Swietłana PRUHŁO, służba informacyjna NMZUG
Forum rozpoczęło się oficjalnym otwarciem. Swoją obecnością i słowem powitania gości oraz fundatorów święta uhonorowali posłowie do Rady Najwyższej Ukrainy Ołeh Kulinycz, Jurij Bublyk, działacz społeczny Anatolij Żytnyk, dyrektor Departamentu Kultury i Turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej Walentyna Wożdajenko, dyrektor Państwowej Specjalistycznej Szkoły Artystycznej z internatem I–III stopnia „Kolegium Sztuk w Opiszniem” im. W. Krychewśkiego Ludmyła Owczarenko oraz inni. Wszystkich obecnych pozdrowił generalny dyrektor Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa Oles Poszywajło. Równocześnie rozpoczął się X Międzynarodowy Artystyczny Jarmark „Garncarski Wszechświat na Ukrainie-2018” ludowych rzemieślników z dziewięciu obwodów Ukrainy. Gości święta mile zaskoczył także Festiwal Folklorystyczny „Garncarskie przewiąsło”. Przez cały dzień ze sceny rozbrzmiewały pieśni, na przemian z żywiołowymi tańcami w wykonaniu zawodowych zespołów z pięciu regionów naszego kraju: Połtawszczyzny, Charkowszczyzny, Czerkaszczyzny, Sumszczyzny i Czernihowszczyzny. Jaskrawe stroje i dźwięczne głosy zachwycały i sprawiały, że przystawało się przy placu i delektowało ukraińskim folklorem. Dźwięk młota i jasny płomień co chwila przyciągały tych, którzy chcieli wziąć udział w kowalskich warsztatach mistrzowskich. Właśnie na Festiwalu Garncarstwa odbyła się podsumowująca wystawa konkursowa VIII Narodowego Festiwalu Kowalskiego „WakułaFEST – XXI”, który odbywał się w ramach X Tygodnia Narodowego Garncarskiego Zjazdu w Opiszniem „Zdwyh-2018” od 25 do 30 czerwca. W tym sezonie kowale mieli wykonać dekoracyjną rzeźbę na temat „Dekoracyjny
Tłumaczenie maszynowe
Garncarstwem, kowalstwem, body-artem, melodyjnym śpiewem i żywiołowymi tańcami, rozrywkami i smakołykami każdy chętny mógł nasycić się podczas Narodowego Festiwalu Garncarstwa w Opiszni. Organizatorzy tegorocznego święta dołożyli wszelkich starań, aby zachwycić gości skalą i różnorodnością wydarzeń. latarnia “Płomienna ruta”. Fantazja artystów przerosła wszelkie oczekiwania organizatorów. Bezsprzecznym mistrzem został Leonid Dowhoszej (Kijów) i jego dekoracyjna latarnia “Światło przyjaźni”. Stałe kolejki przy pawilonach warsztatów garncarskich (praca przy kole garncarskim), wytwarzanie gwizdków, baryń itp. Miło, że garncarstwem zajmowały się nie tylko dzieci, ale i dorośli. Dla rozrywki dzieci działało od razu kilka lokalizacji rozrywkowych. Jedną z nich były “Małe dłonie”. Tutaj najmłodsi goście stawali się prawdziwymi artystami: wytwarzali gliniane wyroby i sami je malowali. Opanowywali wzory garncarskie na papierze, uczyli się prawidłowo dobierać kolory. Były też intelektualne rozrywki, gdzie dzieciaki głowiły się nad unikalnym zadaniem, jak ułożyć gliniane puzzle. A dla nieposednych działała strefa z żywymi etnogrami. Najaktywniejsi uczestnicy dziecięcych zabaw otrzymali nagrody od sponsorów święta. Organizatorzy tegorocznego festiwalu postanowili sprawdzić umiejętności profesjonalnych garncarzy. Zgodnie z warunkami konkursu musieli oni wykonać miskę i dzban na czas. Z tym zadaniem wszyscy łatwo sobie poradzili. Mimo to najzręczniejszym okazał się Iwan Okara (Opiszne). Ale podstępni organizatorzy utrudnili zadanie garncarzom. Teraz trzeba było wykonać garnek z zamkniętymi oczami. To zadanie niezwykle rozbawiło widzów i mistrzów. Najlepszym garncarzem “na ślepo” został Mykoła Warwynśkyj (Opiszne). Zwycięzcy konkursów garncarskich otrzymali dyplomy od Departamentu Kultury i Turystyki Połtawskiej Obwodowej Administracji Państwowej. Uwadze prawdziwych koneserów piękna na terenie Centrum Rozwoju Kultury Duchowej Narodowego Muzeum-Rezerwatu Ukraińskiego Garncarstwa, gdzie odbywał się festiwal, polecano sale wystawowe. Do obejrzenia zaprezentowano wystawy: “Narodowa wystawa dzieł ceramiki ośrodka garncarskiego w Cwitnem z kolekcji muzeów Ukrainy”; “Dialogi z gliną” — wystawa ceramiki artysty-ceramika, nauczyciela garncarstwa w amerykańskiej szkole średniej Natalii Kormeluk (Rockville, Maryland, USA); wystawa ceramiki z okazji jubileuszu garncarza Mykoły Warwynśkiego (Opiszne) oraz wystawa ceramiki z okazji jubileuszu artysty-ceramika Ołeksandra Mirosznyczenki (Kijów). Z podsumowaniem zwróciła się do uczestników i gości święta kurator festiwalu garncarstwa w Opiszni Żanna Czechel: “Patrząc wstecz na kilka minionych dni, analizując wszystkie konkursy i świętowania, które odbyły się w ramach Narodowego Festiwalu Garncarstwa—2018, można z pewnością powiedzieć — święto się udało!” ZAGADKA Z WIELOMA NIEWIADOMYMI WASYL BARKA Z ŁUBIEŃ
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
zagrożeniom obecnych czasów porządek obrad dla międzynarodowej konferencji w sprawie wypracowania postanowień bezpieczeństwa zbiorowego. W tych warunkach Partia Polityczna „PATRIOTA” wzywa kierownictwo państwa ukraińskiego: — zwrócić się do każdego kraju-sygnatariusza Memorandum o gwarancjach bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem Ukrainy do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej o oficjalne wyjaśnienia ich stanowisk zgodnie z Memorandum w celu określenia jasnego stanowiska każdego kraju-sygnatariusza odnośnie zobowiązań wobec Ukrainy oraz odnośnie wizji perspektyw zakończenia rozszerzania produkcji i niedopuszczenia do użycia broni jądrowej na świecie. — wystąpić z propozycją zwołania międzynarodowej konferencji pod egidą ONZ w sprawie stworzenia skutecznego międzynarodowego mechanizmu gwarancji i bezpieczeństwa Ukrainy w związku z przystąpieniem jej do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej oraz problemu stworzenia nowej architektury międzynarodowego bezpieczeństwa zbiorowego. — przygotować projekt umowy o zapewnieniu międzynarodowych gwarancji bezpieczeństwa i suwerenności Ukrainy, która zastąpi wspomniane Memorandum. — zaproponować rozpatrzenie na tej konferencji wspomnianego projektu Umowy o zapewnieniu międzynarodowych gwarancji bezpieczeństwa i suwerenności Ukrainy oraz przyjęcie go. Postanowienia zawarte w tej Umowie wnieść pod zatwierdzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ. imienia Króla Daniela” naukowiec Roman Hryckiw, pisarz Wasyl Portiak, czołowi naukowcy NMIU: Lesia Onyszko, Ołeksandr Iszczuk, Oksana Taranenko oraz kierownicy wiodących muzeów Kijowa, społeczność. Wystawa będzie czynna do początku jesieni. Organizatorzy wystawy (od lewej do prawej): Lesia Onyszko, dyrektor „Fundacji Artystycznej imienia Króla Daniela” naukowiec Roman Hryckiw oraz Ołeksandr Iszczuk przy stoiskach
Tłumaczenie maszynowe
Po brutalnych i krwawych wyzwaniach XX wieku przed ludzkością stanęło pytanie o zachowanie pokoju na planecie jako gwarancji istnienia światowej cywilizacji. W tym celu stworzono odpowiednie instytucje międzynarodowe, przede wszystkim ONZ, oraz opracowano mechanizmy utrzymania pokoju za pomocą dyplomatycznych, gospodarczych, wojskowych wysiłków i możliwości światowej wspólnoty itp. Jednym z takich mechanizmów stał się wielostronny akt międzynarodowy, opracowany 50 lat temu przez Komitet Rozbrojeniowy ONZ — Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, który został zatwierdzony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 12 czerwca 1968 roku i otwarty do podpisu w Moskwie, Waszyngtonie i Londynie 1 lipca 1968 roku. O aktualności tego dokumentu świadczy fakt, że w 1995 roku ponad 170 krajów świata, będących stronami Układu, uzgodniło przedłużenie jego obowiązywania na czas nieokreślony i bez żadnych dodatkowych warunków. Pomimo powyższego oraz wzrostu zagrożenia nuklearnego na planecie, ta znamienna data pozostała poza uwagą światowej społeczności. W ubiegłym stuleciu nasze państwo wniosło potężny wkład w sprawę ogólnoświatowego pokoju, przystępując 16 listopada 1994 roku do tego Układu i dobrowolnie rezygnując z broni jądrowej. Ukraina świadomie dokonała wyboru na rzecz zniszczenia odziedziczonego przez nią trzeciego co do potęgi na świecie potencjału rakietowo-jądrowego, ale w zamian oczekiwała udzielenia jej międzynarodowych gwarancji bezpieczeństwa za rezygnację z tworzenia własnych sił odstraszania nuklearnego. Ukraina otrzymała potwierdzenie zobowiązań wiodących państw świata, stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ: Federacji Rosyjskiej, Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych Ameryki, że będą „powstrzymywać się od groźby użycia siły lub jej użycia przeciwko integralności terytorialnej lub niepodległości politycznej Ukrainy” oraz że żadna ich broń nigdy nie będzie przez nie używana przeciwko Ukrainie. Te zapewnienia wymienione państwa przedstawiły w formie Memorandum o gwarancjach bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem Ukrainy do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, które zostało podpisane przez te kraje w Budapeszcie 5 grudnia 1994 roku (później dołączyły do nich Chiny i Francja). Młode niepodległe państwo Ukraina przyjęło to Memorandum jako dokument-gwarancję, ale z czasem stało się jasne, że podpisanie Memorandum Budapeszteńskiego nie przyczyniło się do stworzenia skutecznego międzynarodowego mechanizmu gwarancji i bezpieczeństwa dla Ukrainy. Partnerzy negocjacyjni Ukrainy, którzy mieli stać się gwarantami jej bezpieczeństwa, nie nadali Memorandum Budapeszteńskiemu formy prawnie wiążącego aktu prawa międzynarodowego i nie przewidzieli stworzenia skutecznego mechanizmu stosowania środków przymusu wobec naruszycieli suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy, w szczególności w tym przypadku, gdy wśród naruszycieli będzie państwo-gwarant. Zamiast tego Memorandum zostało sformułowane z zapisów, w których mowa nie o gwarancjach, a jedynie o potwierdzeniu przez jego sygnatariuszy działania zgodnie z już istniejącymi normami Karty Narodów Zjednoczonych. Wady Memorandum Budapeszteńskiego ostatecznie i na dużą skalę ujawniły się w 2014 roku, kiedy Federacja Rosyjska rozpoczęła agresję przeciwko Ukrainie, nielegalnie okupowała Krym oraz część obwodów donieckiego i ługańskiego. Problemy bezpieczeństwa Ukrainy, związane z naruszeniem przez Rosję Memorandum Budapeszteńskiego oraz niewystarczającą skutecznością międzynarodowych środków podjętych w celu powstrzymania bezprawnych działań państwa-agresora, doprowadziły do tego, że Ukraina — państwo, które dało jasny przykład rozbrojenia nuklearnego i na tej podstawie powinno było niezwłocznie otrzymać od społeczności międzynarodowej skuteczną ochronę, już piąty rok z rzędu cierpi z powodu agresji stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ, tracąc tysiące swoich obrońców. Właśnie teraz, na ostrzu kolejnego zaostrzenia nuklearnego na świecie, w szczególności programów nuklearnych Iranu i Korei Północnej, tworzy to negatywny precedens w odniesieniu do zaufania do zdolności międzynarodowych instytucji bezpieczeństwa, a zatem wymaga krytycznego przeglądu strategii i stworzenia skutecznego międzynarodowego mechanizmu gwarancji bezpieczeństwa Ukrainy. Partia Polityczna „PATRIOT” OŚWIADCZA: Federacja Rosyjska, dokonując aktu agresji przeciwko Ukrainie, naruszyła normy prawa międzynarodowego, które są zapisane w Karcie Narodów Zjednoczonych oraz międzynarodowym Układzie o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej. Memorandum o gwarancjach bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem Ukrainy do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej okazało się niezdolne do zagwarantowania integralności terytorialnej i bezpieczeństwa Ukrainy. Społeczność międzynarodowa musi powrócić do rozpatrzenia Memorandum o gwarancjach bezpieczeństwa w związku z przystąpieniem Ukrainy do Układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, przekształcić je w prawnie wiążący układ z jasnym mechanizmem realizacji jego postanowień, jako platformy do tworzenia nowego zbiorowego bezpieczeństwa na świecie. Ukraina w przeciwstawianiu się rosyjskiej agresji zdobyła bezprecedensowe doświadczenie, którego nie posiada żaden kraj świata, i może zaproponować adekwatne do wyzwań, ryzyk i za- oraz wystąpili z patriotycznymi przemówieniami Wicepremier ds. humanitarnych Wiaczesław Kyryłenko, doktor nauk kościelno-historycznych z Kijowskiej Prawosławnej Akademii Teologicznej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego protojerej Witalij Kłos, dyrektor „Funduszu Artystycznego-
Tłumaczenie maszynowe
3 lipca w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy otwarto wystawę „Bojownicy o Państwo Ukraińskie”, która prezentuje rarytasy ukazujące historię Ukraińskiej Powstańczej Armii pod niezwykłym kątem. Wystawa jest poświęcona 111. rocznicy urodzin Romana Szuchewycza. Heorhij ŁUKIANCZUK Wizualnie wystawa została zaaranżowana w stylu powstańczych kryjówek. Tematycznie składa się z sześciu bloków poświęconych kierownictwu UPA, jej strukturze organizacyjnej, działalności propagandowej, specyfice życia codziennego podziemnych bojowników, zagranicznym rajdom UPA oraz podsumowaniu działalności ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego lat 40. i 50. XX wieku. Zwiedzający mają okazję zobaczyć na tej wystawie unikalny sztandar ukraińskich nacjonalistów, zdobyty przez radzieckich partyzantów ze zgrupowania kamieniecko-podolskiego w latach 40., który cudem przetrwał w zbiorach muzeum za czasów władzy radzieckiej, gdzie został odnaleziony w 2015 roku, pieczęć wykonaną przez artystę-powstańca Niła Chasewycza, broń powstańców, żółto-niebieskie opaski na ramię OUN, oryginalne ulotki powstańcze i wydawnictwa propagandowe z lat 40. i 50., wśród których znajdują się odezwy do zniewolonych narodów ZSRR, drukowane w innych językach, bidon-sejf, w którym przechowywano archiwum powstańcze, odnaleziony w 2015 roku, oraz bofony (pieniądze rozliczeniowe) UPA. Na stoiskach wystawowych szeroko zaprezentowano rzeczy osobiste członków UPA – więźniów GUŁAG-u: listy, dzienniki, fotografie, dokumenty, ręczniki wyhaftowane na zesłaniu, wiele oryginałów różnorodnych zdjęć z powstańcami, współczesne medale pamiątkowe i monety poświęcone UPA oraz wiele innych. Podczas otwarcia wystawy Mykoła Procuk (syn Wasyla Procuka „Kropywy” – szefa sztabu UPA-Południe) zaprezentował odznaczenia swojego ojca – dwa Złote Krzyże Zasługi Bojowej pierwszej klasy oraz najwyższe odznaczenia wojskowe Ukraińskiej Powstańczej Armii. Jak zaznaczyła podczas otwarcia dyrektor generalna Narodowego Muzeum Historii Ukrainy Tetiana Sosnowska: „Wystawa zapoznaje z okolicznościami powstania UPA, etapami jej walki przeciwko hitlerowskiemu i stalinowskiemu reżimom totalitarnym. Można się tu dowiedzieć o codziennym życiu ukraińskiego powstańca, któremu w rzeczywistości przychodziło walczyć z wrogami w niezwykle trudnych warunkach, wykazując się przy tym heroizmem i poświęceniem”. W otwarciu niezwykle interesującej wystawy wzięli udział
Tłumaczenie maszynowe
Prezydentowi MAU, kierownikowi Katedry Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego panu Michaelowi Moserowi, przewodniczącemu komitetu organizacyjnego kongresu, wiceprezesowi Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, akademikowi NAN Ukrainy panu Serhijowi Pyrożkowowi
W sprawie języka roboczego ROSYJSKIEGO na IX Międzynarodowym Kongresie Ukrainistów (MAU)
W związku z organizacją IX Międzynarodowego Kongresu Ukrainistów w Kijowie w dniach 25–27 czerwca 2018 roku proszę o wyjaśnienie: a) na jakiej podstawie jako języki robocze Kongresu wyznaczono, oprócz ukraińskiego, także rosyjski i angielski? b) z jakiej racji uczestnicy Kongresu mają w przesłanych artykułach do zbioru referatów podawać streszczenia po rosyjsku, czego ja, jako uczestniczka kongresu, kategorycznie odmawiam; c) proszę podać nazwiska tych członków komitetu organizacyjnego (aż 33!!!), którzy zgłosili propozycję, by językiem roboczym Kongresu był rosyjski. Międzynarodowy Kongres Ukrainistów, jak powszechnie wiadomo, jest JEDYNĄ ukrainocentryczną i ukrainoznawczą instytucją na całym świecie, powołaną nie tylko do wypracowywania strategii rozwoju ukrainoznawczej nauki, lecz także do określania politycznej pozycji Ukraińców na świecie, przekształcając ich ostatecznie z obiektu w podmiot polityki światowej. W czasach bezprecedensowej i zgubnej globalizacji oraz lewicowej liberalizacji świata najważniejszym zadaniem Ukraińców jako narodu przez długi czas pozbawionego państwowości i poddanego ludobójstwu jest integrowanie się z kontekstem światowym bez utraty własnego, swoistego narodowego oblicza i wysoko podnoszenie swoich osiągnięć naukowych w dziedzinie ukrainistyki. Czy można zatem realizować te osiągnięcia w językach innych niż ukraiński, skoro wyłącznie ten język jest PODSTAWĄ wszystkich studiów ukrainoznawczych? Czy można być polonistą, nie znając polskiego, czy gallistą, nie ucząc się francuskiego, czy germanistą bez znajomości angielskiego lub niemieckiego? Cóż to za ukrainista, który referuje na kongresie po angielsku lub po rosyjsku, a nie po ukraińsku? Wprowadzając do języków kongresu język WROGA — rosyjski, nie tylko podważacie zasadniczy cel ukrainistów, jakim jest wchodzenie w naszą naukę i kulturę przez JĘZYK, ale także w czasie rosyjsko-ukraińskiej wojny legalizujecie w środowisku naukowym główną antyukraińską broń — JĘZYK MOSKIEWSKI. Krążenie tego języka okupanta w Państwie Ukraińskim w środowisku naukowym jest gorsze niż czołgi na ulicach Kijowa, Doniecka czy Lwowa, bo to okupacja ŚWIADOMOŚCI! Właśnie wieloletnia wojna z narodowo świadomymi Ukraińcami doprowadziła do obecnego kryzysu ukraińskiego państwotwórstwa i uniemożliwiła wielofunkcyjny rozwój ukrainocentrycznej nauki. Negatywna i zabójcza rola języka rosyjskiego w tym procesie jest niezaprzeczalna: to właśnie ten język stał się głównym narzędziem denacjonalizacji Ukraińców i tworzenia z nich ludzi zależnych, wtórnych i hybrydalnych. Dziś jest to język wojny, klęski i prowincjonalności, z korzeniami w przestarzałym sowietyzmie. Hasłem na stronie Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów jest błyskotliwa myśl: „U każdego narodu tyle nieba nad głową — ile ziemi pod stopami”. Przypomnę, że ta ukraińska ziemia przemawia wyłącznie ukraińskimi gwarami, na podstawie których w nadzwyczaj trudnych okolicznościach politycznych ukształtował się literacki język ukraiński jako określające i niezastąpione narzędzie poznania ukraińskiej etnonacji. Właśnie dlatego ten język także dziś, w czasie nieuniknionej etnicznej, narodowo-wyzwoleńczej wojny rosyjsko-ukraińskiej (2014–2018…), znajduje się pod główним ostrzałem wroga, zarówno wewnętrznego, jak i zewnętrznego. Więc i wy postanowiliście postrzelać językiem okupanta na kongresie MAU? Dla kogo pracujecie, panowie profesorowie i akademicy (mam na myśli wszystkich 33 członków komitetu organizacyjnego)? 13 lipca 2018 roku
Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”, posłanka Rady Najwyższej Ukrainy VII kadencji
Tłumaczenie maszynowe
Kilka podstawowych tez prezesa MAU, które dowodzą absolutnej szkodliwości dla studiów ukrainoznawczych posiadania przywódców o tak rozchwianym i hybrydowym sposobie myślenia:
1. „... mimo że na każdym kroku popieram posługiwanie się językiem ukraińskim na Ukrainie, jestem jednak przeciwny wykreśleniu języka angielskiego i rosyjskiego z kręgu języków roboczych na Międzynarodowych Kongresach Ukrainistyki”. A zatem prezes powołuje się na ewentualne Międzynarodowe Kongresy nauczycieli ukrainistyki, na których mógłby brzmieć wyłącznie język ukraiński…. Dziwna logika u pana. Dla wysokiej nauki na kongresie wyłącznie ukraiński jest niedopuszczalny, a dla szkoły – być może. Czemu nie odnowić idei ukraińskiego (czyli małoruskiego) do „użytku domowego”, czyli do najniższego szczebla procesu edukacyjnego! Pytam: dlaczego to właśnie ROSYJSKI ma być językiem wykładów na kongresie, a nie na przykład jakikolwiek inny, skoro według logiki prezesa to wielka radość Ukraińców z tego, że świat ich zna. Czy może od tego, że gdy na kongresie ukrainistów przestanie brzmieć język okupanta, o Ukraińcach na świecie będzie się wiedziało mniej i będą oni mniej interesować się ich językiem? Dawajcie wszystkie języki na kongresie! Myślę, że wtedy tej radości nie zabraknie: „I wszystkie języki / Słowiańskiego ludu – / Wszystkie znacie. A swojej / Dostatku… Kiedyś będziem / I po swojemu gadać, / Jak Niemiec pokaże / I do tego historię / Naszą nam opowie….”.
2. Prezes mówi, że „byłoby niesłusznie wymagać od zagranicznych historyków, literaturoznawców, kulturoznawców itd. (a po części dotyczy to nawet językoznawców) czynnego władania językiem ukraińskim”. Istotnie! Świat tylko to robi, że nieustannie wymaga od Ukraińców, by przestali być sobą, a Ukraińcowi, proszę, nie wolno wymagać znajomości JĘZYKA wielomilionowego narodu, który od wieków pozostaje w permanentnej wojnie z sąsiadami wschodnimi i zachodnimi, kierującymi główne ostrze walki z Ukraińcami na ich własnej ziemi właśnie przeciw językowi ukraińskiemu. Bo to właśnie on jest pierwszym i ostatnim bastionem obrony państwa (J. Baudouin de Courtenay). Oni to dobrze wiedzą. Cóż to więc, według logiki prezesa, za nietolerancja i niewdzięczność Ukraińców, że śmieli domagać się znajomości języka narodu, który naukowcy-ukrainiści w jakimś celu postanowili badać!!! Do stajni, małorosi! Uczcie się angielskiego i rosyjskiego! I cieszcie się, że ktokolwiek się wami interesuje! „Dobrze, bracie, / Lecz cóżeś ty za jeden? / Niech powie / Niemiec. My nie wiemy”.
3. Pouczająco mówi mi prezes: „Bardzo się mylicie, twierdząc, że Międzynarodowe Stowarzyszenie Ukrainistów powinno „określać polityczną sytuację Ukraińców na świecie, przekształcając ich ostatecznie z przedmiotu w podmiot polityki światowej”, itd. Międzynarodowe Stowarzyszenie Ukrainistów jest wyłącznie naukową, a nie polityczną organizacją”. Odpowiadam więc: i nauka, i sport, i religia to najbardziej polityczne kategorie, czego niezbicie dowodzi historia, a zwłaszcza obecne wydarzenia wokół FIFA oraz problem ukraińskiej autokefalii cerkiewnej. Tymczasem potencjał intelektualny narodu to właściwie jego główny kapitał i zarazem główna siła na świecie. Zapewne prezesowi nieznane są słowa wybitnego ukraińskiego działacza i finansisty ukraińskiej kultury i nauki Ewhena Czykalenki, który każdą sprawę kulturalno-naukową mierzył pytaniem, co ona daje dla naszej samodzielności i wzrostu naszego narodu? Jaka więc potrzeba, by zbierali się ukrainiści z całego świata, jeśli nie dla umocnienia Państwa Ukraińskiego, które za priorytet ma własną naukę! I czy można ją wzmacniać w czasie wojny z Moskwą językiem moskiewskim? Odpowiedzi na to pytanie od prezesa już nie potrzebuję. „Oświecić, mówią, chcą / Oczy matki / Nowoczesnymi ogniami. / Prowadzić za wiekiem, / Za Niemcami, głupcze, / Ślepca kulawego”.
4. I już całkowicie śmieszny jest zarzut prezesa wobec mnie: „… wiemy, że niedawno obroniła Pani pracę doktorską. Wtedy nie słyszeliśmy od Pani żadnych protestów, gdy zapewne dodano streszczenie po rosyjsku”. Skoro jesteście już tak oświeceni co do działalności profesor i posłanki Farion, to powinniście wiedzieć, że ten problem poruszam co najmniej przy wszystkich publicznych okazjach od 2012 roku, a zwłaszcza na naukowych wysłuchaniach w Radzie Najwyższej w 2013 roku. I oczywiście wnosiłam uwagi także do specjalistycznej rady ds. obrony rozpraw doktorskich dotyczące używania języka okupanta w streszczeniach autoreferatów. Tylko w tych radach – specjalistycznych, lokalnych i najwyższych – zasiadają ludzie o Waszym sposobie myślenia, panie prezesie, i ich zżyma się z moich nacjonalistycznych żądań oraz z tego, że ta Farion swoimi wymaganiami i protestami wyprzedza czas o lat kilkanaście… Dlatego dziękuję, panie prezesie, że jednak wysłuchaliście jednego z moich żądań i rzeczywiście usunęliście adnotację w języku okupanta: „Szybko doszliśmy do wniosku, że nie będziemy już domagać się streszczeń po rosyjsku”.
Zatem, panowie! Adnotacji po moskiewsku już nie będzie, a moskiewski na kongresie ukrainistów jako putinowski mur z inicjatywy prezesa MAU – BĘDZIE! I nie ma na to rady, a tylko natychmiastowa zmiana władzy na wszystkich szczeblach… Zmieńmy świadomość – zmienimy WSZYSTKO! „Walczcie – a zwyciężycie!”.
Iryna FARION, doktor filologii, profesor Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”
Tłumaczenie maszynowe
Szanowna Pani Koleżanko! Dziękuję za Pani otwarty list z 13/14 lipca 2018 r. Odpowiadam Pani osobiście, bez jakichkolwiek konsultacji z kolegami i bez specjalnych badań dotyczących historii reżimu języków roboczych na Międzynarodowych Kongresach ukrainistów. Z góry zaznaczę, że o ile pamiętam, na licznych naradach z kolegami nigdy nie omawialiśmy kwestii języków roboczych, a zamiast tego po prostu kontynuowaliśmy od dawna ustalone tradycje. Wtedy oczywiście można się zastanowić, czy nie warto zmienić tradycyjnego reżimu. I wtedy, mimo że na każdym kroku popieram używanie języka ukraińskiego na Ukrainie, jestem jednak przeciwny temu, by usunąć angielski i rosyjski z kręgu języków roboczych na Międzynarodowych Kongresach ukrainistyki. Być może byłoby to stosowne, gdyby chodziło o Międzynarodowy Kongres nauczycieli języka ukraińskiego, bo wtedy aktywna znajomość języka ukraińskiego jest rzeczywiście nieodłącznym elementem profilu zawodowego uczestników. Co do ukrainistów w szerszym rozumieniu, jestem przekonany, że nie mogą oni rzeczywiście nimi być, jeśli nie czytają po ukraińsku. Jednak byłoby niesłuszne żądać od zagranicznych historyków, literaturoznawców, kulturoznawców itd. (a po części dotyczy to nawet językoznawców) aktywnej znajomości języka ukraińskiego. Rzecz w tym, że możemy jedynie się cieszyć, gdy w różnych krajach poza Ukrainą slawiści i specjaliści od Europy Środkowo-Wschodniej i Wschodniej interesują się Ukrainą i zwracają na Ukrainę oraz jej kulturę należytą uwagę. Nie można od nich oczekiwać, by nagle opanowali język ukraiński. Raczej trzeba znacznie więcej myśleć o tym, co dokładnie Ukraina może robić, by wspierać studia ukrainoznawcze poza Ukrainą. Jako naukowiec, Pani zapewne zdaje sobie sprawę z obecnego stanu nauczania języka ukraińskiego za granicą. Wielu z nas, ukrainistów spoza Ukrainy, uczy się lub nauczyło się języka ukraińskiego niemal samodzielnie. Wreszcie ja osobiście zdaję sobie sprawę z przeciętnego poziomu znajomości języka angielskiego na Ukrainie, dlatego zdecydowanie jestem przeciwny zmianom reżimu języków roboczych na Międzynarodowych Kongresach ukrainistów. Teraz krótko odpowiem na drugie pytanie: racja, o której Pani wspomina, również jest hołdem dla tradycji. Nawiasem mówiąc, wiemy, że Pani niedawno obroniła swoją pracę doktorską. Wtedy nie słyszeliśmy z Pani strony żadnych protestów, gdy, jak się domyślam, dołączono streszczenie po rosyjsku. Tak czy inaczej, mogę Panią poinformować, że na kilka dni przed 13/14 lipca w tej sprawie zwrócili się do mnie inni koledzy. Poparłem ideę odejścia od reżimu dwóch streszczeń w językach obcych i omówiłem tę sprawę z kijowskimi kolegami. Szybko doszliśmy do wniosku, że już nie będziemy żądać streszczeń po rosyjsku. Od siebie dodam, że bardzo liczę na to, iż wszystkie streszczenia w języku angielskim będą na odpowiednim poziomie. Co się tyczy Pani trzeciego pytania (kto i jak głosował), niestety nie mogę odpowiedzieć, ponieważ na naszych naradach nie działa technika Wierchownej Rady. Pozwolę sobie dodać, że bardzo się Pani myli, twierdząc, że Międzynarodowe Stowarzyszenie ukrainistów powinno „określać polityczne położenie Ukraińców na świecie, przekształcając ich w końcu z przedmiotu w podmiot polityki światowej” itd. Międzynarodowe Stowarzyszenie ukrainistów jest czysto naukową, a nie polityczną organizacją. Nie oznacza to, że nie zdajemy sobie sprawy z naszej ogólnej odpowiedzialności politycznej, która polega na wspieraniu ukrainistyki na arenie międzynarodowej.
Michael MOSER, prezydent Międzynarodowego Stowarzyszenia Ukrainistów, profesor Uniwersytetu Wiedeńskiego (Austria), profesor Katolickiego Uniwersytetu im. Piotra Pázmánya, Budapeszt (Węgry), profesor Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, Monachium (Niemcy)
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Ukraińców i ludy nadbałtyckie pominięto. Po zakończeniu II wojny światowej Moskwa, rozzuchwalona po upadku Berlina, na znacznej części globu brutalnie narzucała swoje porządki. W rezultacie w kręgach politycznych i państwowych wiodących stolic cywilizowanego świata zaczęto najpierw ostrożnie, a potem pełnym głosem mówić o prawach narodów Europy Wschodniej, zniewolonych przez mroczny system komunistyczno-bolszewicki. Do milionów rozproszonych po wszystkich zakątkach świata uciekinierów z rodzinnych ziem, do dziesiątek milionów tych, którzy w domu znaleźli się pod brudnym butem odradzającego się Imperium Rosyjskiego, należało dotrzeć ze słowem prawdy, dać głos nadziei, zaszczepić wiarę w istnienie sprawiedliwości i jej osiągnięcie. Od jesieni 1948 roku dwaj najwięksi i najbardziej autorytatywni nadawcy radiowi na świecie — amerykański „Głos Ameryki” oraz brytyjskie BBC, przy wsparciu finansowym swoich rządów, jeden po drugim otwierają w swoich głównych biurach redakcje informacyjne w językach tych narodowości, które są rozlokowane wokół wschodniej bramy Europy. Wkrótce z Waszyngtonu i Londynu wydzielają częstotliwości radiowe i kierują transmisje w tych językach na Czechy, Polskę, Rumunię, Jugosławię, Bułgarię, Węgry. Jednocześnie tworzą potężne redakcje w języku rosyjskim — na Rosję. Wśród tych narodów, o których rzekomo zapomniano lub które ustawiono w niezrozumiałej i nieokreślonej w czasie kolejce, znaleźli się… Ukraińcy. W niewielkiej liczebnie grupie Estończyków, Litwinów, Łotyszy i Białorusinów. Sytuacja nie poddawała się zdrowemu rozsądkowi. Najwyżsi urzędnicy świata próbowali rozwiązać najbardziej bolesne kwestie całego Wschodu Europy, w którym Ukrainie od wieków, zarówno pod względem terytorium, jak i ludności, przypada jedno z pierwszych miejsc, ale której oni wciąż nie zauważali. Wyglądało to tak, jakby odpowiedzialni za los zniewolonych narodów nie dostrzegali tej ogromnej ceny, którą zapłacił naród ukraiński zarówno w I, jak i w II wojnie światowej. Co więcej, czołowi politycy świata wciąż nie uświadamiali sobie roli, która wolą historii była przeznaczona właśnie Ukrainie w zapewnieniu istnienia odrębnej Europy — wolnej na początku od nieprzewidywalnego dzikusa koczowników, później od totalitaryzmu i brunatnej zarazy rosyjskiego komunizmu. Nie sposób powstrzymać się od zasadniczego pytania: czy podobna spirala historyczna nie zakręciła się wokół nas także obecnie, na początku trzeciego tysiąclecia? Lecz powróćmy do końca lat 40. ubiegłego wieku. Adwokatów Ukrainy wśród obcych ani w Europie, ani w Ameryce wtedy nie znaleziono. W tamtych warunkach obrońcami postanowili zostać najlepsi synowie i córki, dzięki którym kształtowało się niebrzydkie oblicze ukraińskiej emigracji. Należy oddać sprawiedliwość reprezentantom ukraińskości na świecie w osobach przedstawicieli ich organizacji społecznych w Kanadzie, USA, Wielkiej Brytanii: apele, komunikaty, rezolucje, prośby, począwszy od 1947 roku, regularnie wysyłali do odpowiednich instancji. Jednak konkretnego rezultatu nie było. Masowy żywiołowy ruch zorganizowały niemieckie „Ukraińskie Wiści”. Stawało się oczywiste: uwagę światowej wspólnoty na niesprawiedliwie lekceważonych przez światowe radio Ukraińców należało zwrócić inaczej: głośno, potężnie, z zaangażowaniem szerszych mas. Pierwsza odważyła się rozpocząć to trudne dzieło redakcja gazety „Ukraińskie Wiści”. Założona w Ulm w 1945 roku, pod kierownictwem pierwszego redaktora — wybitnego publicysty, polityka i męża stanu Iwana Bahrianego, szybko stała się nie tylko autorytatywnym źródłem informacji, ale i czynnikiem jednoczącym światową ukraińskość. Sekret jej wieloletniego sukcesu (w ciągu 55-letniego istnienia w Niemczech, a od 1978 roku — w amerykańskim Detroit — ujrzały światło dzienne 3398 numery) trafnie określił akademik Iwan Dziuba: „Konsekwentna orientacja na konsolidację wszystkich konstruktywnych sił ukraińskiej emigracji, twarda wola do takiej konsolidacji — przy nieugiętości własnych zasad i ostrej polemice wobec wszystkiego, co emigrację rozbijało, demoralizowało lub spychało na margines i konserwowało przeżyte, a jednocześnie ciągłym poszukiwaniu zgody”. Na początku lutego 1949 roku redakcja rozpoczęła dobrze zaplanowaną i, jak się później okazało, skuteczną akcję, którą można umownie nazwać „Ruchem na rzecz ukraińskiego radia”. Za początek tej akcji należy uznać podpisany kryptonimem W. G. artykuł „Co hamuje ukraińskie transmisje radiowe z Ameryki”, opublikowany w numerze z 6 lutego. Wśród przyczyn niespodziewanie wymieniono główną: słabość i bezkręgowość ukraińskiej społeczności na emigracji w obronie interesów swojej zmuszonej do opuszczenia Ojczyzny. Do tego dodano dwie inne, mniej znaczące — obojętność świata na rozwiązanie zadawnionej „kwestii ukraińskiej” oraz nieznajomość jej istoty. Poruszony temat wzmocniły później jeszcze dwa artykuły analityczne, które pod względem treści nie straciły na aktualności nawet dziś: „Od Hitlera — na Wschód, od Stalina – na Zachód. Transmisje 'rosyjskiego amerykańskiego radia'” (numer z 20 marca) oraz „Amerykańska 'rosyjska polityka' i niemiecki przykład jako przestroga” (numer z 24 marca). Równolegle przygotowywano tekst apelu do Ukraińców całego świata, który miał wywołać masowy żywiołowy ruch na rzecz domagania się transmisji radiowych ze światowych stolic świata w języku ukraińskim (opublikowany na łamach prasy oraz jako osobne ulotki). Publikacja w numerze z 7 kwietnia pod nagłówkiem „W imię sprawiedliwości” wywołała prawdziwy boom wśród Ukraińców na wszystkich terenach ich zamieszkania. Sam tekst apelu, który adresowano do kierownictwa stacji radiowych „Głos Ameryki” oraz „BBC”, został złożony w języku angielskim. Wycinali go, kopiowali, przepisywali setki i tysiące czytelników-Ukraińców, składali pod nimi podpisy całymi rodzinami i kierowali w kopertach pocztowych pod wskazane adresy. Wykazując się dziennikarską solidarnością, poczynania ulmskich „Ukraińskich Wiści” wsparły redakcje ukraińskich gazet w innych krajach świata. Przedrukowywały one apel i wzywały swoich czytelników do aktywnego działania. Trudno powiedzieć, czy był jeszcze kiedyś taki epizod zgodności i jednomyślności rodaków-emigrantów różnych poglądów politycznych, wieku, miejsca pochodzenia w poparciu sprawy o znaczeniu ogólnonarodowym. Żywiołowy ruch systemowo stymulowały inne publikacje w „Ukraińskich Wiściach”. Dla przykładu: „Domagajmy się 'Głosu Ameryki' w języku ukraińskim!” (10 kwietnia), „Ukraińskie nadawanie radiowe – ważny czynnik popularyzacji naszej walki wyzwoleńczej” (21 kwietnia).
Akcję wzmacniają Ukraińcy z Brytanii Zwróćmy uwagę na to, jak rozwijał się ten ruch w Wielkiej Brytanii, pomimo niestandardowej sytuacji w tej sprawie, która tam zaistniała. Londyńska gazeta „Ukraińska Dumka” była wśród niewielu gazet ukraińskiej emigracji, która nie zamieściła na swoich łamach anglojęzycznego tekstu apelu do stacji radiowych w celu rozpowszechnienia go zgodnie z przeznaczeniem. O przyczynie dowiadujemy się z niewielkiego materiału „Chcemy audycji w ojczystym języku”, opublikowanego 29 maja 1949 roku pod rubryką „Myśl czytelnika”. Notatka jest bezimienna, podpisana po prostu — „górnicy z hostelu Oakade”. Oto jej tekst: „W „Ukraińskich Wiściach” znajdowało się wezwanie do ukraińskiego obywatelstwa, by domagać się audycji radiowych w języku ukraińskim. Załączony był tekst petycji w języku angielskim — do „Głosu Ameryki” oraz „BBC”. Z przykrością zauważamy, że na łamach „Ukraińskiej Dumki” nie pojawiło się nic podobnego, co wzywałoby ukraińskie obywatelstwo na terenie W. Brytanii do wzięcia masowego udziału w tym żądaniu. Wszystkim nam bardzo boli, że do dnia dzisiejszego nie mamy możliwości słuchania audycji w ojczystym języku i dlatego obowiązkiem każdego z nas jest dołączenie swojego podpisu do osiągnięcia pożądanego celu. Informujemy, że Ukraińcy z górniczego hostelu w Oakade wysłali dwie takie petycje. Mamy nadzieję, że „U.D.” zamieści nasz artykuł, aby tym przykładem poszły wszystkie ośrodki w Anglii”. Oto jaką odpowiedź na ten apel zamieściła redakcja gazety: „Zamieszczamy ten list mimo tego, że nie jest podpisany; przypuszczamy, że stało się to przez przeoczenie autorów. Na przyszłość będziemy zamieszczać listy tylko wtedy, gdy są w pełni podpisane. Ukraińska prasa Niemiec, idąc za życzeniami ogółu, podniosła akcję masowych apeli do „Głosu Ameryki” i „BBC” o ukraińskie audycje radiowe. I my uważamy tę inicjatywę za pożyteczną rzecz. Ale o ile chodzi o BBC, ta metoda nie jest odpowiednia i dlatego nie możemy jej naśladować. Ukraińskie koła w Londynie podjęły w tej sprawie szereg działań. W odpowiednim czasie poinformujemy czytelników o tym”. Taka odpowiedź gazety wydaje się uczciwa, chociaż, z perspektywy dzisiejszego dnia, — nie do końca umotywowana. Jak staje się zrozumiałe z nieco zagmatwanego wyjaśnienia, redakcja nie odważyła się zamieścić tekstu tego apelu z tego powodu, że stacja radiowa BBC była w Londynie i była finansowana przez brytyjski rząd. Publikacja tego tekstu, w jej opinii, podpada pod definicję „metoda nieodpowiednia”, bo mogłaby zostać oceniona przez brytyjski rząd jako publiczne wezwanie niedawno oficjalnie przyjętych kilku dużych grup Ukraińców do niezgody z jego decyzjami. Wydaje się ogólnie, że w tej delikatnej sprawie redakcja postanowiła się po prostu zabezpieczyć. Chociaż, należy oddać jej sprawiedliwość: samej tematyki nie pozostawiła poza uwagą. Świadectwem tego jest publikacja w tym samym numerze kolumny redakcyjnej pod tytułem „Walka o ukraińskie audycje radiowe”. Krótko charakteryzując długotrwałą historię lekceważenia przez „Głos Ameryki” apeli Ukraińców, redakcja przeszła do analizy sytuacji ze stacją radiową kraju swojego pobytu — „BBC”. Oto wyciąg z tej publikacji: „Jeszcze bardziej interesuje sprawa takich samych audycji na terenie Wielkiej Brytanii, gdzie, jak wiadomo, od dłuższego czasu BBC również nadaje programy we wszystkich językach dla wszystkich narodów poza żelazną kurtyną, z wyjątkiem ukraińskiego i bałtyckich. Wszystkie indywidualne i zorganizowane próby Ukraińców w WB i za granicą na rzecz prowadzenia ukraińskich audycji radiowych pozostały bez uwagi. Kilka razy SUB wnosił do BBC memoriały, pisali tam też nasi robotnicy. Niedawno taką akcję przeprowadziła niemiecka prasa ukraińska”. Rozważania redakcji były przekonujące: w czasie, gdy inne narody po tamtej stronie żelaznej kurtyny i ich emigracyjne skupiska na obczyźnie słuchały w swoich językach wolnego słowa, ani naród ukraiński, ani ogół Ukraińców na obczyźnie tej możliwości nie mają. Co więcej, Ukraińcy codziennie musieli słuchać kłamliwych agitacji z brzegów Dniepru, które przesyłano na falach całkowicie zmoskwiczonego kijowskiego radia „dla Ukraińców za granicą” i nie mieć możliwości odpowiedzieć na tę agitację z Londynu czy Waszyngtonu wolnymi głosami demokratycznego świata. „Zabierając to słowo, — podkreślono w wystąpieniu redakcyjnym, — chcemy wierzyć, że decydujące czynniki w Londynie i Waszyngtonie zrozumieją, że nie można prowadzić skutecznej walki ideologicznej z bolszewizmem bez włączenia w jej front ukraińskiego partnera. I właśnie w tym czasie, kiedy ta walka przeciwko nadciągającemu zewsząd czerwonemu imperializmowi prowadzona jest na wszystkich frontach (a jednym z nich jest walka w eterze, która właśnie ostatnio rozgorzała), w niej nie może zabraknąć broni w języku ukraińskim. Nie można bowiem stawiać Ukrainy poza ramami zorganizowanego frontu innych narodów, a wręcz przeciwnie, trzeba włączać ją w pierwsze szeregi tej walki”. Publikacja kończy się wezwaniem do konkretnego działania: „Musimy przekonać odpowiednie czynniki Zachodu, że ukraińskie audycje radiowe tylko wzmocniłyby wielką sprawę duchowej mobilizacji zniewolonych narodów i że właśnie ukraińskie słowo na falach eteru byłoby najsilniejszą odpowiedzią na bolszewickie kłamstwo. Bo żaden inny naród nie ma tyle do powiedzenia, co właśnie ukraiński”. O stanowczości zamiaru londyńskiej „Ukraińskiej Dumki”, by nie stać z boku tej ogólnoukraińskiej akcji, świadczy również fakt, że w tym samym numerze, dla wzmocnienia swojego stanowiska, zamieszczono przedruk na temat „radiowych” żądań Ukraińców z amerykańskiej gazety „Swoboda”. Ciąg dalszy nastąpi. Obecnie znaleźliśmy się w dzikiej sytuacji: przechodząc przez trzy Majdany i przeżywając obecnie bóle strat od nowej rosyjskiej próby uczynienia nas Małorusami, po raz kolejny próbujemy zbudować sprawiedliwe państwo, chcemy oczyścić splugawioną wiarę ojców, przemyśleć gorzkie lekcje historii, wychować dzieci na patriotów swojej Ojczyzny, stać się w swoim domu gospodarzami, a nie najmitami znanej grupy pieniężnych zdzierców-oligarchów. Ale gdzie tam! Czyż nie wszystkie wpływowe środki, które mogłyby formować duchowy kręgosłup celowo podciętego genetycznie narodu, znalazły się, niczym za czyjąś niewidzialną wskazówką, w rękach nie patriotów, nie państwowców, nie porządnych ludzi. Co więcej, wrogów ukraińskiej Ukrainy. Mam na myśli nasze radio i telewizję — ukraińskie ze statusu, antyukraińskie z treści. Właśnie takimi przez ostatnie lata, metodycznie i celowo, czynią je ci, w czyich rękach są nie tylko strumienie pieniędzy (często wątpliwego pochodzenia), ale i polityka redakcyjna, kontrola nad tymi jeszcze nie do końca sprzedajnymi dziennikarzami, których wynajmują do wykonywania swojej woli. Protesty, apele, głosy sumienia najlepszych przedstawicieli społeczeństwa, zwracanie się do władczych elit, nawet podpalenia odrażających kanałów telewizyjnych — na razie nic nie pomaga… Czy wszystkie środki wypróbowaliśmy, aby pozbyć się jawnych i ukrytych wrogów ukraińskości, którzy przekształcili fale radiowe i kanały telewizyjne, jak również szereg już sprywatyzowanych gazet w prawdziwe fabryki kłamstwa, manipulacji i pogardy dla naszych narodowych świętości? Doświadczenie ukraińskiej diaspory, którego uparcie nie chcemy poznawać, przekonuje, że wspólnota, kiedy jest zjednoczona i patriotyczna, może osiągnąć więcej i coś ważniejszego.
Tłumaczenie maszynowe
Borys BOROWEC, pisarz, członek NSPU, fotografie studia fotograficznego „Pozytyw”. 5 lipca 2018 roku w Rówieńskiej Obwodowej Naukowej Bibliotece Uniwersalnej odbyła się prezentacja książki „Prośwityjańskie stulecie Rówieńszczyzny”, w której wzięli udział przedstawiciele duchowieństwa, struktur władzy i samorządowych obwodu, społeczeństwa, weterani i młodzi prośwityjanie. Symboliczne jest to, że wydanie o stuletnim jubileuszu „Proświty” Rówieńszczyzny ujrzało światło dzienne w roku 150-lecia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta”. Książkę przedstawili jej redaktorzy – przewodniczący Rówieńskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Iwan Wietrow oraz prośwityjanka i pisarka Zoja Dydycz. Objętość wydania wynosi 950 stron, zamieszczono tu ponad sto materiałów autorskich, sam „Indeks osobowy” wspomnianych w książce postaci, podany na końcu, aby czytelnikowi wygodnie było ich szukać, zawiera ponad 2700 imion. A dodajmy do tego jeszcze setki rzadkich fotografii z Państwowego Archiwum obwodu, obwodowego muzeum krajoznawczego, prywatnych archiwów rodzinnych, które utrwaliły działalność prośwityjańską w latach jej narodzin, rozwoju i zakazów… I stanie się dla nas jasne, jak tytaniczną pracę wykonali redaktorzy książki, jaki pomnik wznieśli swoim poprzednikom i współczesnym. Wielki wkład w pracę nad książką wnieśli członkowie kolegium redakcyjnego Ołeksandr Bułyha, Rusłana Dawydiuk, Iwan Demianiuk, Wałentyna Dobroczynśka, Andrij Żywiuk, Myrosława Kosariewa, Ihor Marczuk, Mykoła Fedoryszyn. Mówili o tym sekretarz diecezjalny Rówieńskiej diecezji Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego Serhij Łuczanin, który przekazał najszczersze pozdrowienia od arcybiskupa rówieńskiego i ostrogskiego UKP PK, pełniącego obowiązki Egzarchy Europy władyki Iłariona, pierwszy zastępca przewodniczącego rady obwodowej Serhij Swystałuk oraz przewodnicząca stałej komisji ds. humanitarnych, rektor instytutu podyplomowej edukacji pedagogicznej Ałła Czernij, zastępca naczelnika obwodowego zarządu kultury Switłana Chomjak, naukowcy, weterani ruchu prośwityjańskiego. Jak zaznaczono w adnotacji do książki, jest to „jubileuszowe wydanie na 100-lecie Rówieńskiej „Proświty”, obejmujące trzy okresy rozwoju najpotężniejszej ukraińskiej organizacji kulturalno-oświatowej od czasów polskiej (1917–1939), niemieckiej (1942–1943) okupacji oraz trzeciego odrodzenia „Proświty” – od 29 września 1988 roku, kiedy w rówieńskim kombinacie „Azot” utworzono „Towarzystwo miłośników języka ukraińskiego i kultury im. T. H. Szewczenki”. Jest to książka-wspomnienie żywych uczestników wielkich działań w dniach tworzenia państwowości, z ich własną wizją i oceną wydarzeń oraz zjawisk burzliwego czasu, a także tych działaczy, którzy już odeszli w zaświaty, pozostawiając potomnym bezcenne materiały o surowym doświadczeniu minionych lat, kiedy każdy przechodził swoją, wyznaczoną przez Boga drogę”. Wydanie jest odpowiednio ustrukturyzowane, w szczególności zaczyna się rozdziałem z listami gratulacyjnymi dla Rówieńskiej „Proświty” z okazji jej stulecia od arcybiskupa rówieńskiego i ostrogskiego UKP PK, pełniącego obowiązki egzarchy Europy władyki Iłariona, przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Zjednoczenia Towarzystwa „Proświta” im. T. H. Szewczenki Pawła Mowczana oraz jego zastępcy akademika Heorhija Filipczuka, pochodzącego z Rówieńszczyzny, dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, akademika Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, laureata nagrody im. Szewczenki Mykoły Żułynśkiego oraz obecnego przewodniczącego Rówieńskiej „Proświty” Iwana Wietrowa. Drugi rozdział wydania, zatytułowany „Do źródeł”, zawiera artykuły Rusłany Dawydiuk i Andrija Żywiuka „Rówieńska powiatowa „Proświta”: pod znakiem Ukraińskiej Republiki Ludowej (1917–1929)”, Huriia Buchała „Proświta” siała światło”. Strony Rówieńskiej „Proświty”. 1917–1928, 1942–1944”, Nadiji Stokołos „Udział ośrodków „Proświty” Wołynia w ukrainizacji cerkwi prawosławnej w latach 20–30 XX w.”, Ihora Marczuka i Nataliji Marczuk „Proświta” na Rówieńszczyźnie w czasach niemieckiej okupacji”, Stepana Szewczuka „Proświta jako czynnik utwierdzenia duchowości”. Rozdział kończy obszerny wybór fotografii „Z zasobów archiwalnych Rówieńszczyzny”. Kolejne prawie siedemset stron książki naświetla działalność „Proświty” na Rówieńszczyźnie w różnych okresach historycznych, a także współczesną działalność rejonowych ośrodków prośwityjańskich. Wydanie kończy rozdział o pracy Rówieńskiego Oddziału Obwodowego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki w latach 2013–2017, od kiedy na jego czele stanął Iwan Wietrow. Dla tych czytelników, którym nie wystarczy informacji zawartych w kursie, przewodniczący jury, zasłużony działacz sztuki Ukrainy pisarz Ołeś Djak. Natalia MATOLIŃEC, członkini NSPU, Lwów. Pamięć – najcieńsza i jednocześnie najmocniejsza nić, która wiąże z przeszłością. Pamięć – to to, czego nas wirtuozowsko próbowano pozbawić przez dziesięciolecia, kiedy świątynie zamieniano w magazyny, a wybitne imiona posypywano popiołem zapomnienia. Dzisiaj kwestie naszych korzeni nie są po prostu aktualne, są decydujące w stosunku do swojej przeszłości i przyszłości. Rodzime imiona wracają w rodzinne strony – i to cieszy. Tak stało się i z Ołhą Duczyminśką (1883–1988), której uhonorowanie, w ramach Ogólnoukraińskiego konkursu literackiego poezji patriotycznej imienia Kateryny Mandryk-Kujbidy, niedawno odbyło się we wsi Mykołajiw na Lwowszczyźnie, gdzie pisarka urodziła się pod koniec XIX wieku. „Duma narodu” – takie wyróżnienie pośmiertnie przyznało Ołdze Duczyminśkiej jury nagrody. To wyróżnienie – to nie tylko patetyczne słowa i okazja do przeprowadzenia jubileuszowej imprezy w małej wsi dla pięknego „obrazka”. To próba dotknięcia pamięci, która wyjmuje z przeszłości zapomniane imiona. Mali ludzie przeciwko wielkiej totalitarnej maszynie – nierówne starcie, z którego trudno, a częściowo i niemożliwie było wyjść zwycięzcą. W takie starcie wplotły się też losy pisarki i więźniarki politycznej Ołhy Duczyminśkiej. Pisarka i tłumaczka, krytyk literacki i narodowa. Przyjechali nie tylko mieszkańcy Mykołajiwa, ale i ci, którzy już dawno stąd wyjechali. Imprezę wsparli doktor nauk historycznych, pisarz Petro Szkrabjuk oraz badacz życia i twórczości O. Duczyminśkiej, laureat Państwowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Roman Horak. Mówili, wspominali, planowali. Swoją drogą, lokalna społeczność chce oficjalnie otworzyć muzeum Ołhy Duczyminśkiej: potomkowie pisarki obiecują dodać autentyczne materiały, jest już niemało eksponatów. Jest i pomieszczenie, gdzie na jednej ze ścian już eksponowany jest dyplom „Duma narodu”, który zaraz po wręczeniu przekazano do przyszłego muzeum. Czym stanie się to nowe muzeum? Czy zdoła ożywić pamięć o wybitnej Ukraińce Ołdze Duczyminśkiej i jej działalności? O życiu pełnym prób, a jeszcze – wielkiej miłości do tego, co rodzime, głębokiego zanurzenia w tradycje i historię… To wciąż otwarta kwestia. Ale to, że takie imiona trzeba przywracać w ludzkiej pamięci i wymawiać na głos – to fakt niezaprzeczalny. Niech to będzie czy głośny tytuł „Duma narodu”, czy po prostu wspomnienie. Niech to będzie małe muzeum w małej wsi. Niech to będzie coś więcej, coś poza granicami przemówień, uhonorowań i uroczystości – nić pamięci, która ciągnie się w głąb, która rezonuje i przypomina, ilu tych niesamowitych ludzi było i jest w historii naszego narodu. To musi być!
w liczącym niemal tysiąc stron foliale, jego kompilatorzy podają także listę „Dodatkowych źródeł o działalności towarzystwa „Proświta” na Rówieńszczyźnie i Wołyniu”. Jak już wspomniano wyżej, znajduje się tu dość obszerny „Indeks nazwisk”, niemało unikalnych fotografii, a także wydrukowana lista z podziękowaniami dla wszystkich, którzy wsparli finansowo wydanie książki. Osobno należy zaznaczyć, że ukazała się ona w pięknym wydaniu poligraficznym (wydawnictwo „Koło”, m. Drohobycz). Ozdobą imprezy stały się występy zespołu „Posestry”, rodziny prośwician Miśkowych oraz kobziarza Nazara WołoszcZuka, który w szczególności, na prośbę obecnych, zaśpiewał pieśń o Tarasie Bulbie-Borowcu. W wykonaniu wszystkich uczestników święta zabrzmiał hymn „Proświty”. Pisząc te notatki z prezentacji książki „Proświciańskie stulecie Rówieńszczyzny”, chcę podkreślić również to, że nie przebiegła ona w samozachwycie nad przebytą drogą. Niemal każdy mówca kładł nacisk na problemy, które i dziś stoją przed proświcianami, strukturami państwowymi, ogółem przed społeczeństwem w utrwalaniu języka ukraińskiego, zachowaniu tradycji i zwyczajów narodu, naszej ukraińskiej tożsamości, wnosił konkretne propozycje. Podsumowując, uczestnicy prezentacji przyjęli apel do parlamentarzystów z żądaniem niezwłocznego rozpatrzenia i uchwalenia nowej ustawy językowej. Wkrótce podobne prezentacje tego proświciańskiego wydania odbędą się także w rejonach. Szefowie obwodowej „Proświty” obiecali, że książka do 1 września zostanie przekazana do wszystkich bibliotek obwodu.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
nauczycielka, badaczka folkloru i jedna z najwybitniejszych działaczek Proświty na Galicji w pierwszej połowie XX wieku. Współczesna Iwana Franki i przyjaciółka Olgi Kobylańskiej, Olha Duczymińska była nauczycielką, twórczynią i publikowała w licznych ówczesnych czasopismach, interesowała się ruchem kobiecym, badała kulturę Bojków i Hucułów. Jasne życie i niestrudzone pragnienie służenia rodzimemu narodowi, a zwłaszcza kobietom – tak można by scharakteryzować drogę tej pisarki. Oczywiście tak aktywna działalność i obywatelska postawa nie pozostały bez uwagi. W wieku 66 lat Olha Duczymińska znalazła się w polu widzenia władzy radzieckiej – i w 1951 roku została zesłana na Syberię za (zwróćcie uwagę na zarzut!) – udział w zamachu na życie Jarosława Hałana. Wyrok – 25 lat i groźba karceru za pisanie wierszy. Mimo to pisarka doczekała się rewizji sprawy i wyszła na wolność w 1958 roku. Prawdziwej jednak wolności już nigdy się nie doczekała. Mimo zakazu powrotu do domu nielegalnie przyjechała na Lwowszczyznę, gdzie przeżyła do 105 roku życia, doświadczając stałych szykan ze strony władz… Dziś w rodzinnej wsi Olgi Duczymińskiej, Mykołajiwie, mieszka około 200 mieszkańców. Szkoła jest zamknięta. Wieś się kurczy – i nie jest ona jedyna taka... Tymczasem właśnie 10 czerwca tamtejsza społeczność zebrała się w miejscowym domu ludowym „Proświty”, by uczcić swoją rodaczkę w 135. rocznicę jej urodzin. Uroczystość zorganizowali Departament ds. Kultury Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej, Centralna Rejonowa Biblioteka w Pustomytach, gmina wsi Mykołajiw w osobie jej przewodniczącego Iwana Sawczaka oraz osobiście założyciel kon-
Tłumaczenie maszynowe
Ołeksandr Pomeński
8–9 kwietnia 1918 r. hajdamacy 24. pułku zapasowego wyparli bolszewików z Mariupola i wywiesili nad miastem żółto-niebieską flagę. Mariupol stał się pierwszym miastem na wschodzie Ukrainy, które samo uwolniło się od czerwonej zarazy. Pod koniec kwietnia w Mariupolu był już ukraiński komendant, najpierw pułkownik Kremiański, potem pułkownik Łytwynenko. To właśnie Łytwynenko podpisał 3 maja 1918 roku rozkaz, bardzo aktualny także dziś: od 1 czerwca 1918 r. całe prowadzenie spraw urzędowych w Mariupolu miało odbywać się w języku ukraińskim. I nikt wtedy nawet nie pisnął o „przymusowej” ukrainizacji! Rodowita mariupolanka, znana pisarka Ludmiła Kowalenko, która pracowała w sądzie powiatowym (w budynku jednego z domów „ze szpicami”) jako tłumaczka, wspominała, że mariupolscy urzędnicy przechodzili na język ukraiński w urzędowaniu z zgrzytem, ale jednak przechodzili. Minęło dokładnie sto lat, i znów stoimy wobec tych samych zadań: patrioci prowadzą ciężką walkę o wprowadzenie języka ukraińskiego w ukraińskim Mariupolu.
Tłumaczenie maszynowe
Andrij TOPACZEWSKIJ. Mało komu z powojennych dzieci poszczęściło się, urodziwszy się w stolicy, mieszkać w Ogrodzie Botanicznym. Ale los ułożył się właśnie w ten sposób — dla mnie i mojego ówczesnego sąsiada, Serhija Biłokonia. ...Prawie dwa wieki temu niezabudowane urwiska i jary, którymi spływały do Libiedzi wody deszczowe, stały się własnością Uniwersytetu, a ten kawałek ziemi został przekształcony w Ogród Botaniczny, później nazwany na cześć akademika O. Fomina. Uporządkowano jednak tylko część, gdzie wzniesiono szklarnie, budynki laboratoryjne i służbowe. W tej części, która zwana była „naukową”, mieszkaliśmy. Delikatne magnolie, niczym w ogrodach Edenu, rosły obok surowych buków, a przywiezione z Madagaskaru i Cejlonu palmy piły się do światła w wysokich szklarniach, czyli oranżeriach, gdzie upał i wilgotność były niemal większe niż na równiku. Latem kadzie z tymi więźniami wynoszono na świeże powietrze, tworząc z nich fantastyczne kępy, a delikatne gałązki araukarii przeplatały się z giętkimi pędami wawrzynów, a śnieżnobiałe kwiaty kamelii przezierały przez gęstwinę szorstkolistego bukszpanu. A kiedy zaśnieżony Ogród zamierał w skrytej zimowej letargu, zielone egzoty bujały za czystymi szybami, jako świadkowie tymczasowości chłodnej pory roku. Z nadejściem wiosny nie tylko one ożywały na wolności. W kwietniu ogrodnik Juchym Makarowycz Rubachowski starannie czyścił basen, urządzony staraniami samego akademika Ołeksandra Fomina. Kapryśnie wygięty pod stuletnim kaukaskim bukiem, ten basen, jak naturalne jezioro, napełniał się strumyczkiem, który spływał pomiędzy krzakami jeżyn. Stary ogrodnik wynosił ze szklarni i wypuszczał do basenu dotąd niewidziane ryby. Bajkowy wygląd miały pomiędzy szmaragdowymi roślinami wodnymi czerwone chińskie karasie i złote liny, wywiezione, zapewne, z Czech, gdzie one swego czasu bawiły się w fontannach jakiegoś zamku. (Ta szlachetna tradycja była rozwinięta w Ogrodzie za dyrektorstwa ojca Serhija — Iwana Petrowycza Biłokonia; właśnie wtedy tutaj po raz pierwszy w historii Ukrainy zakwitła królowa lotosów — południowoamerykańska wodna „lilia” Wiktoria Regia). Do Ogrodu garnęła się pewna część całkowicie „niewyjazdowej” starej profesury, dla której wizyty nie to że w Amazonii, a nawet w Pradze czy Budapeszcie były ważnym wydarzeniem. Ich szeroka erudycja wychowanków gimnazjów łączyła się z goryczą niepotrzebności i niepoukładania, co zaostrzało i tak już kolczaste rysy charakterów. Może właśnie dlatego tych ludzi władze uważały za „trudnych”. Być może przez ciężar wspomnień i wiedzy? Oto w jakim nietypowym otoczeniu dorastaliśmy. Poza granicami Ogrodu świat był wyraźnie inny, co dawało możliwość porównań, i to nie tylko w odniesieniu do stanu ekologicznego czy piękna krajobrazów. I dzisiaj, kiedy dęby z jesionami machnięciami swoich gałęzi witają nas przez żeliwną plecionkę starego płotu, my z Serhijem trochę zazdrościmy im pewności w pokonywaniu czasu. Razem z wdzięcznością za przeżyte obok lata dodaje to rozsądku w postrzeganiu przyszłości. W latach 70. Serhij Biłokiń upublicznił to, o czym mówiono szeptem nawet w bardzo wąskim kręgu. Wtedy te publikacje były niemal jedynymi. Teraz, kiedy za ukrainistykę nie prześladują, jego prace są w liderach. Laureat Nagrody Szewczenkowskiej (w 2002 roku — za książkę „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR”), doktor nauk historycznych, profesor Serhij Biłokiń uważa, że i dzisiaj najostrzejszym problemem społecznym jest historyczna amnezja. Kiedy rodzina znanego botanika Iwana Petrowycza Biłokonia osiedliła się w tak zwanym Dzielnicy Łacińskiej, obok domku Hruszewskich, Serhij był pierwszoklasistą. W historii nie ma przypadków. Mychajło Hruszewski z czasem stał się, jak pisze Serhij Biłokiń, „głównym wątkiem” jego zainteresowań. I wcale nie dlatego, że z okna przyszłego historyka można było zajrzeć do dawnego gabinetu pierwszego Prezydenta Ukrainy. Nie tak dawno, w tych samych latach 70., aby zostać zasłużonym, nie mówiąc już o ludowym, artysta musiał przedstawić Lenina chociaż raz. Od historyka zaś, aby pokonać choćby pierwszy szczebel naukowy, wymagano zdrady prawdy, i to nie raz. Na wydziale historycznym, gdzie uczył się Serhij, wstąpienie do partii (komunistycznej, wyboru wtedy nie było) oraz obrona dysertacji faktycznie były konformizmem. Właśnie tam Tarasa Szewczenkę nazwano rewolucjonistą-demokratą, a z Iwana Franki lepiono niemal marksistę. W ogóle zaś ukrainistykę jeśli nie maskowano pod coś, to zaganiano w sztywne radzieckie kleszcze. Lecz młody Biłokiń jeszcze w latach 60. przejawiał swój niepokorny charakter, odmawiając oficjalnych współautorów i odrzucając rady skrócenia lub w ogóle wykreślenia tych czy innych wspomnień, wyrzucenia niepożądanych nazwisk. Właśnie wtedy historyk sztuki starej szkoły, represjonowany Stefan Taranuszczenko, który tak i nie zdołał przystosować się do radzieckiej rzeczywistości, napisał mu na pamiątkę swój etyczny testament: naukowa prawda jest wyższa od profesorskich autorytetów. Dysydentyzm? W istocie tak, ale do „posadzenia” nie doszło, chociaż w tamtym okresie „usiąść” było nietrudno. W Kijowie panował partyjny ideolog Małanczuk, którego niektórzy uczeni i artyści uważali za postępowego: nie łajał za formę, byle treść odpowiadała „linii generalnej”, i wtedy można jechać na konferencję aż do Budapesztu włącznie. W tamtych głuchych latach, nie porozumiawszy się na Ukrainie z oficjalną nauką historyczną, Serhij został aspirantem Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Dziwnie, ale wtedy w „białokamiennej” wymiar wolności wyraźnie przewyższał tutejsze, praktycznie zerowe wskaźniki. W swoim autoreferacie Serhij ani razu nie wspomniał bolszewickich wodzów i Breżniewa, a z naukowym opiekunem rozmawiał o Centralnej Radzie, Wynnyczence i Hołodomorze. „We wszystkich okolicznościach — wspomina były dysertant, — starałem się chronić dziedzictwo kulturowe”. Przy tym niemożliwe jest krzywienie duszą. Właściwie to i pomogło nie złamać się. Dzięki Serhijowi Biłokoniowi i jego współmyślicielom dzisiaj w naszej wyobraźni powstaje daleki od oficjalnej wersji wspaniały obraz ukraińskiej historii, kultury, sztuki minionego stulecia. Odnoszący sukcesy radzieccy ludzie, jako obiekt badań, nigdy go nie interesowali, wszak i bez tego mogli wspaniale zrealizować się. On po prostu omijał ich, a oni odwdzięczali mu się tym samym. „Nie podobają mi się ludzie,
których wy kształtujecie” — powiedział kiedyś Saint-Exupéry jakiemuś nazistowskiemu dowódcy. W obu przypadkach antypatia była wzajemna. Historię tworzą nie tylko jej okresy, ale i ludzie stojący na historycznych szczeblach. Kiedy młody uczony zaczął badać rodzinę Narbutów, interesowało go wszystko — rodowód, zainteresowania, przekonania, krąg przyjaciół. Od tamtej pory Heorhij Narbut zaistniał w kontekście historycznym nie tylko jako wybitny artysta stylu klasycznego, ale i własnego stylu, któremu pierwsze ukraińskie rządy powierzyły rysowanie hrywny (nawet współczesny zarys tryzuba jako „małego herbu” należy do niego). Szlachetna rodzina Narbutów była centrum kulturalnego i artystycznego przyciągania. Uświadamiała sobie genetyczny związek z Ukrainą, nie wyobrażała sobie swojego życia na emigracji, woląc zginąć, ale na ojczystej ziemi. Co też stało się bardzo szybko… Historię wskrzeszano i pisano wbrew radzieckiej, sfałszowanej, skierowanej nie na odnowienie i pomnażanie, a głównie na zapomnienie kulturalnych, narodowych wartości. Dogłębnie badając losy, tworząc życiorysy wybitnych postaci ukraińskiej elity, nie można nie zwrócić uwagi na to, że ich drogi urywają się w latach 1918—20 lub 1928—37. Przeważnie — nie z powodu głodu i chorób. Niszczyły ich fale masowych represji, bardziej śmiertelne od jakiegokolwiek najstraszniejszego tsunami. Ludobójstwo dokonywane przez władzę: ludzie znikali z powodu określonej cechy — inteligencji. Nauczyciele, księża, pisarze, kompozytorzy, artyści... To właśnie stało się przedmiotem jego badań. Wreszcie, za czasów Niepodległości, częściowo otwarto archiwa. Badacz zapoznaje się z poruszającymi dokumentami tułaczki i śmierci światłych osobistości w warunkach bolszewizmu, ciężkich losów ich rodzin i potomków. Serhij zanurzył się w materiały, które poświadczały systemowy terroryzm ze strony władzy. Ale przy tym dawał pierwszeństwo elementom pamiętnikarskim, żywym świadkom. Bo z archiwami będą mogli pracować i ci, którzy dzisiaj jeszcze się nie narodzili, a niezapisane wspomnienia odejdą w niebyt. Udało się zachować setki świadectw i listów twórców kultury narodowej. I to w czasie, gdy państwowe archiwa zbierały dyplomy pochwalne brygadzistów i przodowników pracy, ale odwracały się od wszystkiego, czym żył historyk. Ludzie, o których zbierał informacje po okruchach, których imiona przywracał w kontekście historycznym, byli inni, nie „radzieccy”. Pewnego razu oszołomiło go zdjęcie gimnazjalistów z Głuchowa, byłej hetmańskiej stolicy. Wśród nich byli też krewni Heorhija Narbuta. Ale wszystkie twarze na tym zdjęciu — są szczególne, bo należą do wyrazistych przedstawicieli zniszczonej w XX wieku ludzkiej rasy... Z czasem, w „Masowym terrorze”, umieści on obok siebie dwie fotografie: szlacheckiego zgromadzenia deputackiego z końca XIX w. oraz „homo sovieticus” — wycieczkowiczów miasteczka muzealnego przy soborze Zaśnięcia Matki Bożej. W ogóle los arystokracji jako osobny kierunek badań tragedii ukraińskiej elity narodowej to temat jego przyszłych prac. Nie ufając wyświechtanemu od długiego używania postulatowi „rękopisy nie płoną”, dosłownie śledzi wszystko, co dotyczy spuścizny epistolarnej. Jego książki zawierają bogatą S. I. Biłokiń przy portrecie swojego ojca. 2016 r. Zdjęcie autora
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
to tysiące tych krzyków duszy i serca, którym udało się przedrzeć przez oficjalne sidła. Dziś czekają na swojego czytelnika świadectwa czasów, do których można zajrzeć jedynie dzięki takim uczonym, jak Serhij Biłokiń. Przy tym należy się pospieszyć z już wspomnianego powodu. Do czasów głębokiej „pieriestrojki” Serhij Biłokiń miał piętno „niewyjazdowego” — zrozumiałe, z powodu politycznej niepewności. Z pierwszej podróży na Zachód w 1990 roku przywiózł ogromną walizę książek i kserokopii tekstów, wcześniej całkowicie nieosiągalnych dla naszego czytelnika. Potem przywiezione przez niego systematycznie dobrane książki i czasopisma mierzyły się, doprawdy, bieżącymi metrami, archiwa zaś — sześciennymi. (I to wtedy, gdy nasze dziedzictwo kulturowe — od starodawnych mebli po ikony — poruszało się w przeciwnym kierunku. Niestety, działo się to do ostatnich dni, za każdej władzy, zgodnie z hasłem „wszystko na sprzedaż”). Tak powróciły do ojczyzny archiwa etnografa J. Szumowskiego, kompozytora J. Olchowskiego, pamiątki wielkiego artysty W. Kryczewskiego, unikalne zbiory z przepełnionych książkami piwnic ukraińskich emigrantów, którzy dawno wrastali w amerykańską ziemię, ale marzyli, że kiedyś choćby ich dorobek przyda się niepodległej Ukrainie. Wśród nich także takie rarytasy, jak „Trebnyk” Piotra Mohyły, „Zbiory pieśni” Mychajła Maksymowycza, wydania M. Oresta (Zerowa), J. Klena, I. Kaczurowskiego, O. Ohłobłyna, W. Barki. Z Niemiec, Kanady powracała, niegdyś przeganiana przez bolszewików, niedobita duchowość, wypływały w pamięci imiona, nieostatecznie wypalone długimi latami sztucznej amnezji. 2 lipca 2018 r. nie bez wzruszenia przyszedłem do Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy w dawnym zabytku architektury, budynku drukarni klasztornej, która działała od XVII do początku XX w., na jubileuszową wystawę Serhija Biłokonia. Pogratulowałem mu 70-lecia nie tylko od siebie osobiście, ale jako przedstawiciel Narodowych związków — pisarzy, kinematografistów, dziennikarzy. To — tysiące twórczych osobowości ze swoimi skomplikowanymi losami. A losy ludzi są ucieleśnieniem historii. Właściwie w nich realizuje się historia. I kiedy ludzie zmagają się o lepszy los, pragną zmienić bieg historii na swoją korzyść. Wydaje się, całkiem naturalnie. Ale historia, w szczególności naszego kraju, dowodzi, że jest to niemożliwe do zrobienia czyimś kosztem. Zrozumienie tego fenomenu jest wiodącą cechą twórczości Serhija Biłokonia. W związku z moimi 70. urodzinami nadeszło wiele gratulacji, na które nie jestem w stanie wszystkim odpowiedzieć. W dawnych czasach zdarzały się podziękowania przez gazety. Chcę wyrazić uczucie szczerej i głębokiej wdzięczności wszystkim, którzy do mnie napisali. W Muzeum Książki w Ławrze wystawa potrwa do 31 lipca. Dzień wolny – wtorek. Wstęp wolny. Serhij Biłokiń
Tłumaczenie maszynowe
Maria HRYNKO, Dmytro PALIJ, zdjęcia Bohdana POSZYWAJŁA. Już od młodych lat Serhij Biłokiń wykazywał skłonność do pracy badawczej. Dlatego studia na wydziale historycznym Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki (obecnie Kijowski Narodowy Uniwersytet im. T. Szewczenki) oraz aspirantura na wydziale filologicznym Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego im. M. Łomonosowa były zgodne z jego powołaniem, co potwierdziła późniejsza działalność. W swoich młodych latach był uczestnikiem ruchu szistdesiatnykiw (szestdziesiątników), najmłodszym członkiem (jeszcze z ławy szkolnej) Klubu Twórczej Młodzieży (KTM), brał udział w większości jego wieczorów. W grudniu 1963 roku wystąpił z utworami politycznymi na wieczorze poezji KTM. Był znajomym A. Horskiej i I. Switłycznego, o których później napisał wspomnienia, a także I. Dziuby, J. Swerstiuka, H. Sewruk, L. Semykiny i in. Czytał i rozpowszechniał literaturę drugiego obiegu. W 1968 roku badania S. Biłokonia „Kamienie milowe życia i twórczości założyciela ukraińskiej grafiki radzieckiej H. I. Narbuta” zostały wyróżnione medalem Wszechzwiązkowego konkursu „Za najlepszą naukową pracę studencką”. W latach 1971—1974 pracował w Historyczno-Kulturalnym Rezerwacie „Kijowsko-Peczerska Ławra” (obecnie Narodowy Kijowsko-Peczerski Historyczno-Kulturalny Rezerwat) oraz Państwowym Muzeum Książki i Drukarstwa USRR (obecnie Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy), w latach 1974—1977 — nauka w aspiranturze i obrona pracy kandydackiej „Przedmiot i zadania literaturoznawczego źródłoznawstwa”, lata 1978—1981 — praca w dziale rękopisów Centralnej Biblioteki Naukowej AN USRR (obecnie Narodowa Biblioteka Ukrainy im. W. Wernadskiego). Od 1989 roku pracuje w Instytucie Historii AN USRR (obecnie Instytut Historii Ukrainy NAN Ukrainy). Od 2006 roku zajmuje stanowisko głównego pracownika naukowego działu historii Ukrainy II poł. XX w., kierownik Centrum Studiów Kulturologicznych instytutu. Od 6 października 1990 roku (dnia założenia) — przewodniczący Kijowskiego Towarzystwa Naukowego im. Petra Mohyły. Bada historię ukraińskiej arystokracji, kultury, muzealnictwa, cerkwi, represji bolszewickich, strat dziedzictwa kulturowego za władzy radzieckiej. Od 1984 roku prowadził spotkania poświęcone ukraińskim artystom M. Bojczukowi, H. Narbutowi, poecie, literaturoznawcy i tłumaczowi M. Zerowowi, odkrywając nieznane strony dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Akademik NAN Ukrainy Iwan Dziuba o talencie badawczym S. Biłokonia pisał: „Źródłoznawcza pasja, smak do historycznych szczegółów, których niemało uratował od zapomnienia i przed którymi odczuwa osobistą odpowiedzialność, intuicyjne wyczucie „kierunków”, gdzie trzeba szukać żywych dokumentalnych świadectw o dawnej i niedawnej przeszłości, naukowa skrupulatność łączą się u niego z wyrobionym światopoglądem, dobrze opracowaną metodologią, szerokością zainteresowań oraz wyrafinowanym smakiem artystycznym”. W 2002 roku S. Biłokiń został laureatem Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki za naukowo-publicystyczną książkę „Masowy terror jako środek zarządzania państwem w ZSRR: 1917—1941”. Od 2001 roku — członek korespondent, a od 2006 — członek rzeczywisty Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk w USA (UVAN). W 2007 roku otrzymał tytuł „Zasłużony działacz nauki i techniki Ukrainy” oraz został wybrany honorowym akademikiem AN WŚ Ukrainy w oddziale historii, filozofii i prawa. W 2008 roku S. Biłokoniowi przyznano tytuł „Honorowy członek Wszechukraińskiego Związku Krajoznawców”. 1 września 2012 roku wystąpił z wykładem inauguracyjnym „Klub Twórczej Młodzieży „Suczasnyk” (1960—1965)” przed studentami Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” i otrzymał tytuł honorowego profesora. Od 2012 roku — członek Rady Muzealno-Eksperckiej Wszechukraińskiego Stowarzyszenia Muzeów i Rezerwatów. Autor setek publikacji z historii Ukrainy, bibliologii, historii kulturowej Kijowa, życia i działalności wybitnych działaczy ukraińskiej kultury. W warunkach niepodległej Ukrainy bada historię represji bolszewickich, strat dziedzictwa kulturowego. S. I. Biłokiń jest redaktorem, redaktorem naukowym i autorem przedmowy do pierwszego tomu 2. uzupełnionego wydania stworzonej w ukraińskim środowisku emigracyjnym „Ukraińskiej Małej Encyklopedii” Jewhena Onackiego, której pierwsza publikacja miała miejsce w Buenos Aires w 1959 roku. Większa część wystawy — wydania książkowe autorstwa S. Biłokonia, artykuły wydrukowane w encyklopediach, periodycznych, naukowych i artystycznych wydawnictwach. Eksponowane są także materiały z prywatnej kolekcji. Często są to książki z adnotacjami „Do użytku służbowego” lub „Nie podlega publikowaniu”, wśród nich rosyjska instrukcja wojskowa do tajnej korespondencji, radzieckie utajnione statystyki, wydane w Moskwie w 1960 i 1961 roku listy książek do wycofania z bibliotek i sieci handlowej i in., a także utwory artystów szestdziesiątników. Wystawę uzupełniają bliskie tematyce badań Serhija Biłokonia kompozycje graficzne Wołodymyra Jurczyszyna i ekslibrisy Heorhija Serhiejewa. W gablotach umieszczono także wypowiedzi, które pomagają głębiej zrozumieć społeczne znaczenie badań Serhija. Portret S. Biłokonia. Artysta Pawłusenko M. 1997. Gabloty z wystawy.
Białokonia, w szczególności Iwana Dziuby: „Serhij Białokiń zdobył zasłużony autorytet jako źródłoznawca, bibliograf, bibliofil, historyk, historyk sztuki, literaturoznawca. W każdej z tych dziedzin dokonał niemało, a miejscami jego wkład jest po prostu unikatowy: powiedzmy, w ukraińskie źródłoznawstwo, w narbutianę, w badanie życia kulturalnego, historii kulturalnej Kijowa, mało znanych stron ukraińskiej sztuki i historii sztuki, poszczególnych wybitnych działaczy ukraińskiej kultury (M. Bojczuk, F. Ernst, M. Zerow, W. Modzalewski, S. Taranuszczenko i in.)”; Ihora Hyrycza: „Jego artykuły cechuje szczególny styl, nie sposób pomylić ich z artykułami innych autorów. Twórczy styl jego publikacji pod względem języka, struktury i kompozycji jest bliski pracom klasyków ukraińskiej historiografii kulturoznawczej. Studia Białokonia zawsze towarzyszą rozległe przypisy o charakterze źródłoznawczym… W tych przypisach badacz wprowadza czytelnika w kurs istniejącej literatury na dany temat, wykorzystuje znaną mu bazę źródłową, i to nie tylko oficjalnych, państwowych archiwów, ale także prywatnych kolekcji, dając pierwszeństwo źródłom narracyjnym o charakterze subiektywistycznym: pamiętnikom, wspomnieniom, listom, materiałom kroniki prasowej”. Otwarcie wystawy odbyło się 2 lipca i przerodziło się w znaczące wydarzenie. W przestronnej sali było tłoczno, wielu było chętnych, by wygłosić pod adresem jubilata słowa podziękowania. Mówcom towarzyszyły pieśni w wykonaniu Tarasa Kompaniczenki i Serhija Wasyluka. O swoich wrażeniach z przeczytanych książek Serhija Białokonia oraz ich źródłowej prawdziwości mówili akademik NAN Ukrainy Mykoła Sulyma, były więzień polityczny Wasyl Owsijenko, znany historyk Ihor Hyrycz, były dyrektor generalny Narodowego Kijowsko-Peczerskiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego Serhij Krołeweć, kierownik Muzeum Historyczno-Pamiątkowego M. S. Hruszewskiego Switłana Pańkowa, krajoznawca Ołeksij Panasiuk, zastępca przewodniczącego Rady Domu Naukowców Inna Majko, działaczka społeczna Natalja Osmak. Życzenia wyrażano także „bez mikrofonu”. Pisarz Andrij Topaczewski opowiedział obecnym, jak w 1972 roku na rozkaz władz zniszczono powieść Iwana Byłyka „Miecz Areja” i pokazał zachowany przez Leonida Czerewatenkę zeszyt ze stu ponumerowanymi pieczątką stronami tytułowymi, wyrwanymi z książek, które wykonawcy takiej akcji wysyłali do przeróbki jako makulaturę. Podobnymi zeszytami wydawnictwo „Radianśkyj pysmennyk” raportowało o wykonanej „misji”. Takie swoiste świadectwa dla uznanego działacza współczesnej nauki historycznej zakończyły się wycieczką Serhija Białokonia po ekspozycji jego jubileuszowej wystawy. „Prawda historii: źródła”. Pod takim tytułem w Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy eksponowana jest wystawa poświęcona 70-leciu znanego na Ukrainie i poza jej granicami historyka, źródłoznawcy, bibliografa, kolekcjonera-bibliofila, doktora nauk historycznych, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki Serhija Iwanowycza Białokonia.
Tłumaczenie maszynowe
W połowie lipca pisarz, dziennikarz i pedagog Pawło Maliejew kończy 75 lat. Jubileuszowa data stała się okazją do rozmowy o losie (urodził się w Nowomyrhorodzie na Kirovohradszczyźnie, po zdobyciu średniego wykształcenia pracował na różnych stanowiskach w kołchozie, w przedsiębiorstwie łączności, ukończył Instytut Pedagogiczny im. A. Puszkina, pracował jako nauczyciel, pracował w prasie rejonowej trzech obwodów, bratał się z wybitnymi i okazywał nieposłuszeństwo ideologicznym wrogom, obecnie szuka siebie na poboczu, jak sam mówi, postępu społecznego, cieszy się wnukami), o twórczości (wydał szereg książek poetyckich, prozatorskich, publicystycznych, wspomnieniowych, męczy się nieuporządkowaniem spraw wydawniczych w kraju, do dziś pracuje w prasie, tworzy i ma nadzieję). Ma nadzieję i spowiada się. Pawło Maliejew — Jak się żyje i co wychodzi spod pióra pisarza Pawła Maliejewa? — Żyje się, jak wszystkim przeciętnym obywatelom rodzinnej ziemi: w zależności od podwyżek cen żywności, nie mówiąc już o lekach i usługach komunalnych. Przekracza wszelkie granice barbarzyństwo piątej kolumny, która opływa w dostatki dzięki naszej ziemi-żywicielce i nienawidzi tego, co ukraińskie: języka, zwyczajów, historii; wtóruje jej nasza, już swojska, brać za kawałek znanej kiełbasy… A tu — wojna, narzucona przez „starszego brata”, która bezlitośnie niszczy naszą młodą nadzieję, kwiat narodu. O tym pisałem (trzy książki leżą w „szufladzie”), a teraz już — od wielkiego dzwonu, bo to nikomu nie jest potrzebne (i za co to wydawać!), chyba że jakieś publicystyczno-eseistyczne szkice, wiersz na czasie… — W środowisku literackim Pana, Pawle Terentijowyczu, znają jako przyjaciela niezapomnianego Hryhora Tiutiunnyka. Taka atestacja nie powinna Pana obrażać, bo Pana oryginalna poezja-proza, jak na przykład „Stepowa ballada” czy „Duma o matce”, albo powieść „Daleki niedzielny poranek”, ujrzały światło dzienne pod koniec ubiegłego wieku, kiedy nakłady wydawnictw już znacznie spadły, a przecież Pana wspomnienia o Tiutiunnyku publikowano jeszcze na początku lat 80. wiele razy w różnych wielotysięcznych gazetach-czasopismach-książkach… Jak Pan poznał Hryhora? Jakim zobaczył go Pan po raz pierwszy? Czy wiedział Pan już wtedy coś o nim i jego twórczości? — Wszystko to jest w pierwszych dwóch rozdziałach książki „Tam, gdzie Rośka mała siwą Roś dogania…”. …Jeszcze w wojsku, kiedy nasz batalion stacjonował w Moskwie, mój towarzysz-połtawianin przyniósł do koszar kolejny numer „Roman-gazety” (pod koniec 1963 lub na początku 1964 roku): „Radzę poczytać nową powieść mojego ziomka Hryhorija Tiutiunnyka”, — powiedział, przekazując mi ten egzemplarz. Był to słynny „Wir” w rosyjskim przekładzie. Z czasem znaleźliśmy to dzieło po ukraińsku. Po nim przestudiowaliśmy inne utwory prozatorskie i poetyckie wojownika-frontowca, uhonorowanego w 1963 roku Państwową Nagrodą im. T. H. Szewczenki za tenże „Wir”. A kiedy wpadły mi w oczy pierwsze nowele już Hryhora Tiutiunnyka, to one z jakiegoś powodu kojarzyły się z nazwiskiem autora „Wiru”, aż do momentu, gdy pojawiły się „Ojcowskie progi”, wnosząc jasność w twórczość dwóch braci: Hryhorija i Hryhora… Od tamtej pory wszystko, co Hryhorowe, co drukowano w periodykach i w osobnych książkach, czytaliśmy, omawialiśmy i uznawaliśmy za najwyższą próbę… Dlatego, przygotowując razem ze znanym nowelistą Mykołą Krawczukiem w czerwcu 1977 roku wymarzone tetiwskie spotkanie z Hryhorem Mychajłowyczem, oczekiwałem na nie jak na swoiste święto duszy… — Z Tiutiunnykiem, Krawczukiem, Stohnijczukiem wędrował Pan wtedy po miasteczku, byliście w bibliotece rejonowej podczas występu pisarza, mieszkał w Pana mieszkaniu nie jeden dzień. A moment pożegnania na prowincjonalnym lotnisku, którym zaczyna się Pana wspomnienie „Z dłonią przy sercu” — to przecież nie pierwsze Pana spotkanie? — W rekomendacji do mojego przyjęcia do Związku Pisarzy Anatolij Szewczenko w 1992 roku pisał: „Opowiadania i nowele Pawła Maliejewa czytałem jakieś 15 lat temu. Z autorem zapoznał mnie jeszcze Hryhir Tiutiunnyk, przedstawiając go tak: „Oto masz wrodzonego pisarza, a do wydawnictwa swoich pism nieść nie ma odwagi. Mówi: niech ja na nie popatrzę z dystansu czasu; a nie rozumie, że ten dystans — to chwila, przeminie jak życie…” To znajomość odbyła się już po pierwszej wizycie Hryhora Mychajłowycza w Tetiowie, kiedy gościłem u niego. A ta, pierwsza, jego wizyta miała miejsce w czerwcu. Z dyrektor rejonowego systemu bibliotecznego Hałyną Midzianowską przyjechaliśmy do Kijowa tetiwskim autobusem, który dostarczył tam miejscowych uczniów na telewizję do nagrania ich występów. Póki tam trwało to widowisko, my z dyrektorką tym samym autobusem dotarliśmy do ulicy Rajewskiego, żeby, zgodnie z wcześniejszym umówieniem, zaprosić Tiutiunnyka do wyjazdu z nami do Tetiowa na spotkanie z czytelnikami… Na nasz dzwonek drzwi mieszkania 57 otworzyły się i przed nami stanął szczupły, czarnowłosy przystojniak. Przedstawiliśmy się. „A ja już czekam na was, nawet barszcz ugotowałem, połtawski…” Prawie całą drogę do Tetiowa rozmawialiśmy z pisarzem. Odniosłem wrażenie, że znam tego człowieka od dawna, jak krewnego, i nigdy się z nim nie rozstawałem. Na podarowanej mi później fotografii Hryhir też wyznał: „Bratniej duszy…” — Kim Pan siebie uważa: poetą, prozaikiem, publicystą, pamiętnikarzem?.. W jakim gatunku najlepiej Panu się pisze? Styczeń 1978 roku. Pawło Maliejew i Hryhir Tiutiunnyk
— Zamiłowanie do rymowania jest wrodzone każdemu człowiekowi od dzieciństwa, jak dar Boży… Przejawia się ono spontanicznie od czasu do czasu, natomiast poeci-profesjonaliści są stali w wybranym gatunku literackim, i to nie tylko w rymowaniu, a właśnie w poezji. Do tych ostatnich siebie nie porównuję, o czym mowa także w moich esejach… Przez ponad pół wieku będąc w towarzystwie Związku Dziennikarzy, zarabiałem na chleb publicystyką, pracując w gazetach rejonowych… Nawet Pan, Wasylu, kiedyś zauważył: „Czytałem jego szkice — przestronne, barwne, pachnące…”. Praca nad szkicami doprowadziła do prozy artystycznej… Zresztą, właśnie jako prozaika przyjęto mnie do Związku Pisarzy w 1995 roku. Przyczyniły się do tego także recenzje moich utworów autorstwa Wiktora Baranowa w czasopiśmie „Kyjiw”, Leonida Kucenki w „Dzwońie”, Wołodymyra Morencia w „Witchyzni”… — Pisarze rozpoczynali ruch na rzecz Niepodległości. A teraz ją łają, bo za władzy radzieckiej i książki wydawano im sprawniej, i solidne honoraria za swoje utwory otrzymywali, i jakieś przywileje były (za występy w kolektywach pracowniczych płacili, wypocząć nad morzem można było na preferencyjnych warunkach). Nie chciałby Pan wrócić do tamtych czasów? — W tamtych czasach odkrywałem na łamach rejonowych i kijowskich czasopism zakazane do dziś nazwiska bandurzysty Wasyla Łytwyna (naszego ziomka) i jego żony-poetki Antoniny, a później szkice o nich weszły do książki o szkole kobziarskiej sztuki „Nowa legenda Stritiwki”, zapoczątkowywałem tematy o bohaterach epopei bukryńskiej i ich ucieleśnieniu w rzeźbie Wałentyna Znoby, którzy stali się autorami monologów w książce „Wysoty sławy i skorboty”, kontynuowałem temat Tiutiunnyka, którego, do czasu wydania zorganizowanych przez Anatolija Szewczenkę wspomnień „Wiczna zahadka lubowi”, nie każdy wtedy odważał się poruszać, dalej pociłem się nad podręcznikami „Literatura ridnoho kraju” dla szkolnictwa rejonu nowomyrhorodzkiego i kaharłyckiego… Wszystko to — rzadko za koszt sponsorów, których trzeba było jeszcze znaleźć i przekonać co do potrzeby takich wydatków, albo i za własny… Już znacznie później wydeptaną ścieżkę wielu dotąd milczących kolegów „odnawiało” i „odkrywało”… Zatem, wspomniane przez Pana przywileje, niestety, mnie omijały i do dziś omijają… Nawet status strefy czarnobylskiej z Kaharłyka zdjęto i zasądzony dodatek do emerytury… — Czy pisarz powinien iść do polityki? Pan przecież był w polityce? I w kompartii, i w „Proświcie”… — Dzieci wojny przebywały w polityce od dzieciństwa: oktiabriata, pionierzy, komsomolcy, członkowie partii. Boso, na wpół głodny, w latach 50. ubiegłego wieku dumnie nosiłem czerwony krawat i ocierałem łzy, żałując „biednych” amerykańskich dzieci, o których z pasją opowiadała nasza nauczycielka na godzinach wychowawczych… W gazetach rejonowych twórczy pracownicy, aby pracować, musieli należeć do szeregów partyjnych. Moje pokolenie było zakompleksione ideą świetlanej przyszłości. I ja, jak i nasi klasycy literatury, pisywałem wierszyki w rodzaju: „Nam w komunizmie żyć, nam go budować!”… A w klasach początkowych jeszcze mnie „prześladowano” za to, że prowadziłem do cerkwi swoją niewidomą babcię Darię Zachariwnę, która swoimi bajkami i opowieściami pierwsza zaszczepiła we mnie pociąg do Słowa, nauczyła modlić się do Boga, nauczyła dobra, sprawiedliwości… Rejonową komórkę towarzystwa „Proświta” organizowałem w Kaharłyku na przekór nomenklaturowym urzędnikom ówczesnej miejscowej władzy i kierowałem nią przez blisko dziesięć lat pod egidą stołecznej przewodniczącej obwodowej — znanej pisarki Raisy Iwanczenko. Teraz płacę składki tylko do dwóch organizacji narodowych: Związku Dziennikarzy i Związku Pisarzy. — Pan do muzyki Mychajła Werbyckiego zaadaptował do współczesnych wymogów i realiów tekst naszego państwowego hymnu. Jak Pan pisał „Modlitwę” i czy była ona wykonywana? Wasyl Bondar urodził się w 1954 roku w Telizyncach w rejonie tetiwskim na Kijowszczyźnie. Po ukończeniu wydziału dziennikarstwa Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki pracował w kirowohradzkich gazetach „Mołodyj komunard”, „Weczirnia hazeta”, jako korespondent-organizator Biura Propagandy Literatury Pięknej Związku Pisarzy, redaktor naczelny Wydawnictwa Centralno-Ukraińskiego, w latach 1995—2015 — przewodniczący Kirowohradzkiej Organizacji Obwodowej NSPU, obecnie redaktor naczelny czasopisma literackiego „Weża”. Zasłużony Dziennikarz Ukrainy (2007). Autor książek prozą „Odwidyny” (1994), „Smarahdowi kytyci u wodi” (2001), „Kamin wid chandry” (2013), „Wizyt wiczływosti” (2016) oraz pracy z literaturoznawstwa „U poszukach słowa znaczuszhoho” (2008); autor-opracowujący książek artystyczno-dokumentalnych „Hołosy iz 33-ho” (1993), „My, peremożeni Czornobylem” (1996), „Spowidi z-za grat” (1997), „OST — tawro newoli” (2000), „Ruch. Poczaatok” (2014), „Pysmennyctwo: ważkyj chrest czy ławrowyj winec?” (2010), 6-tomowego wydania „Reabilitowani istorijeju. Kirowohradśka obłast” (2004—2013), 2-tomowej chrestomatii utworów pisarzy Pryinhullia „Błakytni weżi” (2011), opracowujący antologii. Utwory przetłumaczono na języki angielski i rumuński. Laureat nagród literackich imienia Jewhena Małaniuka, imienia Dmytra Nytczenki oraz im. M. Stelmacha, nagrody krajoznawczej im. W. Jastrebowa.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
— Wtedy, jeszcze na początku naszej Niepodległości, w prasie opublikowano zaproszenie i warunki konkursu na stworzenie nowego tekstu. Napisałem więc parafrazę słów Pawła Czubynskiego, trzymając się jego leksyki, stylu… I wysłałem do komisji konkursowej. Rozkwitaj Ukraino i sława i dolo! Wszystkich nas, bracia-Ukraińcy, zjednoczyła wola. Lud i kraj swój wzbogacić — godzinka godna: Nuże, przyjaciele, do roboty! Pomóż nam, Boże. Nasza natura — cicha, spokojna, pracowita, cierpliwa, lecz nie zawadzi pamiętać, że w niej — krew kozacka. Zniknijcie biedy-wrogowie, jak rosa na słońcu: Będziemy, będziemy radować się w swojej stronie. Wielbimy w rodzinie kwiat z całego świata: Chlebem-solą, słowem, śpiewem, szczodrością, powitaniem. Niech Dniepr, morza i góry, i ziemia radują się, że w naszej Ukrainie dobre ziarna dojrzewają. Duszę i ciało my położymy Za honor i wolność — Sławnych rycerzy potomkowie Siczowego rodu. Wyników konkursu nie było. Jury zdecydowało, że uwspółcześniać hymn nie warto. A świętej pamięci przybrany ojciec wielu pisarzy Wołodymyr Pjanow powiedział mi: “Twoja książka “Chleb na stole” — jest czysto ukraińska”. Właśnie ona otwierała się “Modlitwą” (według Pawła Czubynskiego). Kto czytał, to może i podśpiewywał… — W Tetijowie mieszkał Pan pięć (czy więcej?) lat, ale ślad on zostawił w Pana sercu wyraźny. Nawet po utworach to widać: “Tam, gdzie Roska mała siwą Roś dogania” — tak zaczyna się pieśń “Niezawodna przystań” i taki tytuł ma jedna z książek; a bohater jednego z etiud Stepan Semenowycz — naturalnie że Pawluk; i gospodarz sadu “szczep i szczep” też z zielonego chutoru na Tetijowszczyźnie… Bywa Pan w tych stronach? — Poligrafię książki o Tetijowie pomogli mi zrealizować sponsorzy-tetijowianie P. O. Marysyk, I. W. Pawłenko, O. W. Bałahura; w gazecie “Tetijiwśka zemla” drukowali pierwsze wiersze mojej wnuczki; przyjemnie pogadać tam ze swatami: czy w centrum rejonowym, czy w Teliżyńcach (naprzeciw ojcowskiego domostwa swatów, na drugim brzegu Roski, — chata I. F. Dracza: przepływałem do niego łodzią, żeby dać rękopis swojej książki “Tam, gdzie Roska mała siwą Roś dogania”, którą Iwan Fedorowycz, przeczytawszy w nocy, zatwierdził do druku); i z synem znajdujemy czas, żeby posiedzieć na brzegu Rosyszki (wpada do Roski) z wędkami, powspominać, pomarzyć… Nie zapominam kolegów z już wspomnianej gazety rejonowej… — Druga połowa lat 60.: studia w Kirowohradzkim Instytucie Pedagogicznym imienia A. Puszkina (obecnie — uniwersytet imienia W. Wynnyczenki). Pan, autor wielu wydawnictw wspomnieniowo-publicystycznych, jakoś przemilcza Pan swoją studencką przeszłość: toż to był koniec chruszczowowskiej odwilży i początek breżniewowskich przymrozków… A w centrum obwodowym wschodziły gwiazdy Smoleńczuka, Bazylewskiego, Jurjewa, Honczarenki, Pohribnego, Narodowego… — Nie tak znowu wiele tych książek… Między innymi, do instytutu nie chcieli mnie przyjmować: szkołę skończyłem w 1960 roku, z armii wróciłem w 1965 roku, na drugi dzień poszedłem pracować do redakcji nowomyrhorodzkiej gazety rejonowej, tak że w momencie składania dokumentów miałem, zgodnie z ówczesnymi warunkami, staż pracy, lata służby wojskowej — wszystko, co potrzebne, żeby nawet poza konkursem zostać studentem. Założyłem kupiony czy to w Swierdłowsku, czy to w Tambowie “dembelski” garnitur i ruszyłem do centrum obwodowego. Do ostatecznego terminu składania dokumentów zostawały dwa dni, jednak przewodniczący komisji rekrutacyjnej kategorycznie odmówił ich przyjęcia, mówiąc, że i bez was już “abiturientów” wystarcza… Dlatego trzeba było zwrócić się do sektora prasy komitetu obwodowego partii… Przewodniczący komisji rekrutacyjnej wtedy oburzył się: “Czyż nie można było na miejscu się dogadać?”. Zastrzegł: “Zobaczymy, jak wy egzaminy będziecie zdawać…”. Zatem, od samego początku byłem pod nadzorem dziekana… A na pierwszym roku wydziału ogólnonaukowego (orientował na przeniesienie, po drugim roku, albo na filologię, albo na dziennikarstwo) uczyłem się w jednej grupie ze znaną poetką Wałentyną Kozak. Wałerij Honczarenko, z którym nie raz wędrowaliśmy po wsiach w poszukiwaniu tematów dziennikarskich, był już na wysokości: na przerwach zawsze przemawiał w otoczeniu miłośników poezji. On już miał wydany tomik “Czerwony wołosozar”… Na wykłady z ukraińskiej literatury radzieckiej nasz ulubiony profesor Mykoła Kuzmowycz Smoleńczuk przychodził z wielką teczką, gdzie było dużo nowości prozy i poezji różnych autorów. Jakoś wyjął on z tej teczki niebieski egzemplarz ukraińskiej “roman-hazety” z “Soborem” Ołesia Honczara. Po wykładzie biegaliśmy po kioskach, żeby też kupić ten numer czasopisma. A później — znane szczucie Ołesia Terentijowycza, a Mykole Kuzmowyczowi dostało się za popularyzację tego, nieodpowiedniego dla kogoś “na górze”, romansu… W. Bazylewśkyj kierował wtedy w Kirowohradzie punktem korespondencyjnym wydawnictwa Dniepr, z Jurjewem i Narodowym czasami spotykaliśmy się w redakcji “Mołodogo komunara”, gdzie drukowałem zbiorki wierszy “Akwarele”, a W. O. Pohribnyj (redaktor tego popularnego w obwodzie czasopisma) zapraszał tutaj do pracy: nawet tydzień-dwa odbywałem staż… Ale po drugim roku, ucząc się zaocznie, pracowałem to w szkole, to w technikum zootechnicznym, to w redakcji rodzinnej gazety rejonowej, później ruszyłem w podróże, torując drogę bliżej Kijowa… — Redagował Pan gazetę miejską w Rzyszczowie, rodzinnym miasteczku Liny Kostenko. Próbował Pan jakoś przez legendy i opowieści tego dawnego naddnieprzańskiego osiedla, jego ludzi dotknąć twórczości, losu genialnej ukraińskiej poetki ostatniego stulecia? — Historyczna część Rzyszczowa położona jest po obu brzegach rzeki Lehłycz, która wpada do Dniepru tutaj właśnie — w centrum. Miejscowy poeta i malarz Borys Dehtiarow pokazywał mi szkice z wizerunkiem posiadłości Kostenków, a i samą posiadłość, prawie na brzegu rzeczki, z pozostałościami budynków gospodarczych. Tutaj minęło dzieciństwo Liny Wasyliwny, o którym ona wspominała: Dlaczegoś pamiętam, że rzeka zwała się Lehłycz. Było w niej kamienie — jak sto grzbietów hipopotamów. A ten tyczkowaty, na stodole, zwał się bocianem… A to pachnące — lubczyk, kanuper i kmin… Poświęciła swojej kołysce nasza wybitna poetka i inne utwory, na przykład, o okolicy miasteczka i sąsiedniej wsi: Przyszli przestępcy jeszcze w larwie. Dawnemu głogowi już nie do owocu, A gdzieś w Bereziwce czy Czuczynce kołysze baba przyszłość narodu… Albo oto takie czule-poetyckie: W Dnieprze kąpie się Kupała. Mi jeszcze latek, może, trzy. A ja czekam parowca zza trypilskiej góry… A jeszcze — o początku twórczości: Mój pierwszy wiersz napisany w okopie na tej sypkiej od wybuchów ścianie,
