Strona · s. 4strona oryginału ↗
Jak nasi emigranci zmusili „Głos Ameryki” do przemówienia po ukraińsku. Lekcje diaspory dla współczesnych domorosłych szefów radia i telewizji
Слово Просвіти, №29 за 2018 рік
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Ukraińców i ludy nadbałtyckie pominięto. Po zakończeniu II wojny światowej Moskwa, rozzuchwalona po upadku Berlina, na znacznej części globu brutalnie narzucała swoje porządki. W rezultacie w kręgach politycznych i państwowych wiodących stolic cywilizowanego świata zaczęto najpierw ostrożnie, a potem pełnym głosem mówić o prawach narodów Europy Wschodniej, zniewolonych przez mroczny system komunistyczno-bolszewicki. Do milionów rozproszonych po wszystkich zakątkach świata uciekinierów z rodzinnych ziem, do dziesiątek milionów tych, którzy w domu znaleźli się pod brudnym butem odradzającego się Imperium Rosyjskiego, należało dotrzeć ze słowem prawdy, dać głos nadziei, zaszczepić wiarę w istnienie sprawiedliwości i jej osiągnięcie. Od jesieni 1948 roku dwaj najwięksi i najbardziej autorytatywni nadawcy radiowi na świecie — amerykański „Głos Ameryki” oraz brytyjskie BBC, przy wsparciu finansowym swoich rządów, jeden po drugim otwierają w swoich głównych biurach redakcje informacyjne w językach tych narodowości, które są rozlokowane wokół wschodniej bramy Europy. Wkrótce z Waszyngtonu i Londynu wydzielają częstotliwości radiowe i kierują transmisje w tych językach na Czechy, Polskę, Rumunię, Jugosławię, Bułgarię, Węgry. Jednocześnie tworzą potężne redakcje w języku rosyjskim — na Rosję. Wśród tych narodów, o których rzekomo zapomniano lub które ustawiono w niezrozumiałej i nieokreślonej w czasie kolejce, znaleźli się… Ukraińcy. W niewielkiej liczebnie grupie Estończyków, Litwinów, Łotyszy i Białorusinów. Sytuacja nie poddawała się zdrowemu rozsądkowi. Najwyżsi urzędnicy świata próbowali rozwiązać najbardziej bolesne kwestie całego Wschodu Europy, w którym Ukrainie od wieków, zarówno pod względem terytorium, jak i ludności, przypada jedno z pierwszych miejsc, ale której oni wciąż nie zauważali. Wyglądało to tak, jakby odpowiedzialni za los zniewolonych narodów nie dostrzegali tej ogromnej ceny, którą zapłacił naród ukraiński zarówno w I, jak i w II wojnie światowej. Co więcej, czołowi politycy świata wciąż nie uświadamiali sobie roli, która wolą historii była przeznaczona właśnie Ukrainie w zapewnieniu istnienia odrębnej Europy — wolnej na początku od nieprzewidywalnego dzikusa koczowników, później od totalitaryzmu i brunatnej zarazy rosyjskiego komunizmu. Nie sposób powstrzymać się od zasadniczego pytania: czy podobna spirala historyczna nie zakręciła się wokół nas także obecnie, na początku trzeciego tysiąclecia? Lecz powróćmy do końca lat 40. ubiegłego wieku. Adwokatów Ukrainy wśród obcych ani w Europie, ani w Ameryce wtedy nie znaleziono. W tamtych warunkach obrońcami postanowili zostać najlepsi synowie i córki, dzięki którym kształtowało się niebrzydkie oblicze ukraińskiej emigracji. Należy oddać sprawiedliwość reprezentantom ukraińskości na świecie w osobach przedstawicieli ich organizacji społecznych w Kanadzie, USA, Wielkiej Brytanii: apele, komunikaty, rezolucje, prośby, począwszy od 1947 roku, regularnie wysyłali do odpowiednich instancji. Jednak konkretnego rezultatu nie było. Masowy żywiołowy ruch zorganizowały niemieckie „Ukraińskie Wiści”. Stawało się oczywiste: uwagę światowej