić porządek w kozackich swobodach i wolnościach. Politolodzy zauważają: powtórzyć los ukraińskiego kozactwa, które odgrywało kluczowe role w rozwoju ukraińskiej historii, obecni Kozacy na półwyspie i na kontynencie nie zdołają. Analitycy wątpią w to, że dzisiaj Kozacy są realną siłą polityczną, która mogłaby pretendować do władzy. Być może uda im się dojść do władzy, jeśli wykonają określoną funkcję społeczną. Ale kozacy zwyczajowo „spieszą się przed ojcem do piekła”, „stawiają wóz przed koniem”, tworząc nawet najmniejsze koło kozackie, zaczynają „pchać się do polityki”. CZAPKA-DZIURAWKA, Z GÓRY DZIURKA… Jednak spisywać Kozaków na straty jest za wcześnie. Bardzo często wszelkiego rodzaju organizacje kozackie wykorzystuje się jako żywą siłę do demonstrowania czyichś interesów. Kozactwo półwyspu już w dniu swoich narodzin stało się podmiotem wielkiej polityki. Liderzy Medżlisu są przekonani, że właśnie Kozaków wykorzystuje się jako przeciwwagę dla ruchu narodowego Tatarów krymskich. Są pewni: „Wszelkie kurenie, koła, palanki, jakieś wojska, jak same siebie nazywają, „ponastwarzano” przeciwko Tatarom krymskim. Przede wszystkim te, które nie są gałęzią Ukraińskiego Kozactwa. Dlatego bardziej pracują z pewnymi organizacjami, ale innej
Tłumaczenie maszynowe
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Максим СТРІХА, доктор фізико-математичних наук, письменник, радник міністра І. М. Дзюби в 1993—1994 рр., член НСПУ
Майбутні дослідники, що писатимуть українську інтелектуальну історію ХХ і початку ХХІ століття, неминуче звертатимуться до текстів кількох людей, які найповніше і найтверезіше зуміли поставити постколоніальному українському суспільству діагнозі запропонувати шляхи лікування задавнених постімперських хвороб. І серед цих людей постать Івана Михайловича Дзюби — без перебільшення унікальна. Унікальна з багатьох причин. Народжений на Донеччині в дуже простій родині (батько-робітник загинув у війну, мати все життя працювала санітаркою в лікарні), сформований як особистість природою і людьми Оленівських Кар’єрів над Сухою Волновахою десь у степах між Сталіно й Маріуполем, він мав значно більше шансів стати, наприклад, типовим радянським ІТР-івцем (існувало колись таке поняття: “інженерно-технічний робітник”), доволі байдужим до проблем власної “закоріненості” (цей термін Симони Вейль сам Дзюба охоче вживає у спогадах, які нещодавно побачили світ, розмірковуючи над загадкою власної “українізації”). Адже, попри ще збережену природну українськомовність донецької глибинки 1930-х, майбутній автор “Інтернаціоналізму чи русифікації” ще за студентських літ писав у анкетах “русскій” і аж до другої половини 1950-х залишався зразковою “радянською людиною” (щоправда, непримиренною до очевидного фальшу численних виявів офіційного життя, зі щирою вірою в живлющу силу очищеного від усіляких “спотворень” “вічно живого учення”). Однак саме Дзюба став одним із інтелектуальних лідерів українського “шістдесятництва” і, зазнавши політичних переслідувань, цькувань і тривалого замовчування, не вагаючись повернувся до публічної ролі в часи горбачовської перебудови, коли лишень заносилося на чергову хвилю національного відродження. У 1960-ті доля поклала на Івана Дзюбу тягар політичного ватажка, який за законами жанру неминуче мусив привести його до мученицької смерті в радянських таборах (як привів Василя Стуса і його побратимів). Ще й досі живі люди, до глибини душі ображені на Дзюбу: чому ж він не погодився тоді йти і вмирати? Чому обрав для себе долю Галілео Галілея, а не Джордано Бруно? Але якщо Бруно залишився в історії яскравим символом нескореного вільнодумства, то Галілей і по “зреченні” інтенсивно працював, заклавши підвалини, на яких стоїть споруда сучасної науки. Симптоматично, що в спогадах сам Іван Михайлович винесе надто жорстокий (напевно, що несправедливий!) присуд власним “дисидентським вибухам”: “не проти того повставав, не до тих апелював, ненадовго вистачало, марним кінчалося…” Ні, рішуче не можу з цим погодитися! Іван Дзюба повставав якраз “проти того”, і кінчалися ці повстання зовсім не марно. Замість оспівувати “невмирущу красу солов’їно-калинової мови”, доводити її походження від “аріїв-оріїв” і демонструвати її “культурні переваги” перед “зрослою на угро-фінських болотах московщиною”, він у праці “Інтернаціоналізм чи русифікація” (легально надісланій першим владним особам УРСР!) чи не вперше створив струнку наукову позитивістську програму в її обстоюванні, застосовану саме в конкретних умовах тодішнього тоталітарного СРСР. І, послуговуючись марксистською методологією, загнав на слизьке всіх тодішніх “штатних марксистів” (нездатна заперечити його невідпорні аргументи у відкритій дискусії, Система змушена була діяти проти Дзюби суто жандармськими методами). (Пригадую, яким відкриттям були Дзюбині побудови для мене — вперше читані вже в квітні 1988-го на лавочці в знаменитому Саксонському саду з малоформатного видання на цигарковому папері, подарованого варшавськими студентами-українцями! І лише за два роки потому українську мову в УРСР можна було легально боронити, вже не апелюючи щоразу до “норм ленінської національної політики”). А коли перебудова стрімко розсунула межі можливого, Іван Дзюба по роках вимушеної праців багатотиражці авіазаводу й написання книжок, присвячених різним постатям “літератур народів СРСР” (книжок цілком вартісних і щирих!), не вагаючись повернувся до ролі публіциста, започаткувавши у вельми популярному тоді “Вечірньому Києві” серію розмов на теми української мови, культури й історії. Дуже важливо, що писав він м’яко й інтелігентно, адресуючи свої аргументи не так прибічникам, як тим, хто ще вагається, хто лишень починає замислюватися щодо власної “закоріненості”. Тоді ж, у 1988-му, Іван Дзюба надрукував у газеті “Культура і життя” велику програмову статтю “Чи усвідомлюємо національну культуру як цілісність?” “Національній за формою, соціалістичній за змістом” культурі було поставлено вбивчий діагноз: нецілісність і фрагментарність, зумовлені тим, що українська мова (стрижень цієї культури!) не виконує всіх належних суспільних функцій. Стаття справила враження вибуху — і врешті-решт привела через чотири роки її автора в крісло міністра культури нової незалежної держави. Зараз прийнято говорити: з колишніх дисидентів вийшли погані урядовці. Назагал це справді так. Але Іван Дзюба був винятком із цього правила. Адже, попри окремі неминучі помилки (зокрема й у кадровій політиці — позначилося, очевидно, вроджене бажання Івана Михайловича думати про людей насамперед добре), він зумів зробити головне: почати перетворювати колишню “центральну філармонію УРСР” на інституцію з розроблення і втілення в життя культурної політики незалежної європейської держави. Вперше наголос було зроблено на захисті національної культурної спадщини, і на розвитку модерних українськомовних культурних індустрій. Уперше було розроблено (і затверджено, щоправда, вже після раптового і невмотивованого звільнення Івана Дзюби з посади) сучасну Концепцію державної культурної політики. Звичайно, за природою своєю Іван Дзюба — зовсім не чиновник. Але природжена методичність і аналітичний розум науковця дозволяли йому не лише генерувати яскраві ідеї, а й не робити суттєвих “проколів” у рутинній апаратній роботі. Тому багато корисного зробив він і на посаді президента Республіканської асоціації україністів (утворена 1989 р. РАУ стала справжнім проривом для української гуманітаристики), академіка-секретаря відділення літератури, мови та мистецтвознавства НАН (академіком його обрали наприкінці 1992-го попри відсутність формального наукового ступеня; про тему “Дзюба і наука” поговоримо трохи далі), голови Комітету з національних премій імені Тараса Шевченка, редактора часопису “Сучасність”, який став у 1990-х лідером наших літературних журналів — і тихо згас після відходу Івана Михайловича від редакційних справ. …У спогадах, оповідаючи про знехтувану пропозицію стати наприкінці 1950-х особистим секретарем легендарного Олександра Білецького, Іван Михайлович із видимим жалем написав: “Я був людиною вкрай легковажною, про завтрашній день не думав, а головне — не розумів, яку школу я міг би пройти в Олександра Івановича, міг би стати справжнім ученим. Але академічна наука мене не приваблювала, я рвався в бій”. Відтак молодий Іван Дзюба зосередився тоді на поточній літературній критиці, і навіть підготовленої уже кандидатської так і не захистив. А після участі (разом із Василем Стусом і В’ячеславом Чорноволом) у протестній акції в кінотеатрі “Україна” на прем’єрі фільму “Тіні забутих предків” у вересні 1965 року можливості формальної наукової кар’єри для Дзюби надовго виявилися закриті. І все ж Дзюба став справжнім ученим. Не вузьким літературознавцем, прив’язаним до однієї певної теми, а гуманітарієм найвищого рівня — і найширшого профілю. Його енциклопедична освіченість (здобута насамперед самостійною сумлінною працею з книжками), його уміння легко й невимушено апелювати до тисячі тисяч джерел просто вражають. Його монографії на шевченківську тему стали справжнім підсумком позитивістської традиції нашого шевченкознавства, що йде від Сергія Єфремова. І як жоден (нехай навіть наймодерніший за своїми методологічними настановами!) літературознавець не може обійтися без єфремовських коментарів до шевченкового листування й “Журналу”, так, я переконаний, не може він сьогодні оминути й фактологічно наповнених та бездоганно логічно аргументованих побудов Івана Дзюби (особливо в таких сюжетах, як “Шевченко і слов’янофіли”, чи “універсальні мотиви в Шевченковій поезії”). Не кажу вже про численні блискучі статті, присвячені Лесі Українці, Ользі Кобилянській, Олександрові Довженку, Володимирові Свідзинському, Олександрові Білецькому, Іванові Сенченку, Іванові Драчу, Миколі Вінграновському, Григорієві Кочуру, Миколі Лукашу, Василеві Стусу та багатьом іншим постатям української літератури — від її визнаних корифеїв до симпатичних дебютантів-“шістдесятників”, які промайнули кометами на літературному обрії, але пам’ять про яких Іван Дзюба прагне зберегти. Хтось скаже: усе те не наука, а есеїстика. Рішуче заперечу: гуманітарна наука зовсім не зобов’язана бути нудною, літературознавство лишень виграє, коли вбирається в елегантну форму есею. Іван Михайлович завжди вважав, що його голос має звучати ширше, аніж просто в колі академічних дослідників. Тим-то й пішов він на межі 1950—60-х не в академічне літературознавство, ав поточну літературну критику (за що й здобув першу “відзнаку” від Системи: звільнення з журналу “Вітчизна” за “ідеологічні помилки”). Тим-то й повернувся до рубрики у “Вечірньому Києві” наприкінці 1980-х, а вже на початку нового тисячоліття є сумлінним дописувачем “Дзеркала тижня” і “Дня”, намагаючись пояснити всім, наскільки ж то важливі речі: мова, література, культура, історія, мораль (і водночас тверезо бачачи наші власні національні вади, що є прикрою, але неминучою “компенсаторною реакцією” на століття упослідженості)… Не цурається він і “гарячої” публіцистики, відверто називаючи некомпетентність — некомпетентністю, аморальність — аморальністю, українофобство — українофобством. (Чого варта лишень назва останньої збірки Дзюбиних статей, присвяченої феномену російського чорносотенства на українських теренах: “Нагнітання мороку”. Влучніше не скажеш!). Вісімдесят років життя Івана Дзюби були сповнені драматичних моментів: напівголодне дитинство, війна, загибель батька на фронті, тяжкі повоєнні роки, важке “вростання” в київське життя (два роки без прописки, коли лякав кожен нічних стук у двері гуртожитку), набутий ще в студентські роки туберкульоз, арешти друзів у 1960-х, коли було брутально обірвано сподівання, виплекані “відлигою”, робота над “Інтернаціоналізмом чи русифікацією”, ще чорніша хвиля арештів 1972-го, півтора року в тюрмі КДБ (пригадую один-єдиний випадок, коли в міністерські часи під час візиту до Данії Іван Михайлович узявся оповідати про моторошну абсолютну ізоляцію й про те, що старий досвід “перестукування” тут був непридатний: камеру від камери відокремлювала метрова стіна, такий самий простінок і ще одна стіна), вирок, вимушене зречення, інтелектуальне скніння в заводській багатотиражці, повернення до наукового і громадського життя наприкінці 1980-х, посада міністра, мантія академіка… …Іванові Дзюбі страшенно пощастило. Міг загинути в дитинстві (від випадкової бомби, від осколка під час підривних робіт на сусідньому кар’єрі, переходячи розбухлу від дощів степову річку — про все це є згадки в тих-таки “Спогадах”). Міг молодим померти від туберкульозу (про власне злочинно-недбале ставлення до здоров’я в ті роки Дзюба теж чесно пише). Міг не вийти живим із тюрми КДБ, продовживши довгий мартиролог загиблих українських інтелігентів… Міг загинути — але вижив, щоб зробити все, що було йому призначено. А разом із тим пощастило й усім нам. Адже в кожній спільноті мусять бути постаті, безумовно варті довіри. В Україні з цим, на жаль, не склалося. З медіа до нас промовляють брехливі, продажні й некомпетентні політики, фанатичні московські панотці з найсучаснішими дорогими годинниками (і зі свідомістю середньовічних фанатиків), примітивні у своїх украй обмежених духовних запитах (є прекрасні винятки, але кажу про загал), “зірки” шоу-бізнесу й спорту… Між тим голос українських інтелектуалів залишається тихим, майже нечутним (обмеженим шпальтами тих кількох газет, які ще надають сторінки для “серйозних” розмов). Але він, цей голос, звучить — і ми можемо його почути. Якщо, звісно, захочемо. Але це вже залежатиме від нас. Зокрема й від того, наскільки ми використаємо сповна свій шанс бути сучасниками по-справжньому унікального Івана Дзюби, прислухатися до його мудрих і виважених порад.
