Strona · s. 6strona oryginału ↗
Zmartwychwstanie historii
Слово Просвіти, №29 за 2018 рік
Andrij TOPACZEWSKIJ. Mało komu z powojennych dzieci poszczęściło się, urodziwszy się w stolicy, mieszkać w Ogrodzie Botanicznym. Ale los ułożył się właśnie w ten sposób — dla mnie i mojego ówczesnego sąsiada, Serhija Biłokonia. ...Prawie dwa wieki temu niezabudowane urwiska i jary, którymi spływały do Libiedzi wody deszczowe, stały się własnością Uniwersytetu, a ten kawałek ziemi został przekształcony w Ogród Botaniczny, później nazwany na cześć akademika O. Fomina. Uporządkowano jednak tylko część, gdzie wzniesiono szklarnie, budynki laboratoryjne i służbowe. W tej części, która zwana była „naukową”, mieszkaliśmy. Delikatne magnolie, niczym w ogrodach Edenu, rosły obok surowych buków, a przywiezione z Madagaskaru i Cejlonu palmy piły się do światła w wysokich szklarniach, czyli oranżeriach, gdzie upał i wilgotność były niemal większe niż na równiku. Latem kadzie z tymi więźniami wynoszono na świeże powietrze, tworząc z nich fantastyczne kępy, a delikatne gałązki araukarii przeplatały się z giętkimi pędami wawrzynów, a śnieżnobiałe kwiaty kamelii przezierały przez gęstwinę szorstkolistego bukszpanu. A kiedy zaśnieżony Ogród zamierał w skrytej zimowej letargu, zielone egzoty bujały za czystymi szybami, jako świadkowie tymczasowości chłodnej pory roku. Z nadejściem wiosny nie tylko one ożywały na wolności. W kwietniu ogrodnik Juchym Makarowycz Rubachowski starannie czyścił basen, urządzony staraniami samego akademika Ołeksandra Fomina. Kapryśnie wygięty pod stuletnim kaukaskim bukiem, ten basen, jak naturalne jezioro, napełniał się strumyczkiem, który spływał pomiędzy krzakami jeżyn. Stary ogrodnik wynosił ze szklarni i wypuszczał do basenu dotąd niewidziane ryby. Bajkowy wygląd miały pomiędzy szmaragdowymi roślinami wodnymi czerwone chińskie karasie i złote liny, wywiezione, zapewne, z Czech, gdzie one swego czasu bawiły się w fontannach jakiegoś zamku. (Ta szlachetna tradycja była rozwinięta w Ogrodzie za dyrektorstwa ojca Serhija — Iwana Petrowycza Biłokonia; właśnie wtedy tutaj po raz pierwszy w historii Ukrainy zakwitła królowa lotosów — południowoamerykańska wodna „lilia” Wiktoria Regia). Do Ogrodu garnęła się pewna część całkowicie „niewyjazdowej” starej profesury, dla której wizyty nie to że w Amazonii, a nawet w Pradze czy Budapeszcie były ważnym wydarzeniem. Ich szeroka erudycja wychowanków gimnazjów łączyła się z goryczą niepotrzebności i niepoukładania, co zaostrzało i tak już kolczaste rysy charakterów. Może właśnie dlatego tych ludzi władze uważały za „trudnych”. Być może przez ciężar wspomnień i wiedzy? Oto w jakim nietypowym otoczeniu dorastaliśmy. Poza granicami Ogrodu świat był wyraźnie inny, co dawało możliwość porównań, i to nie tylko w odniesieniu do stanu ekologicznego czy piękna krajobrazów. I dzisiaj, kiedy dęby z jesionami machnięciami swoich gałęzi witają nas przez żeliwną plecionkę starego płotu, my z Serhijem trochę zazdrościmy im pewności w pokonywaniu czasu. Razem z wdzięcznością za przeżyte obok lata dodaje to rozsądku w postrzeganiu przyszłości. W latach 70. Serhij Biłokiń upublicznił to, o czym mówiono szeptem nawet w bardzo wąskim kręgu. Wtedy te publikacje były niemal jedynymi. Teraz, kiedy