wspólnoty na niesprawiedliwie lekceważonych przez światowe radio Ukraińców należało zwrócić inaczej: głośno, potężnie, z zaangażowaniem szerszych mas. Pierwsza odważyła się rozpocząć to trudne dzieło redakcja gazety „Ukraińskie Wiści”. Założona w Ulm w 1945 roku, pod kierownictwem pierwszego redaktora — wybitnego publicysty, polityka i męża stanu Iwana Bahrianego, szybko stała się nie tylko autorytatywnym źródłem informacji, ale i czynnikiem jednoczącym światową ukraińskość. Sekret jej wieloletniego sukcesu (w ciągu 55-letniego istnienia w Niemczech, a od 1978 roku — w amerykańskim Detroit — ujrzały światło dzienne 3398 numery) trafnie określił akademik Iwan Dziuba: „Konsekwentna orientacja na konsolidację wszystkich konstruktywnych sił ukraińskiej emigracji, twarda wola do takiej konsolidacji — przy nieugiętości własnych zasad i ostrej polemice wobec wszystkiego, co emigrację rozbijało, demoralizowało lub spychało na margines i konserwowało przeżyte, a jednocześnie ciągłym poszukiwaniu zgody”. Na początku lutego 1949 roku redakcja rozpoczęła dobrze zaplanowaną i, jak się później okazało, skuteczną akcję, którą można umownie nazwać „Ruchem na rzecz ukraińskiego radia”. Za początek tej akcji należy uznać podpisany kryptonimem W. G. artykuł „Co hamuje ukraińskie transmisje radiowe z Ameryki”, opublikowany w numerze z 6 lutego. Wśród przyczyn niespodziewanie wymieniono główną: słabość i bezkręgowość ukraińskiej społeczności na emigracji w obronie interesów swojej zmuszonej do opuszczenia Ojczyzny. Do tego dodano dwie inne, mniej znaczące — obojętność świata na rozwiązanie zadawnionej „kwestii ukraińskiej” oraz nieznajomość jej istoty. Poruszony temat wzmocniły później jeszcze dwa artykuły analityczne, które pod względem treści nie straciły na aktualności nawet dziś: „Od Hitlera — na Wschód, od Stalina – na Zachód. Transmisje 'rosyjskiego amerykańskiego radia'” (numer z 20 marca) oraz „Amerykańska 'rosyjska polityka' i niemiecki przykład jako przestroga” (numer z 24 marca). Równolegle przygotowywano tekst apelu do Ukraińców całego świata, który miał wywołać masowy żywiołowy ruch na rzecz domagania się transmisji radiowych ze światowych stolic świata w języku ukraińskim (opublikowany na łamach prasy oraz jako osobne ulotki). Publikacja w numerze z 7 kwietnia pod nagłówkiem „W imię sprawiedliwości” wywołała prawdziwy boom wśród Ukraińców na wszystkich terenach ich zamieszkania. Sam tekst apelu, który adresowano do kierownictwa stacji radiowych „Głos Ameryki” oraz „BBC”, został złożony w języku angielskim. Wycinali go, kopiowali, przepisywali setki i tysiące czytelników-Ukraińców, składali pod nimi podpisy całymi rodzinami i kierowali w kopertach pocztowych pod wskazane adresy. Wykazując się dziennikarską solidarnością, poczynania ulmskich „Ukraińskich Wiści” wsparły redakcje ukraińskich gazet w innych krajach świata. Przedrukowywały one apel i wzywały swoich czytelników do aktywnego działania. Trudno powiedzieć, czy był jeszcze kiedyś taki epizod zgodności i jednomyślności rodaków-emigrantów różnych poglądów politycznych, wieku, miejsca pochodzenia w poparciu sprawy o znaczeniu ogólnonarodowym. Żywiołowy ruch systemowo stymulowały inne publikacje w „Ukraińskich Wiściach”. Dla przykładu: „Domagajmy się 'Głosu Ameryki' w języku ukraińskim!” (10 kwietnia), „Ukraińskie nadawanie radiowe – ważny czynnik popularyzacji naszej walki wyzwoleńczej” (21 kwietnia).
Akcję wzmacniają Ukraińcy z Brytanii Zwróćmy uwagę na to, jak rozwijał się ten ruch w Wielkiej Brytanii, pomimo niestandardowej sytuacji w tej sprawie, która tam zaistniała. Londyńska gazeta „Ukraińska Dumka” była wśród niewielu gazet ukraińskiej emigracji, która nie zamieściła na swoich łamach anglojęzycznego tekstu apelu do stacji radiowych w celu rozpowszechnienia go zgodnie z przeznaczeniem. O przyczynie dowiadujemy się z niewielkiego materiału „Chcemy audycji w ojczystym języku”, opublikowanego 29 maja 1949 roku pod rubryką „Myśl czytelnika”. Notatka jest bezimienna, podpisana po prostu — „górnicy z hostelu Oakade”. Oto jej tekst: „W „Ukraińskich Wiściach” znajdowało się wezwanie do ukraińskiego obywatelstwa, by domagać się audycji radiowych w języku ukraińskim. Załączony był tekst petycji w języku angielskim — do „Głosu Ameryki” oraz „BBC”. Z przykrością zauważamy, że na łamach „Ukraińskiej Dumki” nie pojawiło się nic podobnego, co wzywałoby ukraińskie obywatelstwo na terenie W. Brytanii do wzięcia masowego udziału w tym żądaniu. Wszystkim nam bardzo boli, że do dnia dzisiejszego nie mamy możliwości słuchania audycji w ojczystym języku i dlatego obowiązkiem każdego z nas jest dołączenie swojego podpisu do osiągnięcia pożądanego celu. Informujemy, że Ukraińcy z górniczego hostelu w Oakade wysłali dwie takie petycje. Mamy nadzieję, że „U.D.” zamieści nasz artykuł, aby tym przykładem poszły wszystkie ośrodki w Anglii”. Oto jaką odpowiedź na ten apel zamieściła redakcja gazety: „Zamieszczamy ten list mimo tego, że nie jest podpisany; przypuszczamy, że stało się to przez przeoczenie autorów. Na przyszłość będziemy zamieszczać listy tylko wtedy, gdy są w pełni podpisane. Ukraińska prasa Niemiec, idąc za życzeniami ogółu, podniosła akcję masowych apeli do „Głosu Ameryki” i „BBC” o ukraińskie audycje radiowe. I my uważamy tę inicjatywę za pożyteczną rzecz. Ale o ile chodzi o BBC, ta metoda nie jest odpowiednia i dlatego nie możemy jej naśladować. Ukraińskie koła w Londynie podjęły w tej sprawie szereg działań. W odpowiednim czasie poinformujemy czytelników o tym”. Taka odpowiedź gazety wydaje się uczciwa, chociaż, z perspektywy dzisiejszego dnia, — nie do końca umotywowana. Jak staje się zrozumiałe z nieco zagmatwanego wyjaśnienia, redakcja nie odważyła się zamieścić tekstu tego apelu z tego powodu, że stacja radiowa BBC była w Londynie i była finansowana przez brytyjski rząd. Publikacja tego tekstu, w jej opinii, podpada pod definicję „metoda nieodpowiednia”, bo mogłaby zostać oceniona przez brytyjski rząd jako publiczne wezwanie niedawno oficjalnie przyjętych kilku dużych grup Ukraińców do niezgody z jego decyzjami. Wydaje się ogólnie, że w tej delikatnej sprawie redakcja postanowiła się po prostu zabezpieczyć. Chociaż, należy oddać jej sprawiedliwość: samej tematyki nie pozostawiła poza uwagą. Świadectwem tego jest publikacja w tym samym numerze kolumny redakcyjnej pod tytułem „Walka o ukraińskie audycje radiowe”. Krótko charakteryzując długotrwałą historię lekceważenia przez „Głos Ameryki” apeli Ukraińców, redakcja przeszła do analizy sytuacji ze stacją radiową kraju swojego pobytu — „BBC”. Oto wyciąg z tej publikacji: „Jeszcze bardziej interesuje sprawa takich samych audycji na terenie Wielkiej Brytanii, gdzie, jak wiadomo, od dłuższego czasu BBC również nadaje programy we wszystkich językach dla wszystkich narodów poza żelazną kurtyną, z wyjątkiem ukraińskiego i bałtyckich. Wszystkie indywidualne i zorganizowane próby Ukraińców w WB i za granicą na rzecz prowadzenia ukraińskich audycji radiowych pozostały bez uwagi. Kilka razy SUB wnosił do BBC memoriały, pisali tam też nasi robotnicy. Niedawno taką akcję przeprowadziła niemiecka prasa ukraińska”. Rozważania redakcji były przekonujące: w czasie, gdy inne narody po tamtej stronie żelaznej kurtyny i ich emigracyjne skupiska na obczyźnie słuchały w swoich językach wolnego słowa, ani naród ukraiński, ani ogół Ukraińców na obczyźnie tej możliwości nie mają. Co więcej, Ukraińcy codziennie musieli słuchać kłamliwych agitacji z brzegów Dniepru, które przesyłano na falach całkowicie zmoskwiczonego kijowskiego radia „dla Ukraińców za granicą” i nie mieć możliwości odpowiedzieć na tę agitację z Londynu czy Waszyngtonu wolnymi głosami demokratycznego świata. „Zabierając to słowo, — podkreślono w wystąpieniu redakcyjnym, — chcemy wierzyć, że decydujące czynniki w Londynie i Waszyngtonie zrozumieją, że nie można prowadzić skutecznej walki ideologicznej z bolszewizmem bez włączenia w jej front ukraińskiego partnera. I właśnie w tym czasie, kiedy ta walka przeciwko nadciągającemu zewsząd czerwonemu imperializmowi prowadzona jest na wszystkich frontach (a jednym z nich jest walka w eterze, która właśnie ostatnio rozgorzała), w niej nie może zabraknąć broni w języku ukraińskim. Nie można bowiem stawiać Ukrainy poza ramami zorganizowanego frontu innych narodów, a wręcz przeciwnie, trzeba włączać ją w pierwsze szeregi tej walki”. Publikacja kończy się wezwaniem do konkretnego działania: „Musimy przekonać odpowiednie czynniki Zachodu, że ukraińskie audycje radiowe tylko wzmocniłyby wielką sprawę duchowej mobilizacji zniewolonych narodów i że właśnie ukraińskie słowo na falach eteru byłoby najsilniejszą odpowiedzią na bolszewickie kłamstwo. Bo żaden inny naród nie ma tyle do powiedzenia, co właśnie ukraiński”. O stanowczości zamiaru londyńskiej „Ukraińskiej Dumki”, by nie stać z boku tej ogólnoukraińskiej akcji, świadczy również fakt, że w tym samym numerze, dla wzmocnienia swojego stanowiska, zamieszczono przedruk na temat „radiowych” żądań Ukraińców z amerykańskiej gazety „Swoboda”. Ciąg dalszy nastąpi. Obecnie znaleźliśmy się w dzikiej sytuacji: przechodząc przez trzy Majdany i przeżywając obecnie bóle strat od nowej rosyjskiej próby uczynienia nas Małorusami, po raz kolejny próbujemy zbudować sprawiedliwe państwo, chcemy oczyścić splugawioną wiarę ojców, przemyśleć gorzkie lekcje historii, wychować dzieci na patriotów swojej Ojczyzny, stać się w swoim domu gospodarzami, a nie najmitami znanej grupy pieniężnych zdzierców-oligarchów. Ale gdzie tam! Czyż nie wszystkie wpływowe środki, które mogłyby formować duchowy kręgosłup celowo podciętego genetycznie narodu, znalazły się, niczym za czyjąś niewidzialną wskazówką, w rękach nie patriotów, nie państwowców, nie porządnych ludzi. Co więcej, wrogów ukraińskiej Ukrainy. Mam na myśli nasze radio i telewizję — ukraińskie ze statusu, antyukraińskie z treści. Właśnie takimi przez ostatnie lata, metodycznie i celowo, czynią je ci, w czyich rękach są nie tylko strumienie pieniędzy (często wątpliwego pochodzenia), ale i polityka redakcyjna, kontrola nad tymi jeszcze nie do końca sprzedajnymi dziennikarzami, których wynajmują do wykonywania swojej woli. Protesty, apele, głosy sumienia najlepszych przedstawicieli społeczeństwa, zwracanie się do władczych elit, nawet podpalenia odrażających kanałów telewizyjnych — na razie nic nie pomaga… Czy wszystkie środki wypróbowaliśmy, aby pozbyć się jawnych i ukrytych wrogów ukraińskości, którzy przekształcili fale radiowe i kanały telewizyjne, jak również szereg już sprywatyzowanych gazet w prawdziwe fabryki kłamstwa, manipulacji i pogardy dla naszych narodowych świętości? Doświadczenie ukraińskiej diaspory, którego uparcie nie chcemy poznawać, przekonuje, że wspólnota, kiedy jest zjednoczona i patriotyczna, może osiągnąć więcej i coś ważniejszego.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