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
dat”, doskonale wiedzą, że oprócz oficjalnych rozkazów istnieją jeszcze tak zwane „nieformalne” zarządzenia albo… jedynie „rady”. Wiedzą oni również i to, że rewolucyjnym wojskom radzieckim i tak zwanym „rewolucyjnym”, które zajęły Kijów, wydano rozkaz, a może nie rozkaz, a jedynie „radę”: „Ukraińskich głów nie żałować” (W. Kaczyński. Pamięci Aleksandra Siergiejewicza Zarudnego. „Zemla i wola” (Charków). 23 (10) 1918 r. nr 251). Ostatnia „rada” przychodzi na myśl, gdy porównuje się los A. S. Zarudnego z losem jego rodzonego stryja — również Aleksandra Siergiejewicza. Ten ostatni był najsłynniejszym adwokatem, obrońcą Bejlisa i Schmidta, towarzyszem ministra i ministrem sprawiedliwości w Rządzie Tymczasowym. To właśnie jemu przypisywano lipcowy rozkaz o aresztowaniu W. Lenina (w rzeczywistości tak nie było). Można by z łatwością przewidzieć rozstrzelanie emerytowanego „ministra-kapitalisty”, gdyby nie zmarł śmiercią naturalną w 1934 roku — na kilka dni przed rozpoczęciem masowych represji. Ale rewolucyjne ciężkie czasy A. S. Zarudny przeżył! Dlatego, że był Rosjaninem. Podczas gdy jego siostrzeńca-Ukraińca nie uratował ani udział w trzech rewolucjach, ani carskie więzienia i zsyłki, ani członkostwo w partii socjalistów-rewolucjonistów (lewicowe skrzydło), ani nawet to, że w przededniu zajęcia Kijowa przez czerwonych aresztowali go swoi — za „zdradę Ukrainy”. Jak pisał Wasyl Ellan, „rzeczą zbędną jest cokolwiek wyjaśniać, zbędne jest opowiadanie o kierunku myśli towarzyszy, o ich działalności, o niedawnym aresztowaniu Zarudnego przez „Ukraińców” — wszystko byłoby zbędne i niepotrzebne, bo tutaj obudziły się zwierzęce pierwotne instynkty…”. Ten sam pierwotny instynkt nienawiści do Ukraińców, zwierzęca ksenofobiczna „fizyczna odraza” do wszystkiego, co ukraińskie. W radzieckim imperium Ukraińców nie tylko zwierzęco zabijano, ale i akademicko-wyrafinowanie rozpuszczano. W mojej historii działo się to tak: wydany w 1961 roku tom Ukraińskiej radzieckiej encyklopedii informuje zaledwie o dwóch Zarudnych — „rosyjskim architekcie ukraińskiego pochodzenia” Iwanie Zarudnym i „ukraińskim podróżniku” Mykole Zarudnym. Chociaż jakikolwiek po prostu radziecki, czyli rosyjski, słownik obowiązkowo opowiadał i o koryfeuszu reformy sądowej Siergieju Zarudnym (ojciec A. S. Zarudnego i dziadek B.-O. Zarudnego), i o Samijle Zarudnym — generalnym sędzi Wojska Zaporoskiego, i o architekcie Piotrze I. W czterotomowej Radzieckiej encyklopedii historii Ukrainy (!), wydanej w 1969 roku, nie ma już ani jednego Zarudnego. Bo wszyscy oni stali się Rosjanami — architektami, zoologami, prawnikami itd. Rozpuścili się… Warto oddać sprawiedliwość Rosji: tworzy ona swoją historię planowo i celowo. O rosyjskim adwokacie i ministrze Rządu Tymczasowego Rosji A. S. Zarudnym, na przykład, wydano monografie, napisano dysertacje, o nim są odnośniki w Internecie, w tym na oficjalnej stronie Prokuratury FR. O członku Ukraińskiej Centralnej Rady B.-O. Zarudnym — „znaleziono „0” stron”. Skąpe wiersze w „Informatorze z historii Ukrainy”. I mogiła na Bajkowej Górze. Bohaterowie ukraińskiej historii czekają na jej twórców…
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen ZARUDNYJ, kandydat nauk filozoficznych, Charków. Sławny rosyjski autor pisze dzisiaj: „Główny problem polega na tym, że arystokracja przemysłowa i finansowa w Rosji nie zaistniała, i to jest gorsze od jakichkolwiek siłowików. Bo arystokracja (czy to krwi, czy pieniędzy) — to władza, która stworzona jest na nierozerwalnym związku z ziemią i krajem, i właśnie w wyniku takiego związku tę władzę uznają inne warstwy. (…) I arystokracja, i oligarchia w formalno-prawnym znaczeniu to jedno i to samo — władza niewielu. Niewielka różnica polega jedynie na tym, że arystokracja rozmawia ze społeczeństwem w jednym języku i jest obdarzona powszechnie uznawaną charyzmą, podczas gdy oligarchia żyje w sztucznym świecie, rozmawia sztucznym językiem i żadną charyzmą nie jest obdarzona. Dlatego arystokracja jest zakorzeniona w rodzimym gruncie i trwa wiekami, ucieleśniając siłę, bogactwo i energię narodu, a oligarchia jest pozbawiona korzeni…” (Maksim Sokołow). Jako człowiek, który nie należy do rosyjskiej kultury, mam możliwość spojrzenia na sytuację z boku i, rozszerzywszy sferę zastosowania logiki Sokołowa, kategorycznie oświadczyć: w Rosji (a zatem i na Ukrainie, która wchodziła w skład Imperium Rosyjskiego) w ogóle nigdy nie było arystokracji. Ziemianie, panowie — byli, arystokratów — nie było. To nie jest europejska arystokracja, bo ta deklaruje: „Możemy pozwolić sobie na wszystko i właśnie dlatego możemy pozwolić sobie tylko na bardzo niewiele”. To nie są rzymscy patrycjusze, „dla których władza była prawem i zaszczytem, a nie źródłem dochodów” (T. Mommsen). To nie są właściciele angielskich hrabstw, którzy wydają swoje bogactwo na wiejską gościnność („potężny hrabia Warwick, jak opowiadają, dzień w dzień utrzymywał w swoich licznych zamkach 30 tysięcy ludzi”. — Adam Smith). To hierarchiczna wschodnia despocja, rozbestwiona samowolą, która przekształciła swoją bezgraniczną władzę nad „niższymi” w źródło dochodów. I dlatego choćby nie wiem ile wymawiać po rosyjsku „hrabia, hrabia, hrabia”, w historii Rosji arystokratów nie będzie. Niestety, normalny proces formowania się ukraińskiej arystokracji, która rozmawiałaby ze społeczeństwem w jednym języku (w dosłownym i przenośnym znaczeniu), zakończył się po aneksji państwa kozackiego przez carstwo moskiewskie. Rozszerzywszy prawa i przywileje moskiewskich szlachty służebnej na małorosyjską szlachtę i starszyznę kozacką, imperium pozbawiło ukraińskich „lepszych ludzi” zalążków arystokratyczności (które zawsze wyrastają na niwie demokracji wojskowej) i w ten sposób przekształciło w typowo rosyjskich imperialnych despotów-pańszczyźnianych. Najlepsi z najlepszych protestowali, ale czyż mogli oni wytrzymać „przed tą nieubłaganą lawiną, która toczyła się z północy do Morza Czarnego i pokrywała wszystko, co nosiło rosyjskie imię, jednakowym lodowatym całunem niewolnictwa”? (Aleksander Hercen). Z „Zarysu historii Hlińska” kijowianina W. Parchomenki: „Na początku kwietnia 1918 roku do Hlińska wkroczył oddział Niemców i hajdamaków. Hlińczan spędzono do zarządu gminnego na zebranie. Pod drzwiami zarządu gminnego ustawiono karabiny maszynowe, których czarne lufy wycelowano w tłum. Tam też stało około dziesięciu drewnianych ławek i sterta przygotowanych rózeg. Na ganku, obok karabinów maszynowych, stał niemiecki komendant, obok niego pan Zarudny. Komendant ogłosił, że za wyrąb (dokonany na polecenie Rady) lasu należącego do pana Zarudnego, mieszkańcy muszą wypłacić Zarudnemu rekompensatę 80 tys. karbowańców. Kilku hlińczanom, którzy próbowali wyrazić niezadowolenie, kaci wymierzyli rózgi i szompoły. Swoją porcję szompołów otrzymali też ci, którzy dobrowolnie zdali Niemcom i hajdamakom broń. Ta egzekucja trwała od rana do południa”. Społeczność odpowiedziała adekwatnie. Łozowianin W. Trusz w swoim szkicu „Ruch narodowowyzwoleńczy na Łozowszczyźnie w XX wieku” pisze: „Zafascynowanie Hetmanatem, czy raczej — sojusznikami, trwało niedługo. Polityka rekwizycji popchnęła chłopów do powstania. Wtedy też zaczyna się zorganizowany ruch machnowski(…). Posuwając się przez ziemie powiatów aleksandrowskiego i pawłogradzkiego, machnowcy prowadzili walki z wojskami hetmana i sojuszników. Wśród łozowian do dziś żyją wspomnienia o Machnie — od poważnych po legendarne. Zachował się opis zniszczenia majątku rodziny Zarudnych we wsi Domacha, sporządzony przez artystę ludowego Ukrainy O. Tarasenkę. „…Zajęć w szkole nie było — wszyscy byli zajęci grabieżą pańskiego majątku. Razem z machnowcami, my, dzieciaki, wlecieliśmy do ogromnego, zalanego słońcem pokoju na trzecim piętrze. W centrum pokoju stał piękny czarny fortepian. Wąsaty machnowiec z wściekłością uderzył kolbą karabinu w białe lśniące klawisze i one boleśnie zajęczały językiem różnych dźwięków. „A nu, wzięli! Naparli! Niech ta pańska muzyka zagra nam tam, na ulicy. Wzięli!” Wszyscy naparli na fortepian i z siłą popchnęli go w przepaść wybitej ściany… Kiedy już całkiem ściemniało, my znów postanowiliśmy zajrzeć do pałacu. Nagle z ciemności ktoś rzucił płonącą pochodnię. Przerażeni na śmierć, my galopem wylecieliśmy z pałacu. Po chwili wszystko wokół płonęło ogniem. Pochodnią płonął pański majątek Zarudnego. A wokół, w pewnej odległości, do rana stali z dziećmi chłopi, z żalem obserwując niczym nie usprawiedliwioną zbrodnię…”. Nieusprawiedliwioną? Patrząc jak rozumieć prawdę — w formalno-prawnym lub istotowo-historycznym znaczeniu. Kiedy jeden z potomków Hryhorija Zarudnego, mirhorodzkiego pułkowego osauła i dyplomaty hetmana Mazepy, smagał hajdamacko-niemieckimi szompołami swoich chłopów, znaleźli się chłopi, którzy na znak zemsty spalili posiadłość innego potomka Hryhorija Fedorowycza. Z historycznego punktu widzenia wszystko jest bardzo logiczne.
Nie było dane „najlepszym ludziom” kozackiego narodu wyrosnąć na ukraińską arystokrację, która byłaby zakorzeniona w rodzimym gruncie i ucieleśniałaby siłę, bogactwo oraz energię narodu. Ich potomkom pisane było jedynie imperialne szlachectwo, które z narodową arystokracją nie ma najmniejszego związku. Ale nawet w tak niesprzyjających warunkach historycznych rodzili się szlachetni bohaterowie. Moja heroiczna historia dotyczy wielkich i tragicznych kijowskich wydarzeń stycznia 1918 roku. Dowiedziano się o niej w 1919 roku, kiedy w Charkowie w drukarni „Peczatnyk” wyszła książka „Bohdan-Ołeksandr Zarudny. Zbiór ilustrowany. Opracowali S. Zarudny i H. Mychajłycz”. Potem historię zatarto, opracowujących rozstrzelano, a książkę wysłano do specjalnego zbioru. W podręczniku historii Ukrainy, z którego obecnie uczą się studenci Uniwersytetu Charkowskiego, interesujące nas wydarzenia przedstawiono tak: „Zajmując Kijów, wojska M. Murawjowa przez trzy doby prowadziły »czerwony terror«. Z ich rąk zginęło 2587 kijowian, przeważnie oficerów, junkrów, zamożnych obywateli” (W. Semenenko i L. Radczenko. Istorija Ukrainy s drewniejszych wriemien i do naszych dniej. — Charków: Torsing, 1999). Wśród zabitych byli członkowie Centralnej Rady Ołeksandr Zarudny, Isaak Puhacz i Leonard Boczkowski. Rozstrzelano ich nie dlatego, że Zarudny miał stopień chorążego armii carskiej, a Puhacz i Boczkowski wydawali się zabójcom obywatelami zamożnymi. Rozstrzelano ich za ukraińskość! Ale ten fakt historyczny nie tylko był wcześniej przemilczany, lecz pozostaje w takim stanie do dziś. „Wszystkie te działania — podsumowują autorzy podręcznika — nie można zakwalifikować ani jako bolszewicki, ani jako nacjonalistyczny terror. Powtarzało się okrucieństwo, znane z czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej lub wojny secesyjnej w USA, kiedy żadne ośrodki władzy nie mogły powstrzymać rozwścieczonych marginesów (…)”… Takie oto internacjonalne, ogólnoludzkie niegodziwości. Nieprawda! W rzeczywistości „internacjonalne” okrucieństwo było zupełnie inne. Naoczny świadek pisze: „Przedwczesna tragiczna śmierć tow. Zarudnego, Puhacza i Boczkowskiego jest nie tylko ogromną stratą dla partii i dla obywateli. To nie są przypadkowe ofiary w walce, o których można powiedzieć »las wycinają — wióry lecą«. Nie, ich rozstrzelanie to symptom, to znak, pod którym przeszła i przechodzi druga rewolucja w Rosji i na Ukrainie. (…) Zbrodniarze są i będą wszędzie. Ciemne masy pozostaną ciemnymi, jeśli nie walczyć z ich ciemnotą. Ale tutaj wina spada na tych, którzy te masy prowadzą i którzy rozbudzonej żywiołowości rewolucji nie wprowadzają w określone ramy (…). Tak, teraz masy są pewne, że wojna toczy się »między bolszewikami a Ukraińcami«, a dlatego przy zwycięstwie »bolszewików« masy zaczynają wykorzeniać »Ukraińców« tymi sposobami, które znają — karabinami, bagnetami. I w pierwszych dniach władzy »Sekretariatu Ludowego« w Kijowie padł nie jeden dziesiątek niewinnych w »kontrrewolucji« Ukraińców — za ukraińską mowę, za zaświadczenie napisane w języku ukraińskim (…). Śmierć Zarudnego, Puhacza, Boczkowskiego jest tak charakterystyczna z tej strony — zwłaszcza, gdy wziąć pod uwagę jeden szczegół ich aresztowania, świadkiem i tylko przypadkiem nie obiektem którego przyszło być autorowi tych wierszy. Majtek, który przeprowadzał rewizję, na słowa towarzyszy »jesteśmy członkami Centralnej Rady« z nienawiścią powiedział: »a was to nam i nado. Wsie eta Centralnaja Rada!…« I od tych słów, a przede wszystkim od wyrazu jego twarzy stało się zrozumiałe, że stanie się coś nieodwracalnego i bezsensownego… Taka tępa nienawiść świeciła w jego oczach, tak mocno od razu ścisnęła jego ręka rewolwer — że było jasne, dla niego »Centralna Rada« to nie »polityka«, to nie ideowo-wroga siła — a wróg, realny pierwotny wróg pierwotnego człowieka, którego trzeba ciąć, kłuć, strzelać, z którym innej walki nie może być…” Was. Ellan. Następstwa… „Borotba” 23 (10) lutego 1918 r. nr 1 (Kijów). „Kijowska władza radziecka, sztaby rewolucyjnych wojsk, poszczególne osoby z bolszewickich liderów — wszyscy oni stanowczo deklarują, że nikt nie wydawał rozkazu o rozstrzelaniu Zarudnego i Boczkowskiego. »Sami żołnierze rozstrzelali«. Przeciwko takiemu oświadczeniu trudno zaprzeczać, bo rzeczywiście »sami żołnierze« rozstrzelali nawet wielu kijowskich bolszewików. Co prawda, ci, którzy powołują się na »samych żoł-
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC, Iwano-Frankiwsk
Ukraińska polityzacja kwestii języka przypomina średniowieczne pojedynki na rakiety zamiast zabytkowych pistoletów. Fetysz władzy nie pozwala wielu ludziom zatrzymać się i na trzeźwo zastanowić się nad możliwymi konsekwencjami, do jakich może doprowadzić domowa wojna językowa. Zapewne nie z naszej woli, lecz tylko my jesteśmy w stanie to zakończyć. Globalizacja zmienia odwieczny porządek stosowania języka i nieuchronnie staje się on bronią informacyjną. Dlatego każde państwo, broniąc swoich interesów narodowych, na ile potrafi, zapewnia ochronę i zachowanie języka państwowego. Nasze państwo do tego jeszcze nie jest gotowe, a etniczna ukraińska społeczność nie może samodzielnie zapewnić konstytucyjnego statusu języka ukraińskiego. Mechanizm globalizacji z jej potężnymi strumieniami finansowymi i informacyjnymi okazał się znacznie silniejszy od woli etnosu, jeśli ten etnos nie dominuje w państwie. Zatem trzeba coś zrobić z państwem ze względu na interesy społeczeństwa. I to właśnie społeczeństwo powinno patrzeć na język państwowy zupełnie inaczej — jako na główny czynnik współczesnego bezpieczeństwa narodowego. A dopóki państwo nie zmieni się dzięki staraniom i walce młodych, trzeba będzie jakoś „utrzymać” presję informacyjną świata, bez względu na to, skąd ona pochodzi — z Rosji, z anglojęzycznej ersatz-kultury czy z krajów Wschodu. Dopóki nie zrozumiemy, co dzieje się na świecie, nie nauczymy się państwowego porządku posługiwania się językiem, sami wraz z własnymi politykami będziemy zagrożeniem dla własnych interesów i własnego państwa. Przede wszystkim trzeba uspokoić tych, którzy śmiertelnie boją się zostać zukrainizowani i z jakiegoś powodu kategorycznie sprzeciwiają się państwowej ochronie języka państwowego. Etniczni Ukraińcy realnie nie potrzebują ochrony ojczystego języka. Jako nosiciele języka są w stanie zachować go aż do końca świata. Kwestia edukacji w języku ukraińskim i zachowania kulturowej tożsamości Ukraińców to problem nie języka, lecz ochrony praw obywatela i osoby. To, że etniczni Ukraińcy często nie mogą realizować tych praw, świadczy o tym, że na Ukrainie nie ma społecznych organizacji obrony praw człowieka, a te, które tak siebie nazywają, takimi nie są. Nie jest to czas, by bronić ukraińskiego języka i kultury oświadczeniami czy flash mobami. Rozpaczliwy słowny protest intelektualistów, którzy nie wykonują drugiego kroku — zawodowej obrony praw człowieka, przypomina pokazówkę w stylu sowieckim. Trzeba działać po nowoczesnemu. Niestety, prawie niemożliwe jest przekonanie prostego obywatela, że sytuacja języka państwowego i humanitarny model państwa radykalnie wpływają na jego życie i wolności. Cała przestrzeń informacyjna Ukrainy i konkretny pracodawca przekonują o czymś przeciwnym: sukces życiowy jest możliwy wyłącznie dzięki językowi rosyjskiemu i angielskiemu. Przeciwstawienie się temu jest niemal niemożliwe, bo tak działa standardowa technologia, która dominuje na świecie. Lecz nie powinniśmy się jej poddawać i żwawo maszerować ku przepaści z telewizorem zamiast własnych oczu. Musi istnieć wystarczający krąg ludzi, którzy widzą to niebezpieczeństwo, i pożądane jest, by władze ich słuchały, ponieważ społeczeństwo zawsze zmienia się znacznie wolniej, niż wymaga tego czas. Prawdziwej ukraińskiej tożsamości nie da się już odrodzić — nie dano nam na to rezerwy czasu ani przestrzeni do rozbiegu. Pas startowy dawno się skończył, dlatego nasze przetrwanie (gospodarcze i humanitarne) zależy od trafności reakcji i poprawności podejmowania decyzji narodowych. Chodzi nie o decyzje ekonomiczne, lecz o decyzje ogólnonarodowe, to znaczy o wybór właściwego humanitarnego modelu państwa. Nie można robić z Ukrainy czegoś nieukraińskiego i spodziewać się dobrych reform i kwitnącej gospodarki. To problem wszystkich, którzy uważają się za obywateli państwa, a obywatel nie może być nie z etnicznymi Ukraińcami. Wszyscy jesteśmy w jednej łodzi, a świat nie ceremoniuje się z nami, wiedząc, jak wykorzystać naszą „językową wojnę” i zamęt w głowach nosicieli pełni władzy państwowej. Najważniejsze to zrozumieć istotę podwójnych standardów światowego postrzegania kwestii językowej i narodowej, ponieważ XXI wiek to epoka podwójnej moralności świata. Dopiero zrozumiawszy, że przyjaźń narodów nie istnieje i że prawda jest u każdego własna, można ustanowić ze światem tak dynamiczną równowagę wymiany i stosunków językowo-informacyjnych, która nie będzie niszczyć naszych humanitarnych fundamentów, sprzyjać ich modernizacji i bezpieczeństwu. Można to nazwać podtrzymywaniem dynamicznej suwerenności, bo suwerenność granic to przestarzałe pojęcie minionego stulecia. Zatem każdy problem języków rozwiązuje się w kontekście globalnym albo nie rozwiązuje się wcale i w ten sposób staje się nowotworem, który pożera losy ludzi, przede wszystkim młodego pokolenia. W wersji ukraińskiej jest to bezskuteczna, 20-letnia, obojętnie tolerancyjna walka o język ukraiński, która wbrew naszej woli i zdrowemu rozsądkowi zamienia się w „językową wojnę”, a ta wojna niszczy Ukrainę gospodarczo. Tracimy coś więcej niż język państwowy. Sztuczne zawężenie stosowania języka państwowego do krytycznego zakresu zagraża już nie tylko etnicznym Ukraińcom — może się zmienić tożsamość, rola na świecie, nawet symbole państwa, po czym nazwa „Ukraina” przestanie mieć znaczenie. Dlatego nie warto traktować jako absurdalnego żartu propozycji komunistów, by zastąpić państwową flagę czerwoną (rzekomo kozacką, malinową) z rosyjsko-prawosławnym stylizowanym krzyżem zamiast tryzuba. To bardzo zły wynik światowego testu na żywotność naszej suwerenności, symptom wielkiego niebezpieczeństwa przemiany z podmiotu świata w przedmiot. To dowód, jak potężnie działa globalna technologia hodowania obojętności konkretnego obywatela wobec języka ukraińskiego. Jesteśmy w stanie to przezwyciężyć, ponieważ niemal cały świat ma analogiczny problem obojętnienia autochtonów wobec ojczystego języka. To właśnie jest nowy problem ludzkości, który powstał w wyniku totalnego wprowadzenia nietradycyjnego światowego porządku posługiwania się językiem. Nie został on jeszcze należycie zbadany i wyraźnie się tego nie zachęca. Natomiast intensywnie reklamowana jest nowa moda na totalne stosowanie kilku języków światowych — porządek zasadniczo odmienny od tradycyjnego Bożego porządku z szczególnym stosunkiem do Słowa. Oczywiście znajomość języków światowych jest potrzebna, lecz współczesna tendencja, by przyjmować je na równi, a nawet wyżej niż język ojczysty czy język państwowy, dążenie do de facto uczynienia ich państwowymi, faktycznie niszczy strukturę życia ludzkości, zmienia jej naturę tak, że ona degraduje się i zmierza ku gorszemu końcowi. Coś podobnego do drugiej próby zbudowania biblijnej Wieży Babel z jednoczesnym zacieraniem widocznej różnicy między Dobrem a Złem. Na pierwszy rzut oka wydaje się to fantastyką, ponieważ wszyscy przywykli zwracać uwagę wyłącznie na ekonomię i stan finansów światowych. Jednak wszystkie kryzysy gospodarcze i totalny wzrost kosztów życia to tylko bolesne skutki globalnych procesów konkurencji informacyjnej i wzajemnego wpływu informacyjnego państw, narodów i korporacji ponadnarodowych, mających na celu informacyjne zniewolenie ludności i skłonienie jej, by dobrowolnie i praktycznie za darmo dzieliła się najlepszą częścią zasobów życiowych. Jeszcze raz podkreślam — główną i uniwersalną bronią przeciwko wszystkim jest wprowadzenie podwójnego standardu stosowania tak zwanych języków międzynarodowego porozumiewania się! To broń-wytrych, która pozwala komukolwiek na świecie bezceremonialnie otwierać drzwi do prywatnego duchowego świata narodów i czuć się tam panem z własnym prawem, bez względu na uczucia i pragnienia tubylców. Dlatego domaganie się w programach politycznych uczynienia jakiegoś języka światowego drugim państwowym to coś gorszego niż polityczne szkodnictwo, to otwarte zamówienie na kolonizację własnej ludności. Przewaga angielskiego we wszystkich sferach życia narodów dała silny doping innym regionalnym językom światowym. Angielski tylko ustanowił światowy standard przerostu stosowania języka międzynarodowego porozumiewania się, i to dało indulgencję dla nowej rusyfikacji Ukrainy i Białorusi. Inne państwa postradzieckie, nawet takie składowe Federacji Rosyjskiej, jak Tatarstan, znalazły prosty sposób ochrony — zapewniły bezwzględną większość etnicznej ludności we wszystkich strukturach władzy i biznesu. Zatem nacisk języka rosyjskiego na Ukrainie odbywa się w jednym technologicznym kluczu nowego porządku światowego. Wzrost popularności i totalna dominacja angielskiego automatycznie sprzyjają dominacji rosyjskiego. Oczywiście, leży to w wielkim interesie Rosji. Ona po prostu korzysta z procesu globalizacji, który jej sprzyja, a my nie możemy wznieść się wyżej, wyjść z kręgu narzuconej prymitywnej „językowej” wojny, którą dla nas urządzają silni gracze światowi. Języki kontaktów międzynarodowych bezprawnie zajmują właśnie te sfery, które są dla narodu życiowo ważne — kulturę, sztukę, religię, duchowość, edukację, wychowanie młodzieży. Aby się o tym przekonać, wystarczy obejrzeć popularne programy telewizyjne. Na przykład w show „Głos kraju” bardziej sukcesywni i liczniejsi są wykonawcy utworów anglojęzycznych i rosyjskojęzycznych, a w jury musi być co najmniej pięćdziesiąt procent cudzoziemców lub anglojęzycznych (rosyjskojęzycznych). A gdyby projekt nazwano „Głos Ukrainy”, zobaczylibyśmy to, co przedstawia istotę Ukrainy, jej głos, talent. Nawet jeśli wśród zwycięzców show znajdzie się prawdziwy ukraiński głos, nikt nie jest pewien, że po „oszlifowaniu” przez uniwersalnych trenerów nie zacznie śpiewać sfatygowanej rosyjskojęzycznej popu lub nieporównanie nie naśladować anglojęzycznych gwiazd popu. O całej rozrywkowej, rosyjskojęzycznej i skopiowanej z Hollywood branży telewizyjnej mówić nie trzeba — sama jest dokładną ilustracją niebezpiecznego wypaczenia globalizacji, które nie tyle bawi, co radykalnie niszczy podstawy społeczeństwa obywatelskiego, wysysa jego siłę życiową, zdolność dynamicznego reagowania na zewnętrzne niebezpieczeństwa i zagrożenia. W takim społeczeństwie może dominować przede wszystkim polityka kompradorska, która bezmyślnie dopuszcza „językowe wojny”, po czym państwo słabnie, a ofiarą staje się gospodarka, zwykli obywatele. Bardzo to przypomina zasadę zewnętrznego trawienia pająka — z dystansu wstrzykuje się truciznę informacyjną, która zabija tożsamość i sprzyja „przyswajaniu” zasobów ofiary, a po wszystkim pozostaje chitynowa skorupa formalnego państwa z pustym budżetem i nikt nie jest winny — prócz miejscowych władz. Taka sobie Epoka Pająka. Jednak państwa o silnych tradycjach kulturowo-językowych i religijnych okazały się trwałe i mają szansę zwyciężyć w takiej światowej rywalizacji. Są to kraje świata muzułmańskiego, państwa tureckojęzyczne, Japonia, Chiny, Indie. Nieprzypadkowo nadchodzi kolej ich dominacji w czasie rozwoju globalizacji, a w przyszłości ich pozycje będą się umacniać. Doświadczenie istnienia ludzkości świadczy o trwałości takich państw i takiego społeczeństwa obywatelskiego, niezależnie od zmiany formacji i poziomu postępu. Tam wspólnota rodowa wartości jest podstawą życia człowieka. Dlatego też przeciwstawienie się światowej „pacyfikacji” jest dość proste — nie warto nic nowego wymyślać i nie trzeba szukać idei narodowej. Mniejszość problemów można rozwiązać za pomocą właściwego głosowania w wyborach. Większość — działaniem społecznym, z nieuchronnym odsunięciem od kierowania procesami państwowymi lub społecznymi zwolenników szkodliwego wpływu świata, a przede wszystkim płatnych kapralów „językowej wojny”. Ani państwo, ani ukraińska elita nie mają jeszcze realnego planu przeciwdziałania kolonizacji informacyjnej, której mechanizm opiera się na podmianie języka państwowego językami światowymi, używanymi de facto jako państwowe. Po tym niszczy się samobytny system edukacji, a sfera humanitarna staje się zbiorem takich artystycznych i informacyjnych form i produktów, które przekształcają jeszcze nie w pełni ukształtowane społeczeństwo obywatelskie w bezbronny, zniechęcony tłum w rękach własnych i światowych manipulatorów. Współczesna korupcja odbywa się wyłącznie w sferze humanitarno-informacyjnej, lecz za wszystko płaci gospodarka. Ratunek istnieje w dwóch aspektach: pierwszy — demokratycznym sposobem zastąpić sowiecką kompradorską, przede wszystkim w sensie humanitarnym i jakimkolwiek innym, warstwę rządzącą warstwą zasadniczo etniczną ukraińską, ukrainojęzyczną (nie z miłości do Ukraińców od urodzenia czy z przekonań światopoglądowych, lecz ze względu na silny europejski kurs państwa); drugi — każdemu z nas nauczyć się pożytecznej mądrości codziennego właściwego stosowania tak zwanych języków światowych (dla nas przede wszystkim angielskiego i rosyjskiego). Są one przeznaczone wyłącznie do kontaktów międzynarodowych. Proste zasady — i wszystko wróci na swoje miejsce, świat przestanie wystawiać na próbę naszą politykę i nasze nerwy, a Rosja będzie zwykłym sąsiadem, który nas zrozumiał i zaniechał daremnych prób wytargowywania zniżek kosztem niezdrowej ciekawości naszej polityki czy języka.
Tłumaczenie maszynowe
5 lipca w siedzibie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy odbyła się nadzwyczajna konferencja sprawozdawczo-wyborcza Kijowskiego Miejskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Dotychczasowe kierownictwo złożyło pełnomocnictwa, więc delegaci z okręgowych zrzeszeń w mieście Kijowie uznali pracę Wasyla Herasymenki i jego zarządu za niezadowalającą. Nowym przewodniczącym jednogłośnie wybrano członka Centralnego Zarządu OUT «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, członka kolegium redakcyjnego i aktywnego współpracownika tygodnika «Słowo Proświty», znanego językoznawcę, tłumacza i pisarza Iwana Pylypowycza Juszczuka.
Jewhen BUKET, zdjęcie autora
Przewodniczący OUT «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, posł do Rady Narodowej Ukrainy Pawło Mowczan zaznaczył, że jako kierownikowi towarzystwa było mu niezwykle przykro, iż wybrany przed dwoma laty przewodniczący stołecznej «Proświty», urzędnik z Zarządu Oświaty miejskiej administracji państwowej, zamiast wyprowadzić organizację na jakościowo nowy poziom, wykorzystał ją jedynie jako kolejny „ptaszek” w swojej biografii. Nie interesował się działalnością organizacji, przez dwa lata nie zwołał ani jednego zebrania organów kierowniczych KMZ OUT «Proświta», a nawet ignorował zaproszenia na posiedzenia Rady Głównej. Dlatego Centralny Zarząd OUT «Proświta» im. Tarasa Szewczenki zainicjował nadzwyczajną konferencję sprawozdawczo-wyborczą i zaproponował na stanowisko przewodniczącego Iwana Pylypowycza Juszczuka.
Mykoła Nesterczuk, Pawło Mowczan, Iwan Juszczuk
Iwan Juszczuk urodził się 3 października 1933 r. we wsi Czornyky w rejonie wołodymyrsko-wołyńskim obwodu wołyńskiego. Ukończył Lwowski Państwowy Uniwersytet. Kandydat nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Międzynarodowego Uniwersytetu, zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, laureat nagrody im. B. Hrinczenki. Autor powieści science fiction „Troje na Księżycu”. Tłumaczy utwory pisarzy serbskich, chorwackich, słoweńskich i łużyckich, w szczególności: B. Czopicia, Ivo Andricia, M. Matoszecia, I. Cankara, R. Domanowicia, S. Sremaca, M. Bożicia, M. Selimovicia, F. Bevna, E. Kosza i innych. Prowadzący audycji „Jak mówimy” na kanale radiowym „Kultura”, autor wielu podręczników języka ukraińskiego. Kandydaturę jednego z najbardziej znanych działaczy Proświty w Kijowie, który już 24 lata temu był wśród założycieli „Klubu języka ukraińskiego”, stanowiącego trzon Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki, na bazie którego powstała „Proświta”, poparli wszyscy występujący. Słowa szacunku i poparcia pod adresem Iwana Pyłypowycza wygłosili Feliks Redko (rejon desniański), Myhajło Dubykiwski (rejon peczerski), Tamara Donczenko (oddział Narodowego Pedagogicznego Uniwersytetu im. M. Drahomanowa), Dmytro Łomaczuk (rejon swiatoszynski), Zoja Hołota (rejon sołomjanski), Ołeksandr Szepniwski (rejon dniprowski), odpowiedzialny sekretarz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Mykoła Nesterczuk, przewodniczący Kijowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Wasyl Klicz oraz wielu innych. Po wyborze profesor Iwan Juszczuk określił głównym priorytetem działalności Kijowskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” kampanię prenumeraty tygodnika „Słowo Proświty”. Ponadto zaproponował, aby do końca lata utworzyć „oddział bezpłatnych wykładowców” w celu przyciągnięcia młodzieży studenckiej do szeregów „Proświty”, wznowienia od września cotygodniowych zebrań proświtian oraz utworzenia na oficjalnej stronie internetowej towarzystwa prosvitanews.org.ua strony Kijowskiej „Proświty”. W tych sprawach pomogą mu nowo wybrani członkowie Zarządu: Anatolij Mokrenko, Kyryło Steczenko, Bronisław Panasiuk, Jewhen Huszczin, Ludmiła Naumenko, Zoja Hołota, Nadija Jakymenko, Bohdan Berezienko (odpowiedzialny sekretarz) oraz rada, do której, oprócz przewodniczących rejonowych zjednoczeń, wybrano Wadyma Pepę, Bohdana Susia, Wasyla Wasyłaszko, Wołodymyra Raka. Działalność stołecznej „Proświty” kontrolować będzie Komisja Rewizyjna w składzie: Petro Szulha (przewodniczący), Wołodymyr Jaszczenko, Borys Rożnatowski. Członek Rady Kijowskiego Miejskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Wasyl Wasyłaszko zwrócił się do proświtian Ukrainy z propozycją odpowiedzi na pytanie: „Co przede wszystkim powinna zrobić „Proświta” miasta Kijowa?” Dlatego zachęcamy Państwa, drodzy nasi czytelnicy, do wyrażenia własnych opinii na ten temat oraz zgłoszenia swoich propozycji do planu pracy proświtian Kijowa.
*** Prenumerata tygodnika „Słowo Proświty” jest bardzo ważnym czynnikiem pracy proświatowej. Niedawno w rejonie swatiwskim obwodu ługańskiego nasz tygodnik zaprenumerowało kolejnych 30 członków towarzystwa.
rejonu zorganizowano już wycieczkę krajoznawczą do Kijowa. A wzorowy chór starszych uczniów „Switanok” odwiedził wyspę Chortycę, a śpiewacy zespołu „Melodija” z miasta Mołoczańsk otrzymali wycieczkę krajoznawczą na Kamienną Mogiłę. Serdecznie dziękujemy za wszechstronne wsparcie naszym sponsorom i mecenasom!
Tłumaczenie maszynowe
Iwan JUSZCZUK, przewodniczący Kijowskiej Miejskiej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświata» im. Tarasa Szewczenki
Jakie zadania stawia przed sobą kijowska «Proświta»? Te zadania są jasno sformułowane w statucie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Wśród nich są najważniejsze, na które trzeba zwrócić szczególną uwagę: wspieranie ugruntowania języka ukraińskiego we wszystkich sferach życia społecznego, w tym również w mieście Kijowie; wspieranie rozwoju i utrwalania świadomości narodowej, godności narodowej całego narodu i każdego obywatela; uczestniczenie w wychowaniu dzieci i młodzieży na zasadach ukraińskiego patriotyzmu, duchowości i kultury. To są, właściwie, wymogi konstytucyjne. Jakie zaś kierunki pracy trzeba w tym celu rozwinąć? Kierunków jest wiele i nie wolno ich lekceważyć. Ale spośród nich trzeba wyodrębnić najważniejsze, najbardziej perspektywiczne. Na razie widzę ich trzy. Przede wszystkim szczególnej uwagi wymaga młodzież szkolna i studencka — to nasi przyszli urzędnicy, pedagodzy, naukowcy, artyści, producenci, obywatele. Współczesna wiedza, bez wątpienia, jest bardzo potrzebna młodym ludziom. Ale jeszcze ważniejsze jest to, na co ta wiedza zostanie wykorzystana — na korzyść społeczeństwu ukraińskiemu, czy na jego szkodę, czy też będzie oddana obcemu, nieukraińskiemu społeczeństwu. Jak twierdzą socjologowie, ponad 50 % studentów chciałoby opuścić Ukrainę. To jest katastrofa! Przyczyną tego nie jest tylko materialne nieurządzenie i społeczna niepewność. Przecież wszystko to zależy od nas samych, zwłaszcza od młodzieży: przemienić swoją Ojczyznę w kwitnącą, bogatą, sprawiedliwą, perspektywiczną, a nie szukać gdzieś tego, czego, jak pisał wielki Taras Szewczenko, „nema i na небі, a не тілько na чужому полі”. Przyczyną takich nastrojów wśród młodzieży jest zaszczepiona dzieciom obojętność społeczna. W ministerialnych planach nauczania wychowanie moralne, narodowe, humanitarne nie jest przewidziane. Nawet przedmiot „Ja i Ukraina” zastąpiono teraz przedmiotem „Ja i świat”. Po co, jakby mówiono, wam ta Ukraina (ziemia, hojnie napojona krwią waszych dziadów i pradziadów, którzy bronili jej dla swoich potomków)? Rozbiegajcie się, rozpełzajcie po świecie. Ten paradoks muszą zrozumieć nauczyciele i wykładowcy (jeśli jeszcze nie zrozumieli) i przekazać prawdę swoim wychowankom. «Proświta» jest gotowa im w tym pomagać. Drugi kierunek — duchowe, kulturalne podniesienie społeczeństwa. Obecnie postępowaniem ludzi na Ukrainie kieruje przeważnie konsumpcyjny egoizm — całkowicie za Szewczenką: „W nas dery, dery ta daj, i prosto w raj, choć i rodinu vsiu zabery!” Ale przecież, jak zapisano w Ewangelii, „nie samym chlebem żyje człowiek, lecz także słowem Bożym”. Aby obudzić w ludziach duchowość, mają temu posłużyć różne spotkania, wykłady, dyskusje, okrągłe stoły. Warto, oczywiście, przypomnieć Klub miłośników języka ukraińskiego, który działał kilka lat jeszcze przed proklamowaniem niepodległości Ukrainy i zawsze gromadził wielu nieobojętnych. Obecny klub nazwałbym Klubem języka i kultury ukraińskiej: „Czym my jesteśmy? Czyimi synami? Czyich ojców? Kim? I za co zakuci?” (znów Taras Szewczenko). Mądre, nieobojętne głowy powinny się jednoczyć, bratać, komunikować, spierać się — tylko tak można dojść do prawdy. W dużym stopniu może temu posłużyć także internet — zwłaszcza strona prosvitanews.org.ua należąca do «Proświty». Trzeci kierunek — popularyzacja kulturoznawczej gazety «Proświty» „Słowo Proświty”. Ile imion wybitnych naszych rodaków ona wydobywa z zapomnienia, ile nieznanych lub mało znanych wartości kulturowych przybliża swoim czytelnikom, ile aktualnych problemów, i to na wysokim poziomie, podnoszą jej autorzy — myśliciele, znani działacze kultury, politycy! Czytasz — i zaczynasz rozumieć: nie jesteśmy bezimiennymi „chachłami”, lecz wysoko kulturalnym narodem. Mamy czym się szczycić, tylko, niestety, nie wiemy, jakie niezniszczalne skarby posiada nasz naród. Do tego potrzebni są ludzie. I oni są. Tylko trzeba ich znaleźć i zgromadzić. To jest najważniejsze zadanie kijowskiej «Proświty».
