Strona · s. 10strona oryginału ↗
Zagadka z wieloma niewiadomymi
Слово Просвіти, №29 за 2018 рік
Mychajło SŁABOSZPYCKYJ
Zakończenie. Pocz. w nr 26—28 z 2018 r.
Znowu i znowu analizuję ten fenomen, jego nieposkromioną pasję, warunki istnienia w społeczeństwie i jego tam reputację. Same paradoksy i zagadki. Jak by to dziwnie nie brzmiało, okazuje się, że niemal cały Kirowohrad wiedział, iż Iljin jest milionerem. Jego żebraczy maskarada nikogo nie wprowadzała w błąd. Chociaż wielu, widząc, jak grzebie się w śmietnikach, uważało, że to elektryk albo zwykły Pliuszkin, czy nawet osobnik z zaburzeniami psychicznymi. Skąd ludzie mieli wiedzieć, że Iljinowi udawało się i tam znajdować cenne eksponaty do swojej kolekcji. Oczywiście, zdarzało się to rzadko, ale jednak — zdarzało się. Mówili mi kirowohradzcy kolekcjonerzy, że był obdarzony wręcz psią intuicją, a ponadto z matematyczną precyzją obliczał prawdopodobieństwo „połowu” tu czy tam. Nie miał wąskiej specjalizacji: interesowało go wszystko. I zbierał wszystko: kamienne groty włóczni czy siekiery nie wiadomo z jakich czasów, starodawne naczynia, unikalne atrybuty codziennego użytku minionych wieków (kufelki, filiżanki, łyżki, noże oryginalnych wyrobów, które były wtedy, używając współczesnego języka, markami i stały się charakterystycznymi przykładami stylu artystyczno-użytkowego swojej epoki). Jeśli którejś z takich rzeczy chciwy na wszystko Iljin nie podniósł, oznaczało to, że jest ona zupełnie bezwartościowa — dokładnie wiedzieli jego koledzy. W wielu opowieściach figurowało przede wszystkim to — oficjalne, przez nikogo niezakazane zbieranie artefaktów. Czyli szlachetne ratowanie historycznych i artystycznych rarytasów, które dosłownie walają się pod nogami ciemnych i obojętnych ludzi. Ale, jak zrozumiał już czytelnik, to jedna strona zachowania Iljina. A takich stron miał niemało. I wiedzieli o nich tylko nieliczni. Zastanówmy się nad takim faktem. W kolekcji Iljina doliczono się siedmiokrotnie więcej eksponatów, niż posiada ich obwodowe muzeum krajoznawcze. Liczba naprawdę robi wrażenie. Zwłaszcza jeśli brać pod uwagę możliwości zdobycia artefaktów przez niemałą państwową instytucję z całym sztabem pracowników, a nawet pewnymi środkami na ten cel, a osobno wziętego człowieka z jego skromnymi zarobkami. Jak pisał w gazecie „Ukraina — centr” Witalij Postolatyj, ogromna liczba rzeczy trafiła do Iljina właśnie z muzeów i bibliotek. Państwowych. Nasz bohater potrafił dogadać się z dyrektorem muzeum (za pewną sumę, jasna sprawa), żeby wziąć na jakiś czas ten czy inny obraz. Wynajmował malarza i zamawiał jego kopię. Kopia szła do muzeum, oryginał osiadał u Iljina. Tak było niejednokrotnie robione również z ikonami. Zobaczywszy wprawnym okiem starodawny egzemplarz, zabierał go na pewien czas, a potem zwracał cerkwi kopię. Często i ksiądz, i parafianie byli nawet bardzo zadowoleni — jaśniejsza od oryginału kopia wydawała im się piękniejsza. W końcu w naszym skorumpowanym społeczeństwie nie ma żadnych problemów, żeby przeprowadzać i nie takie kombinacje. Przez wszystkie lata naszej niepodległości sto razy się o tym przekonaliśmy. Jak pisał już wspomniany Wołodymyr Bosko, Iljin przez wiele lat był konsultantem i ekspertem obwodowego muzeum. „W tamtych czasach określić, gdzie kończyły się zbiory muzealne, a zaczynała kolekcja Iljina, było niemożliwe”.
