Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

16 s. · 28 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 30 (926), 27 lipca — 2 sierpnia 2017 „Jedyny jasny punkt na ciemnym tle” Łesia Ukrainka — działaczka Proświty. W 150. rocznicę „Proświty”

Anatolij KARPIUK, poeta i krajoznawca, m. Kostopol w obwodzie rówieńskim. W Ukrainie naddnieprzańskiej, która znajdowała się pod jarzmem carskiej Rosji, „Proświta” powstała znacznie później, po wydarzeniach rewolucyjnych 1905 r. Zezwolenie na utworzenie towarzystw kulturalno-oświatowych uzyskano w 1906 roku w miastach Kijów, Czernihów, Sumy, Połtawa, Żytomierz, Mohylów Podolski, Odessa, Charków i in. Z nazwiskami Łesi Ukrainki, Borysa Hrynczenki, Lubow Janowskiej związane jest założenie „Proświty” w Kijowie (1906 r.). Z tego punktu widzenia charakterystyczny jest list ukraińskiej poetki z 8 października 1906 r. do pisarki Olhy Kobylańskiej, z którą utrzymywała szczere przyjacielskie stosunki przez długi czas: „W Kijowie jest teraz jedyny jasny punkt na ciemnym tle ukraińskiego życia — to nasza niedawno otwarta „Proświta”. Jest to pierwsze legalne ukraińskie towarzystwo w Kijowie, odkąd stał się on „gubernialnym grodem Imperium Rosyjskiego”, a dotąd można było otwierać tylko „kijowskie towarzystwa”, broń Boże nie ukraińskie”. Łesia Ukrainka informowała, że ich „Proświta” planuje wydawać nie tylko książki dla ludu, ale też „chce mieć swoją bibliotekę, księgarnię, muzeum i wszelkie różności”... Znaczną uwagę poetka poświęcała sprawom wydawniczym i bibliotecznym, w których miała być „osobą odpowiedzialną”. Razem ze swoją siostrą Olhą Kosacz-Krywyniuk zajęła się organizacją czytelni, zbierała fundusze (na koniec 1906 r. naliczano około 2 tysięcy tomów), opracowała plan wystąpień z wykładami, napisała projekt programu Towarzystwa Ukraińskich Pisarzy. Chciała, żeby „było nie gorzej niż u ludzi”. Do pracy w Proświcie Łesia Ukrainka pragnęła zaangażować szerokie grono ukraińskich pisarzy, utalentowanych aktorów, uczonych, znanych działaczy teatralnych. W tym okresie pisze właśnie szereg utworów historyczno-patriotycznych w celu propagowania postępowych idei. We wspomnianym wyżej liście poetka wyraziła prośbę: „Może ktoś ofiarowałby nam choć po jednym egzemplarzu swoich utworów? Komuś byłaby nasza „Proświta” bardzo wdzięczna za to...”. Łesia Ukrainka w imieniu komisji bibliograficznej w 1906 roku zwracała się do znanego uczonego-poligloty i pisarza Ahatanhela Krymskiego, znając jego przychylność dla „Proświty”, — by podarował swoje utwory oraz wydania innych autorów: „Naszym celem jest uczynienie naszej biblioteki na tyle bogatą i różnorodną, aby Ukrainiec, przebywając w Kijowie, nie musiał chodzić po cudzych bibliotekach, a mógłby znaleźć zaspokojenie swoich potrzeb literackich w rodzimej instytucji”. Na jej prośbę Ahatanhel Krymski chętnie odpowiedział. Świadczy o tym jego list do Borysa Hrynczenki z 5 grudnia 1906 roku: „Dla „Proświty” mam dać niemało książek ze swojej biblioteki. Może ktoś będzie jechał z Moskwy, to zabierze. A jak nie, to sam przywiozę albo prześlę koleją”. W latach 1906-1910 kijowską „Proświtę” kierowali utalentowani pisarze-patrioci Lubow Janowska i Borys Hrynczenko, którzy razem ze swoimi współmyślicielami M. Staryckim, L. Starycką-Czerniachiwską, S. Wasylczenką, Ołeksandrem Ołesiem, M. Woronym, W. Wynnyczenką, M. Łysenką i innymi działaczami ukraińskiej kultury propagowali idee narodowowyzwoleńcze. W „Autobiografii” B. Hrynczenko zaznaczył: „A w latach 1906-1909 znów udało mi się stać przy tej sprawie... w kijowskiej „Proświcie”. Najaktywniejszą pomoc kierownikom kijowskiej organizacji kulturalno-oświatowej udzielała Łesia Ukrainka. Pragnęła zaangażować do pracy w Proświcie także tych Ukraińców, którzy mieszkali za granicą — w Galicji. Świadczy o tym jej list z 29 stycznia 1907 roku do folklorysty i etnografa Wołodymyra Hnatiuka: „26 maja 1906 r. przez administrację zatwierdzono statut towarzystwa „Proświta” w Kijowie, które ma pomagać rozwojowi ukraińskiej kultury i, przede wszystkim, oświacie ukraińskiego ludu w jego ojczystym języku... Towarzystwo prosi o darowanie książek do biblioteki, która będzie otwarta do użytku publicznego i będzie zawierać we wszystkich językach oraz ze wszystkich działów literaturę naukową i piękną... W ideale ma to być biblioteka narodowa”. Na prośbę Modesta Łewyckiego, pisarza i kompozytora, Łesia Ukrainka miała „wziąć na siebie... bibliotekę Proświty”. I choć ona „w więzieniu nie siedziała, pod sądem i śledztwem nie była”, jednak miejscowa administracja nie wyraziła zgody na mianowanie jej bibliotekarzem przy kijowskiej „Proświcie”. Działalność propagandowa Łesi Ukrainki, jak i L. Janowskiej, B. Hrynczenki i in. została szybko „zauważona” przez carską żandarmerię. W styczniu 1907 r. rozpoczęły się aresztowania działaczy społecznych i kulturalnych: aresztowano B. Hrynczenkę, Łesię Ukrainkę, M. Łysenkę i szereg innych aktywistów „Proświty”. W mieszkaniu Kosaczów przeprowadzono rewizję. Ukraińscy działacze Proświty musieli pracować w niezwykle trudnych warunkach. Często doświadczali ze strony władz lokalnych okrutnych represji: prześladowań, zakazów, a nawet aresztowań. Bowiem ich działalność nierzadko wykraczała poza ramy kulturologiczne — działacze Proświty stawiali szersze zadania — rewolucyjno-demokratyczne. M. Kociubynski w liście do A. Czajkowskiego 3 marca 1907 roku skarżył się na „miły rząd”: „Otóż wyobraźcie sobie, po prostu nie dają żyć „Proświcie”. Chcemy zwołać zebranie — zakaz; chcemy zrobić przedstawienie narodowe — zakazują. Nawet koncert Łysenki na korzyść „Proświty” zakazali. Jeździsz, gryziesz się, wyjaśniasz — nic nie pomaga. Mówią — istniejcie sobie na papierze, a żyć nie damy. Żalić się nie ma komu... Mnie to wszystko niepokoi i bardzo wpływa na zdrowie... Jak widzicie, nasza konstytucja jest gorsza niż nawet Wasza „świńska” (taką trafną charakterystykę dał Iw. Franko konstytucji Austro-Węgier w jednym z satyrycznych opowiadań. — Przyp. A. K.). Zatem, u źródeł takiego ukraińskiego fenomenu, jak „Proświta”, stali najwybitniejsi przedstawiciele literatury pięknej — Łesia Ukrainka, M. Kociubynski, B. Hrynczenko, I. Franko, Panas Myrny, I. Neczuj-Łewycki i in. Wiosną 1907 r. Łesia Ukrainka ze względu na stan zdrowia zmuszona była opuścić Kijów: wyjechała na Krym, a później — do Gruzji za mężem Kłymentem Kwitką, który otrzymał pracę w Surami. Ludmyła Starycka, córka znanego pisarza, w swoich wspomnieniach pisała, że Łesia Ukrainka z wielkim entuzjazmem pracowała w „Proświcie” — w organizacji kulturalno-społecznej, która propagowała idee odrodzenia narodowego Ukraińców w ponurej epoce carskiego samowładztwa na początku XX w. Przychodzą na myśl płomienne wersy Wielkiej Poetki: Powstawajcie, żywi, w kim myśl powstała! Godzina do pracy nastała! Nie bój się świtowej mgły, — Świtowy ogień rozpal, Kiedy jeszcze zorza nie zagrała. Nieśmiertelność Łesi Ukrainki — w jej pełnej poświęcenia działalności, zarówno jako poetki, jak i działaczki społecznej. Fala wydarzeń rewolucyjnych 1848 roku przetoczyła się przez Europę Zachodnią. Szerokie warstwy ludności przebudziły się z głębokiego snu. Właśnie od tego czasu bierze początek oświecenie w Galicji – w tej części Ukrainy, która wchodziła w skład Imperium Austro-Węgierskiego. Oficjalnie zaś jako kulturologiczna organizacja społeczna „Proświta” została zarejestrowana w 1868 r. we Lwowie. U jej źródeł stali postępowi działacze ukraińskiej kultury, którzy stawiali przed sobą cel nie tylko szerzenia oświaty wśród mas ludowych, ale także budzenia świadomości narodowej.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Kostomarow w bitwie z Wałujewem: mowa czy jazyk? Z okazji 200-lecia Mykoły Kostomarowa

Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”...a kto mówi, że kocha naród, a mowę jego nienawidzi, ten kłamie… M. Kostomarow Stare „nie było, niet i byt’ nie możet” było tylko sformułowane przez Wałujewa, a narodziło się ono wśród samych Ukraińców, było przygotowane ich własnymi rękami, ich własną nienawiścią do samych siebie, ich własnym moralnym rozkładem i moralną nicością czasów pierwszej Ruiny. W. Łypynski Okólnik wałujewski z 18 lipca 1863 roku jest powszechnie znany ze swojego zakazu języka ukraińskiego w ówczesnym Imperium Rosyjskim, jednak czy oceniona i przemyślana została rola wybitnego ukraińskiego historyka oraz działacza społeczno-politycznego Mykoły Kostomarowa w pojawieniu się tego złowieszczego dokumentu, a ściślej aktu resortowego? Historyczne tło rozwoju tamtego wydarzenia oraz głównych pozytywnych i negatywnych postaci, które znajdowały się w jego centrum, to nie lada charakterystyka świadomości językowo-narodowej tamtego czasu i jednocześnie obnażony pokaz przyczyny obecnych regresywnych tendencji w sytuacji językowo-politycznej państwa pod kolonialnym hasłem „Jedyna kraina — jedinaja strana”. Wszystkie obecne okoliczności językowe w pełni można wyjaśnić poprzez naszą przeszłość, co jest głównym postulatem diachronicznej (historycznej) socjolingwistyki. Właśnie przez pryzmat antagonizmu okoliczności oraz antagonizmu postaci przeanalizujemy pozornie powszechnie znany rozwój społeczno-polityczny, przede wszystkim edukacyjno-socjolingwistyczny, w drugiej połowie XIX wieku. Antagonizm okoliczności. Zniesienie poddaństwa w 1861 roku w Imperium Rosyjskim wysunęło na gorący porządek dzienny kwestię relacji państwa z jego głównym stanem — chłopstwem, które w kontekście ówczesnej polityki reform liberalnych „należało podnieść do pozycji innych grup społecznych” [11, s. XIX]. Głównym instrumentem tak zwanej socjalizacji chłopstwa stała się edukacja i język przekazywania wiedzy. Ukraińskie środowiska intelektualne natychmiast zareagowały na rozwiązanie tego problemu, a bezsprzecznym centrum tego procesu stał się cyrylo-metodyjczyk, więzień polityczny reżimu Mikołaja I, autor pierwszego politycznego ukraińskojęzycznego dokumentu etnonacjocentrycznego „Ustawa Boża. Księga rodzaju narodu ukraińskiego” Mykoła Kostomarow: „89. Ale wkrótce zobaczyła Ukraina, że wpadła w niewolę, bo ona przez swoją prostotę nie poznała, że tam był car moskiewski, a car moskiewski wszystko jedno było, co i idol i męczyciel. […]. 109. Ukraina będzie niepodległą Rzecząpospolitą w sojuszu słowiańskim” (1847 r.) [5, s. 27, 30]. Z inicjatywy Mykoły Kostomarowa, właśnie kiedy odbył swój ośmioletni termin uwięzienia i zesłania (marzec 1847—grudzień 1855), pod koniec lat 50. i na początku 60. XIX wieku w Petersburgu w celu rozwoju edukacji narodowej i przebudzenia świadomości narodowej powstaje towarzystwo kulturalno-oświatowe „Hromada” oraz czasopismo „Osnowa” (1861—1862). Zarówno towarzystwo, jak i czasopismo stają się tubami idei narodowych w rozwoju świadomości językowej i historycznej. Właśnie w czasopiśmie „Osnowa” M. Kostomarow opublikował swój słynny artykuł „Dwie narodowości ruskie” (1861) o znamiennie odmiennych psychotypach trzech narodów sąsiednich: Ukraińców, Polaków, Moskali (w szczególności o tym, jak nasza czerń systemowo niszczy swoich możnowładców, dlatego też nie ma swojego przywództwa); o zapłodnieniu przez Ukraińców-Rusinów w połowie XII wieku tubylczych etnosów ziemi rostowsko-suzdalsko-muromsko-riazańskiej i powstaniu z czasem tak zwanej Moskowii; o ukradzionym Ukraińcom politonimie Ruś w greckim wariancie Rosja, o Ukraińcach-odstępcach oraz o bardzo nieprzyjemnej, ale prawdziwej charakterystyce Ukraińców: „W południoworuskiej naturze nie było nic gwałtownego, niwelującego, nie było zimnej kalkulacji, twardości na drodze do wyznaczonego celu” [6, s. 25]. Jednak główne bitwy frontu Kostomarowskiego były mimo wszystko językowe, co zapoczątkował jego artykuł „Myśli południoworusina” („Osnowa”, 1862). W tym artykule po raz pierwszy określił zadania programowe edukacji początkowej narodu w języku ojczystym oraz nierozerwalny związek między językiem edukacji a samym istnieniem odrębnego narodu: „W sferze ogólnonarodowego słowa nie możemy być użyteczni narodowi niczym innym, jak używając tego słowa jako narzędzia ogólnoludzkiej edukacji. Naród musi się uczyć, naród chce się uczyć; jeśli nie damy mu środków i sposobów uczenia się w jego języku — zacznie uczyć się w obcym, a nasza narodowość zginie wraz z edukacją narodu” [cyt. za 11, s. XX]. Podkreślmy, że w Imperium Rosyjskim możliwość funkcjonowania języków narodowych była ograniczona jedynie do edukacji początkowej, a co za tym idzie, do wydawania książek dla tego segmentu jako przejścia do rosyjskojęzycznej edukacji średniej i wyższej. Jednak właśnie na tym etapie edukacji początkowej Ukraińcy natknęli się na mur zakazów, które miały charakter polityczny. W Kijowie 11 października 1859 roku otwarto pierwszą niedzielną szkołę ukraińską, a w 1860 roku było ich na całej Ukrainie 68 [7, s. 47], jednak już trzy lata później, 12 czerwca 1862 roku, minister spraw wewnętrznych P. Wałujew wydaje cyrkularz do kijowskiego gubernatora P. Hessego o potrzebie zamknięcia szkół niedzielnych i czytelni pod tym pretekstem, „że pod szlachetnym pozorem szerzenia wśród ludu umiejętności czytania i pisania, ludzie złomyślni próbowali w niektórych szkołach niedzielnych rozwijać szkodliwe nauki, buntownicze idee, wypaczone pojęcia o prawie własności i bezbożność” [10, s. 52]. Choć zrozumiałe, że przyczyna, jak zobaczymy dalej, była jedna: ukraiński język edukacji — to decydująca forma separatyzmu. W tym kontekście zaproponowana przez M. Kostomarowa (pod koniec marca 1863 roku w Petersburgu) idea zbierania funduszy na wydawanie literatury popularnonaukowej i edukacyjnej w języku ukraińskim była śmiałą odpowiedzią rosyjskiej władzy, by wbrew wszystkiemu budować ukraińskojęzyczny świat edukacyjno-naukowy. Jak widzimy z niedawno opublikowanych dokumentów, język literatury edukacyjnej bardzo niepokoił dygnitarzy Imperium Rosyjskiego: w szczególności w dokumencie z 13 grudnia 1861 roku (nr 20) mowa jest o niebezpieczeństwie rozpowszechniania książek ukraińskojęzycznych, wydanych w Petersburgu w drukarni P. Kulisza, a w doniesieniu naczelnika łuckiej policji powiatowej z 6 lutego 1862 roku do generał-gubernatora I. Wasylczykowa (nr 21) mowa jest o nauczaniu dzieci chłopskich przez studentów Uniwersytetu Kijowskiego G. i S. Sredzińskich za pomocą ukraińskich elementarzy i podręczników (w szczególności „Gramatka” P. Kulisza, „Psalmy Dawidowe” T. Szewczenki i in.) ze znamienną charakterystyką: „Chłopom, jak zauważono, podoba się nauka z tych książek”. Jako wniosek z tego doniesienia: „Szkołę zamknąć” [10, s. 28—29]. Na tym tle lokalnych zakazów znamienne są petycje D. Pyłczykowa, W. Łobody, O. Konyskiego, a także wykładowców kijowskich szkół w marcu 1863 roku do Petersburskiego Komitetu Piśmienności z uzasadnieniem potrzeby nauczania w języku ukraińskim w szkołach ludowych Naddnieprza ze względu na następujące ważne czynniki: 1) nauczanie w obcym języku — to demoralizowanie narodu i tworzenie mieszanki języków jako „brzydkiej gwary”; 2) absolutna niezrozumiałość języka rosyjskiego dla Ukraińców przede wszystkim ze względu na składnię i leksykę; 3) sprzyjanie dalszej polonizacji kraju. Ponadto petycje prosiły o wpisanie na listę książek zalecanych do nauki „w języku południoworuskim” [10, s. 37]. Skutkiem tych petycji stało się w ogóle zamknięcie „Hromady” w Kijowie z wymowną przyczyną: szerzenie idei liberalnych poprzez „wydawanie ludowych małorosyjskich książek, na których drukowanie, jakoby, pozwolono już zbierać pieniądze” [10, s. 37]. Cała ta działalność konfrontacyjna między skolonizowanymi a kolonizatorem zwieńczyła się anonimowym listem od „dobromyślnych Małorosjan” do naczelnika Trzeciego Oddziału własnej j. i. m. kancelarii W. Dołgorukowa o możliwych skutkach i szkodzie, jaką może wyrządzić państwu przekład Biblii na język ukraiński przez „separatystów-chochłomanów” (nr 36). Czyli do konfrontacji między okupantem a okupowanymi dołączyli kolaboranci — „dobromyślni Małorosjanie”. Ich donos sformalizował główne niebezpieczeństwo, jakie niesie ukraińskie słowo — to separatyzm narodowy: „Zacząwszy od wyodrębnienia języka, mierzy ona na oddzielenie Małej Rosji od Wielkiej i federację z Polską” [10, s. 59]. I choć jakkolwiek celowo czy naiwnie zaprzeczali temu ówcześni hromadowcy, w szczególności M. Kostomarow, historia niepodważalnie dowiodła (w szczególności w naszym przypadku) związku przyczynowo-skutkowego między językiem a państwem-narodem: odrębny język — to odrębne państwo. Dlatego „dobromyślni Małorosjanie” w swoim donosie akcentowali główne składniki tego prawidłowo odczutego przez Rosję separatyzmu („z prochu Szewczenki wyrodziła się cała szajka najbardziej zagorzałych separatystów i nienawistników Rosji”, s. 58) i naturalnego strachu przed nim renegatów jako oskarżenia własnej zdrady i upodlenia. Stąd logiczne i umotywowane żądania: a) ludowe szkoły ukraińskojęzyczne zakazać, w szczególności „buntownicze Gramatki i podręczniki”, właściwie to, o co najbardziej dbał i czym przejmował się M. Kostomarow; b) dopuszczenie do druku Biblii w języku ukraińskim doprowadzi do „rozpadu i niebezpiecznego rozłamu” imperialnej „ojczyzny” [10, s. 59]. Jak wiadomo, M. Kostomarow sam przetłumaczył Nowy Testament na język ukraiński i przekazał go do rosyjskiego Świętego Synodu do cenzury, ale los tego bezcennego rękopisu do dziś nie jest znany… [4, s. 37—51; 8, s. 137; 9, s. 133]. Oprócz znamiennej niemoralności ze zaniepokojonymi „dobromyślnymi Małorosjanami”, w tej sytuacji zaangażowany jest także czynnik materialny, w szczególności sojusz moskiewskich szowinistów i Małorosjan-odstępców w niszczeniu języka ukraińskiego wsparło lokalne duchowieństwo, które dostrzegło w rozwoju edukacji świeckiej potężnego konkurenta [4, s. 41; 10, s. 68]. Jak przypuszczają, wspomniany anonimowy list został napisany przez „kogoś z hierarchii kościelnej” [3, s. 11—12]. Charakterystyczny dla przesłanek cyrkularza wałujewskiego i mający bezpośredni związek z jego pojawieniem się list M. Kostomarowa to list z Nieżyna od I. Kulżyńskiego z 27 marca 1863 roku do kijowskiego, podolskiego i wołyńskiego generał-gubernatora M. Annenkowa, w którym ta postać ostrzega władze rosyjskie przed niebezpieczeństwem inicjatywy Kostomarowa, polegającej na zbieraniu datków „na wydanie elementarnych książek w narzeczu małorosyjskim dla szkół ludowych” (o czym poinformowano w 3. numerze „Kijowskiego Telegrafu” — organu hromadziwśców w latach 1859—1876): „Czyż nie można w żaden sposób powstrzymać niespokojnego Kostomarowa od jego separatystycznych zamysłów, którymi on, zdaje się, jakby starał się zemścić na rządzie za swoje 10-letnie zesłanie” [10, s. 62]. Jednocześnie ten adresat zwraca uwagę na jeszcze dwa przejawy separatyzmu: szkoły ludowe z „miejscowym narzeczem” i przekład Ewangelii na „narzecze małorosyjskie”: „…ten patriota, który nie dopuściłby Słowa Bożego do profanacji w karykaturalnym, spolonizowanym małorosyjskim żargonie, ten byłby godzien pomnika!” [10, s. 62]. Antagonizm osób. Jednak głównym oponentem-wrogiem Kostomarowa wystąpił moskiewski publicysta i krytyk literacki, którego obecnie słusznie uważa się za założyciela tak zwanej moskiewskiej dziennikarstwa politycznego, M. Katkow. W gazecie „Moskowskije wiedomosti” z 21 czerwca 1863 roku wystąpił z materiałem o szkodliwości ukrainofilstwa, niedopuszczalności kształtowania literackiego języka ukraińskiego oraz potępieniem M. Kostomarowa za jego pomysł zbierania funduszy w celu wydawania książek dla edukacji ludowej, ponieważ „Ukraina nie może mieć odrębnego bytu politycznego” [10, s. 66—71]. Słusznie zauważa on, że „jakieś dwa lub trzy lata temu, nagle z jakiegoś powodu rozegrało się ukrainofilstwo”, a tym samym mimowolnie wskazuje na ważny dla nas fakt współudziału miejscowego duchowieństwa w agresywnym oporze wobec otwierania ukraińskich szkół niedzielnych: „Po ukraińskich wsiach zaczęli pojawiać się, w baranich czapach, gorliwi szerzyciele małorosyjskiej piśmienności i zaczęli zakładać małorosyjskie szkoły wbrew wysiłkom miejscowego duchowieństwa, które wraz z chłopami nie wiedziało, jak odeprzeć tych nieproszonych oświecicieli. Zaczęły pojawiać się książki w nowo wymyślonym małorosyjskim języku. Wreszcie, przez pewnego profesora, który zdobył sobie literacką sławę, uroczyście otwarto narodową subskrypcję na zbieranie pieniędzy na wydawanie małorosyjskich książek i broszur” [10, s. 67—68].