Tłumaczenie maszynowe
Oleg Tkaczenko, przewodniczący Zaporoskiego Zrzeszenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Laureaci pierwszego festiwalu dziecięcej sztuki chóralnej „Śpiewający step” we wsi Skielki w rejonie wasylowskim obwodu zaporoskiego otrzymali i w pełni nacieszyli się uczciwie zdobytymi nagrodami. Przypominamy zwycięzców: trzecie miejsce zajął chór „Melodia” z miasta Mołoczańsk w rejonie tokmackim, drugie miejsce zdobył Wzorcowy zespół chóralny starszych uczniów „Świtanok” Nowowasylowskiego Zespołu Szkolno-Przedszkolnego „Harmonia” w rejonie priazowskim. Pierwsze miejsce przypadło zespołowi chóralnemu „Mrija” ze Azowskiej szkoły ogólnokształcącej I–III stopnia w rejonie jakimowskim.
O nagrody zadbali założyciel festiwalu „Śpiewający Step” – Zaporoskie Obwodowe Zrzeszenie Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, w osobach Olega Tkaczenki, oraz mecenasi: Ołeksandr Biłousenko (deputowany ludowy Wierchownej Rady Ukrainy pierwszej kadencji), Andrij Ceberko (dyrektor zakładu „Dniprokeramika”, miasto Połohy), Oleg Szostak (kierownik wiodącej ukraińskiej firmy produkującej naczynia kuchenne – „BiOl”, miasto Melitopol), Hennadij Karaczewcew (miasto Melitopol), W. M. Ohareńko (rektor Klasycznego Prywatnego Uniwersytetu, miasto Zaporoże). Informacyjnymi sponsorami festiwalu były gazety „Subota Plus”, „Zaporiska Prawda”, „Słowo Proświty”, kanał telewizyjny TRK „Zaporoże”. Zwycięzcy: zespół chóralny „Mrija” Azowskiej szkoły ogólnokształcącej I–III stopnia w rejonie jakimowskim
Zespół chóralny „Mrija”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zwyczaj ogłaszają nazwiska laureatów nagrody imienia Stepana Rudanśkiego. W tym roku szanowne jury ogłosiło laureatem Wszechukraińskiej nagrody Ołeksija Wasylowycza Borżkowśkiego za wielką pracę na rzecz krzewienia kultury, popularyzację twórczości klasyka literatury ukraińskiej oraz niestrudzoną działalność badawczą nad jego drogą życiową i twórczą. Wniosek o przyznanie literacko-artystycznej nagrody imienia Stepana Rudanśkiego przygotowała żytomierska „Proświta”, której aktywnym uczestnikiem jest O. W. Borżkowśki. Niedawno Ołeksija Wasylowycza zaproszono do odwiedzenia Winnickiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego. Spotkanie weterana z wykładowcami i studentami placówki odbyło się w naukowej bibliotece uniwersyteckiej. Wiele wysiłku w organizację spotkania włożyła główna bibliotekarka Olha Jurczyszyna wraz z koleżankami: zastępcą dyrektora biblioteki uniwersytetu medycznego Neliną Krawczuk oraz główną bibliotekarką ds. pracy metodycznej Inną Hułyk. Przygotowały one stoiska z utworami Stepana Rudanśkiego oraz artykułami i książkami o nim autorstwa współczesnych pisarzy, a także książki z humorem i satyrą winnickich autorów, laureatów nagrody imienia S. Rudanśkiego. Na spotkanie przybył również jeden z nich, Mykoła Sarachan, a także pisarz Łeonid Kucyj. Spotkanie rozpoczęło się piękną liryczną pieśnią do słów Stepana Rudanśkiego „Powij witre, na Wkrainu”, którą mistrzowsko wykonał student pierwszego roku uniwersytetu medycznego Jewhen Markin. Studentki uniwersytetu Olha Sweć, Kateryna Załużna, Olha Hrebeniuk, Switłana Makowijczuk, uczestniczki stowarzyszenia artystycznego „Literacka wieża” przy bibliotece, deklamowały śpiwomowky oraz liryczne, dramatyczne i historyczne wiersze Stepana Rudanśkiego. Prowadząca Olha Jurczyszyna opowiedziała o drodze życiowej Stepana Rudanśkiego i udzieliła głosu Ołeksijowi Borżkowśkiemu (przybył w mundurze wojskowym z odznaczeniami, dzielny, energiczny). Ciekawie opowiadał o studiach w tej placówce medycznej, długiej służbie wojskowej oficera-lekarza, o wieloletniej działalności badawczej nad drogą życiową i twórczą Stepana Rudanśkiego, popularyzacji jego twórczości oraz ukraińskiego słowa artystycznego wśród współczesnych. U podstaw życia i twórczości poety leżała idea narodowa walki o język ukraiński — fundament naszego narodu i państwa. A ponadto nie raz powtarzał: kiedy w Jałcie będzie brzmieć bandura, wtedy będzie w Jałcie i Ukraina. Na zakończenie swoje humoreski i utwory satyryczne przeczytał Mykoła Sarachan. A czymże byłoby spotkanie bez prezentów? Ołeksij Wasylowycz podarował bibliotece wybór książek z utworami Stepana Rudanśkiego. Spory wybór książek o nim przekazała bibliotece również żytomierska „Proświta”. Pisarz Mykoła Sarachan podarował kilka książek ze swoimi utworami. Biblioteka również nie pozostała dłużna: podarowała Ołeksijowi Borżkowśkiemu obraz „Szczodre lato” wykonany z naturalnych nasion, który mistrzowsko wykonała pracownica biblioteki Natalia Bojko. Ze spotkania wszyscy byli zadowoleni. W 89. roku życia zmarła matka przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Zjednoczenia Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Ostapa Wasylowycza Sawczuka — Szewczuk Daria Iwaniwna. Zarząd Główny Wszechukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki oraz redakcja gazety „Słowo Proświty” wyrażają najgłębsze współczucie O. W. Sawczukowi i dzielą jego ból.
Tłumaczenie maszynowe
Swiatosław WASYLCZUK, przewodniczący żytomierskiej „Proświty”, zasłużony dziennikarz Ukrainy. Nic nie powstaje z niczego. Każde zjawisko czy wydarzenie ma swoje wyjaśnienie. I w tym, że Ołeksij Borżkowśkyj, mieszkaniec niewielkiego podolskiego miasteczka Bracław na Winniczyźnie, przyszedł na świat (1934 r.) równo sto lat po narodzinach znanego ukraińskiego poety, klasyka literatury ukraińskiej Stepana Wasylowycza Rudanśkiego, jest swoista logiczna prawidłowość: samym Losem było mu pisane kontynuować tradycje rodu — zostać lekarzem, tak jak jego wybitny prapradziad w linii ojca, która wywodzi się od młodszej siostry Stepana, Olhy (S. Rudanśkyj własnych dzieci nie miał). Toteż z czasem absolwent bracławskiej szkoły średniej O. Borżkowśkyj pojechał zdawać egzaminy właśnie do instytutu medycznego w Winnicy. Ojciec, Wasyl Wasylowycz, nie raz mawiał do chłopca: — Musimy podtrzymać rodzinną tradycję. Już wiesz, skąd ona się wywodzi: mój pradziad, Stepan Wasylowycz Rudanśkyj, był lekarzem, ukończył Akademię Medyczno-Chirurgiczną w Petersburgu, a później pracował dwanaście lat na stanowisku lekarza miejskiego Jałty na Krymie. O jego talencie poetyckim już nie wspomnę: czytałeś „Spiwomowky”, przekłady „Iliady”, „Słowa o wyprawie Igora” i inne. Ale przede wszystkim jesteśmy lekarzami, tak się przyjęło w naszym rodzie. Ojciec Wasyl Wasylowycz był również lekarzem, tylko weterynaryjnym. Ale czyż leczenie naszych braci mniejszych, zwierząt, nie jest nie mniej zaszczytne? — To Boże stworzenie i dusza boli, kiedy patrzysz na nie, chore, nieme i bezgłośne. Człowiek choć opowie o swojej chorobie, a zwierzę, biedaczysko, milczy i cierpi. Toteż starasz się je wyleczyć. Ołeksij w pełni podzielał stanowisko ojca, dlatego chętnie pojechał do Winnicy, z powodzeniem zdał egzaminy wstępne i został studentem instytutu medycznego. Lata nauki mijały, student zdobywał wiedzę, praktykę, doświadczenie. Jest chirurgiem-otolaryngologiem. Toteż kiedy po zakończeniu nauki w 1959 roku do instytutu przyjechali „nabywcy”, by wyselekcjonować kilkudziesięciu najlepszych absolwentów do służby w wojsku, wśród nich był i Ołeksij Borżkowśkyj. Tak rozpoczęła się jego długa wojskowa służba medyczna w odległych tajgowych garnizonach, gdzie kiedyś katorżnicy „niedźwiedzie paśli”. Służył przez długi czas w składzie wojsk Dalekowschodniego Okręgu Wojskowego jako naczelnik oddziału otolaryngologicznego szpitala wojskowego. Niełatwa to była praca. Codziennie przyjmował kilkudziesięciu pacjentów, wielu operował chirurgicznie. Wyjeżdżał na badania lekarskie do odległych garnizonów. A tam wszędzie głęboka tajga, wzgórza, 40-stopniowe mrozy i śnieg do pasa zimą, a latem dokuczają komary i jadowita meszka… Lecz służba jest służbą, musisz wykonywać ją rzetelnie, wszak od niego zależało zdrowie tysięcy żołnierzy. Nigdy nie zapominał Ołeksij Wasylowycz, że jest Ukraińcem ze sławnego kozackiego miasta Bracław na malowniczym Podolu, rodu dawnego i szanowanego, kozaków, Występuje Ołeksij Borżkowśkyj, praprawnuk siostrzeńca Stepana Rudanśkiego, badacz życia i twórczości poety rolników, księży, a z czasem i lekarzy. Dokądkolwiek rzuciłaby go wojskowa służba medyczna, wszędzie woził ze sobą szewczenkowski „Kobziarz” oraz kilka rarytasowych wydań S. Rudanśkiego. Często zapraszał do domu kolegów-oficerów, ziomków, którym czytał i Szewczenkę, i Rudanśkiego. Dla Ukraińców daleko poza granicami rodzinnego kraju dom O. Borżkowśkiego stał się oazą ojczystego słowa i duchowości. Z czasem służbowe drogi przywiodły go na daleki zachód, do Grupy Wojsk Radzieckich w Niemczech. A już stamtąd dosługiwał na Ukrainie, w składzie wojsk Przykarpackiego Okręgu Wojskowego. Tutaj, w stopniu podpułkownika służby medycznej, na stanowisku naczelnika oddziału otolaryngologicznego szpitala wojskowego w Żytomierzu, zakończył Ołeksij Wasylowycz swoją wojskową służbę. Ale nie pracę, bo już jako emeryt pozostał w szpitalu na tym samym stanowisku: kierownictwo prosiło, by został, zważywszy na duże doświadczenie lekarskie i nieprzeciętną pracowitość weterana. Mniejsza o to, że idzie mu 77. rok: pracuje do dziś w szpitalu wojskowym, leczy żołnierzy i oficerów ukraińskiej armii. Lecz jest jeszcze jeden upragniony cel weterana: badanie życia i twórczości swojego znanego krewnego i ziomka, wybitnego ukraińskiego poety-klasyka Stepana Rudanśkiego. Temu poświęca swój wolny czas, wszystkie urlopy. Był w Petersburgu, gdzie uczył się S. Rudanśkyj, w Jałcie na Krymie, na Winniczyźnie, gdzie urodził się i uczył poeta-klasyk: we wsi Chomutynci w rejonie kalinowskim, w Szarogrodzie, gdzie Stepan uczył się w bursie duchownej, w Kamieńcu Podolskim, gdzie z czasem kontynuował naukę w seminarium duchownym. W Chomutyncach doprowadził do utworzenia muzeum S. Rudanśkiego, uporządkował na własny koszt groby rodziców poety i kilku jego bliskich krewnych. W Jałcie, gdzie żył, tworzył i pracował jako lekarz S. Rudanśkyj i gdzie postawiono mu pomnik, doprowadził do tego, by jedną ze szkół miasta nazwano imieniem poety. Obok pomnika zasadził kwietnik z kwiatów z ojczyzny poety. A ponadto Ołeksij Wasylowycz systematycznie i niestrudzenie propaguje wśród ludzi twórczość swojego wybitnego krewnego i poety. Często występuje przed wojskowymi, pracownikami medycznymi, w szpitalach, szkołach, uczelniach Żytomierza i Winniczyzny. Jest wieloletnim uczestnikiem corocznego święta literacko-artystycznego, przyуроczonego twórczości poety-satyryka, poety-liryka, poety-historyka Stepana Rudanśkiego, które odbywa się w styczniu w centrum rejonowym Kalinówka. Na święcie za-
Tłumaczenie maszynowe
Jewhen Cymbaluk, obwód rówieński. — Daj Boże, żeby został Pan najstarszym mieszkańcem planety — tak powitano Stepana Fedorowycza Hrycana ze wsi Piwcze w rejonie zdołbunowskim, członka „Proświty” od 1938 roku, który wtedy, za Polski, brał udział w ukraińskich przedstawieniach organizowanych we wsi. I to powitanie nie jest bezpodstawne, gdyż rodak obchodził 105. rocznicę urodzin i czuje się dobrze. Co więcej, pomimo ostrzeżeń, lubi pić kawę i codziennie wypala nie mniej niż dziesięć papierosów. A do tego Stepan Fedorowycz dogląda gospodarstwa, w którym jest ogród, świnie i kury. Marzy też o krowie i koniu. Jak prawdziwy mistrz, klepie kosę przed sianokosami. Życie Stepana Hrycana było cierniste, ale szczęśliwe. Największym nieszczęściem była dla niego II wojna światowa, w której brał udział i z której, na szczęście, wrócił żywy i bez szwanku. Następnie przedłużył swój ród: ma 5 dzieci, 10 wnuków i 12 prawnuków. W 48. roku życia odszedł do wieczności przewodniczący komitetu wykonawczego UNA-UNSO Rusłan Zajczenko — ukraiński polityk i działacz społeczny, orędownik ukraińskiej państwowości i Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Rusłan był prawdziwym bojownikiem o wolność Ukrainy. Całe swoje życie oddał rodzinnej Ojczyźnie. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki wyraża głębokie współczucie rodzinie i bliskim Rusłana. Niech ziemia będzie mu lekką. Zarząd Główny OT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Zdjęcie Jewhena Buketa. Nina WIRCZENKO, doktor nauk fizyczno-matematycznych, profesor NTUU „KPI”, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy, zasłużony pracownik oświaty Ukrainy. Kontynuacja. Początek w nr 7, 28 z 2011 r. 1916 r. Zamknięcie przez władze kolonialne „Proświty” w Kamieńcu Podolskim. 1918 r. Bestialska rozprawa wojsk moskiewsko-bolszewickich z 300 ukraińskimi bohaterami — kijowskimi gimnazjalistami i studentami, którzy pod Krutami stanęli w obronie swojej Ojczyzny. Prawie wszyscy młodzieńcy polegli bohaterską śmiercią na polu bitwy, a wziętych do niewoli rozstrzelano. Przed rozstrzelaniem gimnazjalista Hryhorij Pypski zaczął śpiewać „Szcze ne wmerła Ukrajiny…”, a za nim wszyscy skazani na śmierć. 26 stycznia 1918 r. Po zajęciu Kijowa moskiewsko-bolszewiccy interwenci w ciągu kilku dni rozstrzelali 5 tys. osób, które rozmawiały w języku ukraińskim, nosiły ukraiński strój narodowy lub u których w domu wisiał portret T. Szewczenki… Podczas pobytu w Kijowie bolszewicy nie tylko zburzyli wiele budynków, ale także zniszczyli bezcenne osiągnięcia kulturowe, artystyczne, architektoniczne i inne oraz wymordowali tysiące niewinnych ludzi. 1919 r. Po podboju Ukrainy przez bolszewików — zniszczenie narodowo świadomej części ludności oraz zakaz wszystkich ukraińskich utworów literackich, dramatycznych i ustnych, wśród których tylko ukraińskich pieśni ludowych — 300 tys. Likwidacja przez Polaków Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. 1921—1930 r. Moskiewscy okupanci oraz promoskiewskie siły szowinistyczne na Ukrainie stawiają zaciekły opór odrodzeniu języka ukraińskiego i ukraińskich tradycji kulturowych, które zapuściły głębokie korzenie w latach Ukraińskiej Rewolucji Narodowej. „Po co odradzać epokę przedpiotrową, po co galwanizować język ukraiński, który pokrył się już prochem”, pouczał w Zaporożu rosyjski pisarz F. Gładkow. „Uznanie języka ukraińskiego za urzędowy mogłoby oznaczać panowanie ukraińskiej burżuazji i kułactwa”, — pisał przewodniczący „ukraińskiego” rządu Ch. Rakowski. 1922 r. Likwidacja „Proświty” na Kubaniu, w Zielonym Klinie oraz w innych miejscach zamieszkania Ukraińców w ZSRR poza Ukrainą. Przewodniczący WczK F. Dzierżyński nakazuje wyłapać ukraińskie dzieci-sieroty i zniszczyć. Barki z sierotami zatopiono na Morzu Czarnym. Ogłoszenie przez część kierownictwa KC RKP(b) i KC KP(b)U „teorii” walki na Ukrainie dwóch kultur — miejskiej (rosyjskiej) i wiejskiej (ukraińskiej), w której musi zwyciężyć ta pierwsza. 1922—1934 r. Fala przemocy przeciwko niepowtarzalnemu i wyrazistemu zjawisku kultury ukraińskiej i światowej — kobzarstwu. Ukraińskie narodowe instrumenty muzyczne — kobzę, bandurę i lirę — ogłasza się nacjonalistycznymi i niszczy. Zamiast tego na Ukrainę przywozi się dziesiątki tysięcy prymitywnych („ogólnozrozumiałych”) bałałajek i harmonii. Kobzarzy ogłasza się żebrakami i brutalnie prześladuje. „Wielu kobzarzy wtedy przepadło, — świadczył charkowski kobzar Anatolij Parfynenko. — Kogo łapali na targu, kogo — w mieszkaniu. Gdziekolwiek się pojawili, ich zabierali”. Aby zniekształcić pamięć i rolę kobzarstwa, komuniści tworzą kapele bandurzystów, które wykonują pieśni na zamówienie i pod kontrolą NKWD, a kierownictwo nad nimi przekazuje się w ręce obcych. Tak, Kijowską kapelą kierują początkowo Rosjanin Michajłow, a później Aronski i Berman, etatowi agenci NKWD. 1924 r. Ustawa Rzeczypospolitej Polskiej o ograniczeniu używania języka ukraińskiego w organach administracyjnych, sądzie, oświacie na podległych Polakom ziemiach zachodnioukraińskich. Ustawa Królestwa Rumunii o zobowiązaniu wszystkich „Rumunów”, którzy „zatracili język ojczysty”, do kształcenia dzieci tylko w szkołach rumuńskich. 1925 r. Ostateczne zamknięcie ukraińskiego „tajnego” uniwersytetu we Lwowie. 1926 r. List Stalina „Tow. Kaganowiczowi i innym członkom BP KC KP(b)U” z sankcją na walkę przeciwko „odchyleniu narodowemu”, początek prześladowań działaczy „ukrainizacji”. 1929 r. Aresztowania ukraińskich naukowców i duchowieństwa, zastąpienie ich rosyjskojęzycznymi działaczami. 1929—1930 r. Aresztowania wybitnych działaczy ukraińskiej nauki, kultury, oświaty, Cerkwi, charkowski proces sądowy nad nimi (proces „Związku Wyzwolenia Ukrainy”). Na przesłuchaniu jednego z aresztowanych, W. Durdukiwskiego, śledczy Salomon Bruk powiedział: „Nam trzeba ukraińską inteligencję postawić na kolana, to nasze zadanie. Kogo nie postawimy — rozstrzelamy”. W tych latach na terytorium USRR aresztowano (i w większości rozstrzelano lub wysłano na długoterminową katorgę do obozów koncentracyjnych) ponad 120 tys. Ukraińców, głównie inteligencji. Do uwolnienia i rehabilitacji dożyły z nich jednostki. 1930—1937 r. Zlikwidowano ukraińskie szkoły, średnie specjalne i wyższe uczelnie oraz wydziały, zamknięto gazety i wydawnictwa poza granicami Ukrainy — na Kubaniu, na Syberii, na Dalekim Wschodzie i innych ziemiach, zamieszkanych głównie przez Ukraińców. „Postanowienie KC WKP(b) i SNK Związku SRR o dostawach zboża na Ukrainie, Północnym Kaukazie i w Obwodzie Zachodnim z 14 grudnia 1932 r.: „7… a) wysiedlić w krótkim terminie do północnych obwodów ZSRR ze stanicy Połtawskiej (Północny Kaukaz), jako najbardziej kontrrewolucyjnej, wszystkich mieszkańców …i zasiedlić tę stanicę sumiennymi kołchoźnikami-czerwonoarmistami, pracującymi w warunkach niedostatku ziemi na nieurodzajnych gruntach w innych krajach, przekazując im wszystkie ziemie i zasiewy ozime, budynki, inwentarz i żywy inwentarz wysiedlanych… d) niezwłocznie przenieść na Północnym Kaukazie kancelarię organów radzieckich i spółdzielczych „ukrainizowanych” rejonów, a także wszystkie wydawane gazety i czasopisma z języka ukraińskiego na rosyjski jako bardziej zrozumiały dla Kubańczyków, a także przygotować i do jesieni przenieść nauczanie w szkołach na język rosyjski.., pilnie sprawdzić i poprawić skład pracowników szkół w „ukrainizowanych” rejonach”.
