Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Rodź, Boże, żyto i na drugie lato Żniwne zwyczaje i obrzędy na Zachodnim Polesiu

Слово Просвіти, №29 за 2018 рік

Żniwa to uroczyste wydarzenie w życiu rolnika, zwieńczenie niestrudzonej pracy jego rąk i serca. Ledwie włożył ziarno w matczyne łono ziemi, otulił je ciepłem niwy i ciepłem własnej duszy, a już zaczyna chciwie wyczekiwać tego apogeum chłopskiej pracy. Rolnik ma zawsze mnóstwo wszelakich codziennych kłopotów i trosk, ale serce jego nigdy nie zapomina o chlebowej niwie — jak wzeszło ziarno, czy się krzewi i jak, czy wystarczy wschodom sił, by przetrwać zimę. I wiosną, i latem niestrudzenie będzie doglądał swojego żyta, wykroi ze swojego skondensowanego czasu chwilkę, aby je odwiedzić, zaobserwować, jak wypuszcza kłos, nabrzmiewa, dojrzewa, płowieje, czy nie złorzeczą nad nim jego wrogowie. A kiedy złocić się zacznie niwa dojrzewającym kłosem, będzie liczył każdy dzień i każdą godzinę, aby się nie pospieszyć, ale i nie spóźnić ze zbiorem plonów. Zrywał kłos, rozcierał na dłoni, liczył ziarna i wkładał do ust, na ząb, jakby pobierał próbę z drogocennego metalu. Błagalnie wznosił oczy do nieba i prosił Stwórcę o pogodny dzień, aby z powodzeniem uporać się z chlebową niwą. Bardzo ważne było, aby wszystko zrobić w porę: rozpocząć żniwa, wyżąć, zgromadzić w kopy lub półkopki, świętować dożynki. Do napisania tego artykułu skłoniły mnie rozmowy z ludźmi w podeszłym wieku o żniwach. Wspominając przeszłość, niełatwe żniwne dni powszednie, z szczególnym pietyzmem opowiadali oni o tych czy innych tradycjach, obrzędach, nucili pieśni. I z tych wspomnień wyłaniały się całe obrazy i poszczególne scenki z poetyki żniwnej niwy, gdzie w jedno splatały się święto i dni powszednie, uskrzydlenie duszy i niełatwa praca z sierpem w dłoniach. Obecnie ukraiński rolnik ma inne możliwości, zmieniły się też poglądy, lecz mimo to warto zajrzeć do skarbca ludowej pamięci. Z szacunkiem Ołeksandra KONDRATOWICZ Zażynki to prawdziwe święto. Oto jak opowiada o tym rytuale Maria Andrijiwna Chymczyk, ur. w 1934 r., mieszkanka wsi Nujno w rejonie kamień-koszyrskim na Wołyniu: „U nas zawsze żął ojciec i tylko w szczęśliwy dzień — w środę lub w piątek. Przychodząc na miejsce, zdejmował czapkę, modlił się „Ojcze nasz” i zaczynał żąć. Ciachnie raz — wstanie i popatrzy w górę, na niebo, drugi raz ciachnie — znów popatrzy w górę, trzeci raz — tak samo popatrzy. Jak wyjdzie garść, kładzie wzdłuż zagonu. Dalej żnie jak zawsze. Ale jak nażnie drugą garść, kładzie w poprzek pierwszej, żeby wyszedł krzyż. Po tym jeszcze nażnie snop czy dwa — i już pole zażęte”. Obecna przy tym rodzina w milczeniu obserwowała działania ojca, jednak gdy się modlił, modlili się szeptem wszyscy. Potem wszyscy brali się do pracy, każdy na swoim zagonie. Albo odkładali na pewien czas pracę, żeby żyto dojrzało [2, 147—148]. I oto wreszcie żytnie pole zawołało nie do oglądania, a do pracy. Rodzina uroczyście w pełnym składzie wyruszała na żniwa. Kobiety w białych lnianych koszulach z dwoma lub trzema wąskimi paskami przeplotu na rękawach i w takich samych spódnicach z takimi samymi skromnymi paskami na przodach. W niektórych wsiach ten komplet odzieży nazywano bilyak. Głowy wiązały białymi chustami „na kołpak”, czyli środkowy koniec złożonej na pół po przekątnej chusty zbierały na potylicy i przewiązywały z góry dwoma przednimi, albo „pod koniec”. W takim przypadku przednie końce przewiązywały pod środkowym. Tak samo w białe płócienne stroje ubierali się też mężczyźni. Na polu najpierw rozkładali trójnóg — przyrząd z trzech mocno związanych u góry żerdzi, do których podwieszali dziecięcą kołyskę. Matka starannie otulała przyrząd dużym płóciennym prześcieradłem — pyniochą. Miała ona chronić dziecko przed słońcem i nieproszonymi gośćmi — muchami i giezami. Nakarmiwszy dzieciątko, gospodyni kładła je spać. Za nianię zostawało ktoś ze starszych dzieci, nierzadko cztero-pięcioletnich. Reszta chowała w cieniu pod tą samą pyniochą obiad, chlebowy kwas, doprawiony