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Właśnie to ostatnie najbardziej zaniepokoiło sługę imperium: kiedy Ukrainiec zbiera pieniądze na podręcznik, jest to zbyt groźne dla Rosji... Ta myśl staje się przewodnią w materiale M. Kolcowa... Katkowa: uporczywie wzywa on duchowieństwo, by tłumaczyło ludowi, „że rząd w żaden sposób nie może zakładać szkół dla rozwoju miejscowego narzecza z uszczerbkiem dla języka państwowego; nie może używać narodowych pieniędzy na takie przedsięwzięcie, które wyraźnie zmierza do zohydzenia i rozerwania jedności narodowej” [10, s. 70]. Następnie M. Katkow, pośrednio powołując się na znany artykuł M. Kostomarowa „Dwie ruskie narodowości”, wybucha gniewem wobec samego stwierdzenia Kostomarowa o istnieniu dwóch odrębnych narodów: „Jeśli ziemia ruska ma być jedna i naród ruski ma być jeden, to nie może być dwóch ruskich narodowości, dwóch ruskich języków: to jest oczywistsze niż dwa razy dwa cztery” [10, s. 71]. Jego pamflet kończy się otwartym oskarżeniem i poniżeniem M. Kostomarowa za jego błyskotliwy pomysł zbiórki pieniędzy, które – zdaniem M. Katkowa – lepiej „spalić” albo przekazać na rozwój żargonu we Francji czy Anglii itd. Zatem M. Kostomarow, jak widzimy, trafił w piętę Achillesową moskiewskiego samowładztwa: w zdolność Ukraińców do finansowego wsparcia oświaty swojego narodu. Z hojnie zebranych pieniędzy (4 tysiące rubli) wydano „Szczotnicę” O. Konyskiego, „Opowiadania ze Świętego Pisma” S. Opatowicza, a pozostałe środki, zgodnie z jego testamentem duchowym, przekazano cesarskiej Akademii Nauk „na wykorzystanie do wydania słownika małoruskiego narzecza”, którym później, po śmierci Kostomarowa, stał się słownik pod redakcją Borysa Hrinczenki. Ponadto z należącego do niego kapitału – 11 tysięcy rubli – Kostomarow przeznaczył na założenie wiejskiej szkoły dla dzieci chłopskich w jego rodzinnej słobodzie Jurasiwka w guberni woroneskiej, w powiecie ostrogoskim… [1, s. 119—122; 9, s. 177—178]. Oczywiście M. Kostomarow starał się publicznie odpowiedzieć M. Katkowowi, jednak jego artykuł-odpowiedź „Czy nasi oskarżyciele mają rację?”, który miał zostać opublikowany w gazecie „Golos” (1863), mogliśmy przeczytać dopiero po 127 latach dzięki staraniom badacza J. Pinczuka [8, s. 137—146]. Wówczas artykuł zakazał komitet cenzury: „Ten artykuł nie został przez Komitet dopuszczony do druku” [cyt. za 8, s. 139]. Ten bezcenny materiał jest dla nas interesujący przede wszystkim w kontekście cyrkularza Walujewa, spowodowanego przez Kostomarowa. Historyk podkreśla potrzebę zdobywania wykształcenia przez lud „w swoim naturalnym narzeczu” [cyt. za 8, s. 144], a przede wszystkim dlatego, że z uwagi na naturę ludzką zupełnie niemożliwe jest, „aby naród świadomie, bez udziału gwałtownych okoliczności, znienawidził własne słowo?” [cyt. za 8, s. 141]. Zwraca uwagę na niezwykle ważne podejście historyczno-genetyczne i irracjonalne (czyli kordocentryczne) do traktowania języka, które dziś musimy maksymalnie aktywizować w imię własnej językowo-narodowej samodzielności: „Każdy Małorosjanin wie, że była ona mową ojców, dziadów, pradziadów jego, że wssał ją z mlekiem matki, że jest jego świętym dobrem; i to wystarczy. Czyż nie rozumiecie, że miłość do rodzinnego słowa, podobnie jak do narodowości, jest sprawą serca, a nie suchych wniosków, jak każda miłość? Nie podoba się wam małoruskie narzecze, na zdrowie. A nam się podoba. Cóż z tym zrobić? Pozwólcie nam mówić tym „obrzydliwym, wulgarnym żargonem”, nie przeszkadzajcie nam go kochać…, a wy sobie pozostańcie przy opinii o jego „nicości i zepsuciu”” [cyt. za 8, s. 144]. Równocześnie historyk, zapewne, pozornie, ze względu na wówczas niepokonane okoliczności historyczne, zaprzecza politycznemu charakterowi kwestii języka ukraińskiego, za którą rzekomo nie kryje się „separatyzm” ani „rozkład Rosji” [cyt. za 8, s. 145]. Oczywiście historia wykazała absolutną zasadność obaw M. Katkowa, a nie wymuszonych usprawiedliwień Kostomarowa: odrębny język, zwłaszcza w stosunkach między okupowanym a okupantem, to zarazem preludium i gwarant odrębnego narodu i państwa. Natomiast o zbiórce pieniędzy „na wydawanie książek o treści naukowej w języku południoworuskim” M. Kostomarow wypowiedział się jednoznacznie i bezpośrednio. Najwięcej wpłynęło z guberni charkowskiej i czernihowskiej, następnie z Połtawszczyzny, Noworosji (Południowa Ukraina) i nawet z Kaukazu. Znacznie mniej środków otrzymano z Kijowszczyzny i Podola, a ani kopiejki z Wołynia – i to dlatego, że właśnie w tych trzech guberniach ziemianie byli Polakami [cyt. za 8, s. 146]. W ten sposób, poprzez czynnik ekonomiczny, M. Kostomarow przekonująco potwierdził determinujące znaczenie historyczno-genetycznej i irracjonalnej zasady w utwierdzaniu „naturalnego”, rodzimego języka. Tymczasem literatura edukacyjna i popularnonaukowa nieustannie napływała do komitetów cenzury, co w korespondencji ministra spraw wewnętrznych P. Walujewa do ministra oświaty ludowej O. Gołownina nazwano „systematycznym napływem wydawnictw w narzeczu małoruskim” [10, s. 79]. Wśród tego „napływu” do Kijowskiego Komitetu Cenzury trafił także rękopis „Przypowieści Pana naszego Jezusa Chrystusa, opowiedziane po ukraińsku”, przeznaczony właśnie do nauki „w szkołach”. Na to, jako na szczególne niebezpieczeństwo „odrębności narodowości małoruskiej” [10, s. 73], zwraca uwagę w przedstawieniu dla P. Walujewa przewodniczący Kijowskiego Komitetu Cenzury O. Nowicki, który – nawiasem mówiąc – po raz pierwszy, nieco przeformułowując M. Katkowa, używa niedorzecznego i później rozpowszechnionego błędu: „nigdy nie było, nie ma i nie może być żadnego małoruskiego języka” [10, s. 72]. Właśnie to przedstawienie przewodniczącego komitetu cenzury w Kijowie skłoniło P. Walujewa do sporządzenia notatki sprawozdawczej dla cara Aleksandra II „O książkach wydawanych dla ludu w narzeczu małoruskim”, z propozycją zezwolenia na druk wyłącznie utworów pięknej literatury i wstrzymania wydawania literatury edukacyjnej i religijnej w języku ukraińskim [10, s. 73—76]. W notatce dla cara P. Walujew wyodrębnia M. Kostomarowa jako organizatora datków „na wydawanie tanich książek w języku południoworuskim”, z których wiele już trafiło do komitetu cenzury, i przytacza osławione „nigdy nie było, nie ma i nie może być żadnego małoruskiego języka”, powołując się na autorstwo samych Małorosjan [10, s. 74]. Zatem 18 lipca 1863 roku minister spraw wewnętrznych P. Walujew wydał tajne zarządzenie Kijowskiemu Komitetowi Cenzury o zakazie drukowania po ukraińsku książek o treści religijnej, podręczników i wydawnictw do nauki czytania w szkole początkowej [10, s. 79]. Podkreślmy, że to tajne zarządzenie nigdy nie nabrało statusu prawa i jedynie potwierdziło samowolę rosyjskiego urzędnika na wszystkich szczeblach rosyjskiej samodzierżawnej władzy. Minęło pięć dni od tajnego zarządzenia, gdy M. Kostomarow zwrócił się do ministra z prośbą o zniesienie zakazu z jego publicznej odpowiedzi M. Katkowowi w gazecie „Golos”, i dodaje, że cenzor Lebiediew odmówił wydrukowania proponowanych dwóch rękopisów z powodu ich napisania po ukraińsku… M. Kostomarow dowcipnie zakpił z tego zakazu: „Z tego można wywnioskować, że rząd okazuje zaufanie tym, którzy sądzą, że wydawanie książek o treści naukowej w języku południoworuskim pozostaje w solidarności z ideą separatyzmu i dążeniami do oderwania Rusi Południowej od państwa rosyjskiego” [10, s. 84]. P. Walujew zarządził spotkanie z M. Kostomarowem, o którym później napisał w swoim dzienniku z 28 lipca: „…Kostomarow był silnie zaniepokojony wstrzymaniem popularnych wydawnictw w chochlackim narzeczu. Łagodnie, lecz wprost i kategorycznie oznajmiłem mu, że przyjęty przeze mnie środek pozostaje w mocy” [10, s. 86]. Czy wówczas Kostomarow myślał, że to zarządzenie (akt resortowy) P. Walujewa jest jedynie preludium do ukazu Aleksandra II z 18 (30) maja w Ems o zakazie wwozu do Rosji wydawnictw ukraińskojęzycznych, drukowania oryginalnych utworów i tłumaczeń, tekstów do nut, ustaw ukraińskich sztuk…? Ale to już inny epizod w wojnie z naszym Językiem, na polu bitwy o który Kostomarow „wypalił się jak oliwa w lampie”, zmniejszając „tę uderzeniową płaszczyznę, by łatwiej ją obronić” [2, s. 10]. Mimo to musimy przyswoić i przemyśleć co najmniej sześć przełomowych etapów w narodzinach cyrkularza Walujewa, na większości z nich widnieje piętno walki Kostomarowa o nasz język: list anonimów (4 marca 1863 r.), donos I. Kulżyńskiego do generała-gubernatora M. Annienkowa (27 marca 1863), artykuł M. Katkowa w „Moskowskich Wiedomostiach” (21 czerwca 1863 r.), przedstawienie-donos przewodniczącego Kijowskiego Komitetu Cenzury O. Nowickiego ministrowi spraw wewnętrznych P. Walujewowi (27 czerwca 1863 r.), notatka sprawozdawcza P. Walujewa dla cara Aleksandra II (11 lipca 1863 r.), tajne zarządzenie P. Walujewa o zakazie ukraińskojęzycznej literatury edukacyjnej i religijnej (18 lipca 1863 r.). W trzech z tych dokumentów Kostomarow jest wymieniony wprost, w jednym pośrednio, jako inicjator procesu oświatowego i religijnego w języku ukraińskim, mającego niebezpieczny separatystyczny kierunek wobec imperium [10, s. 58—59, 61—63, 66—71, 72—76, 79]. Zatem wniosek z tej językowo-oświatowej bitwy między Kostomarowem a Walujewem, jako reprezentatywnymi postaciami antagonistycznej historii owego czasu, jest oczywisty: język i edukacja to kategorie polityczno-państwowe. Walka o język to walka o władzę i panowanie! Jeśli imperialna rosyjska władza i jej okołokulturowy establishment bardzo dobrze to rozumieli i natychmiast włączali system przeciwdziałania, to skolonizowane ukraińskie przywództwo intelektualne wszelkimi możliwymi nierewolucyjnymi metodami dążyło do utrzymania ostatniej ostoi swojego narodu („narodowości”) – języka i początkowej edukacji tym językiem. Bezradny argument M. Kostomarowa, że „naród nie chce oddzielenia” [8, s. 145], a chce jedynie mówić i uczyć się w swoim języku, w ostatniej kolejności świadczy o liberalizmie jego poglądów, a przede wszystkim dowodzi bezapelacyjnej racji Walujewów. Zatem jest od kogo się uczyć i przyswoić tę lekcję historii już w trzecim tysiącleciu. 1. Honczar O. Ukrainofilska działalność Mykoły Kostomarowa w latach 1863–1885 w zwierciadle jego spuścizny epistolarnej // Tryb dostępu: Gonchar.pdf?sequence=1е-ресурс, s. 119–122, 19 czerwca 2017 r. 2. Hruszewski M. Z publicystycznych pism Kostomarowa // Naukowo-publicystyczne i polemiczne pisma Kostomarowa. — K., 1928. — S. 3–21. 3. Danyłenko A. Ukraińska Biblia i Wałujewski cyrkularz 1863 r. // Ukraińska mowa. — 2013. — № 4. — S. 3–21. 4. Jegorow W. Naukowo-publicystyczna walka M. I. Kostomarowa przeciwko antyukraińskiej polityce caratu (lata 60. XIX w. – początek lat 80. XIX w.) // , s. 37–51, 19 czerwca 2017 r. 5. Kostomarow M. Zakon Boży. Księga bytu narodu ukraińskiego. — K.: Łybid, 1991. — 40 s. 6. Kostomarow M. Dwie ruskie narodowości. — K.: Wyd. Pr.AT „Ukraińska presgrupa”, 2012. — 72 s. 7. Kubajczuk W. Chronologia wydarzeń językowych na Ukrainie: zewnętrzna historia języka ukraińskiego. — K.: „K.I.S.”. — 176 s. 8. Pinczuk Ju. Zakazany artykuł M. I. Kostomarowa // Ukraiński Dziennik Historyczny. — 1990. — № 1. — S. 137–146. 9. Pinczuk Ju. Mykoła Iwanowycz Kostomarow (1817–1885). — K.: Nauk. Dumka, 1992. — 232 s. 10. Tożsamość ukraińska a kwestia językowa w Imperium Rosyjskim: próba regulacji państwowej / Redaktor Hennadij Boriak. — K.: TOW „Wyd. Klio”, 2015. — 810 s. 11. Szandra W. Język jako środek kształtowania tożsamości narodowej / W. Szandra // Tożsamość ukraińska a kwestia językowa w Imperium Rosyjskim: próba regulacji państwowej. — K.: TOW „Wyd. Klio”, 2015. — S. VII–ХХХVI.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Głębokie oddychanie