Lata 1932—1933. Zaplanowano i przeprowadzono za milczącą zgodą „wspólnoty światowej” akcję likwidacji narodu ukraińskiego. Świadome wyniszczenie przez reżim bolszewicki ukraińskich chłopów poprzez organizację wielkiego głodu. Scentralizowane przesiedlenie Rosjan do wymarłych wsi Ukrainy. Na Ukrainie, która posiada 40% światowych czarnoziemów, zmarło z głodu do 10 milionów osób posługujących się językiem ukraińskim, i to właśnie chłopów, aby zachować zrusyfikowaną ludność miejską. 1933 r. Uchylenie w Rumunii rozporządzenia ministerialnego z 31 grudnia 1929 r., które zezwalało na kilka godzin języka ukraińskiego tygodniowo w szkołach z większością uczniów Ukraińców. Telegram Stalina o zaprzestaniu ukrainizacji i zniszczeniu większości ukraińskich pisarzy. Z ukraińskiej pisowni usunięto literę „Ґ”. Lata 1933—1941. Totalne zniszczenie i aresztowanie 80% ukraińskiej inteligencji przez rosyjskie władze okupacyjne: inżynierów, naukowców, pisarzy, lekarzy, nauczycieli itd. Do 1938 r. drukowano 259 ukraińskich pisarzy, po 1938 r. — tylko 36. Spośród 223 zaginionych pisarzy tylko siedmiu zmarło śmiercią naturalną. Resztę rozstrzelano, wtrącono do obozów koncentracyjnych, innymi represyjnymi środkami usunięto z literatury. Takich masowych morderstw, jak w latach 30. na Ukrainie, historia jeszcze nie znała. Kaganowicze, postyszewy, chatajewicze, bruki milionami zabijali Ukraińców tylko za to, że byli Ukraińcami. Było to ludobójstwo, zorganizowane i realizowane przez komunistów, którzy w 1917 r. przejęli władzę w Imperium Rosyjskim. Ukraina została przekształcona w jeden wielki obóz koncentracyjny. 1934 r. Specjalne rozporządzenie Ministerstwa Oświaty Rumunii o zwolnieniu z pracy „za wrogie nastawienie do państwa i narodu rumuńskiego” wszystkich ukraińskich nauczycieli, którzy domagali się powrotu do szkoły języka ukraińskiego. Lata 30. i później. Zakaz pisania ukraińskich, narodowych w treści utworów artystycznych i literackich, badania i studiowania prawdziwej historii Ukrainy, wspominania o wielkich głodach. Historia i cała kultura ukraińska zobowiązane były wysławiać ZSRR, politykę zaborczą i okrucieństwo komunistów, kierować się fałszywą imperialną koncepcją „jedności trzech bratnich narodów słowiańskich”: traktować Rosjan jako „starszego brata”. Historyków, pisarzy, działaczy kultury władza radziecka brutalnie prześladowała, ich utwory zakazywano lub niszczono. Tak spalono nakład książki „Chortyca w heroice i legendach”, a autora M. Kycenkę zwolniono ze stanowiska. Doświadczyli ucisku i prześladowań historycy M. Brajczewski, J. Daszkewycz, poeta W. Sosiura, kompozytor K. Dankewycz, pisarz i reżyser filmowy O. Dowżenko i wielu innych. Narzucany system oświaty i wychowania był skierowany na to, aby Ukraińcom wpajać poczucie niższości, wstręt do bojowników o wyzwolenie Ukrainy od okupantów, pogardę dla ukraińskich bohaterów narodowych, w szczególności I. Mazepy, S. Petlury, J. Konowalca. Imiona wybitnych naszych działaczy nauki, kultury, cerkwi (M. Hruszewski, I. Puluja, S. Jefremow, W. Wynnyczenko, H. Chotkewycz, I. Bahrianyj, O. Olżycz, A. Szeptycki i wielu innych) przemilczano, a jeśli wspominano, to w negatywnym świetle. 1937 r., listopad. Dla uczczenia 20. rocznicy dojścia komunistów do władzy na Sołowkach rozstrzelano ponad tysiąc działaczy kultury ukraińskiej. 1938 r. Uchwała Rady Komisarzy Ludowych i KC WKP(b) „O obowiązkowej nauce języka rosyjskiego w szkołach republik narodowych i obwodów”. 1939 r. Spis ludności Kubania wykazał, że w wyniku wielkiego głodu, aresztowań i przymusowego wysiedlenia liczba Ukraińców tam z 61,5% w 1926 r. zmniejszyła się do 4%. Po „wyzwoleniu” Zachodniej Ukrainy — zamknięcie wielu ukraińskich i otwarcie rosyjskich szkół. 1946 r. Uchwała Rady Ministrów ZSRR „O zatwierdzeniu ukraińskiej pisowni, zbliżonej do rosyjskiej”. Uchwała KC WKP(b) o „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmie”, w wyniku której kilka tysięcy przedstawicieli ukraińskiej inteligencji zesłano do obozów koncentracyjnych („Żdanowszczyzna”). Prześladowania czasopism „Ukraina”, „Radziecki Lwów”, „Dniepr”, „Barwinok”, „Pereć”. Redaktora naczelnego czasopisma „Ukraina” J. Janowskiego zwolniono z pracy. 1947 r. W Polsce operacja „Wisła”: przesiedlenie części Ukraińców z etnicznych ziem ukraińskich „w rozproszeniu” między Polaków w zachodnich rejonach kraju w celu przyspieszenia ich polonizacji. Deportacja na Syberię ludności Zachodniej Ukrainy. Wywiezienie ogółu Ukraińców na Syberię nie zostało zrealizowane tylko z powodu braku wagonów. „Czystka” wśród działaczy kultury ukraińskiej z oskarżeniem ich o nacjonalizm przez nowo mianowanego z Moskwy sekretarza KC KP(b)U L. Kaganowicza. Aresztowanie nieletniego (15 l.) syna dowódcy UPA generała Szuchewycza — Jurija Szuchewycza. Wydano tajną instrukcję (na 157 stronach) o usunięciu z bibliotek i przekazaniu na makulaturę 3600 tytułów książek, których autorzy zostali nazwani ukraińskimi burżuazyjnymi nacjonalistami, wrogami ludu. Piąty paragraf instrukcji ostrzegał: „Osoby, które zgubią ten zbiorczy spis, podlegają pociągnięciu do odpowiedzialności sądowej”. 1949 r. XXVI zjazd KP(b)U po raz kolejny potępia ukraiński burżuazyjny nacjonalizm, grozi ukraińskim działaczom nauki i kultury, którzy jeszcze pozostali na wolności, wymaga od nich piętnowania „zgniłej kultury burżuazyjnego Zachodu” i wychwalania „postępowej kultury” ZSRR. 1951 r. Ujawnienie przez gazetę „Prawda” — centralny organ KC WKP(b), „nacjonalistycznych odchyleń” w literaturze ukraińskiej (wiersz W. Sosiury „Kochajcie Ukrainę”, libretto opery „Bohdan Chmielnicki” itd.). Studenci Uniwersytetu Charkowskiego odmówili zdawania egzaminów w języku rosyjskim. Wtedy 800 z nich zostało represjonowanych, a 33 studentów na zamkniętym posiedzeniu sądu zostało skazanych na karę śmierci! I ROZSTRZELANYCH. 24 grudnia 1958 r. Rada Najwyższa ZSRR przyjęła ustawę, zgodnie z którą kwestię tego, czy uczyć się czy nie uczyć języka ojczystego w szkołach narodowych, mają rozstrzygać rodzice oraz sami uczniowie. Tych ostatnich uporczywie nakłaniano do rozstrzygania tej kwestii z punktu widzenia tak zwanej praktycznej celowości (mówiąc, po co „przeciążać” siebie). 1958 r. Uchwała Plenum KC KPZR o przejściu części szkół ukraińskich na rosyjski język wykładowy. Odpowiednią uchwałę przyjęła także Rada Najwyższa USRR. Ciąg dalszy nastąpi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
„Łotr! Niszczyciel Ukrainy!” I wątpliwości: czy nasz naród się odrodzi, czy zdoła się odrodzić, przecież jest zdenacjonalizowany, często obojętny na kwestie narodowe i zastraszony stalinizmem oraz breżniewszczyzną. Prawie zginęła kultura. Potem — czysto osobiste: „Słuchałem kwartetu „Jawir” — i płakałem. Co za piękno! Nasza pieśń ludowa! Co za bogactwo!” Po prostu dziwisz się, jak wrażliwy był W. Małyk na wszystko, co działo się na świecie, jak przenikliwe były jego sądy. Oto zapis z 20 grudnia 1989 r.: „Rosja straciła swoje sumienie — Sacharowa, swojego największego syna XX wieku. Kto go zastąpi?” Ale nikt, Wołodymyrze Kyryłowyczu, i do dziś nie. Błyskotliwa w dzienniku W. Małyka jest charakterystyka twórczości I. Le (1978). Pisze on: „Zmarł I. Le. Wybitny. Napisał pół setki utworów. Moim zdaniem, nic… „Chmielnicki”? „Niestrawny”. Nudny, przeładowany archaizmami i innymi izmami. „Historia radości”? „Juchym Kudria”? Małostkowe. Pozostaje jeden „Naływajko”. Mniej więcej. To może pozostać”. A co pozostanie po N. Rybaku? „Ugoda perejasławska”. A i ta spisana od M. Staryckiego. I styl też „niestrawny”. Albo o „Semenie Paliju” Ju. Muszketyka, gdzie autor „uważnie zebrał kroniki i streścił je. Ani jednego wyrazistego i atrakcyjnego obrazu! Nawet Palij — schemat, cień. Brak żywego ciała. Fragmentaryczność”. Cóż, z punktu widzenia 2011 roku — absolutnie trafna ocena. Ale oto powieść L. Perwomajskiego „Dziki miód”, jeden z najlepszych utworów o minionej wojnie — z jakiegoś powodu „nie podszedł” W. Małykowi. Jednak wysoko ocenił powieści mało znanego dziś S. Dobrowolskiego o wojnie rosyjsko-tureckiej 1787—1791 lat, zwłaszcza „Oczakowski rozmir” — o udziale wojsk kozackich w walkach o Izmaił i innych bitwach tej wojny. Szczerze i z zachwytem pisze W. Małyk o początku pieriestrojki, zachwyca się M. Gorbaczowem, skarży się, że dużo czasu zajmuje prasa. Chce się wierzyć w dobro, w piękną przyszłość, ale rzeczywistość… I dlatego na papier kładą się okrutne słowa o swoich rodakach: „Jest substancja, amorficzna masa, zdenacjonalizowana, zdeklasowana, nawet fizycznie zwyrodniała. Stalinowska i hitlerowska selekcja zrobiła swoje dobre dzieło (dla wszystkich narodów Rosji, przede wszystkim — dla Słowian), a także pijaństwo, narkomania, niewolnicza praca, bezduchowość… W duchowym planie doprowadzili naród „do ściany” — i on już wyrzekł się i wyrzeka się samego siebie, swoich rodziców, dziadów, swojej przeszłości”. Ale po tych smutnych myślach: „A jednak — wbrew nadziei mam nadzieję! Mimo wszystko! Bo inaczej…” Akcentowaliśmy literacko-polityczne zapisy w dzienniku, i to tylko niektóre, ale on — nie tylko o tym. I praca szkolna, i przebudowa domu, i radość z narodzin wnuków, i wszelkie rodzinne kłopoty — wszystko to jest, jak w życiu. Dlatego też widzimy z tego dziennika całościowy portret Wołodymyra Małyka. I jeszcze. Czytasz dziennik — i zatrzymujesz się zdumiony. Przecież to moje myśli, mój stosunek do ludzi, W. Małyk przekazał swoimi zapisami mój szacunek i pietyzm do moich wykładowców — jego koleżanki z roku Hałyny Kindratiwny Sydorenko i Mykoły Josypowycza Syrotiuka. M. Syrotiuk dla wielu, tak jak dla mnie, był ulubionym wykładowcą. Kiedyś, między zajęciami, w palarni, na pytanie, co teraz czytać, odpowiedział prosto: „A wy czytacie prasę partyjną? To kogo tam „drapią”, to czytajcie”. Ale to nie moje wspomnienia, po prostu wspomnienie. P. S. Jak człowiek się cieszy, gdy wychodzą takie książki, ale łapie się za głowę, gdy widzi nakłady… 1 Małyk W. Niebieska książka. — Połtawa: 2010. — 271 s. (Prowadził autor dziennik w albumie z niebieską twardą oprawą — stąd i nazwa).
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij SZPYTAL Bierzesz do ręki czyjś dziennik, niechby już nawet wydany, a przypominasz sobie dawne powiedzenie: „Czytanie cudzych dzienników to Everest podłości”. Ale przychodzą na myśl słowa mądrego Francuza A. Maurois, który twierdził, że nawet intymne dzienniki pisze się z nadzieją w 99%, że ktoś je kiedyś przeczyta. Znajdujemy podobne słowa w dziennikach W. Małyka z 1977 roku: „Piszę to i myślę: komu będzie się chciało czytać te suche, prozaiczne zapiski? I sam sobie odpowiadam: a może te prawdziwe, szczere, bezpośrednie notatki o życiu są ciekawsze od wielomównych wywodów mędrców, którzy w swoich osobistych dziennikach piszą »dla historii«? Ja dla historii nie piszę, ja piszę dla siebie…”. Swój dziennik rozpoczął nasz znany prozaik 11 stycznia 1958 roku, prowadził go czasami nieregularnie, ale wyłania się on jako ciekawy dokument epoki, a ponieważ prowadził go pisarz, szczególnie interesujące stają się utrwalone fakty z życia literackiego i społecznego. On sam żył w społeczeństwie kłamstwa, w pewnym stopniu był częścią tego społeczeństwa, ale miał o wszystkim własne zdanie, które często rozmijało się z „linią generalną”. W tym właśnie tkwiła tragedia wielu twórczych osobowości, gdyż trzeba było deptać „po gardle własnej pieśni”, lecz w sytuacji rozdwojenia on mimo wszystko stara się nie zatracić siebie, aby nie wyślizgnęła się spod nóg życiowa podpora. Ale jak oni to wszystko rozumieli! Oto urywek z dziennika z 1980 roku o utworach poświęconych ostatniej wojnie: „Ależ… Prawdy pisać jeszcze nie czas. Jeszcze do dziś niewidocznie ciąży nad naszym społeczeństwem kult Stalina. Jeszcze nie odtajniono dokumentów… Wszystko napisane to tylko półprawda. To nie wina pisarzy. Większość z nich to uczciwi ludzie. Lecz z wielu powodów powiedzieć całej prawdy nie mogli i nie mogą”. Czytając dzienniki, już niby dobrze znasz tego człowieka i ze strachem myślisz: „Jakże przeraziłby się ten człowiek, który jako student-ochotnik poszedł walczyć, bronił Kijowa i Charkowa, był trzy lata na robotach przymusowych w Niemczech, gdyby usłyszał z ust lidera sąsiedniego państwa, że wojnę oni (Rosja) wygraliby i bez Ukrainy. I pisze się to w dniach, kiedy, jak powiedział jeden z deputowanych PR, »trzeba świętować 22 czerwca 1941 roku«!”. W ogóle wiele zapisów nie pozostaje zwykłą rejestracją „tamtego czasu”, a jawi się po prostu jako aktualne również dla czasu dzisiejszego. Notatka z 1 października 1991 r.: „Połtawski podziemny komitet obwodowy KPU wysłał ludzi w rejony, aby agitowali głosować przeciwko niepodległości”. To było wtedy, a teraz, kto widział ostatni zjazd: wszystko w czerwonych sztandarach, niby we krwi, przelanej przez tę „kierowniczą i przewodnią”… A gdyby zaczęli zjazd od wyjazdu do Bykowni, uklękli i odpokutowali — może ktoś by uwierzył „obrońcom pracujących”, a teraz czym to jest — KPU? Podgrywka u oligarchów PR, jak tam u „Młodego Orła” półnagie dziewczynki. Ależ ci „jurodiwi deputaci” (P. Zahrebelny) z KPU — wcale nie są golusieńcy, „opakowani” są solidnie!.. A myślało się wtedy W. Małykowi, że przyjdą ukraińscy komuniści, a nie „sześćki” Ziuganowa. Kiedy „odeszli” partyjnego lidera, pisarz odnotował: „Wreszcie odszedł Szczerbycki, jeden z autorów okresu zastoju, dusiciel ukraińskiego języka i kultury. Zastąpił go! Jak Pan pisał, nawet »Sołżenicyn nie mógł pozbyć się imperialnych ambicji«. A oto co do Rosjan: »Co za ludzie, co za naród! Wielkomocarstwowość aż bucha z każdego. Ignorancja całkowita, a uczyć się nie chcą. Pięść — oto najwartościowszy instrument«. Jeszcze: »Rosjanie degradują, dziczeją, wyradzają się, Ukraińcy już prawie wyrodzili się — elita zginęła, została hołota. Nawet fizycznie. A moralnie — to jakiś odpad! Bieda!«. Cóż, okrutnie, ponuro, a w wielu sprawach sprawiedliwie. I jeszcze niepokoił W. Małyka niski poziom intelektualny naszej elity, nie tyle powierzchowność wiedzy, co czasami jej całkowity brak. Jeśli za »elitę« uważać deputowanego Rady Najwyższej, to niedawno młody komunista zademonstrował całkowitą ignorancję, twierdząc, że Państwowa żółto-niebieska flaga to banderowska. Nawet nie czytał prac naukowców z KPU, którzy nazywali ją petlurowską, a S. Bandera miał czarno-czerwony sztandar… Swoją drogą, czy wie ten niedouk, że obecnie nad FR powiewa flaga ROA generała A. Własowa? Ten oto trójkolor! Odejdźmy od spraw bolących wtedy autora dziennika i aktualnych obecnie. Mimo wszystko W. Małyk to przede wszystkim pisarz, autor powieści historycznych. Wymieńmy tylko niektóre: »Poseł Urus-Szejtana« (1968), »Firman sułtana« (1969), »Czarny jeździec« (1976), »Jedwabny sznurek« (1977), »Kniaź Kij« (1982), »Czerwone tarcze« (1985), »Płonie świeca« (1991), »Droga czumacka« (1993). I od razu zaznaczmy, że powieść o Kiju nie była pisana jako okolicznościowa (na datę — A. Sz.), nad nią autor pracował 10 lat jeszcze przed ukazem o obchodach 1500-lecia założenia Kijowa. A data ta zatwierdzana była w »bitwach o znaczeniu nielokalnym«. Świat ukraińskiej diaspory (i nie tylko on!) planował w 1983 roku wspomnieć Hołodomor 1933 roku, więc trzeba było jakoś »przebić« tę datę. I wyznaczono rok 482 — jeszcze w 1978 roku, choć potem występowali w prasie moskwianie, że to za wcześnie — trzeba gdzieś rok 640. Dla nich zmniejszenie czasu założenia to sprawa honoru, wszak rok, kiedy Jurij Dołgoruki (perejasławski kniaź! — A. Sz.) zabił bojarzyna Kuczkę i zajął wioskę Moskwa na bagnach, jest wyraźnie zapisany — 1147. A tutaj chociaż zbić półtora wieku! Nie wyszło… A pierwszy zapis autora w dzienniku o założeniu Kijowa — 1967 rok. W ogóle praca nad tekstem historycznego powieściopisarza — to tytuł tego materiału. Nie trzeba się dziwić, że prawie nie ma młodych prozaików, dla których proza historyczna byłaby wiodąca. Ależ jaka potrzebna jest praca archiwalna, jaka znajomość źródeł pierwotnych, etnografii itd. Z. Tułub, kończąc swoje epickie »Ludojady«, zapisała w dzienniku, że wykorzystano 9300 (!!! — A. Sz.) źródeł w siedmiu językach. A proza historyczna jest bardzo potrzebna, wszak wkrótce naszą historię ręką D. Tabacznyka pisać będzie Kreml i powtórzy się sytuacja lat 70.: historycy wtedy pisali o historii KPU-KPZR oraz pięciolatkach. Mnie osobiście poraziła praca doktorska z historii »Rola organizacji partyjnych obwodu połtawskiego w wypełnianiu zadań siódmej pięciolatki«. I ten »naukowiec« wiedział dokładnie, że żadna pięciolatka wykonana nie została… Szczególnie interesującym dla historii literatury jest czas neostalinizmu —
Lata 70. Przypomnijmy, że w 1968 roku ukazały się utwory, z których można być dumnym nawet dzisiaj: „Sobór” Olesia Honczara, „Cudo” P. Zahrebelnego i „Malwy” R. Iwanyczuka. Wtedy też dał się poznać jako pisarz ogólnoukraińskiej skali W. Małyk powieścią „Poseł Urus-Szajtana”. Ale później przyszedł partyjny prokurator Kremla W. Szczerbycki oraz ideolog Wal. Małanczuk i, na nieszczęście, wyszedł „Miecz Areja” I. Biłyka. Pojawiła się partyjna uchwała — usunąć ze wszystkich wydawnictw utwory o tematyce historycznej. I oto w Łubniach na Połtawszczyźnie rozmowa pisarzy: „Dziwi mnie, że niektórzy pisarze wychwalają kozaczyznę, zaporożców. Przecież zaporożcy to rabusie, bandyci. Sirko to faszysta!”. I na zebraniu Związku Pisarzy: „Mętnym potokiem płynęła literatura historyczna!”. W. Małyk był w epicentrum tych wydarzeń, jego utwory w „zamkniętych” recenzjach niszczyli nie tylko koledzy pokroju B. Czałego, ale i doktor filozofii z Instytutu Marksizmu-Leninizmu L. Nahorna. Oto jak się pracowało: „Powieść idzie ciężko. Jeszcze nie znalazłem tej sprężyny, która ma poruszać fabułę”. Później: „Zaczęli mnie szczuć. I kto wie, z której strony czekać kłopotów. Nastrój fatalny. Przyszłość — ciemna i niepewna”. Dlatego też pojawiają się myśli: „Może rzucić wszystko do diabła i „skrobać” powiastkę o szkole albo o klasie robotniczej?”. A z wydawnictw rady: „Na razie piszcie coś na współczesny temat. Albo o wojnie… Historię później”. Zatem: „Przepadła praca wielu lat… Pisarz stał się, w istocie, pariasem, wyrzutkiem. Partyjni kierownicy, jak to nie dziwne, zaczęli patrzeć na pisarzy jak na potencjalnych wrogów reżimu. Taka była sytuacja literacka, o której właśnie wtedy Hryhir Tiutiunnyk napisał: „Literaturze, jak i jabłonce — pogoda potrzebna”. A wtedy przecież przymrozki były… Oskarżony w „Robitnyczej hazecie” (1973), że „nie pokazał rozwarstwienia klasowego na Siczy”, W. Małyk też trafił na listy „niepewnych”. I kiedy pozwolono wydawać po jednym utworze historycznym rocznie (na całą Ukrainę! — A. Sz.) kolejka doszła i do niego w 1976 roku. I to przy tym, że Instytut Historii AN Ukrainy (K. Steciuk) dał całkowicie pozytywną recenzję. Ależ jaki stan duszy u autora: „Ja już nikomu i niczemu nie wierzę. W istocie, pisarz — to człowiek poza prawem. Z nim wydawcy mogą robić wszystko, co chcą”. Tutaj trzeba wnieść korekty, bo zapomina autor, że nad wydawcami byli straszni trzygłowi partyjni Cerberzy, a byli wśród wydawców uczciwi i porządni ludzie, którzy kochali literaturę i czasami stawiali na szali swoją pracę, wydając „coś nie tego…”. Za to wtedy wznawiano już obytą „klasykę” prozy historycznej. I jaka
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
z wiadomych przyczyn nie ustępowała. Kiedy przybiegałam z ulicy i przede wszystkim, rzuciwszy swoje proste zabawki, przysiadałam się do dziadka na brzeg łóżka, żeby pogawędzić, u niego — o cudzie! — niemal od razu temperatura zaczynała spadać do normalnego poziomu. Prawdziwa zagadka duszy ludzkiej!.. Dziwna rzecz ludzkie życie — taka marność na tle Wieczności, czyż nie przez tę kruchość jest ono tak bezcenne?.. Dopiero teraz zaczynasz ostro odczuwać, jak bezmiernie droga jest ci cieniutka niteczka twojego rodowodu, która gdzieś zagubiła się w międzyczasie. I z każdym rokiem coraz bardziej nieodparte staje się pragnienie powiązania tych czasów — jakby w ten sposób miało się wyjaśnić coś niezwykle znaczącego we własnym losie. Zniszczone przez czas sepie dziś jawią mi się jako prawdziwy typ etniczny, jako odłamek wielkiej ukraińskiej cywilizacji chłopskiej, znikłej „bez wieści” wraz z jej kulturą, moralnością, obyczajami… Znikłej, lecz niezapomnianej. Babcia Maria — dopiero teraz zaczęłam dostrzegać niegdyś nieuchwytne rysy swojego podobieństwa do niej — taka nieuśmiechnięta na wszystkich tych fotografiach — co ją boli? dlaczego w kącikach ust czai się smutek? — zmarła w wieku 40 lat — nie dowieźli jej do punktu felczerskiego w sąsiedniej wsi. Dziadek Tymisz — pierwszy przewodniczący w Marianówce, przeżył moją babcię o wiele lat; był diabelsko krzepki, mówią, że w wieku 55 lat jeszcze robił „słońce” na drążku. A ten nastolatek w mundurze gimnazjalnym — mój wujek Mykoła, w 1942 roku trafił w okrążenie pod Kaniowem, „zaginął bez wieści”, był kawalerem. Fotograf nie uwiecznił wizerunku mojego drugiego wujka Stepana — ostatni raz widziano go pod Marianówką podczas odwrotu przez Kijów; bardzo prosił ziomków-współmieszkańców wsi, by przekazali wieść rodzinie — że niby żyje i jest zdrowy; mówią, że strasznie było na niego patrzeć — chudy jak szczapa, same kości, wycieńczony, na sam jego widok kobiety płakały, wspominając swoich synów — też „zaginął bez wieści” i też nie zdążył się ożenić. A oto moja ciocia Hanna — mała dziewczynka z kokardą w jasnych włosach — wszyscy w rodzie byli jasnowłosi w dzieciństwie — biała sukienka, zdeptane buciki. Obok niej — mój tata… mój dobry tata… Wiem: nasz duch jest rozpięty między światami. Wierzę: moi bliscy nie opuścili mnie, oni opiekują się mną na tym świecie, na tej ziemi. I dopóki pamiętam, dopóty trwa ta więź krwi — święta więź. Maria KUCZERENKO
Tłumaczenie maszynowe
Zakończenie. Pocz. w nr 27 z 2011 r. Niemcy z Marianówki mówili po ukraińsku, jak wszyscy wieśniacy, ale między sobą, w rodzinie — po niemiecku. Małe dzieci znały tylko język ojczysty, dopiero później uczyły się ukraińskiego. Trzeci syn Alberta, William, był mały i nie znał języka ukraińskiego, ale pewnego razu zachorował, trafił do szpitala i po dwóch tygodniach leczenia zaczął tak ładnie mówić po ukraińsku, że wszystkich zdziwił. Stale słyszał ukraiński i jego chłonna dziecięca pamięć rejestrowała go, jednak do tego czasu nie miał potrzeby przejścia na inny język. W 1937 roku Albert miał czterdzieści lat. Wtedy każdej nocy zabierali mieszkańców Marianówki, czasem pozbawiali dzieci jednocześnie ojca i matki. Nawet 90-letniego dziadka-Polaka nie oszczędzili. Oczywiście ślad po tych nieszczęśnikach ginął na zawsze, chociaż rzadko, bywało i tak, wracali do domu. Albert stał się jednym z tych szczęściarzy, którzy wrócili dzięki zeznaniom mojego dziadka Tymofija, marianowskiego przewodniczącego kołchozu. Ten wzruszający powrót sąsiada w dziwny sposób chłonnie, do najdrobniejszych szczegółów, zachowała pamięć mojego ojca. „Wieczorem odrabialiśmy z Ewaldem lekcje, chodziliśmy do jednej klasy, gdy nagle wchodzi mój ojciec do domu. Uśmiecha się, taki radosny. Mówi: „Ewald, ojciec właśnie wrócił do domu. Chodźże, synku”. Boże, jak zerwie się Edward! Przybiegł do domu, a w chacie ciemno. On do stołu — macał, macał — i jak nie krzyknie: „Tatu-u-u-u!!!” Wszyscy z chaty powyskakiwali — łzy, krzyk!!!” (Niejednokrotnie i mój ojciec musiał przeżywać taką samą bolesną radość, którą w tamtej chwili był przepełniony Edward.) Albert Herman wrócił do swojej rodziny, jednak jako zupełnie inny człowiek — przypominał wskrzeszonego Łazarza o zgasłych oczach. Jakby wracając z tamtego świata, na zawsze przyniósł ze sobą jego zimny oddech. „Bywało, schodzą się marianowcy razem — opowiadał mój ojciec — święto czy jakaś inna okazja — Niemcy razem ze wszystkimi śpiewają ukraińskie pieśni, a on zaszyje się z dala od obcych oczu — płacze! Wypłacze się, a potem już i do grupy siada kieliszek wypić razem ze wszystkimi”. W 1937 roku zaczęli często przyjeżdżać enkawudziści do Marianówki. Przyjadą — od razu do marianowskiego przewodniczącego kołchozu — pokazuj, gdzie mieszka ten czy tamten. Oczywiście nie mógł nie zapytać, z jakiej racji zainteresowali się niczym niewyróżniającym się człowiekiem, który całodobowo zginał kark na ziemi. Jakoś mu wyjaśnili: „Wiemy, że ten człowiek, kiedy ktoś umrze we wsi, — psałterz nad nieboszczykiem czyta”. Nie było we wsi ani szkoły (marianowskie dzieci chodziły do szkoły w sąsiedniej Kołonszczynie), ani cerkwi. Więc ten człowiek był we wsi niby za diaka. Wtedy często wzywali przewodniczącego do składania zeznań. Bywało, udawało mu się ratować ludzi o krok od śmierci. A w głodnym 1933 roku sam znalazł się oko w oko ze śmiercią. Wtedy, ukrywszy przed „czerwoną miotłą” worki z soczewicą, zorganizował stołówkę dla wieśniaków. Dzięki kołchozowej stołówce nikt we wsi nie umarł i nie spuchł z głodu. Wieś ocalała, doczekawszy się nowych zbiorów, jednak marianowskiego przewodniczącego kołchozu zabrali. Rodzina opłakała go jak nieboszczyka, lecz nie było mu dane tym razem zostać rozstrzelanym — wstawił się za nim, ryzykując własnym życiem, sekretarz rejonowego komitetu. Bardzo pomogła ta okoliczność, że kołchoz, w odróżnieniu od okolicznych gospodarstw, wykonywał ówczesne wygórowane plany skupu zboża. Drugi raz mój dziadek Tymisz usłyszał wyrok śmierci na początku niemieckiej okupacji. Front był jakieś dziesięć kilometrów dalej, a pięć kilometrów na wschód zbierał się komisariat wojskowy. Niemców brali do armii tak samo, jak i Ukraińców, Polaków oraz Czechów. Tylko zaczęli ustawiać rekrutów w szyku, jak nadleciały niemieckie tankietki — wszyscy rozbiegli się kto gdzie. Jedni poszli doganiać front, inni wrócili do domu. Herman też wrócił. Po kilku dniach przyszli do wsi Niemcy, urządzili komendanturę. „Kto był starszy we wsi?” — pyta komendant. Niemka przyprowadziła byłego przewodniczącego kołchozu. „Komunista?” — „Nie”. — „Jeśli nie komunista — będziesz sołtysem”. I mój dziadek między taką nominacją a śmiercią wybrał śmierć. Wieść o wyroku w mig obiegła wieś. Wtedy marianowscy Niemcy gromadnie ruszyli do komendantury. A z nimi i Herman. Wyszedł do komendanta naprzód: „Ja za politykę siedziałem — mówi — a on mnie uratował od rozstrzelania. On niemieckiego nie zna, a ja znam, wam będzie ze mną łatwiej”. Na tym stanęło. Był Herman dobrym sołtysem, broń Boże, żeby komuś krowę zabrać. Jak mógł, marianowską młodzież przed Niemcami ratował. Po wojnie jeden z mieszkańców wsi opowiadał o tym, jak Herman przychodził do domu. Wtedy przestraszył się nie na żarty — myślał, że wyjmie pistolet i zastrzeli, bo wiele przed wojną krzywdy mu wyrządził. A ten tylko przywitał się i mówi: „Mykyto, u ciebie tucznik duży, a dzieci dużo… Ty dzisiaj go musisz zabić, bo jutro muszę Niemcom oddać”. Już po powrocie z frontu do domu, przeszedłszy przez całe to ziemskie piekło, Mykyta tak i nie zdołał pozbyć się wyrzutów sumienia, wciąż mówił: „Ja taki zły dla niego byłem, a on mi dobrem odpłacił”. Jeszcze jesienią 1941 roku Herman przyszedł do mojego dziadka: „Hitler przegrał wojnę, jeśli w trzy miesiące wojna się nie skończyła, to prędzej czy później przyjdzie mu uciekać”. Kiedy rozbili Niemców pod Stalingradem, w maju 1942 roku zaczęli esesmani wywozić miejscowych Niemców. Zbierali się w pośpiechu — drzwi niezamknięte, firanki w oknach, tylko pustką wiatr hula. Jak potoczyły się ich losy? Wiadomo tylko, że te wozy skierowano na Żytomierszczyznę, tam tymczasowo rozlokowano ludzi, a stamtąd — dalej na zachód. Front jednak dogonił te wozy. Mężczyzn już nie było — najwyraźniej zmobilizowano ich wcześniej, zostały same kobiety i dzieci. Syn Alberta, Ewald, z którym mój tata kiedyś do szkoły razem chodził, pisał listy z Archangielska. Resztę rodziny zagonili do Uzbekistanu. Niemało Niemców znalazło się na Uralu. Tak oto rozpierzchli się-rozproszyli, jak mak samosiejka, po bezkresnych radzieckich przestrzeniach. Nikomu do wsi wrócić nie pozwolili. Jeden tylko Arnold Ruks trafił jakimś sposobem do Włoch. Przez długi czas pisał do marianowskiej rady wiejskiej — prosił go powiadomić o losie rodziny. Lecz raczej mu nie odpowiedzieli. A na mojego dziadka Tymofija Wasylijowycza czekały nowe wyzwania. Kiedy do wsi wróciła władza radziecka, Smiersz wziął się za byłego marianowskiego przewodniczącego — dlaczego, powiadają, nie rozstrzelali go Niemcy? Jednak czasu na werbunek zabrakło — sytuacja była zmienna. Przy odwrocie nie było im do niego. Oczywiście mogli rozstrzelać — nie rozstrzelali. Mogli w proch zetrzeć — nie starli. Odpuścili z obietnicą „powrotu i wyjaśnienia”. Długo jeszcze dziadek żył w tym strasznym oczekiwaniu, kiedy przyjdą Lucyferzy po jego duszę, długo pamiętał tę obietnicę, jednak mijał czas, a nikt o nim tak i nie wspomniał. Tylko tyle, że przyszedł do domu po smierszowskim werbunku całkiem biały — jak to mówią, wizja śmierci jeszcze nie jest śmiercią… Po wojnie, kiedy rodzinne gniazdo mojego dziadka osierociało, on, w tamtym czasie Anatolij ZBOROWSKI
Odeska Narodowa Biblioteka Naukowa im. M. Gorkiego wydała antologię poetycką „Szlakami pamięci”. W książce zaznaczono: „Antologia poetycka „Szlakami pamięci” zebrała utwory poetyckie, w których znalazły swoje odzwierciedlenie bezmiernie tragiczne karty życia i twórczości generacji literacko-artystycznej lat 20. — początku lat 30. XX wieku, represjonowanej przez bolszewicki reżim totalitarny, która weszła w życie pod nazwą „Rozstrzelane Odrodzenie” (termin został zaproponowany przez Jurija Ławrynenkę, literaturoznawcę, aktywnego działacza ruchu artystycznego lat 20.—30. XX wieku, więzionego i zesłanego (1935—1942), który całe swoje życie po zesłaniu spędził na obczyźnie, nadal służąc ojczystemu Słowu).już wdowiec, opuścił Marianówkę i przeprowadził się do swojego syna — mojego ojca. Pomagał niemal z niczego (bo jakież tam materiały budowlane po wojnie) wznosić dom. Moja, wtedy jeszcze niepoczęta, niczym pierwsze śniegi, pamięć zachowała o tamtych czasach jedynie ważne jak dla dziecka fragmenty wydarzeń, urywki słów, pojedyncze kreski… Jak to, że strasznie lubiłam dziadkowe bajki. Wydawało się, że znał ich całe mnóstwo, jednak, gdy mimo wszystko wyczerpywał się ten zapas, dziadek sam wymyślał nowe historie. Takie, moim zdaniem, zabawne, że w końcu my oboje — najpierw ja, a potem i on — zgodnie, do łez, chichotaliśmy. Mówili rodzice, że byłam nie lada gadułą, a dla dziadkowego serca, które nie zaznało nigdy w tym życiu spokoju, najwyraźniej wielką pociechą. Pamiętam, kiedy dziadek zachorował — leżał całymi dniami, wyczerpany temperaturą, która nie „A oto moja ciotka Hanna — mała dziewczynka z kokardą w jasnych włosach...”