Iljin był przekonany, że „nie istnieją ludzie uczciwi i nieprzekupni”. Był wielkim kusicielem i handlarzem. Proponował Bosce zamianę cennych ikon i obrazów w muzeum na te, które on przyniesie (oczywiście o zupełnie innym poziomie wartości). A za to Wołodymyr Bosko otrzymałby okrągłą sumkę. „Według Iljina wychodziło, że prawie wszystkie eksponaty muzealne pojawiły się za jego błogosławieństwem lub zostały przez niego podarowane. Fundusze muzeum krajoznawczego Ołeksandr Borysowycz znał jak mało który z jego pracowników. Słuchając opowieści Ołeksandra Borysowycza, mimowolnie nasuwała się myśl, że historia muzeum krajoznawczego w czasach powojennych — to historia jego cichego rozkradania przez Iljina przy udziale i za przyzwoleniem pracowników muzeum. A my czasami dziwimy się, dlaczego nasze muzea są takie biedne, dlaczego w zbiorach prawie nie ma cennych eksponatów”. I jeszcze ze wspomnień tego samego autora: „Zatem jednym z głównych, choć nie jedynym źródłem pochodzenia skarbów Iljina było muzeum krajoznawcze oraz nasze miasto w ogóle. W poszukiwaniu skarbów Ołeksandr Borysowycz obszedł je wzdłuż i wszerz niejednokrotnie. Wszystko, co było w mieście ciekawego i cennego, z reguły osiadało u Iljina. Od wielu mieszkańców miasta coś wykupił, wymienił lub wycyganił…” Ciekawe, że nie mając w sobie ani śladu ukraińskiego sentymentu, szczególnie chciwie zbierał wydania z historii Ukrainy — wiedział, że wszystko to — ponieważ z wiadomych przyczyn istnieje w ograniczonej ilości — stanowi wielką wartość finansową. Mykoła Smołenczuk wspominał: do napisania dzieła historycznego potrzebował Hruszewskiego. A gdzie go znaleźć w czasach radzieckich? Tylko u Iljina, który pozwalał pisarzowi korzystać z książki, nie wychodząc ze swojego podwórka, wyznaczając mu miejsce pracy pod gruszą. Do siebie do domu nigdy nikogo nie dopuszczał. I to jeszcze była wielka łaska i zaufanie. Tylko nieliczni mogli postawić nogę na podwórku Ołeksandra Borysowycza. Tych, których dopuszczał aż do progu, nazywano „progowcami”, a tych do gruszy — „podgrusznikami”. Za to w muzeum, bibliotekach i u innych kolekcjonerów bywał jak u siebie w domu. Chytrym spojrzeniem wpatrywał się w potrzebną mu rzecz i wydaje się, że nie było na świecie takiej siły, która by go powstrzymała — prędzej czy później ta rzecz znajdowała się u niego. Studiowałem wszystkie publikacje o tej historii, ale dla mnie wciąż pozostawało wtedy — jak i do dziś — wiele niejasnego. Wypytywałem swojego dobrego przyjaciela Wołodymyra Panczenkę, który był w tamtym czasie deputowanym Rady Najwyższej. Wtedy, gdy po śmierci Iljina niespodziewanie wypłynęła kolekcja, ze wszystkich stron zaczęły ją ciągnąć do siebie różne siły (siostrzeńcy, którzy ogłosili, że są prawowitymi spadkobiercami nieboszczyka, struktury komercyjne i, jak się wydaje, kryminalne „zespoły”), Panczenko był jednym z pierwszych (i niewielu), którzy zajęli zdecydowane stanowisko: kolekcję trzeba natychmiast objąć ochroną państwową, dokonać atrybucji wszystkich jej eksponatów, a dopiero potem wyjaśniać wszelkie kolizje prawne. Rozpoczęło się prawdziwe polowanie na skarby Iljina. Dziennikarzom, którzy pisali o tej historii, grożono fizyczną rozprawą. Wielką presję z różnych stron odczuwali wszyscy ci, którzy bronili legalnego, całkowicie przejrzystego sposobu rozwiązywania kolizji. Wszystko to Wołodymyr szczegółowo mi opowiadał, wymieniając nazwiska grupy ludzi (niestety, nie zapisałem ich wtedy), którzy pomogli uratować kolekcję przed brutalnym rozkradzeniem. A w odpowiedzi na pytanie o wartość artefaktów Iljina, metodę jego gromadzenia środków i w ogóle o złożony fenomen psychologiczny Iljina odsyłał do Ołeksandra Czudnowa. Ten człowiek dosłownie oszołomił mnie swoją