Serhij KOLOMIEJEC, wieś Chrystyniwka, obwód czerkaski Wojna Ludzie idą na wojnę. A wojna to nie tylko okopy i ziemia w ogniu, która trzyma obronę. A wojna to twój dom, twoja mowa i świat o ciemnych oczach, to granice duszy, bez których nie ma Ukrainy. * * * Będzie to, co było, na ziemi, na niebie: ból i prawda. I krew. I łza miłości. * * * Boli fantomowo amputacja, ale nie to jedynie dręczy: kto szedł za godność i za naród, a kto za władzę i Roshen. Idź Dusza boli i nie ma słów. Dokądkolwiek spojrzysz – mur. Mur. Twój krzyk nie zostanie usłyszany. Na próżno. A krew – zerwana struna. Lecz znów dotykasz sercem słowa, jakby raną – ogień. Ten ból staje się oślepiającym słońcem – Idź! Nie ma zakazów. Granica Tam ból i krew, tam czerń i biel, a tu „Kwartały”, Kisiele… Przekupieni, kupieni debile, pięciokolumnowi lokaje. Tam straszliwa prawda – kula w piersi, ładunek 200 dla rodziny… A tu bojownicy „za pokój” z trybuny i weekendy w Monte Carlo. Tam duch wolności, którego nie pokonać, choćby syczeli w Kremlu… I będzie pokój, i będzie Matka z synami na swojej ziemi! * * * Latają obojętne kule. Umrzeć dziś łatwiej. Do nieba odchodzą dusze, a horyzont znów krwawi. Cały ten kraj jest twój: ojciec, dziecko i matka. Ktoś modli się na kolanach… Czas wstać. Miecz Im mniej ukraińskich szkół, tym większa moskiewska nawała. Separatyzm Miedwiedczuków, mankurtyzacja moralności. „Język” raszyzmu, fałszu, zła, „język” imperialnej ruiny. A tam, gdzie Mowa wzięła miecz – niepokonana Ukraina! Oddychanie Jest mowa, która pochodzi z ziemi, od ojca i matki. Czytają ją żurawie w matrycach nieba. Ona z wrzasku ognia, z cichej studni… Słyszę mowę – więc żyję. Głębokie oddychanie. * * * Gdy pluje się człowiekowi w duszę, i prezydenci, i psiarze, to wniosek musisz wyciągnąć sam – a prawdę znajdziesz w „Kobzarzu”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Dokąd tam Ezopowi do zwiadowcy Jaremy!

Marharyta DOWHAN Zdjęcia Serhija BORYSOWSKIEGO Nie boję się! Wreszcie, po długiej przerwie, znów jestem w szpitalu. Widzę kolejkę uczestników ATO do lekarza. Zatroskane twarze. Zatrzymałam się przy jednej. Całkiem młody, inteligentny i przystojny chłopak w mundurze wojskowego inżyniera lotnictwa. Poczuł ciepło, współczucie i chętnie rozmawia. Mychajło Poliszczuk z obwodu czerkaskiego, z krainy Szewczenki. Ma zaledwie 22 lata! Ukończył Kijowski Narodowy Uniwersytet Lotnictwa. Inżynier budowy lotnisk i dróg, dowódca plutonu eksploatacji lotnisk. Kontraktowy. Pracował na lotnisku w Starokonstantynowie, nierzadko w godzinach nadliczbowych. Wojna wymaga niekiedy nadludzkiego wysiłku. Pewnego razu Mychajło poczuł się źle. Miejscowi medycy lekkomyślnie stwierdzili — przeziębienie. A trzeciego dnia… reanimacja! Potem trafił do Kijowa, gdzie zdiagnozowano wiele problemów z sercem: miokardiofibrozę. Przesłane do jednostki wnioski wojskowej komisji lekarskiej… „zgubiły się”, „przepadły” także wyniki badań, a chłopaka, bez jego wiedzy Mychajło Poliszczuk i zgody (!) miejscowe dowództwo wojskowe podało na listy do przekwalifikowania… na piechura! Z miokardiofibrozą — do piechoty! Przy ograniczonej zdolności do służby w armii, którą uznała komisja, miejscowe dowództwo postanowiło przerzucić go w jeszcze cięższe warunki! Zamiast dać świetnemu fachowcowi lżejsze stanowisko (pod względem fizycznym) i wykorzystać jego wiedzę zawodową. A nuż, twojego by, dowódco, synka z chorobą serca, do piechoty — biegiem, marsz przez błoto, w deszczu, naprzód, dziesięć, dwadzieścia kilometrów!? Tak więc syn ziemi szewczenkowskiej Mychajło Poliszczuk, wysoko wykształcony inżynier wojskowy, znów po gabinetach szpitalnych zbiera wnioski medyczne, zamiast tych, które rzekomo „się zgubiły”. Pytam, czy Mychajło nie boi się walczyć o prawdę. — Nie, nie boję się. Z skorumpowanymi siłami trzeba walczyć. Myślę o zwróceniu się do Głównej Prokuratury Wojskowej. Chce się wierzyć w zwycięstwo Mychajła. Bodźce Ihora Łuhyny Tuż przed nami, przy oddziale neurologii, zatrzymała się karetka. Z niej w sprinterskim tempie — ośmiu medyków, sanitariuszy wyciąga łóżko-nosze z chłopakiem. W biegu ktoś podtrzymuje medyczne torby, z których do zniedołężniałego ciała rannego ciągną się rurki z lekami. Inni biegiem ciągną nosze do otwartych drzwi i dalej korytarzem — prosto na salę operacyjną! Zobaczyłam jego buzię. Bardzo młody. Dusza zamiera i śle do nieba prośbę: uratuj chłopaka! Myślałam, żeby zapytać, kim jest to ciężko ranne dziecko. Ale nie dogonisz, i nie do rozmów… Każda sekunda waży dla ratowania jego życia! Obok nas zatrzymał się chłopak na wózku. Chuda postać. Zaniepokojone spojrzenie: towarzysza broni zabrali. Smutny moment przeżywamy wspólnie z Ihorem Łuhyną, młodszym sierżantem 54. samodzielnej brygady zmechanizowanej. Mimo- Ihor Łuhyna woli stopniowo współczucie i niepokój przechodzi na Ihora. Całkiem młody i — na wózku! Zaledwie 22 lata. Uczył się w instytucie pedagogicznym w Sumach. Ożenił się z ukochaną Maryną, a tu — wróg wtargnął na Ukrainę! Niezwłocznie, jako ochotnik, poszedł bronić ojczystej ziemi. I Maryna go zrozumiała… Na wojnie jak na wojnie. Trzymał się. Podczas ostrzału na łuku swietłodarskim dostał od wrogiego snajpera ostatniego dnia stycznia tego roku. Lewą część płuc już zszyto, wątrobę podreperowano, a uszkodzony kręgosłup wciąż decydują kiedy i jak operować. Zasmuciliśmy się na chwilę, a potem Ihor raźnie: nic, z czasem wszystko się ułoży. Ja tak myślę! I ja tak pomyślałam. Bo chłopak jest silny. Od dzieciństwa uprawiał sport. Biegi sprinterskie. A do tego potrzebna jest wola. I jest jeszcze bodziec — żona wkrótce podaruje ukochanemu dzieciątko! Armia — odzwierciedlenie społeczeństwa Wasyl Roha — kijowianin. Z zawodu — prawnik. W 14. samodzielnej brygadzie zmechanizowanej jest zastępcą dowódcy ds. pracy z personelem. Coś w rodzaju zastępcy ds. politycznych w sowieckiej armii. Ale pytania i tematy są zupełnie inne. Jeśli człowiek ma kłopoty, problemy — porozmawiać i pomóc konkretnie. A jeszcze trzeba mieć cierpliwość i podejście do każdego człowieka, czuć jego naturę. Na przykład, po pierwszym ostrzale, pierwszym starciu z wrogiem trzeba było nowicjuszowi udzielić pomocy psychologicznej. Wasyl stara się, aby każdy wojskowy znalazł sobie przyjaciela, nie zamykał się w sobie. Przecież ludzie w warunkach tej niestandardowej wojny często długo przebywają w zamkniętej przestrzeni i w bardzo niekomfortowych warunkach. Tutaj bardzo ważna jest przyjaźń, towarzystwo, jak było kiedyś u naszego kozactwa. Wasyl wiarygodnie zna, czuje wysokiego ducha wojennego ukraińskiego kozactwa, jego nie dekoracyjną historię, a prawdziwą, głęboką. Nasi kozacy mistrzowsko władali nowymi na tamte czasy rodzajami broni. Od dziadka Wasyl wiedział, że w wyprawach kozacy nigdy nie pili alkoholu — kultura i dyscyplina były przede wszystkim. Nic dziwnego, że ukraińskich kozaków zapraszano do operacji wojskowych w innych państwach. We Francji, na przykład, stoi pomnik Iwana Sirki! A u nas nawet nie wszyscy wiedzą, kto to taki! Wasyl Roha — za podniesieniem kulturalnego, historyczno-patrio- Wasyl Roha tycznego wychowania w przedszkolach, szkołach, uczelniach. Zachwycony jest Wasyl książkami Romana Kowala, który prawdziwie opisuje nasze historyczne wyczyny wojenne. Mój rozmówca wyraził też taką myśl: wszyscy chcą widzieć armię idealną, a ona jest odzwierciedleniem społeczeństwa. Odnośnie pijaństwa — jeśli jest karczma, to obok zbudujcie salę sportową! To apel wojskowego do władz. Symboliczny. Jest pewien — sala sportowa zwycięży. Wtedy i w Armii będzie lepiej. …Noga Wasyla jeszcze pobolewa. Ale przyjaciele z pododdziału, którzy teraz są w Stanicy Ługańskiej, nie zapominają, podtrzymują na duchu. Oto i teraz — komórka do ucha! Towarzysz broni Sasza Babycz się odezwał. Rozmawiają. A ja cieszę się: prawidłowo myślą i działają dowódcy nowego, młodego pokolenia. Potomek Żytomierza Okazuje się, że według legendy, miasto o tak szlachetnym imieniu nazwano na cześć bardzo dawnego wojownika i dyplomaty o imieniu Żytomierz, który zdołał pogodzić wrogów, zatrzymać wojnę i ochronić tym swój naród przed najeźdźcą. Było to w dalekich pogańskich czasach i właśnie tutaj, gdzie obecnie rozłożyło się czarujące, bogate w historię i kulturę sławne miasto Żytomierz — stolica ziemi poleskiej. Dokładnie, z miłością do naszej starożytności opowiedział mi tę legendę Ihor Łeszczenko, sierżant pięćdziesiątego samodzielnego pułku remontowo-odtworzeniowego. Chociaż Ihor pochodzi z miasteczka Ozerne na Polesiu, ale i Żytomierz jest mu bliski — ukończył Żytomierski Wojskowy Instytut Radioelektroniki im. Serhija Korolowa. Energetyk. Ale na froncie trzeba było wiedzę techniczną doskonalić. Najtrudniejsze momenty — kiedy trzeba prosto na polu bitwy odnawiać technikę. Szczególnie trudno w warunkach ostrzału naprawiać czołgi, transportery opancerzone, naprawiać łączność. Ihor Łeszczenko — Pojawiają się nowe rodzaje uzbrojenia. Aby się na nich znać, trzeba cały czas doskonalić się, pogłębiać wiedzę. Teraz uczę się jeszcze w Kijowskim Wojskowym Instytucie Telekomunikacji i Informatyzacji. Musimy studiować przodujące doświadczenia NATO, ale przejawy sowietyzmu hamują ten proces. Ale kto chce, ten i na linii frontu się uczy. Teraz Ihor jest w szpitalu. I udaje mu się uczyć w szkole oficerskiej na kursach podnoszenia kwalifikacji. Prawdziwie Wojownik wyższej klasy, natowskiej. Zagoi się ręka — i znów utalentowany inżynier będzie odnawiał zniszczony przez wroga sprzęt pancerny, aż nadejdzie pokój i na polach dawnych bitew zakłosuje się dobre żyto. Miesiącami chodziłam do chirurgii ropnej obok drzwi, na których napisano: „Asłanian Serhij Armenakowycz, zasłużony lekarz Ukrainy, docent katedry chirurgii wojskowej Ukraińskiej Wojskowej Akademii Medycznej”. Chodziłam i myślałam: żeby choć raz przy mnie otworzyły się drzwi, zobaczyć by tego człowieka, o którym wiele dobrego słyszałam od operowanych przez niego żołnierzy. Szczególnie zapamiętałam opowieść uratowanego przez niego Wałerija Kuzniczenki, wojownika rodem z krainy Skoworody, o zręczności i dobroci lekarza Asłaniana. I oto niespodziewane spotkanie. Od razu sympatia. W jego gabinecie jest przytulnie. Obraz malarski — jakby zakątek rodzimej przyrody. Serhij Armenakowycz urodził się na Ukrainie. I Armenia jest mu także bliska. Przyznaje, że ma dwie Ojczyzny. I jeszcze jedno mnie uderzyło — zna na pamięć niemal całego Tarasowego „Kobziarza”, który pisał jakby dziś i o dzisiejszych czasach! I natchnienie czyta mi urywek po urywku. A potem wspomina Frankę, Linę Kostenko, a także armeńskiego poetę-szestdziesiątnika Wałerija Isajanca: Serhij Asłanian Dwa kolory w mojej krwi, Dwa słońca i nie ma wyjścia — Ognie tych słońc coraz silniejsze. I gdziekolwiek i z kimkolwiek bym nie był, Na waszym płonę stosie, Dymy wznoszą się do nieba. — Oto chirurg-artysta! — pomyślałam. Jakby wyczuwając moje myśli, Serhij Armenakowycz mówi: prawdziwa chirurgia to nie rzemiosło, a twórczość, przez wszystkie 43 lata tak rozumiem, odczuwam swoją pracę. I właśnie obecność twórczości pozwala chirurgowi Asłanianowi rozwiązywać skomplikowane warianty ostrych urazów. Przychodziło się, na przykład, długo i pomysłowo pracować z ciężko rannymi Ihorem Łukiancem, Serhijem Chrapkiem, Fedorem Stepanenką, Wałerijem Kuzniczenką, jeszcze z wieloma innymi. I w pewnym sensie stali się oni dla Serhija Armenakowycza bliskimi. A chłopcy przyjęli go do swoich serc. Żegnamy się. Idziemy. A w duszy słyszę Szewczenkową modlitwę, którą na koniec przeczytał nam z Serhijkiem-fotokorem chirurg z bożej łaski Serhij Asłanian: Carom, światowym karczmarzom, I dukaty, i talary, I pęta kute poślij. Roboczym głowom, rękom Na tej okradzionej ziemi Swoją ty siłę ześlij. Pies, ryba, mewy Twórczość, pomysłowość, fantazja, humor, dowcip, pozytywne emocje są właściwe naszym ludziom w najtrudniejszych warunkach. Przypominam sobie: dzwoni żona Katia do swojego męża na front: jak ty, gdzie ty, jak zdrowie? A on w odpowiedzi: wyobrażasz sobie, takie coś zaobserwowałem, że i w bajce nie wymyślisz! Widzimy — skrajem morza biegnie niewielki pies. Nagle na sekundę pysk do wody i… ogromną rybę wyciągnął! Mocno trzyma ją, biegnie dalej brzegiem. Szuka, gdzie się przytulić, spokojnie zjeść. Kiedy po chwili cała chmura mew nadleciała! Doganiają psa, krzyczą, rybę odebrać chcą. Obraz — dramatyczny! Pies jak dał dyla — i nagle zanurkował w szparę jakiejś zrujnowanej drewnianej budy nad brzegiem. Pokrzyczeli zdezorientowani napastnicy — i rozlecieli się. A pies, widzisz, chudy, zmęczony, ale swojego napastnikom nie oddał! Posłuchała Katia tej opowieści od swojego męża i wszystko zrozumiała — i gdzie on, i że zdrowy, i w dobrym humorze. A ja pomyślałam: gdzie tam Ezopowi do zwiadowcy Jaremy!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