Tłumaczenie maszynowe
Jak wiadomo, w tamtych czasach zniszczono większość przedstawicieli ukraińskiego piśmiennictwa, perspektywną warstwę renesansowej inteligencji, która rozbudowywała kulturę narodową, mimo że atmosfera społeczna była zniekształcana przez komunistyczne iluzje. Młodzi twórcy, wychowani w okresie narodowego przebudzenia na początku XX wieku i w czasie rewolucji narodowej 1917 roku, byli pełni energii „witaistycznych” olśnień, głoszonych przez Mykołę Chwylowego. To z nimi wiąże się niebywały rozkwit struktur gatunkowo-stylistycznych literatury, ujawnianie w utworach najlepszych cech ukraińskiej mentalności narodowej. Podobne tendencje duchowego wzlotu występowały także w muzyce, w teatrze i w malarstwie”.
Antologia zawiera fragmenty poematów oraz blisko 300 wierszy, wydrukowanych w różnych wydawnictwach od początku lat 20. XX wieku do 2007 roku. Są to utwory autorów tamtych czasów, a także poezja współczesnych mistrzów słowa, poświęcona tej epoce. Antologia zawiera krótkie opowieści o organizacjach i grupach literackich, które istniały na Ukrainie w owych latach. Antologię ułożyła Hanna Jefimowa. Książka „Szlakami pamięci” jest adresowana do literaturoznawców, wykładowców, studentów, regionalistów, wszystkich, których interesuje los ukraińskiej literatury. Zespół Odeskiej Narodowej Naukowej Biblioteki im. M. Gorkiego serdecznie dziękuje A. A. Horczakowowi za sfinansowanie zbioru poetyckiego „Szlakami pamięci”.
Tłumaczenie maszynowe
Wyrywając się z sideł, nad pogrążonym w smutku tłumem przeleciał anioł Nakonecznego, podobny do tych stworzonych dla memoriału ofiar wybuchu gazu w Dniepropietrowsku. Przeleciał nad usypanym grobem swojego twórcy, poszukiwacza obrazu Innej Ukrainy: tej, której nie ma w Siczesławiu-nie-Siczesławiu, gdzie jedni starannie odnawiali, inni konsekwentnie niszczyli pamięć etniczną i historyczną… Siczesław-nie-Siczesław stracił rycerza plastyki, który przybliżał powrót miastu jego ukraińskiego imienia. Niewymownie przykro, bo rycerzy mamy niewielu. Pociesza jedynie to, że duch i dusza Wołodymyra trafiły w duchową aurę braminów, twórców sakralnego Obrazu Ukrainy w kontekście indoeuropejskim. Witalij STARCZENKO, Siczesław Dla tych, którzy znali dniepropietrowskiego rzeźbiarza Wołodymyra Nakonecznego, jego wczesna śmierć (w wieku 54 lat) była oszałamiającym zaskoczeniem – wszak mało komu skarżył się na fatalną chorobę serca. Wołodymyr czuł, że życie może urwać się w każdej chwili, dlatego ostatnie lata pracował bardzo dużo. Była to żarliwa praca kamieniarza, który łupał Skałę nie w celu jej zniszczenia, a po to, by wydobyć z ponurej góry jasne, wieczne i heroiczne, co nawarstwiało się w mocnych pokładach od początków cywilizacji indoeuropejskiej. On, chłopski syn z Podola, trafiwszy po nauce w Kijowskim Instytucie Artystycznym do Dniepropietrowska, w dosłownym sensie oddał swoje serce obrazowemu odtworzeniu wspomnianej Innej Ukrainy – Ukrainy, która nie zaznała niewolnictwa i janczarstwa, Ukrainy, w której czasoprzestrzennych współrzędnych narodziła się kultura rolnicza i wedyjska. Stepowy kraj aryjskiej, scytyjskiej i kozackiej przeszłości sprzyjał wyborowi tematu dla trudów i dni. Prawdziwe trudy i dni zaczęły się od pracy nad obrazem Dmytra Jawornyckiego – w 1988 roku Dniepropietrowsk ogłosił ogólnoukraiński konkurs na stworzenie pomnika memorialnego dla charakternika-akademika. Nakoneczny zobaczył ten obraz tak, jak zobaczyłby go Step: Dmytro Iwanowycz nie w szatach akademika, bez „uczonych” atrybutów – bosy, w szarawarach i koszuli, a w rękach ciężki kamienny krzyż – symbol podniesionego przez niego ze smutno-heroicznych odłamków przeszłości losu Siczy Zaporoskiej… Warunki konkursu przewidywały stworzenie właśnie memorialnego, a nie monumentalnego pomnika – należało zachować kameralność, która zazwyczaj jest właściwa pomnikom nagrobnym. Jednak władze miejskie nie powstrzymały się od monumentalnej pokazówki: w odróżnieniu od projektu konkursowego, gdzie postać Jawornyckiego miała stać na symbolicznej stepowej „mogiłe”, wyścielonej darnią, pomnik wzniesiono na kamiennym piedestale, przekształcając go w miejski monument. Mogiła Dmytra Iwanowycza wraz z pomnikiem niespodziewanie stała się „artystyczno-architektonicznym detalem” centralnego prospektu Dniepropietrowska. Perypetie związane z konkursem i prawem do adekwatnego wcielenia projektu ukształtowały postawę obywatelską młodego artysty i przekonały o konieczności dalszego twardego bronienia zasad twórczych. Całkiem prawdopodobne, że pryncypialność stała się jedną z przyczyn tego, iż żaden z kolejnych wielkich projektów rzeźby monumentalnej, w których wcielono oryginalne idee plastycznego traktowania stron ukraińskiej historii i jej heroicznych osobistości, Wołodymyr nie zrealizował… Nie zdążył albo nie dali zdążyć. To, co najskrytsze, pozostało w projektach i szkicach. Na początku lat 90. XX wieku Nakoneczny tworzy kilka oryginalnych znaków pamięci dla uwiecznienia imion wybitnych katerynosławców-siczesławców, w szczególności Iwana Manżury i Wałeriana Pidmohylnego. Znak dla Manżury, stworzony w pięknej realistycznej tradycji, zamontowano na ścianie najstarszej księgarni centralnego prospektu, którą często odwiedzał folklorysta i pisarz. Znak na budynku pozostał, samej zaś księgarni już nie ma… A oto ekspresyjny, prawdziwie rewolucyjny (w aspekcie plastycznym) znak na pamiątkę genialnego autora „Trzeciej rewolucji” i „Miasta” Wałeriana Pidmohylnego tak i nie został zamontowany na fasadzie byłego szkoły realnej, gdzie uczył się przyszły pisarz (obecnie jeden z korpusów Dniepropietrowskiego Uniwersytetu Narodowego) – już odlany w brązie, pod błahym pretekstem braku pieniędzy na montaż znaku (i to w mieście kilku miliarderów!), parę lat przeleżał nie wiadomo gdzie, skąd „pomyślnie” zniknął – wszak brąz… Przez ostatnie dziesięć lat ubiegłego wieku Wołodymyr stworzył szereg projektów dla różnorodnych konkursów: memoriał „Ofiarom stalinowskich represji” w Dniepropietrowsku, pomnik Stepana Bandery we Lwowie, pomnik Nestora Machny w Hulajpolu (projekt-propozycja), monument Niepodległości w Kijowie, pomnik Iwana Sirki w Charkowie… I bardzo smutno z tego powodu, że niezwykle ciekawe projekty przestrzenno-kompozycyjne już, być może, nigdy nie zostaną zrealizowane. Ale nie tylko w monumentalnych skalach Wołodymyr widział historyczne obrazy Osób i Wydarzeń. W rzeźbie sztalugowej trójwymiarowej i reliefach, w małej plastyce stworzył „ikonostas” przeszłości z obrazami Anny Jarosławny i Henryka I Kapetynga, Dmytra Bajdy-Wysznewieckiego, szesnaście portretów najwybitniejszych uczestników bitwy pod Połtawą (seria „Wielka gra”), kompozycje „Wojsko Zaporoskie”, „Hetman Iwan Mazepa i Motria Koczubejiwna”, „Jasyr”, „Kafa”. Zagłębienie się w ukraiński temat każdego artysty-patrioty obowiązkowo prowadzi do tematu Praukrainy, co zmusza do doszukiwania się boskiej podstawy, wiedza o której dotarła do nas zakodowana w znakach i symbolach literatury wedyjskiej oraz w artefaktach archeologicznych. Swoje poszukiwania obrazu Praukrainy (nie będzie błędem nazwanie jej „Indo-Ukrainą”) Wołodymyr podsumował w projekcie „7514”. Właściwie liczba „7514” – to rok zakończenia przez rzeźbiarza pracy nad obrazem „Indo-Ukrainy” według rachuby indo-aryjskiej. Obraz tworzy szereg archaicznych etnosymboli, które interpretują sakralną stałą – Ducha Przodków.
Mitologia indoaryjska, której początki są zakorzenione w ramach czasowych „7514”, u Nakonecznego została odtworzona w kompozycjach „Prithivi-Dyaus” („Europa i Zeus”) oraz „Pushan”. W pierwszej kompozycji przedstawiono pod znakiem słońca, między rogami astralnego symbolu Ukrainy — Byka — zlane w jedną całość aryjskie prarodziny. W drugiej — obraz „Bóstwa Wspaniałego”, patrona rodu i dostatku, znawcy szczęśliwych życiowych ścieżek i przewodnika zmarłych. Obie kompozycje wykonane są w stylu awangardy — Nakoneczny jakby potwierdza swoją przynależność do ukraińskiej nowatorskiej tradycji w rzeźbie, rozpoczętej od czasów zainteresowania Ołeksandra Archypenki dawną plastyką Ukrainy. Lecz najważniejsze w projekcie są interpretacje obrazu Kozaka Mamaja. Badacze tego mentalnie ukraińskiego obrazu dawno udowodnili, że jest on symbolem-archetypem cywilizacji indoeuropejskiej. Dlatego do dziś indyjscy bramini zachowują ten archetyp w swojej mentalności, wyglądzie i zachowaniu. Jak twierdzi w adnotacji do wystaw projektu „7514” kurator, historyk sztuki Ołena Hodenko, „u źródeł ukraińskiej i całej indoeuropejskiej kultury znajduje się wedyjski obraz praprzodka Mamaja. Bo Mamaj to męskie odbicie mamy, opiekunki: wojownik, ojciec rodu. Mamaj to totem, praprzodek, wojownik-kapłan, wołchw, kobziarz, charakternik”. Wszystkie te hipostazy obrazu Duszy Prawdziwej rzeźbiarz starał się odtworzyć w dawnej stylistycznej tradycji kozackiego „malarstwa Mamajów”. Studiować zaś te tradycje w Siczesławiu Nakonecznemu było łatwo: staraniami Dmytra Iwanowycza Jawornyckiego miasto posiada wspaniałe kolekcje kamiennych połowieckich bab-mamajów i ludowego obrazu „Kozak-Mamaj”. Planując serię „Kozak Mamaj”, Wołodymyr postawił sobie cel o kosmicznej skali: odtworzyć jak największą liczbę nieskończonych hipostaz tego obrazu w jego ewolucji od indoaryjskiego bóstwa-Praprzodka do archetypu, znanego każdemu Ukraińcowi dzięki ludowemu obrazowi „Kozak Mamaj”. Najdawniejszy obraz Mamaja został zainspirowany Nakonecznemu przez idola z Kernosiwki oraz „koniogłowe berło”, znalezione przez archeologów na Dniepropietrowszczyźnie i Odesszczyźnie. Czteroręki Wojownik-charakternik przypomina Śiwę, inne obrazy — pogrążonego w sobie Buddę, niektóre kompozycje przypominają nam Mamaja kozaka, z tych, które zostały utrwalone w pamięci ludowej na odpowiednich obrazach i w twórczości ustnej Ukraińców. Jeszcze jeden, „kurhanowy Mamaj”, to ucieleśnienie wieczności i nieosiągalności, przedstawiony w stanie głębokiej medytacji. Wśród Ukraińców obraz Mamaja był postrzegany politeistycznie, chociaż na żadnym ludowym obrazie nie jest on przedstawiony z krzyżykiem na piersi — zbyt potężna retrospekcja pamięci etnicznej nie pozwalała nieznanym mistrzom ograniczać wieku swojego bohatera do epoki chrześcijańskiej. Ten obraz wieszano na pokuciu chaty obok ikon. Dlatego do określonej przez lud ikonografii tematów „Kozak Mamaj” Nakoneczny dodaje również temat „Mamaj i Pokrowa”, w którym Matka Boska z welonem majestatycznie wzniosła się nad Mamajem. Merytorycznie współbrzmi z ikonopisarskim Jerzym Zwycięzcą niedokończona kompozycja „Mamaj na smoku”. Wołodymyr marzył o odrodzeniu kultu Mamaja w świadomości Ukraińców, marzył o czasach, kiedy tak samo, jak „Kobziarz” Szewczenki, obraz „Kozak Mamaj”, jak to było w XIX wieku, czy niewielka rzeźba Duszy Prawdziwej stanie się sakralnym przedmiotem w wielu ukraińskich domach. Dlatego jego brązowe figurki Mamaja są kameralne pod względem rozmiarów, ale znaczące, monumentalne w traktowaniu formy — Nakoneczny nie tylko marzył, ale i starał się nakreślić drogę powrotu wspaniałego obrazu do naszej duchowości. Projekt „7514” był eksponowany w listopadzie 2006 roku na pierwszej wystawie indywidualnej Wołodymyra Nakonecznego, poświęconej półwiecznemu jubileuszowi artysty, w Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy w Kijowie. Wśród zwiedzających wystawę był także Jurij Szyłow, akademik, znany archeolog i archeograf. Naukowiec odebrał wystawę jako poetyckie ucieleśnienie aryjskiej przeszłości naszej Ojczyzny, która opiera się na wiedzy, a analogii do której jeszcze nie było. Szyłow tak kończy swoją recenzję w jednym z tygodników: „Oto i Wołodymyr Nakoneczny: jeszcze jeden wybitny artysta rodem z głębokiej wsi, ze stołecznym wykształceniem. Pierwsza wystawa indywidualna — na 50-lecie… Więc zauważą czy nie, czy przyłączą się do wybitnej syntezy odwieczności i teraźniejszości, czy obojętnie miną życiodajną studnię, w której, stworzonej przez chłopskiego potomka, nawet w oślepiającym dniu widać jasne gwiazdy przyszłości?”. „Jasne gwiazdy przyszłości”, pokazane nam przez Wołodymyra Nakonecznego w studni dla spragnionych, mają zajaśnieć nie tylko w studni, ale i na prawdziwym niebie prawdziwego ukraińskiego życia. Jednak jest to możliwe tylko wtedy, gdy przeważająca większość potomków indoeuropejskiej Ukrainy jednoznacznie i jednomyślnie rozstrzygnie na korzyść hetmana Iwana Mazepy zasadniczy spór z Imperium Rosyjskim, uosobionym w postaci cara Piotra I. Właśnie nad tym etycznym problemem rzeźbiarz rozmyślał w ostatnich latach życia, pracując nad szkicowym rozwiązaniem pomnika hetmana Iwana Mazepy i szwedzkiego króla Karola XII na konkurs projektów monumentu, poświęconego 300-leciu bitwy pod Połtawą. Idea kompozycji Nakonecznego — czarno-biała gra w szachy Iwana Mazepy i Karola XII z Piotrem I, w której sojusznicy przegrali, jednak od precedensu stworzonego przez hetmana zaczyna się trudne trzystuletnie wyzwolenie Ukrainy od imperialnego niewolnictwa. Wołodymyr Nakoneczny wygrał konkurs, ale… Ale na tym póki co zakończyły się marzenia Ukraińców o monumencie na terenie państwowego rezerwatu historyczno-krajoznawczego „Pole bitwy pod Połtawą”, który obiektywnie odtworzyłby tragedię i patos tamtych wydarzeń… Jednak chce się wierzyć, że mimo wszystko nadejdą czasy, kiedy choć niektóre z projektów utalentowanego i oddanego Ojczyźnie oraz sztuce rzeźbiarza spełnią się dla niewyczerpalności studni dla spragnionych i w imię przyszłości Ukrainy.