za ukrainistykę nie prześladują, jego prace są w liderach. Laureat Nagrody Szewczenkowskiej (w 2002 roku — za książkę „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR”), doktor nauk historycznych, profesor Serhij Biłokiń uważa, że i dzisiaj najostrzejszym problemem społecznym jest historyczna amnezja. Kiedy rodzina znanego botanika Iwana Petrowycza Biłokonia osiedliła się w tak zwanym Dzielnicy Łacińskiej, obok domku Hruszewskich, Serhij był pierwszoklasistą. W historii nie ma przypadków. Mychajło Hruszewski z czasem stał się, jak pisze Serhij Biłokiń, „głównym wątkiem” jego zainteresowań. I wcale nie dlatego, że z okna przyszłego historyka można było zajrzeć do dawnego gabinetu pierwszego Prezydenta Ukrainy. Nie tak dawno, w tych samych latach 70., aby zostać zasłużonym, nie mówiąc już o ludowym, artysta musiał przedstawić Lenina chociaż raz. Od historyka zaś, aby pokonać choćby pierwszy szczebel naukowy, wymagano zdrady prawdy, i to nie raz. Na wydziale historycznym, gdzie uczył się Serhij, wstąpienie do partii (komunistycznej, wyboru wtedy nie było) oraz obrona dysertacji faktycznie były konformizmem. Właśnie tam Tarasa Szewczenkę nazwano rewolucjonistą-demokratą, a z Iwana Franki lepiono niemal marksistę. W ogóle zaś ukrainistykę jeśli nie maskowano pod coś, to zaganiano w sztywne radzieckie kleszcze. Lecz młody Biłokiń jeszcze w latach 60. przejawiał swój niepokorny charakter, odmawiając oficjalnych współautorów i odrzucając rady skrócenia lub w ogóle wykreślenia tych czy innych wspomnień, wyrzucenia niepożądanych nazwisk. Właśnie wtedy historyk sztuki starej szkoły, represjonowany Stefan Taranuszczenko, który tak i nie zdołał przystosować się do radzieckiej rzeczywistości, napisał mu na pamiątkę swój etyczny testament: naukowa prawda jest wyższa od profesorskich autorytetów. Dysydentyzm? W istocie tak, ale do „posadzenia” nie doszło, chociaż w tamtym okresie „usiąść” było nietrudno. W Kijowie panował partyjny ideolog Małanczuk, którego niektórzy uczeni i artyści uważali za postępowego: nie łajał za formę, byle treść odpowiadała „linii generalnej”, i wtedy można jechać na konferencję aż do Budapesztu włącznie. W tamtych głuchych latach, nie porozumiawszy się na Ukrainie z oficjalną nauką historyczną, Serhij został aspirantem Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Dziwnie, ale wtedy w „białokamiennej” wymiar wolności wyraźnie przewyższał tutejsze, praktycznie zerowe wskaźniki. W swoim autoreferacie Serhij ani razu nie wspomniał bolszewickich wodzów i Breżniewa, a z naukowym opiekunem rozmawiał o Centralnej Radzie, Wynnyczence i Hołodomorze. „We wszystkich okolicznościach — wspomina były dysertant, — starałem się chronić dziedzictwo kulturowe”. Przy tym niemożliwe jest krzywienie duszą. Właściwie to i pomogło nie złamać się. Dzięki Serhijowi Biłokoniowi i jego współmyślicielom dzisiaj w naszej wyobraźni powstaje daleki od oficjalnej wersji wspaniały obraz ukraińskiej historii, kultury, sztuki minionego stulecia. Odnoszący sukcesy radzieccy ludzie, jako obiekt badań, nigdy go nie interesowali, wszak i bez tego mogli wspaniale zrealizować się. On po prostu omijał ich, a oni odwdzięczali mu się tym samym. „Nie podobają mi się ludzie,