cebulą lub jej zielonym szczypiorem, wodę, przygotowywała niezbędne żniwne narzędzia. I nadchodziła najważniejsza chwila — początek żniw. Gospodarz zdejmował czapkę, modlił się „Ojcze nasz” albo i po prostu żegnał się, prosił Boga o pogodny dzień i pomoc w nielekkiej pracy i zażynał niwę. Modlili się szeptem też inni żeńcy i prosili Stwórcę o powodzenie w pracy, wytrzymałość, zwłaszcza dla pleców. Rozpoczynając pracę, czubkiem sierpa dotykali ziemi, tak żeby utworzył się krzyż, czyli chrzcili i swój zagon, i niwę w ogóle. A już po tym zaczynali żąć. W większości przypadków pierwsze dwie garści nażętego żyta także kładli na krzyż, w formie krzyża, tym samym wzywając Boga do pomocy. Jednocześnie był to też znak ostrzegawczy przeciwko wszelkim nieszczęściom i próbom. Prosili o pomoc Boga też żeńcy. „Co żeńcy myśleli, jak niwę zażynali?” — pyta żniwna pieśń. I otrzymuje oczekiwaną odpowiedź: „My myśleli myśl: „Daj, Boże, pogodę!” A z „pogodą” — i siłkę na całą niwkę”. Otaczający świat wydawał się przyjazny, bogaty i szczodry, inspirował do pracy, zobowiązywał gospodarzy do umiejętnego łączenia żniwnej pracy z domowymi kłopotami, skłaniał do poetyzacji, opiewania, zdawałoby się, codziennych rzeczy, jak w pieśni „Szeroki zagon mam”, której żeńcy nie zapominali zaśpiewać podczas krótkiego odpoczynku: Szeroki zagon mam, Nie dożnę do końca. Oj żnij się, zagonku, Ja pójdę do domku. Ja pójdę do domku, wydoję krówkę. Krówka — brzęczy, Złota dojarka, Złote obręcze, Ja wydoję i w nocy [1, 110]. Zdawałoby się, pastelowo przejrzysta treść, bez żadnych zagadek. Aż nie. Nie od razu i pojmiesz jej głębię. Przed żniwiarką, być może i samotną, w jednej chwili stają dwa naglące problemy: dożąć szeroki zagon i wydoić krowę, której wymię brzęczy od mleka. W takim czasie i krówka-brzęczyka wydaje się niezwykła, dla której pasuje tylko „złota dojarka”, opasana złotymi obręczami, i choć nagląca potrzeba jej wydojenia woła „do domku”, jednak i złota niwa nie wypuszcza. Dlatego też przyjdzie wydoić rodzimą karmicielkę „w nocy”. Użycie epitetów złoty, złota, złote, złote świadczy o znaczeniu żniw w życiu rolniczej rodziny. Ich serca są pełne radości z tego, że doczekali się żniw, z powodzeniem zbierają plony i wierzą w szczęśliwą przyszłość. Dlatego tak naturalnie brzmią tu też pieszczotliwe słowa: latko, żytko, zagonku, niwka, siłka, tatusiu, do domku, gospodyni itd. Żęli starannie, zręcznie, ale nie nadrywając się, żeby wystarczyło siły na wszystkie żniwa. Przy tym pilnowali, żeby do snopa nie trafiały chwasty, których nasiona przy młócce mogły trafić do ziarna i w przyszłości wyrosnąć na niwie w jeszcze większej ilości. Szczególnie dostawało się kąkolowi, który nie tylko zaśmiecał zasiewy, ale i stale przebywał w polu widzenia dzieci, które, pragnąc zawładnąć jego kwiatami, deptały żytnie zasiewy. Żnąc, snopów nie wiązali, wyżęte składali na powrósło. Pod wieczór każdy żeniec sam wiązał swoje snopy albo robił to ojciec czy starszy brat. Najczęściej jednak brali się do tego wszyscy. Potem znosili snopy w jedno miejsce i gromadzili. Na Polesiu snopy przeważnie składali w sterty po dziesięć snopów w każdej: do największego przykładali na krzyż najpierw cztery, potem między nimi umieszczali jeszcze cztery. Dziesiąty snop miał służyć za czapkę. Słomę na nim zaginano po bokach na poziomie powrósła i tak rozłożony nakładano na resztę (dziewięć). Taka konstrukcja łatwo przewiewała się wiatrem i sprzyjała przesychaniu słomy i ziarna. Jeśli rodzina się spieszyła, składała snopy w półkopki po 30 snopów w każdej. Ważne było w porę uporać niwę i przy tym koniecznie dotrzymać wszystkich znaków, wymagań zwyczaju i przestróg. Prawdziwym apoteozą żniwnej pracy były obżynki. Na zakończenie zbiorów, żeńcy zostawiali kilka nie wyżętych źdźbeł na brodę. W tym celu brali ze sobą wstążkę, najczęściej koloru czerwonego. Zawiązać brodę powierzano najlepszej, najzręczniejszej żniwiarce. Albo najstarszej. Związawszy u góry kłosy, kobieta palcami lub czubkiem sierpa rozpulchniała na dole ziemię, wytrzepywała z kłosów żyto, wysiewała i zakopywała je w grunt oraz wymawiała: „Już żyto zasiane, — podnosiła do góry głowę i dodawała: — Rodź, Boże, żytko, i na drugie latko!”