erudycją we wszystkich kwestiach, z którymi się do niego zwracałem. Krajoznawca, bibliofil, historyk sztuki, literaturoznawca, historyk — i to jeszcze nie wszystkie oblicza Ołeksandra Czudnowa. Sądzę, że wiele może o nim powiedzieć taki fakt. Kiedy wszystkie rarytasy Iljina zostały wywiezione do obwodowej biblioteki naukowej im. D. Czyżewskiego, gdzie je szczegółowo opisywano, Czudnow był przy książkach całodobowo. Pracował w dzień z kolegami, którzy przeprowadzali atrybucję, a w nocy kładł się spać na krzesłach w tym samym miejscu. Czudnow dobrze rozumiał nadzwyczajną wartość tych książek, a także wiedział, ile długich brudnych rąk z każdej strony się do nich wyciąga. (Nie znam szczegółów, jak to się stało — wiem tylko, że Czudnowa z czasem jednak wygryziono z biblioteki, gdzie oficjalnie pracował i swoją bezkompromisową postawą niektórym przeszkadzał. Kolekcja książek Iljina straciła swojego nieprzekupnego strażnika). Czudnow opowiadał i opowiadał mi o eksponatach. Oto na przykład srebrny puchar Rawicza, którego cena wynosi co najmniej 30 000 dolarów. Oto szereg wydań książkowych jeszcze z czasów Iwana Groźnego. Oto kilka bardzo dawnych wydań Tory. Oto unikalne mikrorzeźby ze srebra i brązu. Oto malarstwo, które jeszcze trzeba poddać atrybucji. Oto tysiące ikon, wśród których nie ma dzieł współczesnych bohomazów — wszystko to szacowna starożytność. Wszystko to wycenia się na razie dość przybliżenie, jak to mówią, tylko na oko — a suma rośnie do rozmiarów astronomicznych. Prawie legendarny skarb hetmana Połubotka. Zrozumiałe, dlaczego tak uporczywie wyciągają się tutaj ręce zachłanne. Czudnow marzył: żeby tak opisać historię każdego eksponatu i drogę jego do domu przy ulicy Urożajnej, gdzie właściciel kolekcji znęcał się nad tymi rzeczami, jak faszyści w obozach koncentracyjnych nad ludźmi. Kiedy Czudnow pokazywał mi zniszczone wilgocią aż do gnicia inkunabuły, wyrwało mu się zdanie: „Są bibliofile, ale są, niestety, i bibliomaniacy”. Wydawało mi się, że to bardzo trafna diagnoza choroby tajemniczego człowieka o imieniu Ołeksandr Iljin. Jeszcze jedna ciekawa i charakterystyczna szczegółowa informacja o taktyce naszego kolekcjonera, o której opowiedział Czudnow: „Iljina charakteryzowano jako człowieka-pytona. Wybierał ofiarę, o której coś wie, że coś posiadała, a potem krążył wokół, a jeśli czasami nie mógł dostać się bliżej, to po prostu czekał… A kiedy człowiek umierał, on chwytał…” Niektórzy próbują wystąpić w roli adwokatów nieboszczyka. Powiedzmy, przewodniczący zarządu miejskiego klubu kolekcjonerów Jewhen Sawczenko mówi: „Iljina znam dawno. Wiele się od niego nauczyłem. Mistrz wspaniały — każdą rzecz z każdego materiału potrafił doprowadzić do porządku… Między innymi, u niego była w renowacji także para moich książek „Mity klasycznej starożytności” z 1861 roku wydania Stolla oraz Ewangelia XVIII wieku. Gdzie one są? U kogo ich teraz żądać? Renowował on rzeczy także innych ludzi… Zawsze uderzała erudycja Iljina. Był chodzącą encyklopedią. Sądzę, że zawstydziłby każdego z naszych docentów-doktorów w kwestiach historii, religii, sztuki. Obecnie mówi się o kryminalnym posmaku jego kolekcji. Jednak znając go, w to nie uwierzę. W starych czasach na kolekcjonerów epizodycznie urządzano polowania. Wyłapywano. Przypisywano skupowanie i sprzedaż metali szlachetnych, co było monopolem państwa. Chociaż kolekcjonerzy płacili za wyrób znacznie więcej niż skupy i muzea. Jak wyjaśnić pochodzenie cech na książkach, naczyniach? Niektóre z muzealnych relikwii mogły zostać bez właścicieli w latach wojny. A jeśli chodzi o książki, to gdzie są książki z sześciu starych jelisawietgradzkich bibliotek i dziewięciu księgozbiorów, bibliotek gimnazjów i