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna JEFREMOWA, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, przewodnicząca Romeńskiego oddziału Ukraińskiego funduszu kultury. Swoje wyzwolenie z 25-letniej katorgi Piotr Kałnyszewski uczcił cennymi nabytkami. Kupił dwa klasztory, Ewangelię w srebrnej i złotej oprawie, ważącą ponad dwa pudy, przekazał środki na budowę zaprestolowego srebrnego krzyża o wadze 30 funtów z napisem. Jego biografia jest pełna doniosłych wydarzeń na drodze dyplomacji, budowania państwowości, reform w gospodarce, w szczególności kierunku agrarnego, spraw wojskowych, kroków w budowaniu niezależnego istnienia Ukrainy. Życie Kałnyszewskiego naznaczone jest burzliwymi wydarzeniami. Dotarły do nas zarówno jego kontrowersyjne wypowiedzi, jak i szlachetne czyny mecenasa oraz dobroczyńcy. Dzięki staraniom Ogólnoukraińskiego funduszu im. Piotra Kałnyszewskiego imię wiernego syna ukraińskiego narodu, wielomęczennika za prawdę i sprawiedliwość, zostało kanonizowane. Historyczne wydarzenie miało miejsce w 2008 roku z okazji obchodów 1020. rocznicy Chrztu Rusi Kijowskiej. Życiową drogę P. Kałnyszewskiego od Siczy do Sołowek możemy prześledzić na podstawie licznych dokumentów, badań historyków, krajoznawców. Dokumenty historyczne świadczą, że Piotr Iwanowicz Kałnyszewski urodził się w 1691 roku, zmarł w 1803 roku, w wieku 112 lat… Jego imię weszło do panteonu wybitnych postaci Ukrainy, w tym także naszej historycznej ziemi romeńskiej. Bo urodził się sławny kozak w Pustowojtówce w powiecie romeńskim i przez całe życie troszczył się o swoją małą Ojczyznę. Życiowa i wojenna droga Kałnyszewskiego, męstwo i wierność sprawie wyzwolenia ukraińskiego narodu z jarzma niewoli kosztowały go wolność i życie. Samodzierżczyni wszechrosyjska, Katarzyna II, przewidywała skutki rządów dalekowzrocznego i wszechstronnie wykształconego kozaka i rozkazała go zniszczyć. Ale na wniosek Potiomkina zamieniła wyrok śmierci 82-letniemu atamanowi na dożywotnie zesłanie na Sołowki. Tam, w pełnej izolacji, przetrzymywano politycznych i religijnych odszczepieńców. Jakie więc zagrożenie niósł Piotr Kałnyszewski, że rozwścieczona Katarzyna II zakuła 85-letniego kozaka w kajdany? Przecież rok wcześniej, za męstwo i zwycięstwo w wojnie rosyjsko-tureckiej, koszowy ataman Siczy Zaporoskiej został kawalerem najwyższego orderu Imperium Rosyjskiego — Andrzeja Pierwszego Powołanego! Bo nie było dziedziny, w której Piotr Kałnyszewski nie zostawiłby swojego autorytatywnego słowa: dwór carski zapraszał go do ważnych zagranicznych negocjacji. Ataman fachowo prowadził sprawy wojskowe, dbał o gospodarkę, rolnictwo, poświęcał uwagę edukacji, kulturze. Jego działania należą do okresu historii, który wybitni naukowcy nazwali „Złotym wiekiem Ukrainy”. Dlatego zadaniem współczesnych badaczy jest przekazanie szerokiemu ogółowi prawdziwych kart z tragicznej i heroicznej historii ukraińskiego kozactwa oraz uwiecznienie prawdziwej pamięci o P. Kałnyszewskim. Corocznie na Sumszczyźnie odbywają się święta „Kałnyszewa rada” z udziałem oddziałów kozackich, młodzieży, krajoznawców i naukowców, twórczej inteligencji. Na 300-lecie urodzin P. Kałnyszewskiego w miejscu, gdzie stała cerkiew Pokrowy Matki Bożej w mieście Romny, zbudowana kosztem atamana, wmurowano kamienny znak jako perspektywę na odrodzenie cerkwi. Stworzono lokalny szlak turystyczny „Miejscami kozackiej sławy”. Na terenie dwóch rejonów — Nedryhajłowskiego i Romeńskiego, działa Państwowy rezerwat historyczno-kulturowy „Posułle”, związany z imieniem sławnego koszowego. Działa cerkiew Troicka, której odnowienie odbyło się przy wsparciu Prezydenta Ukrainy W. A. Juszczenki. Romeńska szkoła średnia nr 1 nosi miano szkoły-kolegium im. P. Kałnyszewskiego. Zespół szkoły uroczyście przyjmował delegację rządową w dniach obchodów 315. rocznicy urodzin sławnego koszowego atamana. W Romnach jego imieniem nazwano ulicę, Ukazem Prezydenta Ukrainy oddziałowi służby granicznej na Sumszczyźnie również nadano imię Kałnyszewskiego. Jeden z czarnomorskich trawlerów otrzymał imię P. Kałnyszewskiego. Na terenie rezerwatu „Posułle” zrealizowano Międzynarodowy projekt kulturalno-artystyczny „Historia i współczesność”, w którym wzięli udział artyści z Ukrainy, Japonii, Chin, Korei, Mołdawii i Rosji. A niedawno, na 320. rocznicę urodzin atamana Kałnyszewskiego, odbył się kolejny międzynarodowy plener z udziałem ukraińskich, białoruskich i rosyjskich artystów. Wszystkie te działania świadczą o uwadze państwa oraz praktycznym udziale Romeńskiej administracji rejonowej, Romeńskiej rady miejskiej, Państwowego rezerwatu historyczno-kulturowego „Posułle” oraz szeregu organizacji społecznych wobec swojej historycznej przeszłości. Warto wymienić Ogólnoukraiński fundusz im. Piotra Kałnyszewskiego, Romeński oddział Ukraińskiego funduszu kultury, Ziemiaństwo Sumskie w Kijowie, oddziały kozackie. Konferencje naukowe, „okrągłe stoły”, wydarzenia twórcze towarzyszą masowym zabawom, na których występują chóry ludowe, odbywają się świąteczne kozackie zabawy, uroczystości, na których przyjmuje się młodzież w szeregi młodych kozaków. W ten sposób naświetlanie tajemniczej karty w historii ukraińskiego budowania państwowości na przełomie XVII i XVIII wieku, dążenie do uwiecznienia pamięci ostatniego koszowego atamana Siczy Zaporoskiej z biegiem lat nabiera nowych formatów i uznania. Piotr Kałnyszewski jest rodowitym mieszkańcem sławnego kraju Słobożańszczyzny, jego dom rodzinny znajdował się we wsi Pustowojtówka w powiecie romeńskim. Dzisiaj znajduje się tam muzeum atamana, odbudowano cerkiew Świętej Trójcy, wzniesioną kosztem koszowego jeszcze w XVIII wieku, stworzono kompleks architektoniczno-etnograficzny, prowadzona jest znacząca praca krajoznawcza i naukowo-badawcza. Odnowiono szlak turystyczny „Złoty naszyjnik Sumszczyzny”. Obecnie niewiele przypomina tamten burzliwy czas, kiedy kozacy wywalczyli niezależność ukraińskiego narodu, rozbudowywali gospodarkę, wprowadzali rolnictwo, budowali świątynie, pragnęli wolności i niezależnego rozwoju. A przywódcą tych innowacji był koszowy ataman Siczy Zaporoskiej Piotr Kałnyszewski, nad którym czuwała wola Boża. Piętnastu artystów przez dwa tygodnie starało się odtworzyć w swojej wyobraźni czas przeszły, związany z epoką sławnego kozactwa. Właśnie po to przyjechali, pokonując tysiące kilometrów z różnych regionów Ukrainy, Rosji i Białorusi, aby przekazać potomnym niezwykłe karty związane z koszowym atamanem Siczy Zaporoskiej. Artyści przejęli się losem sławnego kozaka, wchłonęli oryginalne piękno wiejskich krajobrazów ziemi romeńskiej, dotknęli tajemnic scytyjskich kurhanów. Malownicze Posułle, architektura sakralna, panoramiczne wybrzeża Suły, wiatraki i pustowojtowskie chatki zamieniły się w romantyczne płótna, z których tchnie historia…. Więc i nadal będziemy pielęgnować w sobie uczucie miłości do rodzinnej ziemi, szacunek do samego siebie i dumę ze swojego kozackiego pochodzenia, będziemy dbać o swoją historię i jej oddanych patriotów. Sumszczyzna jest nasycona niezwykłymi wydarzeniami historycznymi, w których wiodące miejsce zajmuje postać znanego Ukraińca XVIII wieku, dzielnego patrioty, ostatniego koszowego atamana Siczy Zaporoskiej Piotra Kałnyszewskiego. Z imieniem sławnego atamana związana jest cała epoka znaczących wydarzeń ukraińskiego narodu na drodze wywalczania niezależności.
Tłumaczenie maszynowe
Tetiana BIDZIŁA, m. Bereżany, obwód tarnopolski
W sali wystawowej Państwowego Historyczno-Architektonicznego Rezerwatu w mieście Bereżany na Ziemi Tarnopolskiej otwarto wystawę obrazów o tematyce kozackiej „Aby nasza kozacka sława nie zginęła”. Zaprezentowano tu około 16 obrazów różnych autorów z kolekcji Myrona Postolana, 3 – z kolekcji Zenoviya Nakonecznego (autor – jego ojciec Andrij Nakonecznyj), do 30 pocztówek (kolekcja Nakonecznego) oraz 12 prac z rzeźby w drewnie Mychajła Zawijskiego. Otwierając to wydarzenie, zastępca dyrektora ds. naukowych DIAZ Bohdan Tychyj zaznaczył: „W malarstwie ukraińskim na przełomie XIX i XX wieku powstał kierunek artystyczny – narodowy. Ówcześni malarze fascynowali się walką narodu ukraińskiego z polskimi i rosyjskimi najeźdźcami, Turkami i Tatarami, pełną jaskrawych przykładów. Szczególnie do tworzenia nieśmiertelnych płócien artystów inspirowała historia kozaczyzny”. Zapalonym kolekcjonerem dzieł malarstwa o tematyce kozackiej jest śpiewak, bandurzysta Myron Postolan, który przeprowadził się na Ziemię Bereżańską (wieś Żuków) z odległej Anglii. Pan Myron od dawna „poluje” na takie prace, niektóre nabył w Wielkiej Brytanii, a niektóre – już na Ukrainie. Na szczęście część kolekcji Postolanów będzie prezentowana na wystawie i zwiedzający mogą je podziwiać. Oprócz obrazów M. Postolan zebrał pokaźną kolekcję pocztówek i fotografii kobzarzy, lirników, bo sam był członkiem chóru „Homin”, grał na bandurze z chórem „Bulawa”. O swoich pasjach związanych z kozaczyzną, wieloletnim kolekcjonowaniu opowiadał obecnym z wielkim zadowoleniem. Warto zaznaczyć, że ozdobą wspomnianej kolekcji są obrazy „Danyło Necza” S. Necza, „Kozacy w drodze” Y. Sokolana, „Kozacy” A. Soroki, „Bitwa pod Zbarażem” A. Orlonowa, „Bitwa pod Chocimiem” M. Kaszkowskiego, „List żelazny” M. Kuziwa, „Ostatnia walka” O. Szupliaka, „Spotkanie” O. Kuziwa oraz inne. O pracach „Kozacka Ewangelia”, „Za bajrakiem bajrak”, „W oczekiwaniu” oraz zebranych pocztówkach artysty z naszego kraju Andrija Nakonecznego uczestnikom spotkania opowiedział jego syn Zenoviy Nakonecznyj (Tarnopol), o drewnianych rzeźbionych kozakach (z lipy) – ich autor Mychajło Zawijskyj (Bereżany). Na prezentacji wystawy wystąpili także członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy Oleh Szupliak, pracownicy DIAZ Wołodymyr Paracij, Nadija Wolynecz, nauczycielka Bereżańskiej Szkoły Sztuk Pięknych Olena Słabodуch, członek Narodowego Związku Dziennikarzy, poeta Wasyl Sawczuk. Ozdobą artystycznego święta, jego artystycznym wzmocnieniem, były numery muzyczne w wykonaniu zasłużonego artysty Ukrainy, znanego bandurzysty Dmytra Hubiaka. „Dumką o kozaku Hołocie” zakończyło się wydarzenie, mające na celu strzeżenie, odradzanie i popularyzowanie kozackiej sławy Ukraińców.
Tłumaczenie maszynowe
Julia Zakutnia
Ukrainka, która miała ponad czterdzieści pseudonimów i kryptonimów, wreszcie ugruntowała swoje imię wśród rzeźbiarskich świadków wielkości Łucka. Latem tego roku w mieście odsłonięto biały całun z pierwszego na Ukrainie pomnika Olenie Pczilce, który stał się pięknym prezentem na jej 162. urodziny. „Z pomnikiem spóźniliśmy się o 81 lat”, — trafnie zauważył Borys Klimczuk, przewodniczący Wołyńskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Jednak historia popiersia zaczęła się nie w tym roku, lecz w rzeczywistości trwa znacznie dłużej. Społeczność Wołynia, szczególnie przedstawiciele Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów, zabiegała o rzeźbiarskie odtworzenie wizerunku wybitnej działaczki już od lat dziewięćdziesiątych, często pukając do drzwi gabinetów władzy, a Ludmiła Stasiuk, dyrektor Obwodowej Naukowej Biblioteki Uniwersalnej im. Oleny Pczilki, przy której teraz w twarze przechodniów wpatruje się pisarka, podaje jeszcze wcześniejszą datę — 1989 rok, kiedy odbył się pierwszy wieczór upamiętniający pisarkę. Podobno o pomniku mówiono już wtedy. Jednak w konkretną ideę, a nie ulotny zamysł na przyszłość, przekształcił się on w 2001 roku. W czasopiśmie „Sztuka Plastyczna” ukazała się publikacja krytyka sztuki Mykoły Diomina o rzeźbiarzu Mykole Obezjuku, który podjął się stworzenia popiersia. I już w tym artykule pod wizerunkiem pomnika Olenie Pczilce widniał podpis — dla wołyńskiej biblioteki. Warto zaznaczyć, że autorem brązowego wizerunku wybitnej pisarki chciał zostać nie tylko Mykoła Obezjuk, wśród innych artystów warto wymienić jeszcze Iwana Daciuka. Jego pracę, podobnie jak gipsowy wariant obecnego pomnika, można obecnie zobaczyć w bibliotece. Jednak od 2001 do 2011 roku minęło dziesięć lat. Że pomnik ma w końcu powstać, ogłosiła akcją o tej samej nazwie gazeta „Wiczie-Inform”. Za tę sprawę wzięli się pisarz Wasyl Prostopczuk, redaktor naczelny tygodnika, oraz Mykoła Diomin. Pojawiały się publikacje w
Wyróżnienie ofiarodawców rubryki, którą prowadziła Walentyna Sydko, napływały środki… Ogółem udało się zebrać prawie 91 tysięcy hrywien, a nazwiska wszystkich ofiarodawców można znaleźć w księdze pamiątkowej. Ludmyła Stasiuk cieszy się, że zbiórką zajęło się Wołyńskie Obwodowe Oddziałe Ukraińskiego Stowarzyszenia Bibliotecznego, a sama biblioteka, nosząca imię Oleny Pczilki, wniosła znaczny wkład w uczczenie jej pamięci. „4 października – zaznacza dyrektorka – w dniu 81. rocznicy śmierci Oleny Pczilki pomnik zostanie poświęcony. Na to wzruszające wydarzenie oczekujemy przyjazdu autora – Mykoły Obezjuka, który, niestety, nie był obecny przy odsłonięciu”. Wraz ze zdjęciem białego płótna z pomnika, mam nadzieję, zacznie się unosić również zasłona nad postacią wybitnej Ukrainki. Nina Horyk, przewodnicząca Wołyńskiej organizacji Związku Pisarzy, zauważyła: „Wciąż nie znamy Oleny Pczilki, mimo tego, co zostało powiedziane i napisane. Fenomen tej działaczki społecznej wciąż musimy sobie uświadomić”. Wiele oszczerstw i nieprawdziwych mitów dotyczących pisarki trzeba obalić. Olena Pczilka nie była bowiem tylko patriotką, lecz także „pielęgnowała rycerzy ducha”, wznosząc się ponad drobne waśnie i boleśnie przeżywając rozłam Ukraińców na dwie części po obu stronach Dniepru. Pochodząca z Hadziacza na Połtawszczyźnie, widziała siebie jako Połtawiankę, na Wołyniu – jako wołyniankę, a ogólnie – jako Ukrainkę.
PRENUMERATA TRWA Jesteś ze „Słowem Proświty”, bo to twoja gazeta! Koszt prenumeraty
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki
Świadectwo rejestracji KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
(z dostawą i pocztowymi kosztami)
Kod pocztowy — 30617, strona 63 w „Katalogu”
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
p.o. redaktora naczelnego Mykoła Cymbaluk
Kolegium redakcyjne: Lubow Hołota (przewodnicząca), Jarema Hojan, Pawło Mowczan, Ołeksandr Ponomariw, Iwan Juszczuk
Zastępcy redaktora naczelnego
Petro Antonenko 279-49-47, Jewhen Buket 279-39-55
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych Natalia Skrynnyk 278-01-30 (tel./faks)
Odpowiedzialna sekretarz
Iryna Szewczuk
Tłumaczenie maszynowe
Dział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Dział kultury Mykoła CYMBALIUK 279-49-47 Dział literatury Marija KUCZERENKO 270-55-57 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK, Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Korespondenci Natalija ANTONIUK, Ulana WOLYKOWSKA Redaktor dyżurny Ludmyła ILJENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 1 1 0 2 9 Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie „Presa Ukrainy” w środę. Zam. nr 3301229 Nakład w lipcu — 18 400 Szef-redaktor Pawło MOWCZAN 4 820095 780016
Tłumaczenie maszynowe