. W tym przypadku leksem drugie odgrywał rolę nie liczebnika porządkowego o znaczeniu drugiego w kolejności, a zaimka o znaczeniu „następny”, a za nim — znów „następny” i tak do nieskończoności. Kiedy wiązała się broda, nie zajęte w tym działaniu dziewczęta, leżąc, tarły się plecami o ziemię i prosiły: „Daj, Boże, siłkę i na drugą niwkę!”. Jak opowiadała Hanna Stepaniwna Bidun, ur. w 1919 r. (wieś Worokomle), w ich rodzinie nieco inaczej obchodzili obżynki. Oni także zostawiali nie wyżęte kilka żytnich źdźbeł i wiązali je razem powrósłem. Jeśli zaś go zapomnieli, to używali żytniego źdźbła. Po tym żegnali się, stawali na kolana, oczyszczali pod zawiązaniem ziemię od chwastów i palcami rozpulchniali. Wtedy ostrożnie brali w dłonie kłosy i rozgniatali, żeby wysypało się ziarno w przygotowany grunt. „To robiono po to, żeby ono nie wychodziło ani z ziemi, ani ze spichlerza. A związane źdźbła nazywano obżynkami. Bo je ze wszystkich stron obżęli” [2, 151]. Ten czyn zawiązywania i przyozdabiania żytnich źdźbeł (brody, obżynek) oraz zasiewania był kiedyś swoistą ofiarą dla pola i jego duchów i miał dopomóc przyszłym plonom. Wydawało się, ziemia, ludzie, otaczający świat żyli jednym — myślą o udanym żniwowaniu i jego pomyślnym zakończeniu. Jednocześnie serca chrześcijanina nie opuszczała wdzięczność Stwórcy za tę daninę oraz głęboki szacunek do chleba. Najwyraźniej właśnie dlatego w wielu wsiach do tego czasu nie piekli ziemniaków, które na Polesiu zawsze uważano za drugi chleb. Tak czynili na własnym polu. To był jakby rodzinny rytuał. Żeńcy, których najmował pan czy bogacz, czy ci, którzy zebrali się na tołokę, skończywszy pracę, jeszcze i splatali z najdorodniejszych kłosów wieniec. Przyozdabiali go wstążką, różnymi kwiatami i obowiązkowo kaliną i na zakończenie podnosili gospodarzowi. Żeńcy w białej odzieży poruszali się wesołą grupą, zajmując wszerz całą ulicę, i śpiewali: Oj wesoło, gospodarzu, wesoło, Że my tobie wianek niesiemy. A jeszcze będzie, gospodarzu, weselej, Jak położymy na stole [1, 119]. Z przodu w tym wianku szła najładniejsza dziewczyna. Uważano, że uroda młódki pozytywnie wpłynie na przyszłe plony. Nierzadko obok dziewczyny szedł przystojny młodzieniec z małym snopkiem w rękach. W niektórych miejscowościach tę parę nazywano księżna i książę. Przypomnijmy, że właśnie tak na weselach wielbią młodą i młodego. Na tę gromadę zwiastunów o pomyślnym zakończeniu żniw gospodarze czekali z niecierpliwością. „Za wieniec pan płacił duże pieniądze”, — dzielą się wspomnieniami uczestniczki obżynek. Usłyszawszy zbliżanie się żeńców, on wraz z żoną wychodził im na spotkanie. Zdejmowawszy z głowy wieniec, dziewczyna z ukłonem i wszelkimi życzeniami gospodarzowi i gospodyni, wszystkim domownikom, najważniejszym z których było w szczęściu i zdrowiu doczekać się nowych bogatych plonów, podnosiła go głowie rodziny. Ten z wdzięcznością i ukłonem przyjmował go, płacił pieniądze i zapraszał na gościnę. Wieniec kładli na stół lub wieszali na ścianie pod świętymi obrazami. Potem go po poświęceniu w cerkwi wyniosą do stodoły i wszelako będą ochraniać, żeby nie zjadły myszy. Ziarno z wieńca będzie użyte do nowego zasiewu. Poczęstunek kończył się tańcami i śpiewem. Jeśli w rodzinie istniała tradycja splatania wieńca, żeńcy także w ukłonie podnosili wieniec ojcu, i on też wynagradzał swoich żeńców pieniędzmi, niech i nie tak szczodrze. Ale przy każdym zwyczaju, z takiej okazji przygotowywano świąteczną wieczerzę. Snopek żyta w chłopskiej chacie stawiano na dzieży pod obrazami. On także potem będzie wyniesiony do stodoły, aby być wniesionym z powrotem na swoje honorowe miejsce na dzieży przed Świętą Kolędą. Żyto i życie — słowa jednego korzenia. Pod względem brzmienia i pod względem znaczenia. Wypieczony z żytniej mąki chleb zawsze uważano

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn