Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 30 (926), 27 lipca — 2 sierpnia 2017 „Jedyny jasny punkt na ciemnym tle” Łesia Ukrainka — działaczka Proświty. W 150. rocznicę „Proświty”

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

Anatolij KARPIUK, poeta i krajoznawca, m. Kostopol w obwodzie rówieńskim. W Ukrainie naddnieprzańskiej, która znajdowała się pod jarzmem carskiej Rosji, „Proświta” powstała znacznie później, po wydarzeniach rewolucyjnych 1905 r. Zezwolenie na utworzenie towarzystw kulturalno-oświatowych uzyskano w 1906 roku w miastach Kijów, Czernihów, Sumy, Połtawa, Żytomierz, Mohylów Podolski, Odessa, Charków i in. Z nazwiskami Łesi Ukrainki, Borysa Hrynczenki, Lubow Janowskiej związane jest założenie „Proświty” w Kijowie (1906 r.). Z tego punktu widzenia charakterystyczny jest list ukraińskiej poetki z 8 października 1906 r. do pisarki Olhy Kobylańskiej, z którą utrzymywała szczere przyjacielskie stosunki przez długi czas: „W Kijowie jest teraz jedyny jasny punkt na ciemnym tle ukraińskiego życia — to nasza niedawno otwarta „Proświta”. Jest to pierwsze legalne ukraińskie towarzystwo w Kijowie, odkąd stał się on „gubernialnym grodem Imperium Rosyjskiego”, a dotąd można było otwierać tylko „kijowskie towarzystwa”, broń Boże nie ukraińskie”. Łesia Ukrainka informowała, że ich „Proświta” planuje wydawać nie tylko książki dla ludu, ale też „chce mieć swoją bibliotekę, księgarnię, muzeum i wszelkie różności”... Znaczną uwagę poetka poświęcała sprawom wydawniczym i bibliotecznym, w których miała być „osobą odpowiedzialną”. Razem ze swoją siostrą Olhą Kosacz-Krywyniuk zajęła się organizacją czytelni, zbierała fundusze (na koniec 1906 r. naliczano około 2 tysięcy tomów), opracowała plan wystąpień z wykładami, napisała projekt programu Towarzystwa Ukraińskich Pisarzy. Chciała, żeby „było nie gorzej niż u ludzi”. Do pracy w Proświcie Łesia Ukrainka pragnęła zaangażować szerokie grono ukraińskich pisarzy, utalentowanych aktorów, uczonych, znanych działaczy teatralnych. W tym okresie pisze właśnie szereg utworów historyczno-patriotycznych w celu propagowania postępowych idei. We wspomnianym wyżej liście poetka wyraziła prośbę: „Może ktoś ofiarowałby nam choć po jednym egzemplarzu swoich utworów? Komuś byłaby nasza „Proświta” bardzo wdzięczna za to...”. Łesia Ukrainka w imieniu komisji bibliograficznej w 1906 roku zwracała się do znanego uczonego-poligloty i pisarza Ahatanhela Krymskiego, znając jego przychylność dla „Proświty”, — by podarował swoje utwory oraz wydania innych autorów: „Naszym celem jest uczynienie naszej biblioteki na tyle bogatą i różnorodną, aby Ukrainiec, przebywając w Kijowie, nie musiał chodzić po cudzych bibliotekach, a mógłby znaleźć zaspokojenie swoich potrzeb literackich w rodzimej instytucji”. Na jej prośbę Ahatanhel Krymski chętnie odpowiedział. Świadczy o tym jego list do Borysa Hrynczenki z 5 grudnia 1906 roku: „Dla „Proświty” mam dać niemało książek ze swojej biblioteki. Może ktoś będzie jechał z Moskwy, to zabierze. A jak nie, to sam przywiozę albo prześlę koleją”. W latach 1906-1910 kijowską „Proświtę” kierowali utalentowani pisarze-patrioci Lubow Janowska i Borys Hrynczenko, którzy razem ze swoimi współmyślicielami M. Staryckim, L. Starycką-Czerniachiwską, S. Wasylczenką, Ołeksandrem Ołesiem, M. Woronym, W. Wynnyczenką, M. Łysenką i innymi działaczami ukraińskiej kultury propagowali idee narodowowyzwoleńcze. W „Autobiografii” B. Hrynczenko zaznaczył: „A w latach 1906-1909 znów udało mi się stać przy tej sprawie... w kijowskiej „Proświcie”. Najaktywniejszą pomoc kierownikom kijowskiej organizacji kulturalno-oświatowej udzielała Łesia Ukrainka. Pragnęła zaangażować do pracy w Proświcie także tych Ukraińców, którzy mieszkali za granicą — w Galicji. Świadczy o tym jej list z 29 stycznia 1907 roku do folklorysty i etnografa Wołodymyra Hnatiuka: „26 maja 1906 r. przez administrację zatwierdzono statut towarzystwa „Proświta” w Kijowie, które ma pomagać rozwojowi ukraińskiej kultury i, przede wszystkim, oświacie ukraińskiego ludu w jego ojczystym języku... Towarzystwo prosi o darowanie książek do biblioteki, która będzie otwarta do użytku publicznego i będzie zawierać we wszystkich językach oraz ze wszystkich działów literaturę naukową i piękną... W ideale ma to być biblioteka narodowa”. Na prośbę Modesta Łewyckiego, pisarza i kompozytora, Łesia Ukrainka miała „wziąć na siebie... bibliotekę Proświty”. I choć ona „w więzieniu nie siedziała, pod sądem i śledztwem nie była”, jednak miejscowa administracja nie wyraziła zgody na mianowanie jej bibliotekarzem przy kijowskiej „Proświcie”. Działalność propagandowa Łesi Ukrainki, jak i L. Janowskiej, B. Hrynczenki i in. została szybko „zauważona” przez carską żandarmerię. W styczniu 1907 r. rozpoczęły się aresztowania działaczy społecznych i kulturalnych: aresztowano B. Hrynczenkę, Łesię Ukrainkę, M. Łysenkę i szereg innych aktywistów „Proświty”. W mieszkaniu Kosaczów przeprowadzono rewizję. Ukraińscy działacze Proświty musieli pracować w niezwykle trudnych warunkach. Często doświadczali ze strony władz lokalnych okrutnych represji: prześladowań, zakazów, a nawet aresztowań. Bowiem ich działalność nierzadko wykraczała poza ramy kulturologiczne — działacze Proświty stawiali szersze zadania — rewolucyjno-demokratyczne. M. Kociubynski w liście do A. Czajkowskiego 3 marca 1907 roku skarżył się na „miły rząd”: „Otóż wyobraźcie sobie, po prostu nie dają żyć „Proświcie”. Chcemy zwołać zebranie — zakaz; chcemy zrobić przedstawienie narodowe — zakazują. Nawet koncert Łysenki na korzyść „Proświty” zakazali. Jeździsz, gryziesz się, wyjaśniasz — nic nie pomaga. Mówią — istniejcie sobie na papierze, a żyć nie damy. Żalić się nie ma komu... Mnie to wszystko niepokoi i bardzo wpływa na zdrowie... Jak widzicie, nasza konstytucja jest gorsza niż nawet Wasza „świńska” (taką trafną charakterystykę dał Iw. Franko konstytucji Austro-Węgier w jednym z satyrycznych opowiadań. — Przyp. A. K.). Zatem, u źródeł takiego ukraińskiego fenomenu, jak „Proświta”, stali najwybitniejsi przedstawiciele literatury pięknej — Łesia Ukrainka, M. Kociubynski, B. Hrynczenko, I. Franko, Panas Myrny, I. Neczuj-Łewycki i in. Wiosną 1907 r. Łesia Ukrainka ze względu na stan zdrowia zmuszona była opuścić Kijów: wyjechała na Krym, a później — do Gruzji za mężem Kłymentem Kwitką, który otrzymał pracę w Surami. Ludmyła Starycka, córka znanego pisarza, w swoich wspomnieniach pisała, że Łesia Ukrainka z wielkim entuzjazmem pracowała w „Proświcie” — w organizacji kulturalno-społecznej, która propagowała idee odrodzenia narodowego Ukraińców w ponurej epoce carskiego samowładztwa na początku XX w. Przychodzą na myśl płomienne wersy Wielkiej Poetki: Powstawajcie, żywi, w kim myśl powstała! Godzina do pracy nastała! Nie bój się świtowej mgły, — Świtowy ogień rozpal, Kiedy jeszcze zorza nie zagrała. Nieśmiertelność Łesi Ukrainki — w jej pełnej poświęcenia działalności, zarówno jako poetki, jak i działaczki społecznej. Fala wydarzeń rewolucyjnych 1848 roku przetoczyła się przez Europę Zachodnią. Szerokie warstwy ludności przebudziły się z głębokiego snu. Właśnie od tego czasu bierze początek oświecenie w Galicji – w tej części Ukrainy, która wchodziła w skład Imperium Austro-Węgierskiego. Oficjalnie zaś jako kulturologiczna organizacja społeczna „Proświta” została zarejestrowana w 1868 r. we Lwowie. U jej źródeł stali postępowi działacze ukraińskiej kultury, którzy stawiali przed sobą cel nie tylko szerzenia oświaty wśród mas ludowych, ale także budzenia świadomości narodowej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn