Strona · s. 13strona oryginału ↗
CZAS MA KOLOR SEPII
Слово Просвіти, №29 за 2011 рік
Zakończenie. Pocz. w nr 27 z 2011 r. Niemcy z Marianówki mówili po ukraińsku, jak wszyscy wieśniacy, ale między sobą, w rodzinie — po niemiecku. Małe dzieci znały tylko język ojczysty, dopiero później uczyły się ukraińskiego. Trzeci syn Alberta, William, był mały i nie znał języka ukraińskiego, ale pewnego razu zachorował, trafił do szpitala i po dwóch tygodniach leczenia zaczął tak ładnie mówić po ukraińsku, że wszystkich zdziwił. Stale słyszał ukraiński i jego chłonna dziecięca pamięć rejestrowała go, jednak do tego czasu nie miał potrzeby przejścia na inny język. W 1937 roku Albert miał czterdzieści lat. Wtedy każdej nocy zabierali mieszkańców Marianówki, czasem pozbawiali dzieci jednocześnie ojca i matki. Nawet 90-letniego dziadka-Polaka nie oszczędzili. Oczywiście ślad po tych nieszczęśnikach ginął na zawsze, chociaż rzadko, bywało i tak, wracali do domu. Albert stał się jednym z tych szczęściarzy, którzy wrócili dzięki zeznaniom mojego dziadka Tymofija, marianowskiego przewodniczącego kołchozu. Ten wzruszający powrót sąsiada w dziwny sposób chłonnie, do najdrobniejszych szczegółów, zachowała pamięć mojego ojca. „Wieczorem odrabialiśmy z Ewaldem lekcje, chodziliśmy do jednej klasy, gdy nagle wchodzi mój ojciec do domu. Uśmiecha się, taki radosny. Mówi: „Ewald, ojciec właśnie wrócił do domu. Chodźże, synku”. Boże, jak zerwie się Edward! Przybiegł do domu, a w chacie ciemno. On do stołu — macał, macał — i jak nie krzyknie: „Tatu-u-u-u!!!” Wszyscy z chaty powyskakiwali — łzy, krzyk!!!” (Niejednokrotnie i mój ojciec musiał przeżywać taką samą bolesną radość, którą w tamtej chwili był przepełniony Edward.) Albert Herman wrócił do swojej rodziny, jednak jako zupełnie inny człowiek — przypominał wskrzeszonego Łazarza o zgasłych oczach. Jakby wracając z tamtego świata, na zawsze przyniósł ze sobą jego zimny oddech. „Bywało, schodzą się marianowcy razem — opowiadał mój ojciec — święto czy jakaś inna okazja — Niemcy razem ze wszystkimi śpiewają ukraińskie pieśni, a on zaszyje się z dala od obcych oczu — płacze! Wypłacze się, a potem już i do grupy siada kieliszek wypić razem ze wszystkimi”. W 1937 roku zaczęli często przyjeżdżać enkawudziści do Marianówki. Przyjadą — od razu do marianowskiego przewodniczącego kołchozu — pokazuj, gdzie mieszka ten czy tamten. Oczywiście nie mógł nie zapytać, z jakiej racji zainteresowali się niczym niewyróżniającym się człowiekiem, który całodobowo zginał kark na ziemi. Jakoś mu wyjaśnili: „Wiemy, że ten człowiek, kiedy ktoś umrze we wsi, — psałterz nad nieboszczykiem czyta”. Nie było we wsi ani szkoły (marianowskie dzieci chodziły do szkoły w sąsiedniej Kołonszczynie), ani cerkwi. Więc ten człowiek był we wsi niby za diaka. Wtedy często wzywali przewodniczącego do składania zeznań. Bywało, udawało mu się ratować ludzi o krok od śmierci. A w głodnym 1933 roku sam znalazł się oko w oko ze śmiercią. Wtedy, ukrywszy przed „czerwoną miotłą” worki z soczewicą, zorganizował stołówkę dla wieśniaków. Dzięki kołchozowej stołówce nikt we wsi nie umarł i nie spuchł z głodu. Wieś ocalała, doczekawszy się nowych zbiorów, jednak marianowskiego przewodniczącego kołchozu zabrali. Rodzina opłakała go jak nieboszczyka, lecz nie było mu dane tym razem zostać rozstrzelanym — wstawił się za nim, ryzykując własnym życiem, sekretarz rejonowego komitetu. Bardzo pomogła ta okoliczność, że kołchoz, w odróżnieniu od okolicznych gospodarstw, wykonywał ówczesne wygórowane plany skupu zboża. Drugi raz mój dziadek Tymisz usłyszał wyrok śmierci na początku niemieckiej okupacji. Front był jakieś dziesięć kilometrów dalej, a pięć kilometrów na wschód zbierał się komisariat wojskowy. Niemców brali do armii tak samo, jak i Ukraińców, Polaków oraz Czechów. Tylko zaczęli ustawiać rekrutów w szyku, jak nadleciały niemieckie tankietki — wszyscy rozbiegli się kto gdzie. Jedni poszli doganiać front, inni wrócili do domu. Herman też wrócił. Po kilku dniach przyszli do wsi Niemcy, urządzili komendanturę. „Kto był starszy we wsi?” — pyta komendant. Niemka przyprowadziła byłego przewodniczącego kołchozu. „Komunista?” — „Nie”. — „Jeśli nie komunista — będziesz sołtysem”. I mój dziadek między taką nominacją a śmiercią wybrał śmierć. Wieść o wyroku w mig obiegła wieś. Wtedy marianowscy Niemcy gromadnie ruszyli do komendantury. A z nimi i Herman. Wyszedł do komendanta naprzód: „Ja za politykę siedziałem — mówi — a on mnie