szkół, cerkwi, dworskich domów i majątków? Początkowo wszystko to wywłaszczono, dalej spisywano i niszczono. W obwodowej bibliotece nie to że starych książek, ale nawet z czasów stalinizmu, odwilży, zastoju znaleźć trudno. Wiele trafiało do Iljina ze spisanych, z makulatury. Nie sądzę, żeby choć jedna z wywiezionych od niego książek była poszukiwana. Zatem czy ratował on książki, czy je niszczył — kwestia sporna. Wiele zostało. W bibliotece jest sala rzadkiej książki. To resztki dawnego przepychu, zwiezione z całej obwodu… Bywałem w domu Iljina. Warunków do przechowywania kolekcji tam nie było. A w muzeum? Byli dyrektorzy i pracownicy to muzeum rozkradali, jak mogli…” Jest tu i coś słusznego. Zwłaszcza o kradzieżach z muzeów i bibliotek przez ich pracowników. Bez wątpienia ważne jest, że ta kolekcja istnieje i stała się własnością państwa. Jednak mnie szczególnie przykro uderzają takie fakty. Iljin był pomocnikiem proboszcza Ławry Pieczerskiej. Zachowało się kilka zbiorowych fotografii duchowieństwa, gdzie jest i nasz bohater. Ołeksandr Czudnow ma nawet nikim jeszcze nieobaloną hipotezę o tym, że wszystkie te lata, a jest ich piętnaście!, które nie są odzwierciedlone w jego książeczce pracy żadnym wpisem i o których on nikomu niczego nie wyjaśniał, — to czas jego przebywania w jakiejś roli, powiedzmy, w Ławrze Pieczerskiej. I oto taki paradoks, na który zwrócił uwagę dyrektor muzeum obwodowego P. Bosyj: Iljin był wierzący, ale okradał cerkwie, zręcznie, jak szuler, podmieniając cenne starodawne ikony na świeże ich kopie. Starodawne ikony, jak już wspomniano, trafiały do jego kolekcji, gdzie bez przeszkód toczył je kołatek i gdzie w końcu nawet mogły zginąć. Wołodymyr Bosko znajduje analogię do „prac i dni” kirowohradzkiego zbieracza skarbów: „Byli w historii ludzkości nie mniej namiętni i nierzadko jeszcze bardziej epatujący bibliofile. Na przykład Anglik Richard Heber, który żył pod koniec XVIII — na początku XIX wieku, zebrał od 150 do 500 tysięcy tomów książek. Jeśli gdzieś trwała sprzedaż rarytasów, wśród kupujących wyróżniała się dziwna postać Hebera w znoszonym i zatłuszczonym surducie. Ten mól książkowy nie przywiązywał żadnej wagi do ubrania, jedzenia — niczego, poza książkami. Katalog jego zbiorów liczył dwa tysiące sto stron. Po jego śmierci wszystkie książki z historii wykupił Francuz Antoine Billard. Jego zbiór z 600 tysięcy tomów w pięciu wielkich domach bardziej przypominał skład. Ściany ze stosów książek, które opierały się o sufit, tworzyły dziwny labirynt, w którym unosiły się mądrość, wiedza i fantazja, przelane na papier. Oczywiście, usystematyzować to książkowe nagromadzenie, a tym bardziej czytać, było już niekiedy i po prostu niemożliwe. Zdobywać, skupować, zwozić i składować — taki był los Francuza-bibliomana. Widocznie książki odpłaciły za brak szacunku do swojej istoty. Billard nadwerężył się ciężarem zdobytego przez siebie kolejnego foliantu. Czy nie coś podobnego stało się z Ołeksandrem Iljinem. On, jak wspomina wielu ludzi, wyróżniał się dobrym zdrowiem, mimo że prowadził surowy spartański tryb życia. Kiedy tak nagle zmarł, to nawet powstało podejrzenie, że siostrzeńcy, pragnąc zawładnąć kolekcją, po prostu go otruli. Śledztwo nawet zażądało ekshumacji pochowanego i została ona przeprowadzona. Siostrzeńcy nie męczyli się procesować z państwem, aby zawładnąć kolekcją. Ich motyw — oni są prawowitymi spadkobiercami Iljina, bo te skarby to ich wspólna własność — oni zbierali je razem z wujem. Wszystkie sądy odrzuciły pretensje agresywnych siostrzeńców, którzy zaczęli w mediach pisać, że zostali okradzeni i teraz umrą z głodu.
Rarytasy są przechowywane i eksponowane w Kirowohradzkim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