montażu przy budynku Administracji Prezydenta Ukrainy metalowego ogrodzenia, które ogranicza swobodne przejście obywateli ulicą Bankową w mieście Kijowie”. Jednak… i w DUSi (Państwowym Zarządzie Spraw), i w Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej siedzą ludzie nie od wczoraj – rozumieją przecież, co jest do wykonania, a co na pokaz. Słowem, symbol despotyzmu pozostał nienaruszony i wraz z atrybutami hetmaństwa oraz resztą przeszedł od p.o. Turczynowa do Prezydenta Petra Poroszenki. 14 listopada 2014 r. naród-zwycięzca w Rewolucji Godności w osobie trzech dziesiątek ludzi, uzbroiwszy się w aparat do spawania gazowego, spróbował na własną rękę rozwiązać problem, jednak został odparty. Według komunikatu służby prasowej Głównego Zarządu MSW w Kijowie z 14.11.2014 r.: „Dzisiaj około godziny 15.00 do administracji prezydenta, która znajduje się przy ulicy Bankowej, podeszło około 30 osób. Wkrótce tłum zaczął łamać płot przy instytucji państwowej. Przy sobie ludzie mieli plakaty z napisami „Precz z płotem”. W chwili obecnej zatrzymano 16 osób spośród tych, które dopuszczały się działań niezgodnych z prawem”. To był już czas, kiedy środki ochronne rzeczywiście stały się niezbędne, bo przecież dywersje, zamachy i wszystko inne, co towarzyszy wojnie hybrydowej. Zarówno ogrodzenie na Bankowej, jak i budki na rogu Luterskiej oraz na początku Bankowej z przeciwnej strony ludzie przyjęli początkowo nie tyle jako coś oczywistego, co bez szczególnego rozdzierania szat. Ale posmak pozostał… Policja Narodowa na swojej stronie informuje: „Od 11 do 14 lipca w kwartale rządowym zaplanowano masowe wydarzenia. Dla bezpieczeństwa uczestników akcji i miejscowych mieszkańców, a także dla utrzymania porządku publicznego zaangażowanych zostanie około 1000 funkcjonariuszy”. To, jak rozumiem, o tym, że naród pikietuje Radę Najwyższą, domagając się zniesienia osławionego immunitetu. Należy go znieść. Ponieważ wybiórcze znoszenie zderza się z pańsko-deputackim „swoich nie wydamy”. A chronić „nietykalnych” przed narodem przecież trzeba! Rozumiem, że i niemal jednoczesne wizyty sekretarza stanu USA R. Tillersona, sekretarza generalnego ONZ A. Guterresa oraz sekretarza generalnego NATO J. Stoltenberga, i XI Szczyt Ukraina-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Za płotem

Ołena BONDARENKO, członkini NSPU Za prezydentury Łeonida Krawczuka ogrodzenia na Bankowej nie było. Za Łeonida Kuczmy okresowo pojawiały się turnikety, potem wyrósł jakiś tymczasowy płotek, przez który podczas akcji opozycyjnej („Ukraina bez Kuczmy” czy „Powstań, Ukraino!”) dwóch polityków-dżentelmenów elegancko przerzuciło polityczkę-damę w celu zapewnienia jej dalszej działalności. A już później władza, widocznie przestraszywszy się, że dama znów będzie szturmować przeszkodę, urządziła poważniejszy kordon. Podczas pomarańczowej rewolucji płot na Bankowej nabrał szczególnie wyrazistych zarysów symbolu samowoli i dyktatury władzy oraz jej „dwukrotnie niekaralnego” namiestnika. Wraz z ogólnonarodowym zwycięstwem Wiktora Andrijowycza Juszczenki, jeśli dokładnie — 5 lutego 2005 r. — znienawidzoną budowlę na Bankowej, która blokowała ruch z ulic Instytuckiej i Luterskiej, usunięto, a wraz z nią milicyjne „budki”, które straszyły na rogu Bankowej i Luterskiej. Plac przed administracją prezydencką stał się wolny, w sensie — nigdy niepusty. Nie było dnia, kiedy mniejsze lub większe grupki narodu-zwycięzcy w pomarańczowej rewolucji nie gromadziłyby się przed schodami, domagając się najwyższej audiencji, aby otworzyć prezydenckie oczy na miejscową hańbę i zniewagę. Ponieważ chodziło głównie o mianowanie lokalnych urzędników spośród niedawnych hiperaktywnych fanów Janukowycza, uczestnicy spotkań coraz bardziej nabierali wyglądu, jakby wreszcie na głowę spadła im cegła olśnienia. A ponieważ ludowe Heorhij ŁUK’JANCZUK 21 lipca ukraińska społeczność stolicy uczciła w Babim Jarze oraz na Cmentarzu Łukjanowskim pamięć wybitnych działaczy ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego, bezkompromisowych bojowników o wolność Ukrainy Ołeha Olżycza olśnienie — rzecz dla dzierżącego buławę bardzo nieprzyjemna i dalekosiężna, Bankową objęła „rekonstrukcja nawierzchni ulicy i sieci inżynieryjnych”. Początkowo do 29 sierpnia, a dalej — jak Bóg da… 31 października 2005 r. około pięciu dziesiątek ludzi pikietowało administrację Prezydenta Juszczenki, ściślej mówiąc, płot przed nią, z żądaniem zburzenia symbolu niewoli i despotyzmu. Coś zaczęło się dziać. 1 listopada ówczesny szef Państwowego Zarządu Spraw (w skrócie DUSia) I. Tarasiuk poinformował dziennikarzy, że 1 grudnia upływa termin pozwolenia na budowę, wydanego przez Kijowską Miejską Administrację Państwową na „rekonstrukcję”, więc (cytuję): „…musimy podjąć decyzję albo przedłużyć to pozwolenie na dalsze prace budowlane. Albo powiedzieć, że plac został oddany do eksploatacji i, odpowiednio, przeprowadzić wszystkie procedury”. 4 listopada szef sekretariatu Prezydenta O. Rybaczuk poinformował, że status Bankowej zostanie określony na sesji Rady Miasta Kijowa 17 grudnia 2005 roku. „Tym razem usłyszałem metal w głosie mera, który powiedział: »Przekażcie Prezydentowi, gwarantuję, że 17 grudnia sesja Rady Miasta Kijowa podejmie odpowiednią decyzję«” — powołał się sternik kancelarii prezydenckiej na ówczesnego kijowskiego włodarza O. Omelczenkę. Słowem, Iwan wskazuje na Piotra — i wszystkim wesoło. A tymczasem przed oczami coraz bardziej przejrzewającego narodu-zwycięzcy wyrósł nowy, piękny, żeliwny… nie, to już nie był płot, ale Jej Wysokość Ogrodzenie. Oprócz swojej praktycznej funkcji pani Ogrodzenie pełniła jeszcze nową rolę: uosabiała psychoemocjonalny trening narodu-zwycięzcy w życiu w obrzydliwych realiach teraźniejszości przed nadchodzącym „Uniwersałem dwóch W.”. Po oficjalnym oddaniu przez Wiktora Andrijowycza atrybutów hetmańskich, skarbca i całego ruchomego oraz nieruchomego majątku państwowego donieckim bandytom, Ogrodzenie również przeszło do nowych właścicieli. Chętnym do poćwiczenia w rzucaniu jajkami (jeśli uwaga obserwujących snajperów na okolicznych strychach nie krępowała), zbliżenie się w pole rażenia było wzbronione. Ale przejście przez Bankową przez długi czas, żeby tak całkiem, to nie było znoszone, a kiedy było znoszone, wywoływało sprawiedliwą krytykę. Ot, na przykład, 14 marca 2013 r. pewien ówczesny deputowany w sieci społecznościowej narzekał: „Dziś rano Bankowa jest zamknięta…. Nikogo nie wpuszczają… Janukowycz, widzicie, ma imprezę z pieśniami i marszami…” Podczas Rewolucji Godności, na tle narodowego zwycięstwa i nieuleczalnie-bolesnego symbolu „Niebiańskiej Sotni”, sama wzmianka o ogrodzeniu na Bankowej wywoływała w ludziach wściekłość i ból. Dlatego pojawienie się brzemiennego w skutki dokumentu, wydanego przez O. Turczynowa w statusie p.o. Prezydenta Ukrainy, pod tytułem „Rozporządzenie Prezydenta Ukrainy nr 130/2014-rp »O demontażu metalowego ogrodzenia przy ulicy Bankowej w mieście Kijowie«”, cytowały wszystkie media i znali na pamięć niemal wszyscy kijowianie. „W celu zapewnienia swobodnego przejścia obywateli ulicą Bankową w mieście Kijowie, zgodnie z artykułem 112 Konstytucji Ukrainy: 1. Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej oraz Państwowemu Zarządowi Spraw podjąć w ustalonym porządku środki dotyczące de… UE, który trwał w Kijowie 12—13 lipca, wymagają poważnych środków ochronnych. I mimo wszystko… Coś nieuchwytnie się zmieniło. Oczywiście, na dworze upał. Chłopcy w czarnych mundurach męczą się, nudzą i denerwują. „Dokąd?! Przejdźcie na tamtą stronę ulicy! Mówię, na tamtą stronę! Dokąd idziecie?!” Luterska zagrodzona turniketami, ludzi bezsensownie spędzają na jedną stronę ulicy, za „postem” oni znów przechodzą, dokąd im trzeba. Jednego z tych dni szłam ulicą Zańkowieckiej, potem — „po tamtej stronie” Luterskiej. Słoneczna strona ulicy, plus 30 rano. Na pniu przy luterskiej świątyni siedzi kobieta lat 75, widać, że źle się czuje. W oczach — dziecięce zdziwienie: „Czemu to gonią? Czyżbym była podobna do terrorysty?..” W łuku domu, do którego idę, podskakuje chłopiec — oczy na wierzchu, głos aż się łamie: „Dokąd? Dokąd idziecie?!!” Uświadomienie odpowiedzialności misji? Strach przed zwierzchnictwem? Czy lustrzane odbicie stosunku władzy do ludzi? Podobnie już, zdaje się, było. Za Janukowycza. I „Dokąd?!”, i oczy na wierzchu… „Klauni, kto was tu wpuścił? Komu dajecie łapówki, żeby przechodzić pod administrację?” Pamiętacie, w styczniu ubiegłego roku media obiegła wypowiedź jednego ministra w odpowiedzi na pytanie dziennikarza o późną wizytę w AP? Prawda, potem minister powiedział, jakoby dotyczyła ona rozmówcy telefonicznego. Ale zastanowić się nad łapówkami, żeby przechodzić pod administrację, zmusiła wielu. I o późnych pojedynczych oraz grupowych wizytach, które stały się normą… Ale wróćmy pod nasz płot. Oczywiście, wojna. I nasza walcząca władza przebywa w ciągłym strasznym niebezpieczeństwie, więc, co zrozumiałe, ogrodziła się, okopała i otoczyła ochroną. Ale przecież władze czasem wyruszają w bohaterskie podróże do przyfrontowego Mariupola, Kramatorska czy nawet Stanicy Ługańskiej. Dlaczego tutaj, daleko od frontu, oni jakby czują się w większym niebezpieczeństwie niż tam, blisko linii frontu? Kogo oni bardziej się boją? Kuli wroga-separatysty — czy gniewu „swojego” narodu? Ukraińcy organicznie nie znoszą zniewagi własnej wolności. Wszelkie przeszkody, płoty i ogrodzenia — i figuralne, i całkiem materialne — wywołują u Ukraińca ciężki dyskomfort emocjonalny, nawet jeśli on tego wyraźnie nie demonstruje. W końcu jednak może nadejść czas, kiedy wewnętrzny opór wylewa się na zewnątrz, i wtedy prowodyrom przychodzi się mieć na baczności. Bo te wszystkie przeszkody, płoty i ogrodzenia — to nie tylko przeszkoda na drodze fizycznego przemieszczania się, ale i symbole ciemiężenia wolności i poniżenia godności.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

W 110. rocznicę urodzin Olega Olżycza i 111. rocznicę urodzin Oleny Teligi

...Oleny Teligi, które przypadły właśnie tego dnia. Przybyli, by złożyć życzenia kwiatami i ciepłym słowem wspomnień o sławnych krzewicielach ukraińskiej sprawy patriotycznej w straszliwych czasach II wojny światowej: kierownicy OUN (państwowcy), działacze KUN, Ukraińskiej Partii, Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki, a także uczestnicy chóru «Homin», aktorzy teatru «Pamjat» pod kierownictwem narodowej artystki Haliny Jabłońskiej, narodowa artystka Larysa Kadyrowa oraz inni uczestnicy. Zabrzmiały nieśmiertelne utwory poetyckie Olega Olżycza i Oleny Teligi oraz sceny ze spektaklu poświęconego Bohaterom.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Wyrażając suwerenną wolę narodu Państwowotwórczy postęp Ukraińskiej Centralnej Rady na Połtawszczyźnie latem 1917 roku