uratował od rozstrzelania. On niemieckiego nie zna, a ja znam, wam będzie ze mną łatwiej”. Na tym stanęło. Był Herman dobrym sołtysem, broń Boże, żeby komuś krowę zabrać. Jak mógł, marianowską młodzież przed Niemcami ratował. Po wojnie jeden z mieszkańców wsi opowiadał o tym, jak Herman przychodził do domu. Wtedy przestraszył się nie na żarty — myślał, że wyjmie pistolet i zastrzeli, bo wiele przed wojną krzywdy mu wyrządził. A ten tylko przywitał się i mówi: „Mykyto, u ciebie tucznik duży, a dzieci dużo… Ty dzisiaj go musisz zabić, bo jutro muszę Niemcom oddać”. Już po powrocie z frontu do domu, przeszedłszy przez całe to ziemskie piekło, Mykyta tak i nie zdołał pozbyć się wyrzutów sumienia, wciąż mówił: „Ja taki zły dla niego byłem, a on mi dobrem odpłacił”. Jeszcze jesienią 1941 roku Herman przyszedł do mojego dziadka: „Hitler przegrał wojnę, jeśli w trzy miesiące wojna się nie skończyła, to prędzej czy później przyjdzie mu uciekać”. Kiedy rozbili Niemców pod Stalingradem, w maju 1942 roku zaczęli esesmani wywozić miejscowych Niemców. Zbierali się w pośpiechu — drzwi niezamknięte, firanki w oknach, tylko pustką wiatr hula. Jak potoczyły się ich losy? Wiadomo tylko, że te wozy skierowano na Żytomierszczyznę, tam tymczasowo rozlokowano ludzi, a stamtąd — dalej na zachód. Front jednak dogonił te wozy. Mężczyzn już nie było — najwyraźniej zmobilizowano ich wcześniej, zostały same kobiety i dzieci. Syn Alberta, Ewald, z którym mój tata kiedyś do szkoły razem chodził, pisał listy z Archangielska. Resztę rodziny zagonili do Uzbekistanu. Niemało Niemców znalazło się na Uralu. Tak oto rozpierzchli się-rozproszyli, jak mak samosiejka, po bezkresnych radzieckich przestrzeniach. Nikomu do wsi wrócić nie pozwolili. Jeden tylko Arnold Ruks trafił jakimś sposobem do Włoch. Przez długi czas pisał do marianowskiej rady wiejskiej — prosił go powiadomić o losie rodziny. Lecz raczej mu nie odpowiedzieli. A na mojego dziadka Tymofija Wasylijowycza czekały nowe wyzwania. Kiedy do wsi wróciła władza radziecka, Smiersz wziął się za byłego marianowskiego przewodniczącego — dlaczego, powiadają, nie rozstrzelali go Niemcy? Jednak czasu na werbunek zabrakło — sytuacja była zmienna. Przy odwrocie nie było im do niego. Oczywiście mogli rozstrzelać — nie rozstrzelali. Mogli w proch zetrzeć — nie starli. Odpuścili z obietnicą „powrotu i wyjaśnienia”. Długo jeszcze dziadek żył w tym strasznym oczekiwaniu, kiedy przyjdą Lucyferzy po jego duszę, długo pamiętał tę obietnicę, jednak mijał czas, a nikt o nim tak i nie wspomniał. Tylko tyle, że przyszedł do domu po smierszowskim werbunku całkiem biały — jak to mówią, wizja śmierci jeszcze nie jest śmiercią… Po wojnie, kiedy rodzinne gniazdo mojego dziadka osierociało, on, w tamtym czasie Anatolij ZBOROWSKI
Odeska Narodowa Biblioteka Naukowa im. M. Gorkiego wydała antologię poetycką „Szlakami pamięci”. W książce zaznaczono: „Antologia poetycka „Szlakami pamięci” zebrała utwory poetyckie, w których znalazły swoje odzwierciedlenie bezmiernie tragiczne karty życia i twórczości generacji literacko-artystycznej lat 20. — początku lat 30. XX wieku, represjonowanej przez bolszewicki reżim totalitarny, która weszła w życie pod nazwą „Rozstrzelane Odrodzenie” (termin został zaproponowany przez Jurija Ławrynenkę, literaturoznawcę, aktywnego działacza ruchu artystycznego lat 20.—30. XX wieku, więzionego i zesłanego (1935—1942), który całe swoje życie po zesłaniu spędził na obczyźnie, nadal służąc ojczystemu Słowu).już wdowiec, opuścił Marianówkę i przeprowadził się do swojego syna — mojego ojca. Pomagał niemal z niczego (bo jakież tam materiały budowlane po wojnie) wznosić dom. Moja, wtedy jeszcze niepoczęta, niczym pierwsze śniegi, pamięć zachowała o tamtych czasach jedynie ważne jak dla dziecka fragmenty wydarzeń, urywki słów, pojedyncze kreski… Jak to, że strasznie lubiłam dziadkowe bajki. Wydawało się, że znał ich całe mnóstwo, jednak, gdy mimo wszystko wyczerpywał się ten zapas, dziadek sam wymyślał nowe historie. Takie, moim zdaniem, zabawne, że w końcu my oboje — najpierw ja, a potem i on — zgodnie, do łez, chichotaliśmy. Mówili rodzice, że byłam nie lada gadułą, a dla dziadkowego serca, które nie zaznało nigdy w tym życiu spokoju, najwyraźniej wielką pociechą. Pamiętam, kiedy dziadek zachorował — leżał całymi dniami, wyczerpany temperaturą, która nie „A oto moja ciotka Hanna — mała dziewczynka z kokardą w jasnych włosach...”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