których wy kształtujecie” — powiedział kiedyś Saint-Exupéry jakiemuś nazistowskiemu dowódcy. W obu przypadkach antypatia była wzajemna. Historię tworzą nie tylko jej okresy, ale i ludzie stojący na historycznych szczeblach. Kiedy młody uczony zaczął badać rodzinę Narbutów, interesowało go wszystko — rodowód, zainteresowania, przekonania, krąg przyjaciół. Od tamtej pory Heorhij Narbut zaistniał w kontekście historycznym nie tylko jako wybitny artysta stylu klasycznego, ale i własnego stylu, któremu pierwsze ukraińskie rządy powierzyły rysowanie hrywny (nawet współczesny zarys tryzuba jako „małego herbu” należy do niego). Szlachetna rodzina Narbutów była centrum kulturalnego i artystycznego przyciągania. Uświadamiała sobie genetyczny związek z Ukrainą, nie wyobrażała sobie swojego życia na emigracji, woląc zginąć, ale na ojczystej ziemi. Co też stało się bardzo szybko… Historię wskrzeszano i pisano wbrew radzieckiej, sfałszowanej, skierowanej nie na odnowienie i pomnażanie, a głównie na zapomnienie kulturalnych, narodowych wartości. Dogłębnie badając losy, tworząc życiorysy wybitnych postaci ukraińskiej elity, nie można nie zwrócić uwagi na to, że ich drogi urywają się w latach 1918—20 lub 1928—37. Przeważnie — nie z powodu głodu i chorób. Niszczyły ich fale masowych represji, bardziej śmiertelne od jakiegokolwiek najstraszniejszego tsunami. Ludobójstwo dokonywane przez władzę: ludzie znikali z powodu określonej cechy — inteligencji. Nauczyciele, księża, pisarze, kompozytorzy, artyści... To właśnie stało się przedmiotem jego badań. Wreszcie, za czasów Niepodległości, częściowo otwarto archiwa. Badacz zapoznaje się z poruszającymi dokumentami tułaczki i śmierci światłych osobistości w warunkach bolszewizmu, ciężkich losów ich rodzin i potomków. Serhij zanurzył się w materiały, które poświadczały systemowy terroryzm ze strony władzy. Ale przy tym dawał pierwszeństwo elementom pamiętnikarskim, żywym świadkom. Bo z archiwami będą mogli pracować i ci, którzy dzisiaj jeszcze się nie narodzili, a niezapisane wspomnienia odejdą w niebyt. Udało się zachować setki świadectw i listów twórców kultury narodowej. I to w czasie, gdy państwowe archiwa zbierały dyplomy pochwalne brygadzistów i przodowników pracy, ale odwracały się od wszystkiego, czym żył historyk. Ludzie, o których zbierał informacje po okruchach, których imiona przywracał w kontekście historycznym, byli inni, nie „radzieccy”. Pewnego razu oszołomiło go zdjęcie gimnazjalistów z Głuchowa, byłej hetmańskiej stolicy. Wśród nich byli też krewni Heorhija Narbuta. Ale wszystkie twarze na tym zdjęciu — są szczególne, bo należą do wyrazistych przedstawicieli zniszczonej w XX wieku ludzkiej rasy... Z czasem, w „Masowym terrorze”, umieści on obok siebie dwie fotografie: szlacheckiego zgromadzenia deputackiego z końca XIX w. oraz „homo sovieticus” — wycieczkowiczów miasteczka muzealnego przy soborze Zaśnięcia Matki Bożej. W ogóle los arystokracji jako osobny kierunek badań tragedii ukraińskiej elity narodowej to temat jego przyszłych prac. Nie ufając wyświechtanemu od długiego używania postulatowi „rękopisy nie płoną”, dosłownie śledzi wszystko, co dotyczy spuścizny epistolarnej. Jego książki zawierają bogatą S. I. Biłokiń przy portrecie swojego ojca. 2016 r. Zdjęcie autora
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