Pierwsza połowa 1917 roku okazała się bardzo nasycona wydarzeniami politycznymi zarówno w całym Imperium Rosyjskim, jak i w szczególności na Ukrainie. Po obaleniu samowładztwa, 3—7 marca (według starego stylu) 1917 roku w Kijowie utworzono Ukraińską Centralną Radę (dalej — UCR) jako organ kierowniczy i przedstawicielski, aby jednoczył on “organizacje ukraińskie wokół wspólnych żądań: terytorialnej autonomii Ukrainy z państwowym językiem ukraińskim”. Taras PUSTOWIT Zasłużony pracownik kultury Ukrainy, przewodniczący Połtawskiego miejskiego zjednoczenia towarzystwa “Proświta” imienia T. H. Szewczenki Tylko w ciągu kwietnia — lipca w Kijowie na rzecz wsparcia Ukraińskiej Centralnej Rady (UCR) odbyły się: ogólnoukraiński kongres narodowy, ogólnoukraiński zjazd chłopski, dwa zjazdy wojskowe oraz zjazd robotniczy. Wszystkie te liczne zgromadzenia różnych warstw społecznych wyrażały swój stosunek do bieżącej sytuacji, kierowały swoich przedstawicieli do składu organu kierowniczego rewolucji — UCR, a także w przeważającej mierze wyrażały poparcie dla jej polityki i działań. Liczba mandatów UCR szybko rosła (zgodnie z decyzją piątego zgromadzenia ogólnego z 28 czerwca 1917 r. liczbę jej członków określono już na 588 mandatów). Wraz z rozbudową organu przedstawicielskiego rósł jego autorytet wśród ukraińskiej społeczności. Jednocześnie peryferie również aktywnie włączały się w procesy rewolucyjne, żyjąc pełnokrwistym życiem politycznym. Wszędzie odbywały się zjazdy gubernialne i powiatowe, różnorodne wiece poparcia dla UCR. Oczywiście takie wydarzenia miały miejsce także w Połtawie. Dla wielu mieszkańców, zrusyfikowanych i mało wyedukowanych politycznie, tematyka ukraińska po wieloletnich zakazach i prześladowaniach była niemal zaskoczeniem, a niektórzy z rodaków być może po raz pierwszy odkrywali dla siebie cały ukraiński świat. O świątecznej atmosferze, która panowała na przykład na ulicach Połtawy w przeddzień otwarcia gubernialnego zjazdu chłopskiego w maju 1917 roku, uczestnik tego wydarzenia Wiktor Andriewski wspominał tak: „Wszędzie na ulicach widać było żwawe, wesołe postacie w ukraińskich strojach narodowych. W centrum miasta w „Sadzie Korpusowym” grała orkiestra wojskowa, śpiewał ukraiński chór, zorganizowano ukraiński jarmark, grali kobzarze, kapele, występowali ukraińscy deklamatorzy — słowem, zarówno centrum miasta, jak i okolice przybrały świąteczny ukraiński wygląd i nastrój. Niektóre ukraińskie domy przyozdobiono ukraińskimi flagami narodowymi; żółto-niebieskie wstążeczki przypinali zbierający datki do kubków tak, że nie widać było ludzi bez tej wstążeczki — chyba tylko najbardziej zagorzali członkowie „sowietów” odmawiali przyjęcia tej odznaki… Widać było, że dla chłopów prawdziwą radością było patrzeć na całą tę organizację: — A co to, patrz, i flaga niebiesko-żółta, ukraińska wychodzi? A śpiewają, brat, jak, i same ukraińskie pieśni — rosyjskich nie słychać! To ci nie Moskwa i nie Riazań, a, brat, — Ukraina”. UCR szybko stawała się realną siłą polityczną, która mogła godnie przeciwstawić się Rządowi Tymczasowemu w Petersburgu. Na wzmocnieniu jej autorytetu bezpośrednio odbijała się również powszechna ukrainizacja jednostek wojskowych. O swojej gotowości do stanięcia w obronie ukraińskiej władzy zadeklarował między innymi połtawski garnizon wojskowy na czele z chorążym Wiaczesławem Łypynskim. Biorąc pod uwagę nastroje żołnierzy, Łypynski już wiosną 1917 roku podjął próbę ukrainizacji swojego oddziału kawalerii. W tym celu w Połtawie specjalnie dla jednostki wykonano niebiesko-żółty sztandar, na którym wyhaftowano słowa Szewczenki: „W swoim domu swoja prawda, i siła, i wola”. Wiaczesław Kazimierzowicz wspominał o tym tak: „Z wielkim entuzjazmem przyjęliśmy ten nowy sztandar i jeszcze mocniej zjednoczył nas w jedną przyjazną rodzinę, do której wszelka „szajka”, która zaczęła wtedy wszędzie rządzić w armii, nie miała absolutnie żadnego dostępu”. Ten sztandar zdobił salę Klubu Ukraińskiego podczas posiedzeń Ukraińskiej Gromady Wojskowej. W „Wiestniku Połtawskiego Gubernialnego Komitetu Społecznego” z 6 czerwca 1917 roku podano protokół zgromadzenia ogólnego Połtawskiej Ukraińskiej Gromady Wojskowej z 2 czerwca tego samego roku. Na tym zgromadzeniu, które odbyło się pod przewodnictwem W. Łypynskiego, wybrano delegatów na Ogólnoukraiński Zjazd Wojskowy oraz wniesiono pod obrady kwestię wyborów do dumy miejskiej. Zatem na początku lata 1917 roku stało się jasne, że na terytorium Ukrainy powstała naprawdę potężna siła polityczna — Ukraińska Centralna Rada, z którą nie sposób było się już nie liczyć. Z wielkimi oczekiwaniami odtąd patrzyła na przywódców ukraińskiej rewolucji świadoma inteligencja oraz część chłopstwa, jednocześnie z lękiem obserwując działania Ukraińców w Petersburgu. Czując wsparcie pewnej części społeczeństwa, UCR 10 (23) czerwca ogłosiła swój Pierwszy Uniwersał, w którym zaznaczono, że odtąd Ukraińcy sami będą tworzyć swoje życie na swojej ziemi. Uniwersał w szczególności głosił: „Niech będzie Ukraina wolna. Nie oddzielając się od Rosji, nie zrywając z państwem rosyjskim, niech naród ukraiński na swojej ziemi ma prawo sam zarządzać swoim życiem. Niech porządek i ład na Ukrainie dają wybrane w powszechnym, równym, bezpośrednim i tajnym głosowaniu Ogólnonarodowe Zgromadzenie Ukraińskie (Sejm). Wszystkie prawa, które powinny zapewnić ten ład tutaj u nas, na Ukrainie, mają prawo wydawać tylko nasze Zgromadzenie Ukraińskie”. Reakcja społeczności połtawskiej na ogłoszony Pierwszy Uniwersał UCR w całości była życzliwa i pozytywna. Model autonomicznego statusu Ukrainy, którego na ówczesnym etapie trzymała się UCR i który propagował jej przewodniczący Mychajło Hruszewski, przewidywał praktycznie wszystkie elementy, oznaki i atrybuty państwa: naród, terytorium, najwyższy organ ustawodawczy — sejm, władzę wykonawczą i sądowniczą, ustawodawstwo, wojsko, kontrolę nad zasobami, gospodarką, polityką i kulturą… Model autonomii wydawał się wtedy nie tylko zrozumiały, ale i najbardziej akceptowalny dla elit politycznych oraz większości społeczeństwa. Odkryliśmy szereg publikacji w lokalnych wydawnictwach periodycznych, w których przedstawiciele władz, społeczności, poszczególni działacze polityczni, duchowni wypowiadali się na rzecz poparcia tego znaczącego dokumentu. W rezultacie po 10 (23) czerwca 1917 roku do Kijowa na adres UCR tylko z Połtawszczyzny napłynęły dziesiątki telegramów, które popierały idee Uniwersału. Jak świadczą źródła, dyskusja nad Uniwersałem stała się wtedy niemal ogólnonarodową sprawą i przekształciła się w swoisty plebiscyt, w trakcie którego określało się zaufanie do organu kierowniczego rewolucji. Na rzecz poparcia UCR i Pierwszego Uniwersału wystąpili w szczególności: Połtawska Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, komitet wykonawczy Myrhorodzkiej Powiatowej Rady Delegatów Chłopskich, Robotniczych i Żołnierskich, zjazd pełnomocników Połtawskiego Związku Towarzystw Kredytowych i Pożyczkowo-Oszczędnościowych, Łubieński Powiatowy Zjazd Związków Chłopskich, połtawskie komitety USDRP i RSDRP oraz inne. Jednak daleko nie wszystko było tak jednoznaczne. Trwały gorące dyskusje między różnymi siłami politycznymi — ukraińskimi i prorosyjskimi (obóz tych ostatnich tworzyli na przykład rosyjscy nacjonaliści i rosyjska demokracja narodowa). Zacięte było starcie polityków zarówno w organach władzy, jak i na wiecach, o czym świadczą wspomnienia tegoż Wiktora Andriewskiego. „Przypominam sobie Połtawskie Gubernialne Zgromadzenie Ziemskie wkrótce po Pierwszym Uniwersale. Na to zgromadzenie z oficjalnym pełnomocnictwem od Centralnej Rady przybył B. Martos. Najważniejszą kwestią na zgromadzeniu był stosunek do Centralnej Rady i do samego Uniwersału. „Kadeci” wydali wtedy odezwę, w której ostro potępiali ten akt Centralnej Rady i ją samą za to, że ośmieliła się wziąć na siebie funkcje rządu, bez pozwolenia na to i upoważnienia prawowitego „Rządu Tymczasowego”… Większość starych radnych wraz z kadetami ostro atakowała Centralną Radę; nowi — głównie Ukraińcy — bronili. W rezultacie zgromadzenie nie tylko opowiedziało się za Centralną Radą i potępiło postępowanie kadetów, ale także przyznało do dyspozycji Centralnej Rady dwieście tysięcy rubli”. Zatem 22 czerwca 1917 roku Połtawskie Gubernialne Zgromadzenie Ziemskie na swoim posiedzeniu, rozważywszy Pierwszy Uniwersał UCR, postanowiło uznać Centralną Radę za prawomocny organ całego narodu ukraińskiego, jednocześnie wyrażając pełną gotowość do jej wsparcia. Inne znaczące wydarzenie początku lata było całkowicie logiczne i wynikało z kontekstu ogłoszonego Pierwszego Uniwersału: 15 (28) czerwca 1917 roku utworzono pierwszy rząd ukraiński — Sekretariat Generalny, który miał „zarządzać sprawami wewnętrznymi, finansowymi, żywnościowymi, ziemskimi, rolniczymi, międzynarodowymi i innymi w granicach Ukrainy oraz wykonywać wszystkie postanowienia Centralnej Rady, które tych spraw dotyczą”. Wtedy też wybrano ośmiu członków rządu ukraińskiego. Zostali nimi ukraińscy socjaldemokraci W. K. Wynnyczenko (przewodniczący; sekretarz generalny spraw wewnętrznych), B. M. Martos (sekretarz generalny spraw ziemskich), S. W. Petlura (sekretarz generalny spraw wojskowych), W. W. Sadowski (sekretarz generalny ds. sprawiedliwości), I. M. Steszenko (sekretarz generalny oświaty UNR), socjalista-federalista S. O. Jefremow (sekretarz generalny spraw międzynarodowych), ukraiński eser P. O. Chrystiuk (pisarz generalny), bezpartyjny socjalista M. M. Stasiuk (sekretarz generalny spraw żywnościowych), bezpartyjny Ch. A. Baranowski (sekretarz generalny spraw finansowych). W ten sposób Sekretariat Generalny został określony jako organ wykonawczy UCR. Powstanie rządu ukraińskiego, określenie jego statusu, struktury, składu osobowego, funkcji, praw i obowiązków okazało się wielkim problemem nie tylko dla Rządu Tymczasowego, ale i dla samej UCR. Znacznych wysiłków musiała ona na przykład dołożyć dla porozumienia między frakcjami, a także z siłami nieukraińskimi i Rządem Tymczasowym. Nie sprzyjały produktywnej pracy także spory polityczne, które okresowo wybuchały w kręgu samych urzędników, a także ich ambicje polityczne (przykładem takiego starcia mogą być relacje między Wynnyczenką a Petlurą). O tym, jak niepewna była sytuacja, świadczy fakt, że w ciągu lata 1917 roku skład ilościowy i osobowy Sekretariatu Generalnego zmieniał się trzykrotnie, co zdaniem historyków było przede wszystkim skutkiem skomplikowanych relacji między Kijowem a Piotrogrodem, a także w samym rządzie ukraińskim. Lecz mimo rewolucyjnego chaosu, wzburzenia społeczeństwa i debat politycznych przywódców UCR, sprawa ukraińska posuwała się naprzód i nabierała pewnej dynamiki. Należy oddać sprawiedliwość tym politykom i urzędnikom, którzy wzięli na siebie w tym trudnym okresie ogromną odpowiedzialność za losy kraju i zdobywali niezbędne doświadczenie pracy państwowotwórczej. Zatem odnotujmy przy okazji znaczną liczbę rodaków, którzy pracowali w latach 1917—1918 w pierwszych rządach ukraińskich UCR: S. W. Petlura (później — przewodniczący Dyrektoriatu UNR), B. M. Martos (później — przewodniczący Rady Ministrów UNR), I. M. Steszenko, M. W. Porsch (sekretarz generalny pracy i spraw wojskowych UNR), O. J. Szulhyn (sekretarz generalny spraw międzynarodowych i zagranicznych). Ogłoszenie Pierwszego Uniwersału i utworzenie Sekretariatu Generalnego miało ogromne, przede wszystkim taktyczne znaczenie. Ten ważny dokument o charakterze konstytucyjnym wpłynął na wzmocnienie autorytetu UCR wśród ludności, dał możliwość uwierzenia w realność ogłoszonych zamierzeń. W ten sposób, wspominał sam Mychajło Hruszewski, używając terminologii szachowej, Centralna Rada ogłosiła „szach” Rządowi Tymczasowemu, postawiła go „szczelnie przed groźbą konfliktu” i zmusiła do ustępstw: „Wrażenie było głębokie i dopiero po nim wszystkie kroki C. Rady włącznie z Uniwersałem w oczach wszystkich, którzy nie wierzyli w ruch ukraiński i liczyli na to, że jakoś go „na zakręcie ominą”, przekonały się o powadze sytuacji i konieczności liczenia się z nią w pewnym stopniu”. *** Nawet w czasie istnieje pewna logika kolejnych znaczących wydarzeń ukraińskiego państwowotwórstwa. 79 lat po ogłoszeniu Pierwszego Uniwersału Ukraińskiej Centralnej Rady parlament już niepodległej Ukrainy 28 czerwca 1996 roku, opierając się na wielowiekowej historii ukraińskiego państwowotwórstwa oraz na podstawie zrealizowanego przez ukraiński naród, przez cały Ukraiński lud prawa do samostanowienia, wyrażając suwerenną wolę narodu, uświadamiając sobie odpowiedzialność przed Bogiem, własnym sumieniem, poprzednimi i przyszłymi pokoleniami, przyjął Ustawę Zasadniczą naszego państwa — Konstytucję Ukrainy.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Czerwony terror na błękitnych wodach Dniestru. W 76. rocznicę tragedii masowych rozstrzelań więźniów politycznych na Zachodniej Ukrainie