kiedy moje dzieciństwo, zabite na wojnie, zgubiło gwiazdy w horoskopie… Lała się wulkaniczna lawa pożaru. Płonęła chata, noc wydawała się dniem. I dusiła się nasza przeprawa — przez Dniepr — wodą i ogniem… Huczała ziemia. Płakał sąsiedzki chłopiec. Żegnała się babcia, i kończył się chleb. Drżał ów wąziutki okop, gdzie dwie rodziny tuliły się kilka dób… W szkołach, koledżach, muzeach, bibliotekach osady, na ustach jej mieszkańców — imię sławnej rodaczki zawsze na czołowym miejscu. Więc niemal strona pierwszego numeru gazety, którą ja tutaj “stawiałem na nogi” i redagowałem, była wypełniona jej utworami, i to był tylko początek. Miejscowi kompozytorzy, jak choćby zasłużony działacz sztuk Ukrainy Mykoła Dejneha, pisali muzykę do jej wierszy: te pieśni popularyzował wokalny zespół miejscowego koledżu pedagogicznego “Dniprianoczka”… Uzdolniona, wtedy jeszcze studentka, też miejscowego koledżu budowlanego, rdzenna rzyszczowianka Wałentyna Triszczun przynosiła do redakcji niemało swoich utworów, a wśród nich — dedykacja dla Liny Wasyliwny: Dziękuję Pani, że Pani jest na tym świecie, Że ludzie Panią marzą i żyją, Na Pani wierszach wyrastają dzieci, Z Pani wersów źródlaną wodę piją. …………………………………………… Dziękuję Pani, że piszę już troszkę, Dziękuję, bo teraz uczę się od Pani Układać słowa w ażurowe obwódki I widzieć świata profil i en face. “Hipopotamie grzbiety”, naprzeciw dawnej posiadłości Kostenków, i dziś wyglądają z wody po obu stronach kładki dla pieszych. My z utalentowanym rzyszczowskim muzykiem Wołodymyrem Paseką stworzyliśmy hymn miasta, który do dziś śpiewają na stojąco podczas wszystkich uroczystości…
Lecz, niestety, jak twierdzi w swoich badaniach naukowych, w szczególności w gazecie “Deń”, znany w Kropywnyckim Wołodymyr Panczenko: “W Rzyszczowie Lina Wasyliwna nie bywa… Tego, dalekiego, jej Rzyszczowa — już nie ma. On dawno w rozlewiskach pamięci”… — Swojemu rodzinnemu rejonowi, Nowomyrhorodzkiemu, podarował Pan podręcznik “Literatura rodzinnego kraju”. Wszystkie długi oddał Pan? — To był długo wymarzony prezent, bo nową tematykę i nauczycielom, i uczniom przyswajać na gołym miejscu trudno. Czy pomaga on teraz kolegom i uczniom?.. A jeśli chodzi o długi, to mamy nieodpłacone długi wobec rodzinnego kraju, wobec rodziców, dzieci, krewnych, nauczycieli, kolegów… Drugą część tego zwrócenia się Pan zaczął, bez wstępu, cytowaniem początku mojej “Dumy o ojcu”: Jakiej, tato, muzyki Pan pragnął, Jakiej nasłuchiwał się struny? Cierpiałem ja, wpatrując się niezgłębienie, Jak wieko nie przystało do trumny, Bo rwała się dusza jeszcze z Panem żyć, Bo nie chciałem iść w wieczną pleśń… To, drogi Wasylu, Pan kieruje rozmowę na to, żeby choć jeszcze jeden mój utwór w tym wywiadzie wybrzmiał w całości? A jeszcze i o Ojcu… Cóż: O, jak pielęgnowaliście w polu żyto, Jak dbaliście, żeby nie wygasło palenisko! Nie znaliście, tato, radości, spokoju: Jak ta pszczoła przy pracy twarzą w twarz… Pan świat utajniony z sobą Zabrał w ową wieczną noc. A słońce tak piekło i tak płonęło, Że mdlały nawet fale na wodzie. Bez Pana na świecie już czegoś zabrakło: Spłynęło, jak płyną lata młode. I młode, i średnie, i podstarzałe, Jak konie, przeleciały za mosty, A Panu tak i nie starczyło, przy okazji, Czasu koszulę świąteczną włożyć: To głody, to boje, to odbudowa… W zastój… Czyż był dla Pana zastój?! Komuś — nowa epoka, era nowa, A Pan wciąż pępek rwał: Boże mój! Kierownictwo, wiadomo, kieszenie napychało I dacze wznosiło na Pana garbie, I raz po raz żaliło się: “Mało… Mało…”, Jak Panu — chwilki wolnej dla siebie… No i to wszystko. Brzmi ostatnie słowo. Ostatni raz rodzinny step Panu śle pozdrowienie. Nigdy nie zobaczymy się znowu, Chyba, jak też przyjdziemy na tamten świat… Jakiejże, tato, muzyki Pan pragnął? Jakiej dotykał się struny? Została z Panem zagadka niezgłębiona… I wieko nie przystało do trumny… — Czym w życiu jeszcze, oprócz pisania reportaży i utworów literackich, oprócz nauczycielstwa, lubi Pan się zajmować? — Chce się więcej komunikować z dziećmi i wnukami; ostatnio pracuję na pół etatu w redakcji gazety miejskiej; czasami wyrwę się z wędką do pobliskiego stawu; bardzo rzadko — na jakieś zebrania do Związku; a jeszcze — pięć arów ogrodu dzierżawię tymczasowo od rady miejskiej; a poza tym — rozmyślania… Kilka lat temu odwiedziłem czasopismo “Słowo Proświty”. Redaktor naczelna Lubow Hołota podzieliła się przemyśleniami, że w planach redakcji dojrzewa temat o życiu zawodowego pisarza na peryferiach: w centrum rejonowym, we wsi… Do dziś nie opuszcza mnie myśl, że temat — trudny, choć pouczający: często na miejscach tacy samotnicy (i dla władzy, i dla otoczenia) to białe kruki. Ludzie — dziwni, niewygodni, bo nie odpowiadają miejscowym kryteriom… Jak doprecyzował mój młodszy kolega: “Na białego kruka — czarna gęba”. — Jakie jest Pana życiowe credo? Co poradzi Pan potomnym? — Żeby niezależna Ukraina po prawdziwemu szczęśliwa była.
Rozmawiał Wasyl BONDAR
Tetiów na Kijowszczyźnie, czerwiec 1977 roku. Mykoła Krawczuk, Hryhir Tiutiunnyk i Pawło Maliejew (od lewej do prawej)
Tłumaczenie maszynowe
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
Zakończenie. Pocz. w nr 26—28 z 2018 r.
Znowu i znowu analizuję ten fenomen, jego nieposkromioną pasję, warunki istnienia w społeczeństwie i jego tam reputację. Same paradoksy i zagadki. Jak by to dziwnie nie brzmiało, okazuje się, że niemal cały Kirowohrad wiedział, iż Iljin jest milionerem. Jego żebraczy maskarada nikogo nie wprowadzała w błąd. Chociaż wielu, widząc, jak grzebie się w śmietnikach, uważało, że to elektryk albo zwykły Pliuszkin, czy nawet osobnik z zaburzeniami psychicznymi. Skąd ludzie mieli wiedzieć, że Iljinowi udawało się i tam znajdować cenne eksponaty do swojej kolekcji. Oczywiście, zdarzało się to rzadko, ale jednak — zdarzało się. Mówili mi kirowohradzcy kolekcjonerzy, że był obdarzony wręcz psią intuicją, a ponadto z matematyczną precyzją obliczał prawdopodobieństwo „połowu” tu czy tam. Nie miał wąskiej specjalizacji: interesowało go wszystko. I zbierał wszystko: kamienne groty włóczni czy siekiery nie wiadomo z jakich czasów, starodawne naczynia, unikalne atrybuty codziennego użytku minionych wieków (kufelki, filiżanki, łyżki, noże oryginalnych wyrobów, które były wtedy, używając współczesnego języka, markami i stały się charakterystycznymi przykładami stylu artystyczno-użytkowego swojej epoki). Jeśli którejś z takich rzeczy chciwy na wszystko Iljin nie podniósł, oznaczało to, że jest ona zupełnie bezwartościowa — dokładnie wiedzieli jego koledzy. W wielu opowieściach figurowało przede wszystkim to — oficjalne, przez nikogo niezakazane zbieranie artefaktów. Czyli szlachetne ratowanie historycznych i artystycznych rarytasów, które dosłownie walają się pod nogami ciemnych i obojętnych ludzi. Ale, jak zrozumiał już czytelnik, to jedna strona zachowania Iljina. A takich stron miał niemało. I wiedzieli o nich tylko nieliczni. Zastanówmy się nad takim faktem. W kolekcji Iljina doliczono się siedmiokrotnie więcej eksponatów, niż posiada ich obwodowe muzeum krajoznawcze. Liczba naprawdę robi wrażenie. Zwłaszcza jeśli brać pod uwagę możliwości zdobycia artefaktów przez niemałą państwową instytucję z całym sztabem pracowników, a nawet pewnymi środkami na ten cel, a osobno wziętego człowieka z jego skromnymi zarobkami. Jak pisał w gazecie „Ukraina — centr” Witalij Postolatyj, ogromna liczba rzeczy trafiła do Iljina właśnie z muzeów i bibliotek. Państwowych. Nasz bohater potrafił dogadać się z dyrektorem muzeum (za pewną sumę, jasna sprawa), żeby wziąć na jakiś czas ten czy inny obraz. Wynajmował malarza i zamawiał jego kopię. Kopia szła do muzeum, oryginał osiadał u Iljina. Tak było niejednokrotnie robione również z ikonami. Zobaczywszy wprawnym okiem starodawny egzemplarz, zabierał go na pewien czas, a potem zwracał cerkwi kopię. Często i ksiądz, i parafianie byli nawet bardzo zadowoleni — jaśniejsza od oryginału kopia wydawała im się piękniejsza. W końcu w naszym skorumpowanym społeczeństwie nie ma żadnych problemów, żeby przeprowadzać i nie takie kombinacje. Przez wszystkie lata naszej niepodległości sto razy się o tym przekonaliśmy. Jak pisał już wspomniany Wołodymyr Bosko, Iljin przez wiele lat był konsultantem i ekspertem obwodowego muzeum. „W tamtych czasach określić, gdzie kończyły się zbiory muzealne, a zaczynała kolekcja Iljina, było niemożliwe”.
Iljin był przekonany, że „nie istnieją ludzie uczciwi i nieprzekupni”. Był wielkim kusicielem i handlarzem. Proponował Bosce zamianę cennych ikon i obrazów w muzeum na te, które on przyniesie (oczywiście o zupełnie innym poziomie wartości). A za to Wołodymyr Bosko otrzymałby okrągłą sumkę. „Według Iljina wychodziło, że prawie wszystkie eksponaty muzealne pojawiły się za jego błogosławieństwem lub zostały przez niego podarowane. Fundusze muzeum krajoznawczego Ołeksandr Borysowycz znał jak mało który z jego pracowników. Słuchając opowieści Ołeksandra Borysowycza, mimowolnie nasuwała się myśl, że historia muzeum krajoznawczego w czasach powojennych — to historia jego cichego rozkradania przez Iljina przy udziale i za przyzwoleniem pracowników muzeum. A my czasami dziwimy się, dlaczego nasze muzea są takie biedne, dlaczego w zbiorach prawie nie ma cennych eksponatów”. I jeszcze ze wspomnień tego samego autora: „Zatem jednym z głównych, choć nie jedynym źródłem pochodzenia skarbów Iljina było muzeum krajoznawcze oraz nasze miasto w ogóle. W poszukiwaniu skarbów Ołeksandr Borysowycz obszedł je wzdłuż i wszerz niejednokrotnie. Wszystko, co było w mieście ciekawego i cennego, z reguły osiadało u Iljina. Od wielu mieszkańców miasta coś wykupił, wymienił lub wycyganił…” Ciekawe, że nie mając w sobie ani śladu ukraińskiego sentymentu, szczególnie chciwie zbierał wydania z historii Ukrainy — wiedział, że wszystko to — ponieważ z wiadomych przyczyn istnieje w ograniczonej ilości — stanowi wielką wartość finansową. Mykoła Smołenczuk wspominał: do napisania dzieła historycznego potrzebował Hruszewskiego. A gdzie go znaleźć w czasach radzieckich? Tylko u Iljina, który pozwalał pisarzowi korzystać z książki, nie wychodząc ze swojego podwórka, wyznaczając mu miejsce pracy pod gruszą. Do siebie do domu nigdy nikogo nie dopuszczał. I to jeszcze była wielka łaska i zaufanie. Tylko nieliczni mogli postawić nogę na podwórku Ołeksandra Borysowycza. Tych, których dopuszczał aż do progu, nazywano „progowcami”, a tych do gruszy — „podgrusznikami”. Za to w muzeum, bibliotekach i u innych kolekcjonerów bywał jak u siebie w domu. Chytrym spojrzeniem wpatrywał się w potrzebną mu rzecz i wydaje się, że nie było na świecie takiej siły, która by go powstrzymała — prędzej czy później ta rzecz znajdowała się u niego. Studiowałem wszystkie publikacje o tej historii, ale dla mnie wciąż pozostawało wtedy — jak i do dziś — wiele niejasnego. Wypytywałem swojego dobrego przyjaciela Wołodymyra Panczenkę, który był w tamtym czasie deputowanym Rady Najwyższej. Wtedy, gdy po śmierci Iljina niespodziewanie wypłynęła kolekcja, ze wszystkich stron zaczęły ją ciągnąć do siebie różne siły (siostrzeńcy, którzy ogłosili, że są prawowitymi spadkobiercami nieboszczyka, struktury komercyjne i, jak się wydaje, kryminalne „zespoły”), Panczenko był jednym z pierwszych (i niewielu), którzy zajęli zdecydowane stanowisko: kolekcję trzeba natychmiast objąć ochroną państwową, dokonać atrybucji wszystkich jej eksponatów, a dopiero potem wyjaśniać wszelkie kolizje prawne. Rozpoczęło się prawdziwe polowanie na skarby Iljina. Dziennikarzom, którzy pisali o tej historii, grożono fizyczną rozprawą. Wielką presję z różnych stron odczuwali wszyscy ci, którzy bronili legalnego, całkowicie przejrzystego sposobu rozwiązywania kolizji. Wszystko to Wołodymyr szczegółowo mi opowiadał, wymieniając nazwiska grupy ludzi (niestety, nie zapisałem ich wtedy), którzy pomogli uratować kolekcję przed brutalnym rozkradzeniem. A w odpowiedzi na pytanie o wartość artefaktów Iljina, metodę jego gromadzenia środków i w ogóle o złożony fenomen psychologiczny Iljina odsyłał do Ołeksandra Czudnowa. Ten człowiek dosłownie oszołomił mnie swoją erudycją we wszystkich kwestiach, z którymi się do niego zwracałem. Krajoznawca, bibliofil, historyk sztuki, literaturoznawca, historyk — i to jeszcze nie wszystkie oblicza Ołeksandra Czudnowa. Sądzę, że wiele może o nim powiedzieć taki fakt. Kiedy wszystkie rarytasy Iljina zostały wywiezione do obwodowej biblioteki naukowej im. D. Czyżewskiego, gdzie je szczegółowo opisywano, Czudnow był przy książkach całodobowo. Pracował w dzień z kolegami, którzy przeprowadzali atrybucję, a w nocy kładł się spać na krzesłach w tym samym miejscu. Czudnow dobrze rozumiał nadzwyczajną wartość tych książek, a także wiedział, ile długich brudnych rąk z każdej strony się do nich wyciąga. (Nie znam szczegółów, jak to się stało — wiem tylko, że Czudnowa z czasem jednak wygryziono z biblioteki, gdzie oficjalnie pracował i swoją bezkompromisową postawą niektórym przeszkadzał. Kolekcja książek Iljina straciła swojego nieprzekupnego strażnika). Czudnow opowiadał i opowiadał mi o eksponatach. Oto na przykład srebrny puchar Rawicza, którego cena wynosi co najmniej 30 000 dolarów. Oto szereg wydań książkowych jeszcze z czasów Iwana Groźnego. Oto kilka bardzo dawnych wydań Tory. Oto unikalne mikrorzeźby ze srebra i brązu. Oto malarstwo, które jeszcze trzeba poddać atrybucji. Oto tysiące ikon, wśród których nie ma dzieł współczesnych bohomazów — wszystko to szacowna starożytność. Wszystko to wycenia się na razie dość przybliżenie, jak to mówią, tylko na oko — a suma rośnie do rozmiarów astronomicznych. Prawie legendarny skarb hetmana Połubotka. Zrozumiałe, dlaczego tak uporczywie wyciągają się tutaj ręce zachłanne. Czudnow marzył: żeby tak opisać historię każdego eksponatu i drogę jego do domu przy ulicy Urożajnej, gdzie właściciel kolekcji znęcał się nad tymi rzeczami, jak faszyści w obozach koncentracyjnych nad ludźmi. Kiedy Czudnow pokazywał mi zniszczone wilgocią aż do gnicia inkunabuły, wyrwało mu się zdanie: „Są bibliofile, ale są, niestety, i bibliomaniacy”. Wydawało mi się, że to bardzo trafna diagnoza choroby tajemniczego człowieka o imieniu Ołeksandr Iljin. Jeszcze jedna ciekawa i charakterystyczna szczegółowa informacja o taktyce naszego kolekcjonera, o której opowiedział Czudnow: „Iljina charakteryzowano jako człowieka-pytona. Wybierał ofiarę, o której coś wie, że coś posiadała, a potem krążył wokół, a jeśli czasami nie mógł dostać się bliżej, to po prostu czekał… A kiedy człowiek umierał, on chwytał…” Niektórzy próbują wystąpić w roli adwokatów nieboszczyka. Powiedzmy, przewodniczący zarządu miejskiego klubu kolekcjonerów Jewhen Sawczenko mówi: „Iljina znam dawno. Wiele się od niego nauczyłem. Mistrz wspaniały — każdą rzecz z każdego materiału potrafił doprowadzić do porządku… Między innymi, u niego była w renowacji także para moich książek „Mity klasycznej starożytności” z 1861 roku wydania Stolla oraz Ewangelia XVIII wieku. Gdzie one są? U kogo ich teraz żądać? Renowował on rzeczy także innych ludzi… Zawsze uderzała erudycja Iljina. Był chodzącą encyklopedią. Sądzę, że zawstydziłby każdego z naszych docentów-doktorów w kwestiach historii, religii, sztuki. Obecnie mówi się o kryminalnym posmaku jego kolekcji. Jednak znając go, w to nie uwierzę. W starych czasach na kolekcjonerów epizodycznie urządzano polowania. Wyłapywano. Przypisywano skupowanie i sprzedaż metali szlachetnych, co było monopolem państwa. Chociaż kolekcjonerzy płacili za wyrób znacznie więcej niż skupy i muzea. Jak wyjaśnić pochodzenie cech na książkach, naczyniach? Niektóre z muzealnych relikwii mogły zostać bez właścicieli w latach wojny. A jeśli chodzi o książki, to gdzie są książki z sześciu starych jelisawietgradzkich bibliotek i dziewięciu księgozbiorów, bibliotek gimnazjów i szkół, cerkwi, dworskich domów i majątków? Początkowo wszystko to wywłaszczono, dalej spisywano i niszczono. W obwodowej bibliotece nie to że starych książek, ale nawet z czasów stalinizmu, odwilży, zastoju znaleźć trudno. Wiele trafiało do Iljina ze spisanych, z makulatury. Nie sądzę, żeby choć jedna z wywiezionych od niego książek była poszukiwana. Zatem czy ratował on książki, czy je niszczył — kwestia sporna. Wiele zostało. W bibliotece jest sala rzadkiej książki. To resztki dawnego przepychu, zwiezione z całej obwodu… Bywałem w domu Iljina. Warunków do przechowywania kolekcji tam nie było. A w muzeum? Byli dyrektorzy i pracownicy to muzeum rozkradali, jak mogli…” Jest tu i coś słusznego. Zwłaszcza o kradzieżach z muzeów i bibliotek przez ich pracowników. Bez wątpienia ważne jest, że ta kolekcja istnieje i stała się własnością państwa. Jednak mnie szczególnie przykro uderzają takie fakty. Iljin był pomocnikiem proboszcza Ławry Pieczerskiej. Zachowało się kilka zbiorowych fotografii duchowieństwa, gdzie jest i nasz bohater. Ołeksandr Czudnow ma nawet nikim jeszcze nieobaloną hipotezę o tym, że wszystkie te lata, a jest ich piętnaście!, które nie są odzwierciedlone w jego książeczce pracy żadnym wpisem i o których on nikomu niczego nie wyjaśniał, — to czas jego przebywania w jakiejś roli, powiedzmy, w Ławrze Pieczerskiej. I oto taki paradoks, na który zwrócił uwagę dyrektor muzeum obwodowego P. Bosyj: Iljin był wierzący, ale okradał cerkwie, zręcznie, jak szuler, podmieniając cenne starodawne ikony na świeże ich kopie. Starodawne ikony, jak już wspomniano, trafiały do jego kolekcji, gdzie bez przeszkód toczył je kołatek i gdzie w końcu nawet mogły zginąć. Wołodymyr Bosko znajduje analogię do „prac i dni” kirowohradzkiego zbieracza skarbów: „Byli w historii ludzkości nie mniej namiętni i nierzadko jeszcze bardziej epatujący bibliofile. Na przykład Anglik Richard Heber, który żył pod koniec XVIII — na początku XIX wieku, zebrał od 150 do 500 tysięcy tomów książek. Jeśli gdzieś trwała sprzedaż rarytasów, wśród kupujących wyróżniała się dziwna postać Hebera w znoszonym i zatłuszczonym surducie. Ten mól książkowy nie przywiązywał żadnej wagi do ubrania, jedzenia — niczego, poza książkami. Katalog jego zbiorów liczył dwa tysiące sto stron. Po jego śmierci wszystkie książki z historii wykupił Francuz Antoine Billard. Jego zbiór z 600 tysięcy tomów w pięciu wielkich domach bardziej przypominał skład. Ściany ze stosów książek, które opierały się o sufit, tworzyły dziwny labirynt, w którym unosiły się mądrość, wiedza i fantazja, przelane na papier. Oczywiście, usystematyzować to książkowe nagromadzenie, a tym bardziej czytać, było już niekiedy i po prostu niemożliwe. Zdobywać, skupować, zwozić i składować — taki był los Francuza-bibliomana. Widocznie książki odpłaciły za brak szacunku do swojej istoty. Billard nadwerężył się ciężarem zdobytego przez siebie kolejnego foliantu. Czy nie coś podobnego stało się z Ołeksandrem Iljinem. On, jak wspomina wielu ludzi, wyróżniał się dobrym zdrowiem, mimo że prowadził surowy spartański tryb życia. Kiedy tak nagle zmarł, to nawet powstało podejrzenie, że siostrzeńcy, pragnąc zawładnąć kolekcją, po prostu go otruli. Śledztwo nawet zażądało ekshumacji pochowanego i została ona przeprowadzona. Siostrzeńcy nie męczyli się procesować z państwem, aby zawładnąć kolekcją. Ich motyw — oni są prawowitymi spadkobiercami Iljina, bo te skarby to ich wspólna własność — oni zbierali je razem z wujem. Wszystkie sądy odrzuciły pretensje agresywnych siostrzeńców, którzy zaczęli w mediach pisać, że zostali okradzeni i teraz umrą z głodu.
Rarytasy są przechowywane i eksponowane w Kirowohradzkim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym
Tłumaczenie maszynowe
Jakiś ironiczny dziennikarz odpowiedział im, że w jednej z piwnic Iljina znaleziono (okazuje się, że on i to skądś wziął!) ogromną ilość puszek z pomocą humanitarną w postaci mięsa, którą ZSRR otrzymywał jeszcze w 1945 roku w ramach lend-lease'u. Termin przydatności wynosił 50 lat. W czasie tych wydarzeń jeszcze nie minął. Siostrzeńcy otrzymali możliwość łatwego uratowania się przed śmiercią głodową. Podziękowania za to dla Amerykanów. Okazuje się, że Iljin był nie tylko ambitnym, ale też bardzo pysznym człowiekiem. Kilka osób wspomina, że chwalił się, iż zapisał swoją kolekcję Ermitażowi. Prawda to czy nie, ale bardzo wymowne jest to, że chodziło oczywiście nie o Ukrainę, z którą Iljin, żyjąc w niej, nie utożsamiał się. Traktował ją niemal z pogardą. Zachowały się świadectwa, jak drwił z języka ukraińskiego. A historia ukraińska była dla niego interesująca jedynie jako bardzo deficytowe teksty w świecie kolekcjonerskim. Uosabiał te jednostki, które kategorycznie nie przyjęły Ukrainy w nowych realiach politycznych. Komentując plany Iljina wywiezienia kolekcji do Petersburga, Wołodymyr Bosko przypomniał taki fakt: „Historia z Iljinem i jego skarbami przypomina skandalicznie znaną sprawę lwowskiego kolekcjonera Ostrowerchowa. Ten zapisał swój zbiór Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Ale lwowianie przez sąd udowodnili, że kolekcja Ostrowerchowa została zebrana we Lwowie i składa się głównie z rzeczy albo skradzionych z lwowskich muzeów, albo wyłudzonych od mieszkańców miasta. Co więcej, Ostrowerchow, jak się okazało, współpracował z NKWD i pisał donosy na właścicieli prywatnych kolekcji oraz cennych przedmiotów w celu przejęcia ich w swoje ręce. Wcale nie utożsamiam Iljina z Ostrowerchowem, ale podobieństwo między nimi było…”. Przez ponad dwie dekady ucichło echo kirowohradzkiej sensacji. Nawet wśród literatów spotykam takich, którzy nie wiedzą o tej historii. Czas pochłania wydarzenia, ludzi, imiona, wypełniając przestrzeń, którą zajmowali, nowymi rezonującymi wydarzeniami, ludźmi i imionami. Informacyjny szкwał nie daje możliwości swobodnego oddechu. Życie każdej nowiny dzisiaj skróciło się dziesięciokrotnie. Biegniemy za wydarzeniami; wydaje się już, że nawet zaczynamy je doganiać, ale wyprzedzają nas nowe wydarzenia, które szybko pojawiają się przed nami, a my, nie dogoniwszy tego, za czym goniliśmy, już biegniemy za czymś innym. A przez nas wielką falą przelatuje echo jeszcze nowszych wydarzeń. Mamy coraz mniej czasu, żeby zatrzymać się i obejrzeć za siebie. Czasami po prostu nie ma możliwości nie tylko przemyśleć, ale choćby pamiętać, co, jak i dlaczego tam było. Ale trzeba robić nad sobą wysiłek, żeby obejrzeć się i zobaczyć tam to, co nie przestaje być pouczające w jakimkolwiek kontekście czasowym. …My z Wasylem Bondarem wychodzimy z muzeum krajoznawczego, gdzie jest stale działająca ekspozycja „Kunstkamera Ołeksandra Iljina”. Milczymy. Bo o tym fenomenie rozmawialiśmy z nim sto razy. Ale niemało pytań — głównie natury etycznej — do tej pory wisi w powietrzu. A jeśli chodzi o odpowiedzi na pytania, które stanęły przed nami w tej historii, niezaprzeczalne jest jedno: odpowiadając na nie, mówimy nie tylko o Iljinie — mówimy także o sobie. Oto dlaczego ta historia nie traci swojej aktualności. Eduard OWCHARENKO Zdjęcie autora Centralne Państwowe Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy wspólnie z Wyszogrodzkim Rezerwatem Historyczno-Kulturalnym otworzyły unikalną wystawę „Kijowskie motywy. Adresy i adresaci”, wystawiając oryginalne pocztówki z XIX — pierwszej trzeciej XX wieku. Goście, którzy odwiedzą wystawę, zobaczą rzadkie pocztówki ze zbiorów największego w Europie archiwum dokumentów pochodzenia osobistego Centralnego Państwowego Archiwum-Muzeum Literatury i Sztuki Ukrainy, Wyszogrodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego, prywatnych zbiorów kolekcjonera, medaliera, mecenasa Dmytra Pirkla oraz pracownika naukowego Wyszogrodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego Wasyla Mychalczuka. Dzięki widokówkom i cyklowi grafik ukraińskiego grafika, ludowego artysty Ukrainy Mykoły Stratilata, utracone, ale nie zapomniane perły Kijowa i Kijowszczyzny pomogą wyobrazić sobie stołeczne pejzaże końca XIX — początku XX wieku, zanurzyć się w atmosferę ówczesnego bytu, zobaczyć, jakimi były legendarna Cerkiew Dziesięcinna i Historyczne Meżyhirze. Fragmentem jest ekspozycja starodawnych samowarów i odzieży końca XIX — początku XX wieku, która „uczłowiecza” tradycje bytu mieszkańców Polesia Kijowskiego. Ważnym uzupełnieniem wystawy są też oryginały starodawnych map geograficznych, na których zaznaczono w szczególności Wyszogród. Ozdobą projektu stały się unikalne eksponaty końca XIX — początku XX wieku Muzeum Historii Mody Maryny Iwanowej. — Mała pocztówka popchnęła nas do stworzenia unikalnego projektu „Kijowskie motywy. Adresy i adresaci”. Tę unikalność szukaliśmy razem z Wyszogrodzkim Rezerwatem Historyczno-Kulturalnym, kolekcjonerami Dmytrem Pirklem i Wasylem Mychalczukiem, fundatorką Muzeum Historii Mody Maryną Iwanową. Chcieliśmy pokazać Kijów, ulicami którego chodzili Pawło Aloszyn, Iwan Jiżakewycz, Mykoła Łysenko, jeszcze mnóstwo ludzi, którzy już są wpisani w historię naszej kultury. Przedstawiona jest tylko część naszego archiwum, dokumenty ze zbiorów znanego kijowoznawcy Ołeksandra Nazarewskiego. Na obrazach w ekspozycji widzimy budynki, które, niestety, nie wszystkie się zachowały. Ale mogą one nas popchnąć do pewnych odkryć — podkreśliła, otwierając wystawę, dyrektor CPAMLS Ukrainy Ołena Czyżowa. — Dzisiejszym otwarciem ten projekt się nie ogranicza. Przed nami czekają lektoria, demonstracja filmów, występy znanych literatów, działaczy kultury. Mam nadzieję, że każdy odkrywa dla siebie unikalność pocztówki w kontekście zachowania historii Ukrainy, Kijowa, swojej małej ojczyzny. Powiedzmy, historyczne Meżyhirze, które widzimy na 26 pocztówkach, dostarczonych przez kolekcjonera Dmytra Pirkla. Te pocztówki już brały udział w między-muzealnym projekcie, który odbył się pod koniec ubiegłego roku w Narodowym Muzeum im. Tarasa Szewczenki. Wspólnie z innymi instytucjami muzealnymi zrealizowaliśmy dwa projekty „Zapomniane Meżyhirze”, które opowiedziały o Spaso-Preobrażeńskim klasztorze kozackim i Meżyhirskiej fabryce fajansu. Nawiasem mówiąc, dniami minęło 220 lat od wydania Ukazu o utworzeniu tej fabryki — podkreśliła kandydat nauk historycznych, dyrektor Wyszogrodzkiego Rezerwatu Historyczno-Kulturalnego Włada Łytowczenko. — Takie wydarzenia nie odbywają się codziennie. I nie codziennie nasze kolekcje przemawiają. Symboliczne, że to wydarzenie odbywa się w sercu stolicy — Sofii Kijowskiej. Część eksponatów wystawy opowiada o klasztorze Meżyhirskim, który
Otwarcie wystawy został zniszczony w latach 1934—35. Bardzo zależy mi na tym, aby więcej ludzi dowiedziało się o tym klasztorze, aby więcej Ukraińców włączyło się w odnawianie naszej pamięci historycznej — zaznaczył kolekcjoner Dmytro Pirkl. — Wydawnictwo „Mystectwo” zawsze zwracało szczególną uwagę na tematykę kijowską. Nowa książka „Kijów sprzed stu lat” (nasz wspólny projekt ze znanym kijowskim krajoznawcą Dmytrem Małakowem) — to unikatowe wydanie, które prezentujemy i na przygotowanie którego poświęcono kilka lat. Przedstawiono tu pocztówki, które przechowywane są w Państwowej Naukowej Bibliotece Architektoniczno-Budowlanej im. W. H. Zabołotnego oraz w prywatnych kolekcjach. W książce wyłania się Kijów, jakim był pod koniec XIX i na początku XX wieku. Pocztówki — to mini-rarytasy, które pokazują życie ludzi tamtych czasów, zabytki architektury, które się nie zachowały. Musimy badać nasz Kijów, częściej organizować różnorodne wystawy — podkreśliła redaktor wydawnictwa „Mystectwo” Nina Prybieha. — Jesteśmy z Państwem obecni na unikatowym wydarzeniu w życiu naszego rodzinnego miasta. Wystawa połączyła projekty muzealne i archiwalne. Dzisiaj mamy możliwość dotknąć głębi naszej historii, spojrzeć na Kijów oczami nie współczesnych, a tak, jak go widziano w XIX i na początku XX wieku. Możemy także poczuć puls przedostatniego stulecia — zaznaczyła doktor nauk historycznych, profesor Maryna Palijenko. O zaprezentowanych na wystawie eksponatach Muzeum Historii Mody opowiedziała dyrektor tej placówki Maryna Iwanowa. Doświadczeniem kolekcjonowania pocztówek podzielił się ludowy artysta Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Łeonid Andrijiwśkyj. A na koniec na gości czekała niespodzianka od znanego ukraińskiego skrzypka, kompozytora, przewodniczącego Kijowskiej Miejskiej „Proświty” Kyryła Stecenki. — Dzisiaj dla mnie podwójny zaszczyt tu występować. Po pierwsze, reprezentuję Kijowską „Proświtę”. A Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki obchodzi w tym roku 150-lecie od dnia założenia. Po drugie, mój dziadek Kyryło Stecenko w latach 90. przedostatniego stulecia rozpoczynał tutaj swoją drogę twórczą. Wtedy kształtował się jako osobowość i jako kompozytor. W tym muzeum-archiwum przechowywane są dokumenty wielu artystów, w szczególności także naszej rodziny — wyznał pan Kyryło. Rozpoczął swój występ K. Stecenko od „Elektronicznej dumy”, którą zadedykował wszystkim zmarłym, żyjącym i nienarodzonym bohaterom. I nie tylko bohaterom-bojownikom, ale także tym bohaterom, którzy umacniają Ukrainę na niwie kultury. Dalej wykonał kompozycję „Pieśń bez słów”. Tę melodię 3 lipca 1911 roku stworzył jego dziadek i był to jego jedyny utwór na skrzypce. A zakończył się mały koncert „Wielkim hymnem”, który składał się z dziewiątej symfonii Beethovena, będącej obecnie hymnem Europy, hymnu „Szcze ne wmerła Ukrajina” oraz melodii „Mnohoja lita” i „Za Ukrainę, za jej wolność”. Na terenach Ukrainy pierwsze pocztówki pojawiły się w 1872 roku i nie były ilustrowane. Koniec XIX w.—1920 r. — to „złoty wiek” pocztówki. W modzie — widokowe, tematyczne, portretowe, artystyczne pocztówki. Drukowano je w dziesiątkach milionów egzemplarzy. Głównym miejscem sprzedaży pocztówek były dworce kolejowe. Rozwój kolejowych połączeń transportowych sprzyjał rozpowszechnianiu pocztówek. Pojawiły się specjalne serie kart pocztowych, na których zaznaczano mapę podróży lub umieszczano na jednej pocztówce 5-7 fotografii miast położonych na danym odcinku kolei. Jedna z najwcześniejszych, już masowych serii pocztówek widokowych oznaczona jest stemplem pocztowym „Kijów, 23 marca 1896”. Od 1895 do 1917 roku ukazało się drukiem około pięciu tysięcy odmian kijowskich pocztówek. Było to związane ze wzrostem liczby mieszkańców i gości stolicy.
Tłumaczenie maszynowe
Walentyna PANCZENKO. Ukrainiec Wasyl Kostiantynowycz Oczeret (Barka — pseudonim, miał jeszcze inny — Iwan Werszyna) urodził się 16 lipca 1908 r. we wsi Sołonycia w powiecie łubieńskim na Połtawszczyźnie w kozackiej rodzinie. Rodzina stale biedowała. Ojciec wrócił po wojnie japońskiej okaleczony, pracował jako cieśla, z trzema synami doglądał cudzych sadów. Oczeretowie przeprowadzili się na otwarty step w pobliżu chutoru Mykołajiwka, dokąd Wasyl chodził do trzyklasowej szkoły początkowej. Od 1917 r. uczył się w szkole duchownej (bursie) w Łubniach, gdzie „chwycił” początki łaciny, rosyjskiej gramatyki, arytmetyki. Uczył się tam dwa lata i wrócił do szkoły pracy pod duchową opiekę obecnie zapomnianego, a wtedy autorytatywnego językoznawcy Illi Mykytowycza Kyryczenki, który skłonił go do ukraińskiej poezji; odkrył średniowiecznego poetę-mnicha Kostiantyna Puzynę, a wkrótce T. Szewczenkę i H. Skoworodę. Nastolatkowie, Wasyl i jego średni brat Iwan, o rok starszy, byli parafianami Cerkwi Brackiej (Narodzenia Iwana Chrzciciela), a od 1991 roku — cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy. W latach 20. był czas utraty wiary; tak stało się z Wasylem, ale brat Iwan zachował ją — został księdzem. Starszy brat Ołeksandr — inżynierem”. Po ukończeniu siedmioklasówki Wasyl uczył się w Łubieńskim Technikum Pedagogicznym. Od 1927 roku naucza w Donbasie we wsi Nyżnie w okręgu artemowskim. Lecz niedługo. W 1928 roku z powodu konfliktu z kierownictwem Wasyl Barka wyjeżdża do Krasnodaru, gdzie wstępuje do instytutu pedagogicznego na wydział filologiczny. Ukończył, zaliczono go do aspirantury, zaczął pisać wiersze… Pierwsze wiersze wysłał Pawłowi Tyczynie, który wydrukował je w „Czerwonym szlaku” i poradził przygotować zbiór poezji. To był 1929 rok. Barka wydaje książkę poezji „Szljachy” (Drogi). Poetę oskarżają o przejawy „klasowo-wrogiego” światopoglądu. Po dwóch latach, też w Charkowie, wychodzi druga książka — „Cechy”, jest ona „poprawna”, poezja napisana po obserwacjach w zakładzie „Krasnolit”. Wasyl Barka żeni się z dziewczyną-adygejką — studentką wydziału filologicznego. Student Barka przygotowanie aspiranckie kończył pod kierunkiem autorytatywnych naukowców w Moskwie — na wydziale literatur zachodnioeuropejskich Moskiewskiego Instytutu Pedagogicznego. Tam wybrał temat pracy kandydackiej — o stylu „Boskiej komedii” Dantego. Obrona odbyła się 13 marca 1940 r. Uczony wspomina: „Kiedy spojrzałem na salę, to zobaczyłem siwe brody i złote okulary. Cały akademicki świat kierunku humanistycznego był obecny”. Barka pamięta do najdrobniejszych szczegółów ten szczęśliwy dzień obrony dysertacji, imiona swoich nauczycieli, przechowuje nauko- Ołeksij NEŻYWYJ, profesor, pisarz. Oczywiście, że przyczyny obecnej niełatwej sytuacji wyższych uczelni, które tymczasowo ewakuowano z Ługańska, są znane wszystkim: agresja wojenna sąsiedniego państwa, jej geopolityczne interesy, a także zdradzieckie zachowanie części ludności. Właśnie tej ludności, która w większości swojej nie potrzebuje żadnych wysokich uczuć, a za główne wartości duchowe uważa masowe widowiska i rozrywki. Jednak korzenie tego problemu sięgają znacznie głębiej, czyli tych niedalekich czasów, kiedy kierownicy obwodu patriotyzm tłumaczyli krótko i jasno: „W ługańskich sobstwiennaja gordost” (W ługańskich własna duma). Jednym z rezultatów takiej dumy stało się powstanie w 1993 roku uniwersytetu klasycznego, który wkrótce zaczął nazywać się Wschodnioukraiński Uniwersytet Narodowy im. W. Dala, jednak dla mieszkańców Ługańska, a zwłaszcza kierowców autobusów marszrutowych, tak i pozostawał „maszinstytutem”, bo stworzony był na bazie byłego Ługańskiego Instytutu Budowy Maszyn. Zatem, jak widzimy, przyszłych inżynierów budowy lokomotyw, metalurgów, ekonomistów zaczęto kształcić w klasycznym uniwersytecie, gdzie wkrótce ci sami kierownicy obwodu, oniż „ojcowie Ługańska”, będą bronić prace kandydackie, a potem i doktorskie z nauk ekonomicznych.
wielki pietyzm do monumentalnego poematu Dantego. Przecież jego własne utwory, takie jak „Świadek dla słońca sześcioskrzydłych”, „Ocean”, są podobne w formie do „Boskiej komedii”. W 1933 roku w jego rodzinie urodził się syn Jurij, który poszedł w ślady ojca. Wasyl cieszył się, że jego syn, kierownik katedry języka francuskiego Adygejskiego Instytutu Pedagogicznego — Jurij Wasylowycz Oczeret, czytał jego dysertację w Bibliotece Państwowej im. W. I. Lenina w Moskwie. Był doktorem nauk filologicznych, profesorem, akademikiem, autorem dziewięciu książek, od 2008 roku konsultantem AGU. Proboszcz cerkwi Narodzenia Najświętszej Maryi Panny protojerej Ioann i wierni 25.09.2013 r. zaprosili Jurija Wasylowycza na poświęcenie ołtarza w Łubniach. Ale spóźnili się. Żona poinformowała, że Jurij niedawno zmarł. Któż wie, co było pierwszym duchowym odrodzeniem religijnych uczuć w poetyckich obrazach i formach W. Oczereta. Możliwe, że śmierć kliniczna, kiedy jako małe dziecko spadł ze skarpy i lekarz uznał go za zmarłego. Możliwe, że wtedy, kiedy on, ciężko ranny żołnierz Armii Czerwonej, odzyskał przytomność i usłyszał głos: „To mogło być to”. Tak odebrał swoją drugą śmierć. Możliwe, że to uświadomienie niezgłębionej siły Boga przyszło do niego, jeńca wojennego, podczas robót w Niemczech, w Berlinie w latach 1943—1945, który wtedy bombardowano. Nigdy nie chował się w schronach, ale pewnego razu, kiedy spał, jakaś niewidzialna siła zaczęła rozkołysywać łóżko. Trzykrotnie wstawał, włączał światło, zaglądał pod łóżko — czy nie zakradł się tam złodziej, ale zrozumieć przyczyny tego mistycznego zjawiska nie mógł. I wtedy Wasyl Barka zszedł do piwnicy. Wkrótce bomba lotnicza przebiła sufit tuż nad łóżkiem. Swoje filozoficzne rozważania na tematy religijne „Jeździec nieba” W. Barka wydał w 1972 roku. Ja, autor tej korespondencji, uważam, że jego duchowe powołanie zostało ukształtowane w Łubniach w młodych latach w szkole duchownej, w Szkole Brackiej, Cerkwi Brackiej, podczas kontaktów z mentorem, biskupem połtawskim Ołeksandrem Jareszczenką, który od 1922 roku był mianowany zarządcą eparchii łubieńskiej, a od 1923 roku arcybiskupem charkowskim. Był organizatorem autokefalicznej cerkwi na Ukrainie, założył 50 parafii. Tego wykształconego i autorytatywnego „hierarchę” UAPC od 1926 do 1930 roku zesłano, a w 1937 roku oddał życie za swoją wiarę. Właśnie jego poeta Barka pamięta przez całe życie. Poezja Barki — to odzwierciedlenie jego głębokiej chrześcijańskiej religijności i etyki, język jego serca. Dlatego też główne cechy jego charakteru — niezwykła dobroć i skromność, humanitaryzm i pobożność, tolerancja i szacunek dla myśli drugiego człowieka, uznanie nauki Biblii. Jego poezje, powieści wierszowane nie są łatwe w odbiorze czytelniczym. Ich treść jest wypełniona mistycznymi elementami, religijną symboliką, wymaga przygotowania do równoprawnego dialogu z poetą. Jeszcze bardziej szczegółowe są wspomnienia W. Barki o wojnie. Wojna przeorała jego los, wyrwała z objęć rodzinnej ziemi, wyrzuciła na obczyznę. Wspomina: „Wierzyłem w idealny obraz komunizmu… Byłem bardzo chory przed wojną. Wyzdrowiałem i mogłem prosić o zwolnienie z frontu. Ale uważałem, że to mój obowiązek, bo hitleryzm niesie zniszczenie narodowi… Najpierw byliśmy w pospolitym ruszeniu… A potem Niemcy tak szybko ruszyli na Kaukaz, że wyprowadzono nas z koszar pospolitego ruszenia i przyłączono do jednostki Armii Czerwonej, która broniła podejść do Kaukazu. W 1942 roku ciężko ranny; w 1943 roku wysłany do Niemiec i był w obozie dla osób przemieszczonych w Augsburgu: próbował przedostać się do Francji. Niewola, głodne dni i noce, znęcanie się faszystów, ciężkie roboty w Niemczech”. Pomógł mu poeta i wydawca Bohdan Krawciw, również Ukrainiec. Barka w Niemczech drukuje zbiory liryczne „Apostołowie”, „Biały świat”. W 1950 roku pisarz przeprowadza się do USA i tam wydaje nasycone duchowością biblijnych przypowieści książki „Różany romans”, „Psalm głębokiego pola”; książkę „Ocean” w dwóch tomach, zbiór „Królestwo”, powieść „Raj”, wybrane poezje „Lirnik”; później pisze sztuki, tłumaczy na język ukraiński „Objawienie św. Jana Teologa”, „Króla Leara”, „Boską komedię”. Barka — autor esejów krytycznych, dwóch zbiorów artykułów i in. Świadectwem przed ludźmi Ukrainy, przed Bogiem, przed jego sumieniem jest powieść „Żółty książę”. Na Ukrainie ta powieść ukazała się dopiero w 1991 roku, w wydawnictwie „Dnipro”. Często ją czytam. Zastanawiam się — jak Barka zdołał tak odtworzyć realne wydarzenia i zjawiska wielkiego głodu 1933 roku. Jeden z rodaków opisał los bliskiej mu osoby i przekazał pisarzowi do jego dyspozycji. Barka nadał tej rodzinie nazwisko Katrannykiw, ale wszystko, co było pisane wyobraźni pisarza przeżyć tej rodzinie, widział na własne oczy. W tym roku Wasyl odwiedził rodzinę swojego brata na Połtawszczyźnie, był porażony koszmarem — jak obłąkani z głodu ludzie zjadają bliskich i obcych, jak milczą chaty, z których dochodzi trupi odór, jak gniją na stacjach i przy elewatorach pod deszczem góry ziarna. Szczegóły powieści autor zbierał ćwierć wieku: od czasu samego nieszczęścia aż do początku formowania tekstu — 1958 roku. Jakby wszystko było mistyczne: „…Dzwon leciał jak błyskawica: błysnął, oświetlony słońcem, z gromkim łoskotem uderzył o cegłę przy dzwonnicy. Odbił się do góry i nieco w bok od miejsca, gdzie upadł, tracąc klin miedzi, nierówno odłupany. Niesłyszalnie, ale z przerażającym echem duchowym, odpowiedział ten dźwięk wokół…”. Całe swoje długie życie Wasyl Barka przeżył w samotności — w białym zakonnictwie, które przyjął świadomie w nadziei na „odnowienie obrazu Chrystusa Zbawiciela w literaturze ukraińskiej”, i poświęcił swoje trudy duchowe pisarstwu. Szczytem jego twórczej Golgoty jest 25-tomowe dzieło. Artykuły o Wasylu Barce są wydrukowane w ukraińskich, rosyjskich, amerykańskich encyklopediach literackich. Laureat Wszechamerykańskiego konkursu małej prasy (o naturze poezji), laureat międzynarodowej nagrody Fundacji Antonowyczów (USA). Zmarł Wasyl Barka w Glen Spey w pobliżu Nowego Jorku 11 kwietnia 2003 roku w wieku 95 lat. Ukraiński Instytut Pamięci Narodowej w listopadzie 2016 r. wpisał jego imię do projektu „Niezłomni”, jako człowieka, który przeszedł przez straszne lata 1932—1933 i zdołał się zrealizować. A w 2018 r. w Kijowie przemianowano ulicę O. Horowycza na cześć Wasyla Barki. Niech ziemia ci będzie lekką, chrześcijaninie Wasylu!
Tłumaczenie maszynowe
A brak przedmiotów humanistycznych również rozwiązano z właściwą im „dumą i stanowczością”, bo do składu niedawnego instytutu maszynowego „wcielono” Ługański Państwowy Instytut Pedagogiczny im. T. H. Szewczenki, który kształcił kadry pedagogiczne od 1921 roku. Oto tak starszyzna, czyli, mówiąc obrazowo, ojciec wyższego szkolnictwa w Ługańsku, z urzędniczej woli i rozkazu stał się synem, a potem, jak się okazało, także pasierbem instytutu maszynowego. Tak trwało aż do września 1998 roku. Warto zaznaczyć, że stosunki syna z „przybranym ojcem” nie były łatwe. Tak więc brak kadr do przedmiotów humanistycznych na młodym uniwersytecie również rozwiązywano „rewolucyjnie”, masowo zatrudniając absolwentów pedagogicznego. Autorowi tych wierszy najbliższa jest ukrainistyka, dlatego mogę powiedzieć, że w katedrze języka i literatury ukraińskiej SNU im. W. Dala pracowali wyłącznie byli wykładowcy lub absolwenci instytutu pedagogicznego. Pod koniec minionego i na początku obecnego stulecia, kiedy liczba absolwentów na kierunku „język i literatura ukraińska” w ŁNU im. Tarasa Szewczenki (w kwietniu 2008 roku stał się uniwersytetem klasycznym) sięgnęła 250 osób (studia dzienne i zaoczne), to w sąsiednim SNU im. W. Dala nabierano ich nie więcej niż dwudziestu. Po tragicznych wydarzeniach wiosny i lata 2014 roku katedry filologii ukraińskiej SNU im. W. Dala znalazły się w Siewierodonecku i zlokalizowały się w dawnym podziale strukturalnym — instytucie technologicznym. Należy jednak zauważyć, że znaczna część ich wykładowców pozostała w Ługańsku i, mając już doświadczenie „przejścia”, bez żadnych trudności ponownie „przeszła” i zaczęła wykładać na kierunku „język i literatura rosyjska” w duchu ideologii tzw. ŁRL. W Siewierodonecku, gdzie głównie w uczelniach kształcono chemików-technologów i programistów, postanowiono połączyć aż trzy katedry i utworzyć jedną — filologii ukraińskiej i dziennikarstwa, a deficyt kadr z stopniami naukowymi uzupełniono kosztem tegoż ŁNU im. T. Szewczenki, ponieważ w mieście Starobielsk (tam obecnie działa wydział filologii ukraińskiej) oraz w przyległych wiejskich rejonach liczba potencjalnych kandydatów na studia jest znacznie mniejsza niż w Siewierodonecku, Łysyczańsku, Rubiżnem. Ponadto żaden z etatowych wykładowców katedry języka ukraińskiego ŁNU im. T. Szewczenki nie pozostał pracować w Ługańsku (jeden doktor nauk, profesor, pozostali —
kandydaci nauk, docenci), czyli przestrzega zasad akademickiej rzetelności, choć z powodu niewielkiej liczby studentów jest zmuszony pracować na część etatu. Jaka przyszłość czeka ukraińską filologię na Ługańszczyźnie? To, że trzeba kształcić takich specjalistów, zwłaszcza nauczycieli języka i literatury ukraińskiej, nie budzi wątpliwości, podobnie jak fakt, że zapotrzebowanie na nich szczególnie wzrośnie po naszym powrocie na terytorium, które tymczasowo nie podlega kontroli Ukrainy. To właśnie nauczyciele-słownicy najbardziej przyczyniają się do wychowania narodowo-patriotycznego. Czy w Siewierskodonecku istnieją do tego niezbędne warunki? Jednoznacznie stwierdzamy — nie. Aby się o tym przekonać, warto choćby zapoznać się z zasobami bibliotecznymi SNU im. W. Dala, a zwłaszcza z prenumeratą czasopism specjalistycznych za ostatnie dziesięć lat. Nie znajdziesz ich tutaj. Nieprzypadkowo także laboranci na katedrze filologii ukraińskiej i dziennikarstwa nie mają nawet specjalnego wykształcenia, a jedyna doktor nauk od czwartego roku okresowo przyjeżdża z Ługańska… Proces łączenia nie będzie łatwy, jednak obiektywne przesłanki do tego dawno dojrzały, na długo przed przymusową ewakuacją z Ługańska.
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr SEMYSTIAHA, przewodniczący Ługańskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki. Jeszcze na kilka dni przed czarną wieścią aktyw prośwician omawiał działania z okazji zbliżającego się 90-lecia Honorowego członka Ługańskiego obwodowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” Łewka Łukjanenki. Z okazji urodzin, które zbiegają się z Dniem Niepodległości Ukrainy, Łewkowi Hryhorowyczowi tradycyjnie składaliśmy życzenia co roku. A on zawsze przypominał, jak wielką cenę zapłacono za zdobycie Niepodległości. Błogosławił i wzywał „niewolników owych niemych”, których w Donbasie jest niemało, by powstali z kolan i stali się częścią aktywnego ukraiństwa. I nie były to puste słowa. Za nim zawsze stały konkretne czyny. Mało kto wie, że część swojego życia Łewko Hryhorowycz poświęcił Ługańszczyźnie, o czym ługańczanie nigdy nie zapomną. Kierując ukraińską ambasadą w Kanadzie, wspólnymi siłami z przyjaciółmi Ukrainy w Toronto aktywnie wspierał, aby w Ługańsku 22 stycznia 1993 r. otwarto pierwsze w państwie Ukraińsko-Kanadyjskie Centrum „Odrodzenie” z 200-tysięcznym księgozbiorem. W czasie istnienia Centrum wychowano tu wielotysięczny rdzeń patriotów, którzy wspierali ukrainizację regionu. Zresztą sam Ł. H. Łukjanenko wielokrotnie odwiedzał centrum, występował przed społecznością Ługańska i podarował miejscowym proświcianom część własnej biblioteki. Pamiętnymi dla ługańczan stały się zorganizowany przez niego i z jego udziałem moto-rowerowy rajd „Soborna Ukraina—2002”, konferencje naukowo-praktyczne zorganizowane przez niego i z jego udziałem w Ługańskim Narodowym Uniwersytecie im. T. Szewczenki, spotkania z wykładowcami i studentami tej uczelni 8 listopada 2002 r., 12 maja i 13—14 września 2005 r., w 2008, 2009 r., gdzie rozpatrywano problemy postrzegania idei narodowej i woli narodowej itp. Inną część własnej biblioteki Łewko Hryhorowycz podarował także zespołowi uczniowsko-pedagogicznemu Ługańskiej Szkoły Średniej nr 59, gdzie wielokrotnie bywał i rozmawiał z zespołem. A podczas jego wystąpień w radiu obwodowym i telewizji na żywo nie było końca chętnym do zadawania pytań i podjęcia dyskusji, do których odnosił się tolerancyjnie i udzielał przekonujących, wyczerpujących odpowiedzi. Z początkiem rosyjskiej agresji w Donbasie Łewko Hryhorowycz nie stał z boku. Do jednostek wojskowych przekazywano biblioteczki książkowe, paczki żywnościowe, pieniądze, które rozdzielano przez prośwician Ługańszczyzny. Ostatnia podróż Ł. H. Łukjanenki na Ługańszczyznę odbyła się w 2016 r. Błyskotliwe wystąpienia podczas spotkań i rozmów w Siewierodoniecku, Lisiczańsku, Rubizznym z zespołami pracowniczymi, uczniowskimi, studenckimi, urzędnikami obwodowej administracji wojskowo-cywilnej, siewierodonieckiej rady miejskiej, wojskowymi, twórczą inteligencją inspirowały do przekonującej wiary w triumf ukraińskiej idei narodowej, zwycięstwo Ukrainy nad agresorem oraz powrót w jej łono tymczasowo okupowanych przez wroga terytoriów. Patriotyzm, wiara w zwartość i niezniszczalność narodu, obiektywizm rozpadu „wielkiej Rosji”, które bazowały na znajomości historii i procesów historycznych, brzmiały podczas jego wystąpień w radiu i telewizji, które transmitowano na całe terytorium obwodu i inspirowały ługańczan do zwycięstwa nad agresywnym wrogiem. Już nigdy nie będzie Łewka Hryhorowycza w Ługańsku, nie odwiedzi tych miejsc, gdzie spotykał się z ługańczanami. Może to uczynić jego żona Nadija Iwaniwna (pochodząca z obwodu iwanofrankiwskiego), która w czasach powojennych mieszkała w Kamianym Brodzie w Ługańsku. Ale wierzymy w niezniszczalność jego ducha oraz jego lekcje i wskazówki dla przyszłych pokoleń. Jesteśmy przekonani również o tym, że na mapie obwodu ługańskiego, w jego toponimice pojawi się imię Ł. H. Łukjanenki. Pokoju i spokoju Panu, wielki ukraiński działaczu! pułku kozackiego. W różnych czasach w świątyni modlili się hetman Iwan Mazepa, ostatni koszowy Petro Kałnyszewski, pisarze Hryhorij Skoworoda, Taras Szewczenko, Pawło Hrabowski. Pierwsze nabożeństwa w świątyni Zmartwychwstania Pańskiego, zwróconej Ukraińcom, odbyły się w 1996 roku. Mykoła Sribniak (biskup Metody) w swoich listach opowiada o powrocie słobożańskich Ukraińców do ojczystego (ukraińskiego) języka, do ukraińskiej wiary i wyraża wdzięczność za wsparcie: listy, prezenty, czasopisma. Mychajło Borejko stale przesyła książki wydane przez Rówieńską „Proświtę” oraz inną literaturę oświatową. Za niezłomną i twardą postawę na ciernistej drodze budowy państwa ukraińskiego i Ukraińskiego Kościoła decyzją miejskiego oddziału towarzystwa „Proświta” Mykole Sribniakowi, byłemu przewodniczącemu ziomkostwa Ukraińców Syberii Wschodniej w Irkucku, obecnie zarządzającemu eparchią sumską, arcybiskupowi sumskiemu i ochtyrskiemu przyznano tytuł honorowego członka Rówieńskiej „Proświty”. Kończąc posłowie do zbioru poezji Pawła Hrabowskiego „Przebiśnieg”, członek rady Rówieńskiego Miejskiego Towarzystwa „Proświta”, naukowiec Lilija Owdijczuk pisze: „Obecnie, w XXI wieku, zbiór toruje drogę do czytelników, do potomnych, aby wspomnieć i uczcić poetę oraz tych, którzy odważyli się rzucić wyzwanie dwugłowemu orłowi i przybliżyli wolność dla Ukrainy”. To o takich patriotach Ukrainy, jak Mykoła Sribniak (arcybiskup sumski i ochtyrski – Metody) oraz Mychajło Borejko.
Tłumaczenie maszynowe
Jewhenija HŁADUNOWA, członkini rady stowarzyszenia społecznego „Rówieńskie Towarzystwo Miejskie „Proświta” im. T. Szewczenki”. Dzięki wsparciu Rówieńskiego Związku Miejskiego WUT „Proświta” im. T. Szewczenki oraz z inicjatywy znanego działacza Proświty Mychajła Borejki w Równem ujrzał światło dzienne zbiór poezji Pawła Hrabowskiego „Przebiśnieg”, wydrukowany za błogosławieństwem i wsparciem arcybiskupa sumskiego i ochtyrskiego Metodego. Kończąc przedmowę do zbioru Pawła Hrabowskiego, arcybiskup zaznacza: „Paweł Hrabowski stał się dla Ukraińców symbolem niezłomności i nieśmiertelności ukraińskiego ducha, apostołem prawdy i ucieleśnieniem miłości do ojczyzny. Wymienię kilka imion spośród milionów patriotów, tych, którzy ofiarnie służyli i służą Ukrainie. To Świątobliwy Patriarcha Filaret, rozjemca Adrian, świętej pamięci Paweł Dorożyński, świętej pamięci Jarosław i Tetiana Romanyszynowie, świętej pamięci Wołodymyr Sochnacki, pani Iryna Waszczuk, pani Natalja Jemeć z rodziną, Ołeh Medunycia, Mychajło Borejko…”. Zatrzymajmy się przy ostatnim nazwisku i odtwórzmy niektóre wydarzenia jednoczące losy dwóch ukraińskich patriotów odrodzenia narodu niepodległej Ukrainy, symbolizujące jedność Wschodu i Zachodu: Mychajła Borejki i Mykoły Sribniaka (obecnie arcybiskup sumski i ochtyrski Metody). Znajomość rozpoczęła się w marcu 1991 roku poprzez publikację w gazetach „Literaturna Ukrajina” oraz „Argumenty i Fakty” apelu rówieńskich działaczy Proświty do prezydenta Rosji B. Jelcyna w sprawie ochrony praw Ukraińców w Rosji. Od ukraińskiego stowarzyszenia „Klekit” — Ukraińców obwodu irkuckiego, położonego we Wschodniej Syberii — nadszedł list odpowiedzi podpisany przez Mykołę Sribniaka z podziękowaniem za to, że na Ukrainie pamiętają o swoich braciach w Rosji i troszczą się o nich. W tamtym czasie, jak zaznaczył Mykoła Sribniak, oficjalnie na Syberii mieszkało 100 tysięcy Ukraińców, w szczególności w garnizonie irkuckim było ponad 2 tysiące rodzin wojskowych pochodzących z Ukrainy. Apel rówieńskich działaczy Proświty poruszył Ukraińców i skłonił do aktywnych działań. Ukraińskie stowarzyszenie stało na twardych pozycjach, chociaż rozumiało, że system jeszcze nie zmienił się ostatecznie, ale mocno wierzyli: to kwestia najbliższego czasu. Do tego skłaniały też wydarzenia historyczne. W Irkucku zachowała się dobra pamięć o ukraińskim przywódcy kozackim Demianie Mnohohrisznym. Irkucianie szanowali Świętego Innocentego Irkuckiego, pierwszego arcybiskupa, oświeciciela ludów Syberii, który założył dziesiątki świątyń i szkół dla nauki prostych ludzi. Do Irkucka został zesłany ludowy mściciel Ustym Karmeluk. Tamże odbywał karę za miłość do Ukrainy wybitny poeta Paweł Hrabowski, pochodzący z ziemi sumskiej. Takich orędowników, znanych i mało znanych, było mnóstwo. Mimo prześladowań Ukraińcy przestrzegali swoich zwyczajów, tradycji i wiary. Mieli swoje nieoficjalne stowarzyszenia, które tworzyli w miejscach zamieszkania największej liczby Ukraińców. W czasie rozpadu ZSRR inteligencja Irkucka ogłosiła powstanie pierwszego ukraińskiego towarzystwa narodowo-kulturalnego „Klekit” i w 1989 roku zarejestrowała statut. Inicjatorem tego wydarzenia stał się Mykoła Sribniak. Stowarzyszenie zajęło się zaniedbanymi ukraińskimi sprawami: zaczęto wydawać gazetę „Sybirski Ukrainiec”, zaczęły działać ukraińskie działy w bibliotekach, organizowano ukraińskie koncerty, obchody pamięci Tarasa Szewczenki i wybitnych Ukraińców, nawiązywano kontakty między stowarzyszeniami na Syberii i na Dalekim Wschodzie. Prowadzono wspólne konferencje, festiwale, tworzono programy, wyrażano propozycje i rekomendacje dotyczące rozwoju ukraińskich stowarzyszeń. W tym okresie nawiązała się ścisła współpraca towarzystwa „Klekit” i rówieńskiej „Proświty” poprzez bezpośrednie relacje Mykoły Sribniaka i Mychajła Borejki. Działacze Proświty pomagali stowarzyszeniu literaturą piękną, popularnonaukową, podręcznikami, radami i rekomendacjami z własnego doświadczenia oraz doświadczenia ukraińskich naukowców, patriotów i działaczy Proświty. W pierwszą rocznicę niepodległości Ukrainy w Kijowie przeprowadzono Wszechzwiązkowe Forum Ukraińców, na którym spotkali się delegaci z Irkucka i Równego: Mykoła Sribniak i Mychajło Borejko — dwaj patrioci, orędownicy idei narodowej. Po spotkaniu wymiana listów stała się bardziej aktywna, konkretna i wzajemnie potrzebna, odgrywała znaczącą rolę w działalności organizacji rówieńskiej i irkuckiej. Na ten czas przypada utworzenie OUR (Zjednoczenia Ukraińców Rosji), konferencja poświęcona 110. rocznicy przesiedlenia Ukraińców na Daleki Wschód, gdzie omówiono sytuację na Ukrainie oraz potrzebę wsparcia procesów demokratycznych w Ojczyźnie. Po tym na Ukrainę przeprowadziło się wielu ukraińskich aktywistów, wśród nich także Mykoła Sribniak. Życiowe okoliczności Mykoły Sribniaka na Ukrainie kierują go ku służbie Bogu i Ukraińskiemu Kościołowi. Rozpoczyna on swoją drogę duszpasterską w eparchii moskiewsko-bogorodzkiej UCP KP. Z czasem przeniesiono go do Kijowa, później do Dniepru. Obecnie Mykoła Sribniak to arcybiskup sumski i ochtyrski Metody. Związki arcybiskupa Metodego i rówieńskiego działacza Proświty Mychajła Borejki znalazły swoją kontynuację w korespondencji. Przewielebny Metody informował w listach o swojej działalności na niwie odrodzenia ukraińskiego prawosławia na Wschodzie Ukrainy. Gromadząc ukraińską społeczność ziemi sumskiej, wspierał budowę i otwieranie prawosławnych świątyń Patriarchatu Kijowskiego (obecnie jest ich ponad sto), wydawanie czasopisma „Prawosławny chrześcijanin”, odbudowę w mieście Sumy świątyni Zmartwychwstania Pańskiego, która była w szczególnym poważaniu wśród ukraińskiego kozactwa. Do dziś przechowywane są tam sztandary słobodzkiego ko-
Tłumaczenie maszynowe
Żniwa to uroczyste wydarzenie w życiu rolnika, zwieńczenie niestrudzonej pracy jego rąk i serca. Ledwie włożył ziarno w matczyne łono ziemi, otulił je ciepłem niwy i ciepłem własnej duszy, a już zaczyna chciwie wyczekiwać tego apogeum chłopskiej pracy. Rolnik ma zawsze mnóstwo wszelakich codziennych kłopotów i trosk, ale serce jego nigdy nie zapomina o chlebowej niwie — jak wzeszło ziarno, czy się krzewi i jak, czy wystarczy wschodom sił, by przetrwać zimę. I wiosną, i latem niestrudzenie będzie doglądał swojego żyta, wykroi ze swojego skondensowanego czasu chwilkę, aby je odwiedzić, zaobserwować, jak wypuszcza kłos, nabrzmiewa, dojrzewa, płowieje, czy nie złorzeczą nad nim jego wrogowie. A kiedy złocić się zacznie niwa dojrzewającym kłosem, będzie liczył każdy dzień i każdą godzinę, aby się nie pospieszyć, ale i nie spóźnić ze zbiorem plonów. Zrywał kłos, rozcierał na dłoni, liczył ziarna i wkładał do ust, na ząb, jakby pobierał próbę z drogocennego metalu. Błagalnie wznosił oczy do nieba i prosił Stwórcę o pogodny dzień, aby z powodzeniem uporać się z chlebową niwą. Bardzo ważne było, aby wszystko zrobić w porę: rozpocząć żniwa, wyżąć, zgromadzić w kopy lub półkopki, świętować dożynki. Do napisania tego artykułu skłoniły mnie rozmowy z ludźmi w podeszłym wieku o żniwach. Wspominając przeszłość, niełatwe żniwne dni powszednie, z szczególnym pietyzmem opowiadali oni o tych czy innych tradycjach, obrzędach, nucili pieśni. I z tych wspomnień wyłaniały się całe obrazy i poszczególne scenki z poetyki żniwnej niwy, gdzie w jedno splatały się święto i dni powszednie, uskrzydlenie duszy i niełatwa praca z sierpem w dłoniach. Obecnie ukraiński rolnik ma inne możliwości, zmieniły się też poglądy, lecz mimo to warto zajrzeć do skarbca ludowej pamięci. Z szacunkiem Ołeksandra KONDRATOWICZ
Zażynki to prawdziwe święto. Oto jak opowiada o tym rytuale Maria Andrijiwna Chymczyk, ur. w 1934 r., mieszkanka wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim na Wołyniu: „U nas zawsze żął ojciec i tylko w szczęśliwy dzień — w środę lub w piątek. Przychodząc na miejsce, zdejmował czapkę, modlił się „Ojcze nasz” i zaczynał żąć. Ciachnie raz — wstanie i popatrzy w górę, na niebo, drugi raz ciachnie — znów popatrzy w górę, trzeci raz — tak samo popatrzy. Jak wyjdzie garść, kładzie wzdłuż zagonu. Dalej żnie jak zawsze. Ale jak nażnie drugą garść, kładzie w poprzek pierwszej, żeby wyszedł krzyż. Po tym jeszcze nażnie snop czy dwa — i już pole zażęte”. Obecna przy tym rodzina w milczeniu obserwowała działania ojca, jednak gdy się modlił, modlili się szeptem wszyscy. Potem wszyscy brali się do pracy, każdy na swoim zagonie. Albo odkładali na pewien czas pracę, żeby żyto dojrzało [2, 147—148]. I oto wreszcie żytnie pole zawołało nie do oglądania, a do pracy. Rodzina uroczyście w pełnym składzie wyruszała na żniwa. Kobiety w białych lnianych koszulach z dwoma lub trzema wąskimi paskami przeplotu na rękawach i w takich samych spódnicach z takimi samymi skromnymi paskami na przodach. W niektórych wsiach ten komplet odzieży nazywano bilyak. Głowy wiązały białymi chustami „na kołpak”, czyli środkowy koniec złożonej na pół po przekątnej chusty zbierały na potylicy i przewiązywały z góry dwoma przednimi, albo „pod koniec”. W takim przypadku przednie końce przewiązywały pod środkowym. Tak samo w białe płócienne stroje ubierali się też mężczyźni. Na polu najpierw rozkładali trójnóg — przyrząd z trzech mocno związanych u góry żerdzi, do których podwieszali dziecięcą kołyskę. Matka starannie otulała przyrząd dużym płóciennym prześcieradłem — pyniochą. Miała ona chronić dziecko przed słońcem i nieproszonymi gośćmi — muchami i giezami. Nakarmiwszy dzieciątko, gospodyni kładła je spać. Za nianię zostawało ktoś ze starszych dzieci, nierzadko cztero-pięcioletnich. Reszta chowała w cieniu pod tą samą pyniochą obiad, chlebowy kwas, doprawiony cebulą lub jej zielonym szczypiorem, wodę, przygotowywała niezbędne żniwne narzędzia. I nadchodziła najważniejsza chwila — początek żniw. Gospodarz zdejmował czapkę, modlił się „Ojcze nasz” albo i po prostu żegnał się, prosił Boga o pogodny dzień i pomoc w nielekkiej pracy i zażynał niwę. Modlili się szeptem też inni żeńcy i prosili Stwórcę o powodzenie w pracy, wytrzymałość, zwłaszcza dla pleców. Rozpoczynając pracę, czubkiem sierpa dotykali ziemi, tak żeby utworzył się krzyż, czyli chrzcili i swój zagon, i niwę w ogóle. A już po tym zaczynali żąć. W większości przypadków pierwsze dwie garści nażętego żyta także kładli na krzyż, w formie krzyża, tym samym wzywając Boga do pomocy. Jednocześnie był to też znak ostrzegawczy przeciwko wszelkim nieszczęściom i próbom. Prosili o pomoc Boga też żeńcy. „Co żeńcy myśleli, jak niwę zażynali?” — pyta żniwna pieśń. I otrzymuje oczekiwaną odpowiedź: „My myśleli myśl: „Daj, Boże, pogodę!” A z „pogodą” — i siłkę na całą niwkę”. Otaczający świat wydawał się przyjazny, bogaty i szczodry, inspirował do pracy, zobowiązywał gospodarzy do umiejętnego łączenia żniwnej pracy z domowymi kłopotami, skłaniał do poetyzacji, opiewania, zdawałoby się, codziennych rzeczy, jak w pieśni „Szeroki zagon mam”, której żeńcy nie zapominali zaśpiewać podczas krótkiego odpoczynku: Szeroki zagon mam, Nie dożnę do końca. Oj żnij się, zagonku, Ja pójdę do domku. Ja pójdę do domku, wydoję krówkę. Krówka — brzęczy, Złota dojarka, Złote obręcze, Ja wydoję i w nocy [1, 110]. Zdawałoby się, pastelowo przejrzysta treść, bez żadnych zagadek. Aż nie. Nie od razu i pojmiesz jej głębię. Przed żniwiarką, być może i samotną, w jednej chwili stają dwa naglące problemy: dożąć szeroki zagon i wydoić krowę, której wymię brzęczy od mleka. W takim czasie i krówka-brzęczyka wydaje się niezwykła, dla której pasuje tylko „złota dojarka”, opasana złotymi obręczami, i choć nagląca potrzeba jej wydojenia woła „do domku”, jednak i złota niwa nie wypuszcza. Dlatego też przyjdzie wydoić rodzimą karmicielkę „w nocy”. Użycie epitetów złoty, złota, złote, złote świadczy o znaczeniu żniw w życiu rolniczej rodziny. Ich serca są pełne radości z tego, że doczekali się żniw, z powodzeniem zbierają plony i wierzą w szczęśliwą przyszłość. Dlatego tak naturalnie brzmią tu też pieszczotliwe słowa: latko, żytko, zagonku, niwka, siłka, tatusiu, do domku, gospodyni itd. Żęli starannie, zręcznie, ale nie nadrywając się, żeby wystarczyło siły na wszystkie żniwa. Przy tym pilnowali, żeby do snopa nie trafiały chwasty, których nasiona przy młócce mogły trafić do ziarna i w przyszłości wyrosnąć na niwie w jeszcze większej ilości. Szczególnie dostawało się kąkolowi, który nie tylko zaśmiecał zasiewy, ale i stale przebywał w polu widzenia dzieci, które, pragnąc zawładnąć jego kwiatami, deptały żytnie zasiewy. Żnąc, snopów nie wiązali, wyżęte składali na powrósło. Pod wieczór każdy żeniec sam wiązał swoje snopy albo robił to ojciec czy starszy brat. Najczęściej jednak brali się do tego wszyscy. Potem znosili snopy w jedno miejsce i gromadzili. Na Polesiu snopy przeważnie składali w sterty po dziesięć snopów w każdej: do największego przykładali na krzyż najpierw cztery, potem między nimi umieszczali jeszcze cztery. Dziesiąty snop miał służyć za czapkę. Słomę na nim zaginano po bokach na poziomie powrósła i tak rozłożony nakładano na resztę (dziewięć). Taka konstrukcja łatwo przewiewała się wiatrem i sprzyjała przesychaniu słomy i ziarna. Jeśli rodzina się spieszyła, składała snopy w półkopki po 30 snopów w każdej. Ważne było w porę uporać niwę i przy tym koniecznie dotrzymać wszystkich znaków, wymagań zwyczaju i przestróg. Prawdziwym apoteozą żniwnej pracy były obżynki. Na zakończenie zbiorów, żeńcy zostawiali kilka nie wyżętych źdźbeł na brodę. W tym celu brali ze sobą wstążkę, najczęściej koloru czerwonego. Zawiązać brodę powierzano najlepszej, najzręczniejszej żniwiarce. Albo najstarszej. Związawszy u góry kłosy, kobieta palcami lub czubkiem sierpa rozpulchniała na dole ziemię, wytrzepywała z kłosów żyto, wysiewała i zakopywała je w grunt oraz wymawiała: „Już żyto zasiane, — podnosiła do góry głowę i dodawała: — Rodź, Boże, żytko, i na drugie latko!”. W tym przypadku leksem drugie odgrywał rolę nie liczebnika porządkowego o znaczeniu drugiego w kolejności, a zaimka o znaczeniu „następny”, a za nim — znów „następny” i tak do nieskończoności. Kiedy wiązała się broda, nie zajęte w tym działaniu dziewczęta, leżąc, tarły się plecami o ziemię i prosiły: „Daj, Boże, siłkę i na drugą niwkę!”. Jak opowiadała Hanna Stepaniwna Bidun, ur. w 1919 r. (wieś Worokomle), w ich rodzinie nieco inaczej obchodzili obżynki. Oni także zostawiali nie wyżęte kilka żytnich źdźbeł i wiązali je razem powrósłem. Jeśli zaś go zapomnieli, to używali żytniego źdźbła. Po tym żegnali się, stawali na kolana, oczyszczali pod zawiązaniem ziemię od chwastów i palcami rozpulchniali. Wtedy ostrożnie brali w dłonie kłosy i rozgniatali, żeby wysypało się ziarno w przygotowany grunt. „To robiono po to, żeby ono nie wychodziło ani z ziemi, ani ze spichlerza. A związane źdźbła nazywano obżynkami. Bo je ze wszystkich stron obżęli” [2, 151]. Ten czyn zawiązywania i przyozdabiania żytnich źdźbeł (brody, obżynek) oraz zasiewania był kiedyś swoistą ofiarą dla pola i jego duchów i miał dopomóc przyszłym plonom. Wydawało się, ziemia, ludzie, otaczający świat żyli jednym — myślą o udanym żniwowaniu i jego pomyślnym zakończeniu. Jednocześnie serca chrześcijanina nie opuszczała wdzięczność Stwórcy za tę daninę oraz głęboki szacunek do chleba. Najwyraźniej właśnie dlatego w wielu wsiach do tego czasu nie piekli ziemniaków, które na Polesiu zawsze uważano za drugi chleb. Tak czynili na własnym polu. To był jakby rodzinny rytuał. Żeńcy, których najmował pan czy bogacz, czy ci, którzy zebrali się na tołokę, skończywszy pracę, jeszcze i splatali z najdorodniejszych kłosów wieniec. Przyozdabiali go wstążką, różnymi kwiatami i obowiązkowo kaliną i na zakończenie podnosili gospodarzowi. Żeńcy w białej odzieży poruszali się wesołą grupą, zajmując wszerz całą ulicę, i śpiewali: Oj wesoło, gospodarzu, wesoło, Że my tobie wianek niesiemy. A jeszcze będzie, gospodarzu, weselej, Jak położymy na stole [1, 119]. Z przodu w tym wianku szła najładniejsza dziewczyna. Uważano, że uroda młódki pozytywnie wpłynie na przyszłe plony. Nierzadko obok dziewczyny szedł przystojny młodzieniec z małym snopkiem w rękach. W niektórych miejscowościach tę parę nazywano księżna i książę. Przypomnijmy, że właśnie tak na weselach wielbią młodą i młodego. Na tę gromadę zwiastunów o pomyślnym zakończeniu żniw gospodarze czekali z niecierpliwością. „Za wieniec pan płacił duże pieniądze”, — dzielą się wspomnieniami uczestniczki obżynek. Usłyszawszy zbliżanie się żeńców, on wraz z żoną wychodził im na spotkanie. Zdejmowawszy z głowy wieniec, dziewczyna z ukłonem i wszelkimi życzeniami gospodarzowi i gospodyni, wszystkim domownikom, najważniejszym z których było w szczęściu i zdrowiu doczekać się nowych bogatych plonów, podnosiła go głowie rodziny. Ten z wdzięcznością i ukłonem przyjmował go, płacił pieniądze i zapraszał na gościnę. Wieniec kładli na stół lub wieszali na ścianie pod świętymi obrazami. Potem go po poświęceniu w cerkwi wyniosą do stodoły i wszelako będą ochraniać, żeby nie zjadły myszy. Ziarno z wieńca będzie użyte do nowego zasiewu. Poczęstunek kończył się tańcami i śpiewem. Jeśli w rodzinie istniała tradycja splatania wieńca, żeńcy także w ukłonie podnosili wieniec ojcu, i on też wynagradzał swoich żeńców pieniędzmi, niech i nie tak szczodrze. Ale przy każdym zwyczaju, z takiej okazji przygotowywano świąteczną wieczerzę. Snopek żyta w chłopskiej chacie stawiano na dzieży pod obrazami. On także potem będzie wyniesiony do stodoły, aby być wniesionym z powrotem na swoje honorowe miejsce na dzieży przed Świętą Kolędą. Żyto i życie — słowa jednego korzenia. Pod względem brzmienia i pod względem znaczenia. Wypieczony z żytniej mąki chleb zawsze uważano
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
symbolem życia. Obecność chleba w domu gwarantowała bezpieczeństwo egzystencji polisianina i jego rodziny. Dlatego z takim szacunkiem i miłością mówi on o tym tak prostym, a zarazem bardzo cennym produkcie: „Chleb i woda — i nie ma głodu!” Chleb porównywano do złota, a gdzieniegdzie stawiano go nawet wyżej niż ten szlachetny metal. W żniwiarskiej pieśni „U naszego gospodarza żną żeńcy” najpierw mówi się, że oni „Z samego złota wieniec wiją”, a dalej następuje doprecyzowanie: „To nie ze złota — to z żyta” [1, 118]. W swojej chliborobskiej pracy i obyczajach nasi krajanie pozostawali czcicielami słońca. Jako podziękowanie Wszechmocnemu i hojnemu polu za dobre zbiory, a także za dobry pogodny dzień, żeńcy plietli z najlepszego żytniego kłosa wianki — symbole słońca. Zarazem wianek był też rękojmią przyszłego obfitego plonu. Nieprzypadkowo dziewczęta prosiły: „Uwiążcie mi wianuszek, Czerwoną kitajką obwiążcie, Na dobrą dziewczynę nałóżcie”. [1, 116]. W tych słowach odbiły się dawne wierzenia naszych przodków. Czerwona kitajka symbolizuje ogień z jego oczyszczającym działaniem, a ziarno wianka, zdjętego z głowy „dobrej dziewczyny”, którym zostanie obsiane pole, ma zapewnić taki sam dobry (!) plon, jak ta dziewczyna. We wsi Nujnia tego samego rejonu wianek z żytnich kłosów jako symbol zakończenia żniw plecion w każdym domu. Jeżeli rodzina uporała się z tą pracą przed Makowiejem, to w takim przypadku jego razem z innym zielem w tym dniu także święcono w cerkwi. A kiedy żniwa przeciągały się aż do Spasa, wtedy święcono rytualny wianek, przy czym, wijąc go, żeńcy śpiewali: „Siwa Broda, Święty Spas, / Dożęli żytko w Boży czas”. Żniwa — to wieńczenie chliborobskiej pracy. Myślą o terminowym zbiorze plonów byli ogarnięci wszyscy w rodzinie i w gromadzie. Troszcząc się o własną niwę, chłop zerkał też na sąsiednią — czy nie zostanie w tyle, czy nie stanie się pośmiewiskiem dla innych. Ta idea rywalizacji zakładała się jeszcze na początku roku, podczas świąt Bożego Narodzenia, kiedy każda rodzina starała się jak najwcześniej usiąść do kolędniczego lub noworocznego stołu i wcześniej zjeść wieczerzę, aby tak samo wcześniej od innych uporać się ze swoją niwą. Bo, jak się tu mówi, pieniądze nie są dla głupca, a chleb nie dla leniwego. I każdy pragnął, aby to właśnie jego bliscy zaśpiewali: Ój nasz tatko — gospodarz: Ój on zboże żytko pozbierał. A obce ojce leniwe — Ój to stoi żytko na niwie [1, 118]. Życie stawiało swoje wymagania, a żniwa — swoje. I z nimi trzeba było się liczyć. Młodzież również musiała ich przestrzegać. I choć ciężka i wyczerpująca praca nie zostawiała czasu na miłosne uniesienia, one i tak żyły w sercu. Podczas żniwowania, zwłaszcza gdy zbierała się gromada dziewcząt i chłopców, najętych do tego, albo w czasie tołoki rozbrzmiewały żarty, drwiny: „Poczekaj na mnie, Hrycu, / Dam ci placek”; „Zrób mi wesołe przyśpiewki, / Moje szczere serce” — „Zrobię jeszcze i drugie, serce moje miłe” [1, 113]. Wiejskie dzieci, gdy podrosły, także brały udział w żniwach. Ich przyśpiewki to zwroty-prośby o pomoc do starszych, do zagona: Żnij się, zagonie, żnij się, Na mnie nie patrz, Bo ja żeniczek malutki, Mam sierpik tępiutki. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bo ja żeniczek bezradny, Do mnie trzeba drugiego [1, 110]. W celu zachęcenia małych żniwiarzy do pracy, rywalizacji z takimi samymi niepełnoletnimi braćmi i siostrami, opiewano uroki, które czekają na nich po dożynkach: Dalej, dalej, do miedzy, Leżą pierogi w dzieży. Kto pierwszy dożnie, Za pieroga sięgnie, A kto dożnie później, Ten za główkę się chwyci [1, 112]. Opowieść o żniwach byłaby niepełna bez choćby lapidarnej wzmianki o pieśniach im poświęconych. A swój początek biorą one aż od kolęd i szczodrówek. Każdy gospodarz, słuchając ich, z drżeniem w sercu czekał na wykonanie najbardziej upragnionej z nich — „Panie gospodarzu, wyjdź-no przed dom”. To kolęda-sław na cześć narodzenia Bogdanka, a zarazem życzenie-proroctwo na przyszły bajeczny urodzaj. Raduj się! Ach, raduj się, ziemio, — Syn Boży się narodził! — śpiewają kolędnicy. Równocześnie z nimi śpiewa też dusza gospodarza. Przed jego oczami staje feeryczny obraz: „żyto gęste, kłosiste”, i on kuje „sierpy wszystkie złociste” i najmuje „żeńców wszystkich młodziutkich”, a z nimi także wołów — „siwych sokołów”. I jakby za machnięciem czarodziejskiej różdżki na jego niwie wyrastają „stogi na cztery rogi”, a nie jakieś tam kopki. A na zakończenie za swoją szczerą wiarę w Boga-Stwórcę, niestrudzoną pracę otrzyma „z kłosa — miskę żyta”, a z snopka — beczkę żyta” [1, 52]. Pieśni żniwiarskie i dożynkowe są na ogół krótkie — kilka dwuwierszowych strof. Ich tematyka — serdeczna prośba do Wszechmocnego i sił przyrody o dobrą pogodę, sprzyjające warunki do pracy, sam proces zbioru, jego zakończenie; wychwalanie gospodarza i gospodyni oraz samych żeńców, którzy ani chwilki „nie hulali, lecz żęli, / Sto kop żytka nażęli”, „pożęli górki i doliny / I zrobili gospodarzowi dożynki”. W pieśniach żniwnych opiewa się urodę dziewcząt, uczucia zakochanych, ich wierność sobie nawzajem, jednak nierzadko brzmią w nich także skargi parubków na wiejskie piękności, które „odbierają im rozum”. W niektórych wsiach do tego cyklu zalicza się również pieśni fabularne, w których jedynie pojedynczą frazą lub słowem dotyka się tematu żniwnego. Wreszcie epopeja żniwna doszła do końca: niwa zbożowa zebrana, odświętowano dożynki, żeńcy wyprostowali plecy, wytarli i schowali sierpy. Gospodarz z synami zwozi do domu zboże i je młóci, chowa ziarno do spichlerza. Lecz nowe troski i problemy nie dają możliwości nawet otarcia potu z czoła. Bo żniwa — to jakby znaczna granica między dwiema erami: minionym i nadchodzącym. I wszyscy w myślach będą modlić się do Boga, aby było lepsze od tego, co odeszło. Dlatego nieraz odezwie się w duszy: „Rodź, Boże, żytko i na drugie lato!”
Literatura: 1. Kalinowy kwiat Polesia / Pieśniowe skarby kraju. Ludowe pieśni, które funkcjonują w rejonie kamieńsko-kaszyrskim na Wołyniu, zebrała, rozszyfrowała teksty i melodie oraz opracowała O. P. Kondratowicz. — Łuck: Wołyńska Książka, 2007. — 248 s. 2. Kondratowicz O. Ludowy kalendarz Wołyńskiego Polesia od święta do święta. Łuck: Wołyńska Obwodowa Drukarnia, 2009. — 200 s.
—————————— 1 Pitiażka (gwar.) — wstążka. 2 Sztyry (dial.) — cztery.
pomysł przeprowadzenia wystawy indywidualnej, zatytułowanej „Autoportret kobiecości”. Główna idea wystawy to ukazanie delikatnego, kobiecego, a zarazem silnego wizerunku w połączeniu ze sztuką współczesną i klasyką. Centralnym motywem ekspozycji jest dziewczyna jako bogini własnego życia. W swoich pracach artystka przedstawia równowagę, harmonię, spokój i siłę, które są właściwe kobiecej połowie ludzkości. Obrazy przenika światło i ciepło, a coś nieuchwytnego i niewidzialnego sprawia, że podziwiamy wyrafinowane postacie, odtworzone przez malarkę. Oficjalnym sponsorem wystawy został zarządzający partner firmy prawniczej K&K LAW COMPANI Andrij Kraweć. Obraz „Ozdoby” powstał po podróży artystki do Etiopii. K. Rudakowa od dawna marzyła o poznaniu kultury narodów, które wciąż żyją w ustroju plemiennym. Jak się okazało, Etiopki równie chętnie noszą ozdoby, jak Ukrainki. Temu krajowi artystka poświęciła także pracę „Haft”. Tryptyk „Narodziny. Pokusa. Ofiara” powstał na motywach biblijnych. Inna seria, składająca się z płócien „Ranek”, „Dzień”, „Wieczór”, „Noc”, opowiada o etapach kształtowania się kobiety. W planach artystki jest przeprowadzenie kolejnej wystawy, na której będzie kontynuować temat kobiecy.
Tłumaczenie maszynowe
Artystyczna przestrzeń „Lera Litvinova galleri” zaprezentowała wystawę członkini NSChU Kateryny Rudakowej „Autoportret kobiecości”. Ten ośrodek wystawienniczy jest znany ze swoich projektów nie tylko na Ukrainie, ale także w Niemczech, Belgii, USA… Jednym z priorytetów centrum jest popularyzacja twórczości młodych ukraińskich artystów.
Eduard OWCZARENKO Zdjęcia autora
Artystka urodziła się na Białorusi. Dzieciństwo spędziła w Dniepropetrowsku (obecnie Dniepr). W tym mieście zaczęła zdobywać wykształcenie artystyczne, a naukę kontynuowała w Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy w Kijowie. Katerina nie tylko od wczesnego dzieciństwa pasjonuje się rysunkiem, ale także bardzo kocha teatr. Jak można połączyć te dwie dziedziny sztuki? Pomogło tu przeznaczenie, które zetknęło artystkę z Narodowym Akademickim Teatrem Dramatycznym im. Iwana Franki. I oto już od 15 lat ona
Romana CZEREMSZYŃSKA, dyrektor Etnograficzno-Memorialnego Muzeum Wołodymyra Hnatiuka
Julian Iwanowicz Pankiewicz – ukraiński malarz, grafik, historyk sztuki – urodził się 4 lipca 1863 roku we wsi Ustia-Zelene w rejonie monastyryskim na Tarnopolszczyźnie. Początkowe wykształcenie zdobył w miejscowej szkole. W 1884 roku ukończył gimnazjum w Berezanach. Malarstwa uczył się w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, gdy jej dyrektorem był wielki polski mistrz pędzla Jan Matejko (1839–1893); uczyli go najlepsi profesorowie – Izydor Jabłoński, Leopold Löffler, Władysław Łuckiewicz, Florian Cynk. W 1896 roku Julian Pankiewicz namalował kompozycję „Trójca” dla cerkwi we wsi Iwane koło Zaliszczyk. Od 1898 roku pracował we Lwowie w Towarzystwie dla Rozwoju Sztuki Ruskiej i w Towarzystwie Naukowym im. Szewczenki miał sposobność spotykać się z Iwanem Frankiem oraz ze swoim zemakiem Wołodymyrem Hnatiukiem. Dzięki Frankowi Pankiewicz zyskał możliwość zaprezentowania się ukraińskiej społeczności Galicji jako dobry ilustrator: w 1903 roku ukazała się antologia ukraińskiej liryki od czasu śmierci Tarasa Szewczenki „Akordy”, której redaktorem i wydawcą był Iwan Franko, a wydał ją w „Ukraińsko-ruskiej Spółce Wydawniczej” we Lwowie nasz zemak z Wielesnia Wołodymyr Hnatiuk. Ceniąc Juliana Pankedekorator wiodącej sceny dramatycznej kraju. Brała udział w oprawie spektakli „Solo na zegarek z dzwonkiem”, „Ech, muszkieterowie, muszkieterowie”, „Szakuntala”, „Natalka Połtawka” i wielu innych. Również artystka aktywnie współpracuje z Kijowskim Teatrem Dramatycznym „Bravo”. Tutaj jako scenograf występowała przy spektaklach „Pamela, czyli jak wykończyć staruszkę”, „Paul Gauguin”, „Wiedźma o imieniu Mawka”, „On, żona, kochanka”, a tę listę można by kontynuować. K. Rudakowa często bierze udział w plenerach i uważa je za pożyteczne dla rozwoju osobowości twórczej, a dwutygodniowe obcowanie z artystami z innych krajów – zawsze za odkrycie. Na przykład podczas jednego z takich plenerów odkryła dla siebie Rumunię z jej niepowtarzalnymi krajobrazami. Poznała ciekawych artystów z Białorusi, Litwy, Nepalu. A ponadto zdąża wykładać na katedrze reżyserii i sztuki aktorskiej teatru lalek Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Karpenki-Karego. Z galerią „Lera Litvinova galleri” artystka zapoznała się w mediach społecznościowych. Podczas rozmów z przedstawicielami centrum artystycznego pojawiło się
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
...wicza jako artysty, zwłaszcza jego zdolności rysownika oraz zamiłowania do ludowych tradycji, Iwan Franko powierzył właśnie jemu ilustrowanie i artystyczne opracowanie tego unikatowego zbioru-książki. Portret Tarasa Szewczenki z 1904 roku jest jednym z najlepszych dzieł Julijana Pankiewicza. Wtedy też namalował pierwszy ze swoich portretów Iwana Franki. Jest to jedyny portret pisarza, wykonany przez artystę z natury. Wołodymyr Hnatiuk zaprosił swojego zemiaka do ilustrowania swoich zbiorów. W 1918 roku we Lwowie ukazała się drukiem niewielka książeczka z Wielśnia, „Baronowski syn w Ameryce. Wybór ludowych bajek. Z obrazkami Jul. Pankiewicza”. Do dziesięciu bajek wydrukowano czterdzieści ilustracji, dwadzieścia winiet i zakończeń, wykonanych przez Julijana Pankiewicza. Mniej więcej w tym samym czasie zrealizował zamówienie Hnatiuka — ilustracje do zbioru „Ludowe legendy”. Są to strona tytułowa, 50 ilustracji do legend oraz 14 małych zakończeń. Zarówno w poprzednim zbiorze, jak i w tym, czcionka strony tytułowej została wykonana w formie cerkiewnosłowiańskiego splotu cyrylickiego. Również wtedy, na zamówienie Wołodymyra Hnatiuka, Julijan Pankiewicz stworzył 40 ilustracji z winietami do zbioru ludowych lamentów, zebranego przez uczonego, a także ilustracje do ludowych zagadek — okładkę, 22 ilustracje — 16 pejzaży oraz 6 winiet i zakończeń. Wszystko to do dziś czeka na publikację. Przebywając przez pewien czas we wsi Puków na Bережańszczyźnie, artysta namalował portret znanego bojownika, rodem z tej wsi — Petra Szeremety — jednego z organizatorów grupy, która w latach 20.–30. prowadziła walkę na Ukrainie Zachodniej przeciwko polskiej szlachcie. Istnieją informacje, że jesienią 1933 roku Julijan Pankiewicz znalazł się w Charkowie i że Narkomos USRR skierował go do pracy jako starszego pracownika naukowego Charkowskiego Muzeum Historycznego im. T. Szewczenki. Tu, w letni dzień 1935 roku, w niewyjaśnionych okolicznościach nagle przerwało się życie sławnego artysty Julijana Pankiewicza.
Tłumaczenie maszynowe
Czekamy na road movie „Rokada”. Pełnometrażowy debiut reżysera Andrija Iwaniuka. Zdjęcia odbywają się w obwodzie mikołajowskim na poligonie Szyrokyj Łan. Autor scenariusza i reżyser filmu służył w Donbasie, na własnej skórze odczuł i zobaczył skutki wojny hybrydowej. Film „Rokada” to spojrzenie uczestnika na relacje między ludźmi, których nie wyczerpuje protokólna logika. To żywe wspomnienia, osobisty stosunek do wydarzeń, rzeczy i czynów, które są nieodłączne od wojny. Głównymi bohaterami filmu są dwaj koledzy ze służby o pseudonimach „Barada” i „Riżysior”. „Barada” to rdzenny mieszkaniec Donbasu, postawny mężczyzna około 45 lat, głowa rodziny, zwykły robotnik. W jego rolę w filmie wcieli się laureat Nagrody Szewczenkowskiej, artysta ludowy Ukrainy Bohdan Beniuk. „Riżysior” to 26-letni młodzieniec, kawaler, pochodzący z Ukrainy Zachodniej, z rodziny inteligenckiej. Gra go Anatolij Maksymjuk. Pozostałe role: Maksym Doneć, Kateryna Stepankowa, Wołodymyr Osadczyj, Serhij Sołopaj, Albina Sotnykowa oraz Ałła Martynjuk. Producentami filmu są Wołodymyr Filippow, Ałła Owsiannikowa; operator-reżyser — Andrij Kotlar; scenograf — Wołodymyr Romanow; producent wykonawczy — Dmytro Kożema. Dla najmłodszych kozaków Już niedługo czeka nas nowa bajka dla dzieci „Piekielna chorągiew, czyli Kozackie Boże Narodzenie”, którą tworzy firma „2016” przy wsparciu Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina na podstawie scenariusza znanego bajkopisarza Saszka Lirnyka. Na planie filmowym pracowali wykonawcy głównych ról: Kostiantyn Linartowycz, Hryhorij Bakłanow, Łesia Samajewa, Ołeksandr Pożarski, Wołodymyr Zadniprowskyj, Diana Rozowlian, Aram Arzumanjan, Stalina Łohoszniak, Ołeksandr Łohinow. Bajka jest nasycona ciekawymi postaciami, przemianami, czarodziejkami i wiedźmami, ukraińskim humorem ludowym oraz kozacką heroiką, zakorzeniona w ukraińskim folklorze i mitologii ludowej. Reżyser — Mychajło Kostrow, producent — Jewhenij Diaczenko. „Tylko Cud” Obraz „Tylko Cud” tworzy firma „Kazka Production” przy wsparciu Państwowej Agencji Ukrainy ds. Kina, a także Ministerstwa Kultury Ukrainy. Lwią część sfilmowano w Bukowelu, gdzie wzniesiono ogromną dekorację — bajkowe miasteczko „Nikolas City”. Widzowie poznają historię młodzieńca Seweryna i jego siostry Aniki, którzy w celu ratowania chorego ojca pokonują szereg prób i trafiają w wir przygód. Wydarzenia filmu rozgrywają się w przeddzień święta Mikołaja. Główni bohaterowie nie tylko będą pokonywać trudności, ale także odnajdą prawdziwą miłość i przyjaźń. Widz zobaczy znanych ukraińskich aktorów: Serhija Ozirjanego, Petra Myronowa, Jewhena Nyszczuka, Anżelikę Sawczenko, a także młodych aktorów-debiutantów — wykonawców głównych ról: Heorhija Jarmolenkę, Mariję Herasymenko, Mariję Taranenko. „Przeczucie” Wiaczesława Krysztofowycza Projekt dramatu „Przeczucie” stał się jednym ze zwycięzców X konkursu selekcyjnego Państwowej Agencji ds. Kina. Reżyserem filmu jest Wiaczesław Krysztofowycz, autorem scenariusza — Anatolij Krym, producentem — Andrij Jermak. Powolne życie prowincjonalnego nadmorskiego miasteczka nagle przerywa skandal, który wybucha wokół mężczyzny, który odszedł z tego świata: nad miastem zawisa uczucie niepokoju i zdenerwowania. A tymczasem na redzie pojawiają się okręty wojenne. „Każdy ma swoje przeczucia czegoś szczególnego, ale dopiero z czasem uświadamiasz sobie, które z nich rzeczywiście były przewidywalne, a które po prostu wymyślone. Film jest właśnie o tym” — mówi o obrazie producent Andrij Jermak. Laureat Drugiej Narodowej Nagrody Filmowej „Złota Dzyga” za wkład w rozwój ukraińskiej kinematografii Wiaczesław Krysztofowycz widzi w filmie uniwersalną historię o życiu, miłości i zdradzie, talencie i przeciętności. Główne role: Stanisław Bokłan, Łarysa Rusnak, Ksenija Nikołajewa, Ołeksandr Tokarczuk, Iryna Beniuk, Serhij Paszczenko oraz Jewhenija Muc. „Zachara Berkuta” gwiazdorski Na Zakarpaciu w Synewyrskiej Polanie rozpoczęły się zdjęcia pełnometrażowego filmu historycznego „Zachara Berkuta” w reżyserii Achtema Seitabłajewa. Zakończenie procesu zdjęciowego planowane jest na koniec sierpnia, a premiera obrazu odbędzie się w 2019 roku. Film „Zachara Berkuta” na motywach powieści pod tym samym tytułem Iwana Franki będzie tworzyć wielki międzynarodowy zespół aktorski z Ukrainy, USA, Kazachstanu, Wielkiej Brytanii i Mongolii. W szczególności na dużym ekranie widzowie zobaczą: Andrija Isajenkę („Kiborzy”), Ołeha Wołoszczenkę („Strażnicy”), Roberta Patricka („Terminator 2: Dzień sądu”, „Szklana pułapka 2”, „Bohater ostatniej akcji”), Cegmidiego Cerenbołda („Wojsko Myn Bała”), Tommy'ego Flanagana („Braveheart – Waleczne Serce”, „Gladiator”, „Sin City: Miasto grzechu”), Poppy Drayton („Downton Abbey”, „Mała syrenka”), Ayana Utepbergena („Wojsko Myn Bała”), Alexa MacNicolla, Wiktora Żdanowa, Jerżana Nurimbeta, Alison Doody i wielu innych znanych aktorów. Partnerem i konsultantem filmu jest Międzynarodowa Fundacja Iwana Franki. Przygotowała Olha ŻMUDOWSKA Bądźmy razem! PRENUMERATA—2018 PRENUMERATA—2018 Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok Obecnie trwa prenumerata na 2018 rok
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
na periodyki za drukowanym na periodyki za drukowanym
Tłumaczenie maszynowe
Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Tłumaczenie maszynowe
Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powoływanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział kultury Eduard OWCHARENKO Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Eduard OWCHARENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninyh, 3. Nakład ogólny w lipcu — 12 800
Tłumaczenie maszynowe