Niedawno nasze społeczeństwo wspominało bolesną datę — 76. rocznicę wybuchu II wojny światowej w Europie. Jednak w imię pamięci o ofiarach tamtej wojny nie można zapominać o jeszcze jednym reżimie, który był uczestnikiem jej rozpętania i dokonywał zbrodni przeciwko ludzkości, gorszych nawet niż naziści — o sowieckim terrorze wobec więźniów politycznych na Zachodniej Ukrainie w czerwcu i lipcu 1941 roku. Switłana MASŁOWSKA, W. BAŁANECKI (zdjęcia) …Przeglądam strony kroniki Centrum Badań Ruchu Wyzwoleńczego. Archiwalne zdjęcia budzą grozę… Dziesiątki, setki więźniów politycznych leżą na terenie więzienia, próbują ich rozpoznać bliscy, którzy w rozpaczy mdleją i padają pomiędzy rozstrzelanymi. A oto rozrzucone ciała młodych kobiet i dziewcząt, dalej — rodzice wyciągają swoich synów z cel, do których enkawudziści wrzucili granat, zanim uciekli, bo na pięty następowały im wojska niemieckie… Po kolejnej fototragedii czytam: “Na osobne wspomnienie zasługuje tragedia zaleszczycka, kiedy ze względów taktycznych zniszczono most kolejowy przez Dniestr. Z obu stron podjechały dwa eszelony po 7 wagonów z więźniami (14 wagonów, każdy z 50—70 aresztowanymi). NKWD rozwiązało problem szybko: wagony oblano paliwem, podłożono materiały wybuchowe i wysadzono most. Brzegi Dniestru są wysokie, strome — nikt nie przeżył…”. Obecnie trudno powiedzieć, czy rzeczywiście nikt nie przeżył, ale byli świadkowie. Zarówno od strony Zaleszczyk, jak i od strony Kostrzyżówki. To oni przez wiele lat milczeli, dopiero u zarania naszej niepodległości opowiedzieli o widzianym horrorze. Niestety, oni również odeszli już na tamten świat. Lecz pozostała pamięć — niezniszczalna przez żaden reżim, która będzie żyła w naszej świadomości tak długo, jak długo będziemy godnie czcić prawdziwych Ukraińców. W rejonie zaleszczyckim swoich bohaterów tamtych czasów czczą już od 25 lat, w naszym, zastawnieńskim — po raz drugi. W ubiegłym roku, 5 lipca, potężne zgromadzenie odbyło się z inicjatywy rejonowego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” po raz pierwszy na Bukowinie, w Kostrzyżówce, na brzegu Dniestru. W tym roku znów przyszliśmy w to samo miejsce, gdzie 25 lat temu mieszkaniec Kostrzyżówki i patriota Mychajło Płoszczanśkyj wraz ze swoimi współmyślnikami-proświcianami ustawili żelazny krzyż z cierniową koroną — na znak pamięci o więźniach politycznych, którzy znaleźli swoje ostatnie miejsce spoczynku w wodach Dniestru. Kiedy do miejsca tragedii schodzili się mieszkańcy osady, przedstawiciele władz rejonu, społeczność miasta Zastawna, wciąż jeszcze padał deszcz… Ktoś cicho powiedział: “To łzy Niebieskie — za naszymi bohaterami”. Ale życie toczy się dalej, więc i Pan się zlitował, i zaledwie rozpoczęła się uroczystość, wyjrzało słońce. Księża cerkwi wsi Łuka oraz osady typu miejskiego Kostryżówka, ojcowie Mychajło i Serhij, odprawili żałobną panichidę za niewinnie zgładzonymi Bukowińczykami. Pomodliliśmy się za ich jasne dusze oraz za pokój na Ukrainie. Moderatorka zgromadzenia, autorka publikacji, zwróciła się do uczestników słowami “…nasz grzech sądzić będą wieki, Za Berie, za Sołowki, za Czerniowce, za Kostryżówkę, za nieuratowany dom…”. Tak, nasz grzech w tym, że rzadko wspominamy tych, którym mamy zawdzięczać życie, że do dziś nie znamy imion poległych za wolność Ukrainy, że mało modlimy się za nich. Więc musimy złożyć obietnicę, że będziemy zbierać się tutaj częściej, a tragiczne fakty naszej historii przekazywać z pokolenia na pokolenie. O tym mówili wszyscy, których zapraszano do głosu. W. Starko, przewodniczący osady: — Starsi ludzie opowiadali, że po wybuchu na moście woda w Dniestrze wrzała, ludzie gotowali się żywcem. Ukraińców niszczono tylko za to, że oni… są Ukraińcami. A wszystko dlatego, że nie mieliśmy własnego państwa, nie byliśmy gospodarzami własnej ziemi. I do dziś rosyjskie imperium nie chce wypuścić nas ze swoich kleszczy… Walka trwa… Dla potomnych musimy ustanowić znak pamięci, aby wszystkie pokolenia pamiętały, jaką ceną zdobywano niepodległość. W. Melnyk, zastępca przewodniczącego rady rejonowej: — Bez winy zginęli najlepsi z najlepszych naszych rodaków. Grozę tragedii trudno sobie uświadomić. Chyba sam Pan nie wpuszcza nas w europejską przyszłość, bo zbyt wiele jest białych plam z odciskiem krwi na mapie naszej historii. Tylko zjednoczywszy się — (władza, historycy, nauczyciele, dziennikarze), musimy zbadać i otworzyć światu obiektywne dane naszej przeszłości. I. Semeniuk, kierownik aparatu administracji państwowej rejonu: — Jak widzimy, zbiorowe mogiły drugiej wojny światowej mamy nie tylko na ziemi, ale i w Dniestrze. Jednak nikt nie potrafi powiedzieć ani ilu tutaj zginęło patriotów, ani podać ich nazwisk. Znane są tylko nieliczne. Jednym ze zgładzonych w tym nieszczęsnym pociągu był brat zastawnowskiego artysty Wasyla Tureckiego — Dmytro. A ilu jest nieznanych? Dlaczego tak cierpiąca jest Ukraina, dlaczego taki los naszego państwa, dlaczego tak długo światu trzeba udowadniać, że jesteśmy godnymi Europejczykami?.. P. Płoszanski, syn Mychajła Płoszanskiego: — Tata na przełomie lat 80. i 90. był członkiem towarzystwa “Proświta”, wtedy też stworzyli komórkę Ruchu konsolidującego siły, które jednoczyły postępowych współmieszkańców. Zorganizowali referendum w sprawie niepodległości, ustawili maszt z żółto-błękitną flagą w centrum osady. Pamiątkowe krzyże wzniesiono na cmentarzu wsi Łuka i tutaj, na miejscu strasznej tragedii. W. Wynnyk, pierwszy przewodniczący osady czasów niepodległości Ukrainy: — Przypominam sobie, jak do mnie do rady osady przyszli Słobodian, Płoszanski, Medwid i Picyk oraz zaproponowali wywiesić Ukraińską flagę. Poparłem to. Tak jak i to, że na brzegu Dniestru musi być krzyż, aby wszyscy wiedzieli o strasznym wydarzeniu początku lipca 1941 roku, które do tej pory starannie ukrywano. Znajomy badacz opowiadał, że w pociągu były nie tylko wagony z więźniami, ale i z żywnością. Zniszczyli wszystko… M. Paziuk, mama wojownika-ochotnika OUN na wschodzie Ukrainy — Iwana Paziuka: — Brat mojej teściowej wykładał język ukraiński we wsi Wasyliw. Za to, że razem z dziećmi zaśpiewali hymn, uwięziono go w czerniowieckim więzieniu. Na początku lipca wszystkich politycznych, w tym także brata mamy mojego męża, zapakowano do wagonów towarowych, w Werenczance był postój pociągu, gdzie Wasyl poprosił przez okno, by przekazać bliskim, że wiozą go gdzieś na Wschód. Ale 5 lipca wszyscy zostali zgładzeni w Kostryżówce. Ju. Kusznir, historyk-badacz, krajoznawca, operator licznych nagrań wideo: — Wielką pracę badawczą wykonał mój kolega Mykoła Czereszniuk, który w swojej książce “Kostryżówka — perła Kanionu Dniestrowskiego” rozdziałem “Gdyby rzeka umiała mówić” otworzył oczy wielu Bukowińczykom na straszne wydarzenia, które dotąd były nieznane. Ale trzeba szukać w archiwach szczegółów tragedii i nazwisk poległych. M. Miakota, zastępca dyrektora WPU-24, przewodniczący WO “Zastawnowska sotnia wolontariacka”: — W obwodach lwowskim, iwanofrankiwskim i tarnopolskim ofiary tak zwanego “Czerwonego terroru” czci się od dawna. Dzięki przewodniczącej “Proświty” rejonu, od zeszłego roku na Bukowinie również będą organizowane takie uroczystości co roku. Daj Boże, żeby Ukraińcy nigdy nie ginęli za swoje państwo, a budowali lepszą jego przyszłość. O. Holcowa, przedstawicielka rady rejonowej: — Niezwykle niepokojąca energetyka jest tutaj, na tym świętym miejscu. Taki ból i żal, jakby niewinne dusze poległych były teraz tutaj, razem z nami. Naszą misją jest donieść ten krwawy kawałek historii do jak największego kręgu naszych współobywateli. Jesteśmy zobowiązani, otrzymawszy iskrę, rozpalić ognisko pamięci narodowej. Ostatnie wystąpienie było szczególnie wzruszające. Przecież smutkom i nieszczęściom na Ukrainie do dziś nie ma końca. O tym językiem pieśni opowiedział także ludowy, amatorski zespół “Wasylicha” (kierownik L. Chrystenko), których dawne pieśni “Świeci księżyc”, “W lesie na polanie” są aktualne dziś, jak nigdy. Wszyscy uczestnicy zafascynowani słuchali i podśpiewywali żałobne melodie oraz Hymn Ukrainy. Pędzą po odbudowanym moście wagony pasażerskie, i tylko krzyże — po obu brzegach, przypominają, że tutaj wydarzyła się wielka ludzka tragedia. Że tutaj, na swojej rodzinnej ziemi, straszną śmiercią zginęli Ukraińcy. Im — nasze modlitwy, szacunek i pokłon, a jeszcze — wieńce z żywych kwiatów, które upletli i wrzucili do wody uczniowie Szkoły Ogólnokształcącej w Kostryżówce, przedstawiciele władz rejonu, Zastawnowskiej Centralnej Biblioteki Systemowej, “Sotni wolontariackiej”, społeczności osady, rejonu. Sława Ukrainie! Bohaterom Sława!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału

Dziedzictwo Cucuteni-Trypole ubiega się o wpis na listę UNESCO

Mychajło CYMBALUK, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, obwód chmielnicki. Znana nam z podręczników historii kultura trypolska w międzynarodowej historiografii ma podwójną nazwę. Wywodzi się ona od dwóch toponimów — od nazwy ukraińskiej wsi Trypole oraz rumuńskiej Cucuteni. To właśnie od znalezisk archeologicznych w ich pobliżu rozpoczęła się systematyzacja wiedzy o epoce historycznej, w której kładziono podwaliny pod przedantyczną cywilizację na terytorium Europy. — Te dwie nazwy odnoszą się do jednego fenomenu kulturowego. Uczeni nazywają go właśnie „wspólnotą kulturową Cucuteni-Trypole” — wyjaśnił autorytatywny na całym świecie badacz kultury trypolskiej, kierownik naukowo-badawczego laboratorium archeologii Uniwersytetu Kijowskiego imienia Borysa Hrinczenki, Mychajło Widejko. — Przetrwała ona ponad dwa tysiące lat na terytorium od Karpat po Dniepr i obecnie jest podzielona między współczesne kraje: Rumunię, Mołdawię i Ukrainę. Zazwyczaj szeroką, niezbyt obeznaną publiczność nurtują pytania: „Kto jest starszy?”, „Gdzie było centrum?”. Współcześni uczeni przeszli do badania tego fenomenu jako pewnej całości, wybitnej jak na standardy tamtej epoki dla Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Kultura Trypole-Cucuteni była wschodnią częścią cywilizowanej Europy V–IV tysiąclecia przed naszą erą. Terytorium wspólnoty Cucuteni-Trypole obejmuje ponad 350 tysięcy kilometrów kwadratowych pasa lasostepu między Transylwanią i Przedkarpaciem na zachodzie a doliną Dniepru na wschodzie. Na tej ekumenie przebadano ponad cztery tysiące miast i osad dawnej cywilizacji. Jej powstanie ponad siedem tysiącleci temu przejawiło się w rozwoju społeczno-ekonomicznym i wojskowym, w narodzinach technologii rolniczych i metalurgii, w formowaniu protomiast, a także w kształtowaniu się szczególnego światopoglądu i obrzędowości sakralnej. Wszystko to jest warte głębszego poznania i większej uwagi społeczności światowej. Realizację transgranicznego projektu nominacji kultury Cucuteni-Trypole rozpoczęto w tym roku w Konsulacie Generalnym Rumunii w Czerniowcach. Tam w styczniu odbyła się narada ekspertów z Ukrainy i Rumunii. To właśnie przy takim samym składzie przedstawicieli w 2014 roku naukowcy w Czerniowcach zainicjowali wspólne wydanie pięciotomowej encyklopedii cywilizacji Cucuteni-Trypole w celu popularyzacji tej kultury na świecie. A starania przed UNESCO w sprawie nominowania dziedzictwa Cucuteni-Trypole do wpisania na listę światowego dziedzictwa bierze na siebie strona rumuńska. Pomocy finansowej i organizacyjnej projektowi udziela fundacja charytatywna „PLATAR. Pamięci Serhija Płatonowa”, założona przez Serhija Tarutę, Serhija i Mykołę Płatonowów. — Ostatnim obiektem z Ukrainy, który trafił na listę światowego dziedzictwa, był zespół historycznego centrum Lwowa jeszcze w 1998 roku. I przez 13 kolejnych lat ukraińskie obiekty nie były nominowane. Dzięki wysiłkom Czerniowieckiego Uniwersytetu Narodowego Rezydencję Metropolitów Bukowińskich i Dalmatyńskich (obecnie budynek Uniwersytetu Narodowego imienia Jurija Fedkowycza) w 2011 roku włączono do listy — powiedziała dyrektor wykonawcza Ukraińskiego Komitetu Narodowego Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych (ICOMOS) Ołena Serdiuk. Według niej na uniwersytecie stworzono potężne centrum UNESCO, a tutejsi naukowcy są w stanie wesprzeć projekt Cucuteni-Trypole. Tym bardziej, że na terytorium Bukowiny przebadano ponad trzysta obiektów kultury trypolskiej. W transgranicznym projekcie ze strony Ukrainy biorą udział: obwód tarnopolski (z obiektem sakralnym „Jaskinia Verteba” ze świątynią i osadą koło wsi Bilcze-Złote w rejonie borszczowskim), kijowski (właśnie Trypole), kirowohradzki (238-hektarowa metropolia z czasów epoki miedzi w rejonie nowoarchangielskim) oraz czerkaski, które reprezentują protomiasta i obiekty rozwoju społeczno-ekonomicznego. Obwód chmielnicki dodaje do projektu dawne centrum rzemieślnicze na południu regionu. — Osada trypolska w uroczysku Łysa Hora, czyli Szczowb, koło wsi Żwaniec w rejonie kamienieckim jest obiektem unikalnym. Wykopaliska archeologiczne na cyplu między Żwańcem a jego małym dopływem w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych ubiegłego wieku ujawniły ufortyfikowane centrum rzemieślnicze — opowiedział członek ICOMOS Serhij Szpakowski, który kieruje Chmielnickim Obwodowym Oddziałem Ochrony Zabytków Historii i Kultury. — Tutaj, nad krawędziami kamieniołomów, pod kierownictwem kandydat nauk historycznych Tamary Hryhoriwny Mowszi odkryto sześć dwupoziomowych pieców garncarskich. W piecach odkryto ceramikę malowaną i kuchenną z IV-III tysiąclecia przed naszą erą. Trypolskie rzemieślnicze centrum garncarskie w Żwańcu, jak twierdzą w ICOMOS, nie ma w Europie odpowiedników. Dlatego jest warte przedstawienia na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Mowa o tym była na wyjazdowej naradzie specjalistów obwodowego zarządu kultury, Ukraińskiego Komitetu Narodowego ICOMOS, oddziału ochrony zabytków historii i kultury w obwodzie chmielnickim, a także urzędników z władz lokalnych. A unikalność krasowej jaskini Verteba w rejonie borszczowskim na Tarnopolszczyźnie polega na trzech warstwach eneolitycznej kultury Trypole. W jaskini przebadano ośmiokilometrowy labirynt w osadach gipsu. Trasa wycieczkowa przez sale i korytarze rozciągnęła się na cały kilometr, istnieje osobna trasa dla przygotowanych speleologów. „Kolekcję materiałów stąd swego czasu wykupili i wywieźli do Krakowskiego Muzeum Archeologicznego — wzdycha z żalem dyrektor Borszczowskiego Muzeum Krajoznawczego Mychajło Sochacki. — Jest w niej 35 tysięcy fragmentów ceramiki i ponad 300 całych naczyń, 120 glinianych figurek, wyroby z gliny, kości i rogu, z krzemienia i kamienia, ozdoby z kości i muszli. Były też wyroby miedziane, ale...”. W naradzie w sprawie nominowania Verteby do listy światowego dziedzictwa UNESCO wziął udział przewodniczący Tarnopolskiej Obwodowej Administracji Państwowej Stepan Barna. „Planujemy wznowić festiwal „Trypolskie Koło” — zaznaczył. — Przy tym chcemy wybudować drogę do jaskini. I jesteśmy gotowi brać udział w innych projektach, które mogą być potencjalnie związane z popularyzacją jaskini Verteba i kultury trypolskiej w ogóle”. Według jego czerkaskiego kolegi Jurija Tkaczenki, w celu przedstawienia kultury Cucuteni-Trypole w światowym dziedzictwie UNESCO, w obwodzie czerkaskim popracują nad poprawą infrastruktury jedynej ustrukturyzowanej placówki — Państwowego Historyczno-Kulturowego Rezerwatu „Kultura Trypolska”. — Teraz planujemy uporządkowanie obecnych obiektów i dodanie nowych w celu stworzenia pełnowartościowych tras turystycznych — zapewnił Jurij Tkaczenko. Muzealizacja dawnego obiektu rzemieślniczego na Chmielniczczyźnie jest nieperspektywiczna. Według głównego specjalisty obwodowego zarządu kultury, narodowości, religii i turystyki Chmielnickiej Obwodowej Administracji Państwowej Wałentyny Łukaszuk, uroczysko Szczowb jest bardziej atrakcyjne dla wąskiego kręgu specjalistów, „ponieważ miejsce dawnej osady rzemieślniczej w Żwańcu”. Rekonstrukcja osady trypolskiej w jaskini Verteba, krajobraz i warstwa kulturowa obiektu zachowały się w stanie nienaruszonym”. — Tutaj widać dwie warstwy kulturowe — z końca piątego tysiąclecia przed naszą erą i końca trzeciego tysiąclecia — mówi ona. — Na szczęście pozostałości grodziska nie są problematyczne w odniesieniu do obcej zabudowy czy czyjejś własności. Tak jak, niestety, widzimy w przypadku kanionu Smotrycza w Kamieńcu Podolskim, który znajduje się obok. Naruszenie przez budowniczych reżimu ochronnego pozbawiło go miejsca na liście UNESCO. Chociaż na Szczowbie już planowano zainstalować elektrownię słoneczną. Naprzeciwko niego, na wysokim brzegu rzeki Żwaniec, zachowały się pozostałości zamku obronnego, wzniesionego ponownie pod koniec XVI — na początku XVII wieku. Są one zabytkiem historii i architektury, a sołtys Ołeksandr Sołtyński ma twardy zamiar poprowadzić do niego szlak turystyczny. Z niego też roztacza się cudowny widok na dawne centrum rzemieślnicze Trypola. Co więcej, w Żwańcu jest sporo pomieszczeń, w których można stworzyć interaktywne muzeum obiektu nominowanego do światowego dziedzictwa UNESCO. W nim zostaną umieszczone eksponaty, przy pomocy których zrekonstruują wygląd osady, będą odtwarzać zapachy i dźwięki, które oddadzą anturaż dawnego osiedla. „A to będzie stymulować rozwój infrastruktury turystycznej, tworzenie miejsc pracy” — jest przekonany sołtys. Cztery obwody biorą udział w przygotowaniu dossier nominacyjnego w celu wpisania na wstępną Listę światowego dziedzictwa UNESCO kultury archeologicznej Cucuteni jako ukraińsko-rumuńsko-mołdawska nominacja transgraniczna. W obwodzie chmielnickim jednym z najbardziej wyrazistych zabytków pierwszej na planecie cywilizacji rolniczej są pozostałości osady rzemieślniczej w uroczysku Łysa Góra (lub „Szczowb”). Znajduje się to we wsi Żwaniec, pół kilometra przed ujściem Żwańca do Dniestru.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Nikt się nad tym nie zastanawia. To rzecz nieistotna, nieistotna w swej istocie. Jeśli istnieje fakt, dlaczego by go nie omówić, nie wyrazić swojej opinii. Rzeczy nieistotne są w rzeczywistości znakami przyszłości, im mniej się o nich dyskutuje, tym są cenniejsze. A ponieważ nikt nie zauważa nadejścia przyszłości, potem wszyscy dziwią się, dlaczego jest ona tak nieoczekiwana, a nawet przerażająca. Tak jak nie zwracano uwagi na nostalgię za porządkiem jak za Stalina, czy więzienny żargon idoli ukraińskiej współczesnej literatury, czy występy gwiazd show-biznesu w operach. W rezultacie mamy wojnę hybrydową i kulturę hybrydową, która zmieniła ludzi w pożądliwe, chciwe i cyniczne stado. Wszyscy śpieszą się, by wsiąść do firmowego pociągu, zamiast siedzieć i słuchać ptaków na małej stacji, żeby jej jutro nie zamknęli, bo od tego naprawdę może pęknąć serce. W okolicach Dobromila znika woda w studniach, wiewiórki osiedlają się w obejściach, bo wycięto wszystkie lasy przez tych, którzy powinni je chronić. Krowy nie dają mleka, giną pszczoły, bo ziemia jest zatruta chemikaliami. I przerzucają strzałki na elektrownie wiatrowe, bo jaki z nich pożytek. Od nich nie przybędzie marmuru na schodach i pozłoty na meblach. Właśnie rzeczy nieistotne otrzymują parę lajków, jak jałmużnę, a kiedy stają się istotne — otrzymujemy zasypany śmieciami Lwów, huragan, powódź czy burdel, gdzie miejscowe dziewczęta handlują swoim ciałem, bo w dzieciństwie wszystkie chciały być księżniczkami i „królowymi”. Ale żeby to zauważyć, trzeba poczuć ból innej istoty, trzeba myśleć. O efekcie motyla wiedzą wszyscy, ale nikt nie chce pokłonić się ziemi, żeby zobaczyć tego motyla pod nogami. Bo czasem znajduje się on także na szybkiej trasie, którą podążać w przyszłość jest znacznie wygodniej.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału

Nieistotne rzeczy

Obecność cerkwi Patriarchatu Moskiewskiego w Zachodniej Ukrainie jest odczuwalna, zwłaszcza na Zakarpaciu. Zresztą, tak jak w Pidbużu i Stronnej. Syndrom ofiary? Danina tradycji? Niewinnie uśmiechając się, pop mówi, że słowo „katolicki” pochodzi od słowa „kat”. A czarni archeolodzy rozkopują nikomu niepotrzebne groby i okopy, które jeszcze nie zrównały się z ziemią. Nie było takiej rodziny, z której nie wzięto by na wojnę mężczyzn. Starszych – jako sanitariuszy, młodszych, z minimalnym przeszkoleniem, rzucano do walki wręcz. Iperyt, bagnet, tyfus – tak wyglądała śmierć milionów ludzi, którzy nie z własnej woli opuścili matki, żony i dzieci. Albo z własnej. Czesi, Włosi, Węgrzy, Turcy pochowani są w ukraińskiej ziemi. W Stronnej kilkuset żołnierzy pozwoliło wziąć się do niewoli 20 rosyjskim kozakom i w rezultacie wszyscy zginęli. Ukraińcy natomiast pochowani są w całej Europie. Potomkowie nie wiedzą nawet gdzie, bo listy zawiadamiające o śmierci zaginęły. Próbowałam dowiedzieć się czegoś o swoich poległych krewnych w jednym ze lwowskich muzeów. Odesłano mnie do Wiedeńskiego Archiwum Wojennego, choć to ich praca wysyłać zapytania, tworzyć kartoteki Strzelców Siczowych i tych, którzy walczyli w armii austriackiej. Nie znalazłam w skąpych spisach ani mojego dziadka Hryhorija Basaraba, ani innych członków rodziny, którzy byli i Strzelcami Siczowymi, i walczyli w armii austriackiej. Wszystko, co po nich zostało, to skąpe wspomnienia, że zginęli gdzieś pod Winnicą, i czasami fotografie. Do ksiąg metrykalnych nie wpisywano poległych gdzie indziej, dlatego dowiedzieć się, ilu ludzi ze wsi zginęło, jeszcze można, wypytując krewnych, ale gdzie są pochowani – już nie. Minęło sto lat. Tym mogliby zajmować się prywatnie, za opłatą, profesjonalni historycy, którzy mają możliwość pracować w Wiedniu, ale dla moich ziomków ważniejsze jest zdobycie Karty Polaka, aniżeli poznanie szczegółów śmierci pradziadka. Albo zainwestowanie pieniędzy w jakieś drogie błyskotki. Wszystkie krzyże pamiątkowe, gdzie często wypisywano nazwiska poległych żołnierzy, zniszczyli sowieci. Jedyny pomnik widziałam w miasteczku Komarno, przy cerkwi na obrzeżach miasta. Tam i na cmentarzu miejskim jest memoriał z nazwiskami. Ale to wyjątek. Jak tylko mogiła staje się niewidoczna, wszyscy o niej zapominają. Ale to nie oznacza, że ona nie istnieje. Jestem pewna, że są ludzie, którzy próbują przywrócić pamięć historyczną, ale są oni skrajnie niepubliczni i nie mają wpływu na opinię publiczną. Są wielkie, wielkie stacje kolejowe, które nigdy nie śpią, a są całkiem maleńkie, gdzie raz dziennie zatrzymuje się pociąg na dwa wagony, gdzie można przysiąść na ławce i słuchać śpiewu ptaków godzinami. Pewnego dnia je zamkną, tor zarośnie trawą, a budynek stacyjny rozgrabią, jak to zrobili w Dobromilu. Iwan Franko zmarł dawno i już nie wsiądzie na stacji „Dobromil” do fiakra, który zaproponuje mu żydowski woźnica, bo ten też zmarł, dokładniej, zabili go wraz z rodziną faszystowscy okupanci. Ważny powód, by zamknąć stację. Portale społecznościowe czasem przypominają więzienie. Przynoszą jedzenie i wszyscy rzucają się na nie. Potem miski pustoszeją, a ludzie z niecierpliwością czekają na kolację. Kto przygotowuje te wszystkie potrawy? W jakiej kuchni? Czy wszyscy kucharze są czyści i uczciwi? Nad. Halina PAHUTIAK, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Niewidzialne cmentarze

Jesienią 1914 roku we wsi Stronna na Drohobyczczyźnie, w walce z rosyjskimi kozakami, zginęło ponad sześciuset żołnierzy armii austriackiej: Czechów, Węgrów i Ukraińców. Pochowano ich na górze, a później przeniesiono na cmentarz w miasteczku Pidbuż, wspólny dla Ukraińców, Polaków i Żydów. Pod koniec lat 50. Sowieci zrównali cmentarz z ziemią, zmieszali kości z gruntem i wybudowali na tym miejscu skład sprzętu. Co się stało z nagrobnymi płytami, łatwo się domyślić: poszły na budowę. We Lwowskim Archiwum Historycznym znajduje się wpis w metrykach drohobyckich z maja 1915 roku. Ponad stu żołnierzy zmarło w wojskowym szpitalu, różnych narodowości, i to ich za obrządkiem greckokatolickim отчував ojciec Martyrij Kotowycz. Pochowano ich przy cmentarzu żydowskim i cmentarzu chorych, tam, gdzie dziś znajduje się jezioro i strefa wypoczynkowa „Zaliesie”. Obecnie na Ukrainie odnawia się mogiły strzelców siczowych, żołnierzy UPA, żydowskie i polskie cmentarze, a także niemieckie na dawnych niemieckich koloniach. Jednak nie czuć żadnego ruchu na rzecz odnowienia grobów z czasów I wojny światowej. Gdzieś w dzikich gąszczach, z dala od ludzkiego oka, ukrywają się przekrzywione krzyże nad mogiłami tych chłopów, robotników, kupców, nauczycieli i lekarzy, których mobilizowano, truto iperytem, głodzono i mrożono, którzy setkami tysięcy, zawszeni, umierali na tyfus. Ich dzieci już nie ma na świecie, a wnuki i prawnuki nie przyjadą szukać. A jeśli przyjadą, zobaczą albo gąszcze, albo strefy wypoczynkowe czy bazy samochodowe. Za to chętnie czytamy Hemingwaya i Remarque’a, a czasem „Poza granicami bólu” Osypa Turiańskiego i nowele Stefanyka. To, co przeżyła Galicja, która w latach 1914–1915 stała się polem śmierci, trudno opisać. Walki toczyły się po wsiach lub na ich obrzeżach. W mojym Uroży pod górą Łaski trwał bój, a krzyki i jęki rannych było słychać we sąsiedniej wsi. Gwałcenie kobiet przez Czeczenów i kozaków przybrało ogromne rozmiary. Wydawałoby się, że Galicjanie na zawsze uwolnili się od moskiewszczyzny, która wypychała „Proświtę” z czytelni, a wielu moskwofilów później trafiło do Talerhofu i tam zginęło. Ale nie: moskwofilstwo przetrwało także II wojnę światową, a obecność

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Przygody niezależnej osobowości w kraju oligarchów

W wieku 18 lat byłam zachwycona „Mewą Jonathanem Livingstonem”: „Zerwijcie kajdany, które krępują wasze myśli, a zerwiecie kajdany, które krępują wasze ciało”. Dla tej, która nigdy nie należała do stada, ale nie miała jeszcze wewnętrznego oparcia, te słowa stały się ogromnym wsparciem. Nawet najmniejszy ptak może wzlecieć bardzo wysoko. Dziwnym trafem już wtedy taki wzlot nie kojarzył mi się ani z władzą, ani z bogactwem, ani z sławą, lecz z samodoskonaleniem i niezależnością, jako z najwyższym poziomem wolności. W zatęchłym sowieciźmie, z jego ideologicznym ciężarem, z ciągłym naciskiem starości na młodość, gdzie każdy mógł mnie pouczać, Richarda Bacha naprawdę odbierałam jako panaceum na przyszłe rozczarowania i upokorzenia. Dziś już tak się go nie odbiera. A wtedy było nieco więcej idealistów. Właściwie w ten sam sposób przyjęłam wezwanie Jana Szczęsnego Herburta: zdjąć kajdany z nóg i założyć je na serce. Być może ktoś przeszedł tę samą drogę od hermetyzmu do uświadomienia sobie odpowiedzialności za to, co dzieje się wokół. Jest ona wąska, ale na niej jest mniej pokus i pułapek. Przede wszystkim trzeba zrozumieć, że większość z nas żyła w totalitarnym imperium, a potem, po krótkim okresie chaosu, nagle znalazła się w oligarchicznym państwie, które przykryto maską demokracji. Oznacza to, że władza w Ukrainie należy do oligarchów, na których posyłkach są władza ustawodawcza i wykonawcza. A to uniemożliwia postęp i pozbawia młodzież windy społecznej. W „Nauce dobromilskiej” Herburt, jeden z przywódców Rokoszu Zebrzydowskiego, powstania przeciw magnatom-oligarchom, zarzuca to …władzy w niechęci do zjednoczenia wszystkich sił przeciw zewnętrznemu zagrożeniu, a także w narodowej i religijnej dyskryminacji Ukraińców jako autochtonicznej ludności Rzeczypospolitej, i oczywiście w nadmiernej żądzy osobistego wzbogacenia się. Oraz w braku patriotyzmu. Za czterdzieści lat na spustoszonych terenach Podola będą błąkać się głodne tygrysy i lwy, które uciekły z prywatnych zoo, węże kobry i pytony zamieszkają w opustoszałych pałacach, żydowskie dzieci będą leżeć we krwi matek, a krwią chrześcijan przesiąkną ściany cerkwi i kościołów. Jaki związek ma ta tragedia z XVII wieku z rozumnymi, wykształconymi obywatelami współczesnej Ukrainy? Aby nie pochłonął nas podobny krwawy chaos, przede wszystkim trzeba odsunąć się od wszystkiego, co finansują oligarchowie: tworzyć nowe związki zawodowe, organizacje społeczne, prowadzić ukraińską ekspansję na zrusyfikowane tereny i z odrazą odrzucać jakiekolwiek kontakty z piątą kolumną. W warunkach wojny jest to trudne, i to właśnie tchórzliwe postępowanie postkolonialnej władzy, która służy oligarchom, doprowadziło do utraty Krymu i pozwoliło uciec najbardziej znienawidzonym politykom reżimu Janukowycza. Obecnie powszechnie narzuca się myśl, jakoby oligarchowie kłócili się między sobą i że to ich wojna. Tak jak w XVII wieku. To znacznie zmniejsza potrzebę uczciwości, bez której społeczeństwo upada i nie jest zdolne do rozwoju. Oligarchowie wspólnie grabią Ukrainę — i moskiewscy, i swoi. Honor i godność — cnoty, których nie mogą zastąpić ani poprawność polityczna, ani egoizm, ani sam diabeł zależnym, nawet praktycznym, jeśli ktoś ma alergię na słowo „krytyczny”. Albo „Boską iskrą”. Chodzi więc nie o wiecznie niezadowoloną minę na twarzy, krytykowanie wszystkich i wszystkiego, lecz o zdolność widzenia rzeczy takimi, jakie są naprawdę, i nazywania ich po imieniu. Tego nie da się wnieść z zewnątrz, to było kiedyś w każdym z nas. Cywilizacja zgromadziła już tyle śmieci mentalnych, że wybuchają one w różnych zakątkach, a ich próbuje się przywieźć, jak lwowski burmistrz, na terytoria niedostatecznie zaśmiecone. Bonsai nie wydaje z siebie podobnych sobie, dlatego za każdym razem potrzebna jest interwencja chirurgiczna. Właściwie mistrzowie tego fachu są ci sami i noże mają te same, już tępe i zardzewiałe, a jednak sadzonki wyrosły naturalnym sposobem. Człowiek bez krytycznego myślenia łatwo poddaje się manipulacjom. Ma wybór, ale jest to tylko wybór określonego rodzaju manipulacji, od polityki po ezoterykę. Lecz najczęściej współczesny człowiek staje się ofiarą manipulowania instynktami, w końcu politycy i wróżbiarstwo na to i stawi …woli, ani standardy BBC. Przede wszystkim dotyczy to wojskowych i funkcjonariuszy siłowych. Przysięgę wobec narodu zastąpiono lojalnością wobec klanów za nędzną rację. Postradzieckie narody przywykły do okruchów ze stołu. Nawet jeśli Putin wycofa swoje wojska z Ukrainy, oligarchiczna władza strawi wszystkie demokratyczne i humanitarne wartości jak kwaśny deszcz. Zamiana sług oligarchów na sługi narodu, przekupnych na nieprzekupnych wydaje się dziś czymś nierealnym, bo cała ta oligarchiczna hołota, międzynarodowa mafia stawiają i będą stawiać szalony opór pojawieniu się elity narodowej. Tak było we wszystkich czasach. Ale już samo wyraźne dostrzeżenie wroga, choćby w jakie szaty by się stroił, to już krok ku zmianom. I opór jest nieunikniony w kraju kozaków i rycerzy. Przekupstwo potencjalnej elity, zwłaszcza intelektualnej, to najskuteczniejsza metoda. Zastraszanie zaczyna się, gdy przekupienie się nie udało. A potem zabijają. Moralnie albo fizycznie. Tak reżim, totalitarny czy oligarchiczny, pozbawia naród głowy. Właśnie naród, a nie lud, który bez pasjonarnego dążenia do oczyszczenia i rozwoju staje się bydłem na rauszu, z tanią rozrywką, którą sprzedają mu ci sami oligarchowie. Szczególna presja wywierana jest na edukację i kulturę, gdzie hybrydowi moskiewsko-ukraińscy oligarchowie na razie wygrywają. Naród stara się oddzielić ziarno od plew, i obecnie trwa wojna między niewolnikami a obywatelami. Gdy liczba tych ostatnich wzrośnie, zobaczymy tych, którzy targnęli się na nasze życie i prawa człowieka, za kratami. A w ich bezwstydnych pałacach będą krzyczeć sowy. ...Pomaga im w tym kultura masowa, która narzuca standardy i zakazy w jaskrawym opakowaniu. Nasz ukraiński sad to dziś sad gorzkich czereśni i kwaśnych kisliczek, a między dzikimi gruszkami gęsto porosło cierniste krzaki. Trzeba oczywiście coś z tym zrobić. Albo wyciąć wszystkie te zdziczałe drzewa, albo je przyszczepić. W tym celu już zaprosiliśmy różnych majstrów z obcych krajów, a także sprawdzonych przez Pierwszy Oddział, wspólnych z „starszym bratem”-okupantem, albo swoich, wyhodowanych w probówkach łysych z lat dziewięćdziesiątych. Ale nigdy nie zaprosi się tu ani Hryhorija Skoworody, ani Wasyla Suchomlinskiego, ani Montaigne'a, ani Voltaire'a, którzy dobrze znają się na kulturze wychowania osobowości i na różnych rodzajach gleby. Być może w tych wysoko opłacanych michurinistach gruszki rosną na wierzbie, a na kalinie daktyle, ale i tak zdrowsi od tych hybryd nie staniemy się. Czyli bardziej cywilizowani. Dużo łatwiej jednak po prostu pielęgnować własny sad, przycinając uschnięte gałęzie, leczyć rany i nie naruszając korzeni.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Bonsai i gorzkie czereśnie

Aby stworzyć karłowate drzewko bonsai, trzeba w sadzonce odciąć tylko jeden korzeń, co może zrobić wyłącznie mistrz. Drzewo przestanie rosnąć i całe życie przeżyje w doniczce. Będzie na swój sposób piękne, ale tylko we właściwym wnętrzu. Drzewa nikt nie pyta, czy chce takie być i czy ma jakieś prawa. Nikt go nie ostrzega o skutkach tej prostej operacji. Tak samo jest z człowiekiem. Może wyobrażać sobie siebie jako dojrzałego, samodzielnego, ale w razie kataklizmu, zamieszek społecznych czy wojny nie zdoła przetrwać i dać komuś cienia ani owoców swojego doświadczenia. Bo kiedyś doświadczeni ludzie przeprowadzili z nim jedną lub kilka operacji, i stał się bezradny i niepełnowartościowy. Ten korzeń, zalążki którego potencjalnie tkwią w każdej ludzkiej istocie, to krytyczne myślenie. Można go też nazwać obiektywnym, nie-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Belg Albert Hazenbruks i dzisiaj broniłby Ukrainy przed moskiewskimi agresorami

Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Po raz pierwszy o istnieniu radiostacji „Wilna Ukrajina” („Wolna Ukraina”) Ukraińskiej Powstańczej Armii dowiedziałem się z książki „Ukraina i Niemcy w drugiej wojnie światowej”, którą w maju 1995 r. podarował mi autor, profesor Wołodymyr Kosyk. Opowiadając o udziale w UPA bojowników różnych narodowości, Wołodymyr Kosyk wspomniał o Belgu Albercie Hazenbruksie. Interesowało mnie: na jakim terenie działała ta radiostacja? Nazwiska ludzi, którzy ją stworzyli, pracowali? Jednak natrafić na taką informację nie udawało się. Dopiero jesienią 1996 r. dopisało szczęście. Redaktor naczelny radioinformacyjnego centrum „Niezależność” Iwan Czudyk pochwalił się książką „W przededniu niepodległej Ukrainy” z dedykacją autora: „Radiostacji „Niezależność” we Lwowie, następczyni „Samostijnej Ukrajiny” („Samodzielnej Ukrainy”), która w latach 1943—1945 w Karpatach próbowała szerzyć prawdę o zorganizowanej wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego. Myrosław Prokop”. We wstępie „O książce i jej autorze” Iwan Kedryn zaznaczył, że „jesienią 1943 r. Myrosław Prokop, na polecenie Prowodu OUN, zorganizował w Karpatach radiostację „Samostijna Ukrajina”, która nadawała wieści w językach ukraińskim, rosyjskim, francuskim i angielskim. Francuskie i angielskie programy przygotowywał i czytał Belg Albert Hazenbruks”. Na podstawie wiadomości z książek Wołodymyra Kosyka i Myrosława Prokopa opublikowałem w gazetach „Za wilnu Ukrajinu” (26 grudnia 1996 r.) i „Mołod’ Ukrajiny” (20 marca 1997 r.) artykuł „Kto słyszał głos radiostacji „Samostijna Ukrajina”?”. Profesor Wołodymyr Kosyk odpowiedział na moją publikację. W artykule „Wolny głos z Karpat”, opublikowanym w gazecie „Za wilnu Ukrajinu” 27 lutego 1997 r., powołując się na drugi tom „Kroniki Ukraińskiej Powstańczej Armii” (1990 r.), podkreślił, że „nazwa jej była nie „Samostijna Ukrajina”, jak twierdzi M. Prokop, a „Wilna Ukrajina”. W 1997 r. w zbiorze prac naukowo-metodycznych „Teleradiojournalistyka: historia, teoria, praktyka, spojrzenie w przyszłość” (Wyd. 1) opublikowałem artykuł „Głos prawdy o narodowo-wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego”, który zakończyłem tak: „U czytelników wyrobiło się wyobrażenie o podziemnej radiostacji UPA, której głos niósł światu prawdę o narodowo-wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego. Bezsprzecznie, wiele szczegółów, detali dotyczących radiostacji i jej pracowników jest dotąd nieznanych. Trzeba jeszcze zestawiać, uściślać opowieści ludzi, zdobywać nieznane fakty, aby powstał dokładniejszy obraz stworzenia, pracy i zakończenia funkcjonowania radiostacji. Bardzo cenne byłyby dla nas teksty audycji. Możliwe, że w archiwach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy są one oraz inne dokumenty o tej radiostacji. Katedra radiodyfuzji i telewizji Lwowskiego Uniwersytetu imienia Iwana Franki byłaby bardzo wdzięczna za możliwość zapoznania się z nimi i ich upublicznienia. Sprzyjałoby to pogłębieniu wiedzy studentów o historii, teorii i praktyce ukraińskiej radiodyfuzji”. Systemowo i pogłębienie badał radiodyfuzję ukraińskiego podziemia narodowego Wołodymyr Moroz. Opublikował on prace naukowe „Podziemna radiostacja „Afrodyta” („Za wilnu Ukrajinu”, 12 czerwca 1997 r.), „Radiostacja OUN—UPA „Wilna Ukrajina” (kryptonim „Afrodyta”) („Wyzwoleńcza droga”, 1998, ks. 3), „Prawdziwe słowo „Afrodyty” („Szlak peremohy”, 13 maja 1998 r.). W 2004 r. W. Moroz opublikował gruntowny artykuł „Techniczne środki propagandy w działalności OUN” (Ukraiński ruch wyzwoleńczy / Centrum badań ruchu wyzwoleńczego, Instytut ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy. Zb. 3: Do 75-lecia Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów). Artykuł „Radiodyfuzja ukraińskiego podziemia” W. Moroza wydrukował zbiór prac naukowo-metodycznych „Telewizyjna i radiojournalistyka” (2005 r., wydanie 6). W zbiorze prac naukowych „Tele- i radiojournalistyka” (2011 r., wydanie 10) opublikowano wspomnienia Wołodymyra Makara „W obsłudze Afrodyty” (Wspomnienia i rozważania. Zbiór dzieł w 4 tomach. Toronto—Kijów, 2001. — T. 2). Kateryna Juszczenko — żona Prezydenta Ukrainy (2005—2010) Wiktora Juszczenki, przewodnicząca rady nadzorczej Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Ukraina 3000” — opublikowała w zbiorze prac naukowych „Tele- i radiojournalistyka” (2013 r., wydanie 12) artykuł „Radiostacja UPA „Afrodyta”: „Słyszycie głos Wolnej Ukrainy”… Radiostacja „Afrodyta” Na podstawie analizy i uogólnień faktów, wydarzeń oraz zjawisk przedstawionych w tych i innych publikacjach, zwracamy uwagę na jeden z ważnych, charakterystycznych aspektów ukraińskiej walki narodowowyzwoleńczej przeciwko nazistowskim (Niemcy) i komunistycznym (ZSRR) najeźdźcom. „W naszej UPA są nie tylko sami Ukraińcy. Mamy różne narodowości, jak Ormianie, Uzbecy, Gruzini, Kazachowie, Tatarzy, a nawet i Moskale. I wszyscy ci diabli synowie świetnie się biją. UPA rośnie moralnie i fizycznie. Bije się na dwa fronty: z czerwonymi partyzantami, którzy niczym zające uciekają przed naszymi oddziałami powstańczymi, no i z niemczyzną” — pisał w liście z 2 sierpnia 1943 r. Wasyl Makar do brata Wołodymyra Makara. Udział w UPA przedstawicieli różnych narodowości, a w szczególności Belga Alberta Hazenbruksa, potwierdza bliskość idei walki narodowowyzwoleńczej Ukraińców wszystkim narodom wolnego demokratycznego świata. Istnienie podziemnej radiostacji „Afrodyta”, w której pracy brał udział i którą zabezpieczał pod względem francusko- i angielskojęzycznych przekazów Albert Hazenbruks, świadczy o zorganizowaniu i skali walki OUN i UPA przeciwko niemieckim i rosyjskim ciemiężycielom. Jak Belg Albert Hazenbruks trafił do Ukraińskiej Powstańczej Armii? Poszczególne szczegóły w relacjach różnych autorów nie do końca się pokrywają, ale główna linia fabularna jego losów jest prawdziwa. Albert Hazenbruks urodził się 22 stycznia 1915 r. Ukończył gimnazjum, Uniwersytet w Antwerpii (1936 r.). Inżynier z zawodu, jako żołnierz armii belgijskiej trafił w 1940 r. do niemieckiej niewoli. Po zwolnieniu wywieziono go do pracy w Berlinie. Pragnął jednak wrócić do żony i córki, które mieszkały w rodzinnej Belgii, dlatego uciekł. Jednak wyrwać się na wolność nie udawało się. Niemcy go schwytali i wywieźli na Wołyń. Tam podczas II wojny światowej działały filie niektórych niemieckich firm. Jednak Albert Hazenbruks nie pogodził się z katorżniczą pracą. Znowu uciekł i niedaleko miasta Dubno w obwodzie rówieńskim trafił do ukraińskiego podziemia. Przyprowadzono go do dowódcy Eneja (porucznik Petro Olijnyk, dowódca WO „Bohun”), który wysłał go do Sztabu Głównego UPA. W archiwum Wołodymyra Kosyka zachowała się kopia wystąpienia Alberta Hazenbruksa w Liège 10 sierpnia 1967 r. podczas obchodów 25-lecia UPA. Mówił on między innymi: „...Po wysłuchaniu, przez długie godziny, prawdziwego kursu historii i geografii Ukrainy, zaproponowano mi wstąpienie w szeregi UPA i wzięcie udziału w tej walce waszego narodu, który doznał tyle cierpień. Spontanicznie przyjąłem propozycję i wszyscy obecni uścisnęli mi dłoń, a niektórzy mnie objęli. Wtedy też podpisałem zaświadczenie mobilizacyjne UPA”. Przez pewien czas A. Hazenbruks pracował w referaturze propagandy, opracowując wieści radiowe z Zachodu. Brał udział w konferencji narodów zniewolonych 21—22 listopada 1943 r., która odbywała się na Wołyniu. Wtedy Roman Szuchewycz rozkazał przenieść A. Hazenbruksa do pracy w radiostacji „Afrodyta”. „Od tego czasu byłem dla wszystkich »Zachodni«. I otrzymałem broń, musiałem pożegnać się z moimi dotychczasowymi znajomymi i wyruszyć w daleką i niebezpieczną drogę do »Afrodyty«” — wspominał Albert Hazenbruks. — „Po wielu przygodach przybyłem w Karpaty, gdzie poznałem moich współpracowników z radiostacji, którzy już na mnie czekali”. Albert Hazenbruks w artykule „Mój pobyt w UPA” (Homin Ukrainy, 10 sierpnia 1968 r.) wspominał o trybie pracy pod okupacją: „Musieliśmy przechodzić coraz bardziej do walki konspiracyjnej, aby móc kontynuować nasze nadawanie. Często zmienialiśmy miejsce postoju, aby znowu wszyscy usłyszeli te słowa, którymi rozpoczynał się każdy nasz przekaz: »Słyszycie głos wolnej i niepodległej Ukrainy! Precz z nazistowskimi Niemcami! Śmierć bolszewikom!«”. Komunikaty z życia międzynarodowego układano na podstawie wysłuchanych audycji berlińskich, londyńskich, moskiewskich i innych radiostacji. Zazwyczaj robił to Belg Albert Hazenbruks — „Zachodni”, który pracował w radiostacji od grudnia 1943 r. i czytał angielskie, niemieckie oraz francuskie teksty (Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w obwodzie lwowskim — Sygn. P-36153. — 62 ark.). Przekazywał on również w językach obcych komunikaty o bojowych wyczynach UPA, cierpieniach Ukraińców pod niemieckimi i rosyjskimi okupantami. Audycje w językach ukraińskim i rosyjskim prowadziła „Zina”, która miała silny i przyjemny głos, czasami zastępowała ją Hałyna Czujko. W „Codziennych Wieściach Służby Ukraińskiej” z 10 lipca 1944 r. opublikowano tekst komunikatu radiostacji „Afrodyta”. „Podawaliśmy już wcześniej przegląd bolszewickich i niemieckich ulotek, w których jedni nazywają ukraiński ruch wyzwoleńczy niemiecką robotą, a drudzy — bolszewicką. W ostatnim czasie jednak wiele się w tym zmieniło. Niemcy, którzy w czasie swojej okupacji Ukrainy wymordowali setki tysięcy ukraińskich niepodległościowców, teraz próbują coraz częściej zalecać się do Ukraińców..., podszywać się pod maskę przyjaciół narodu ukraińskiego... Marsz ukraińskich partyzantów w niemieckim radiu — to zachęta do współpracy z Niemcami, ale to obłuda, drwina. Dobrze wiemy, że autor tego potężnego jego marszu, młodego ukraińskiego poety i muzyka, profesora Andrija Marczenki, jednego z wybitnych przywódców ukraińskiego ruchu niepodległościowego na Wołyniu — Niemcy aresztowali, wywieźli do więzienia na Zachód i tam zamordowali. A teraz śpiewają w radiu jego marsz... i myślą, że znajdą głupców, którzy uwierzą w ich szczerość. …W radiowej propagandzie i w ulotkach wspominają już także o walce UPA po drugiej stronie frontu…, próbują, gdzie tylko mogą, nawiązać kontakty z ukraińskimi oddziałami zbrojnymi pod okupacją bolszewicką. Pojawiło się nawet wiele niemieckich ulotek, skierowanych bezpośrednio do UPA, które wzywają do współpracy w walce z bolszewikami. Wszystkie te działania jednak nie mogą doprowadzić do żadnego pozytywnego skutku. Hitlerowskie Niemcy — to taki sam wróg niepodległej Ukrainy, jak bolszewicka Moskwa, dlatego nie jest nam z nią po drodze”. Moskiewscy szpiedzy wyśledzili radiostację UPA „Afrodyta”. 7 kwietnia 1945 roku, o 13.20, dwa kilometry na wschód od Jamielnicy operacyjni pracownicy grupy rejonowego oddziału NKWD w Skolem oraz kompanii rezerwowej 330. pułku wojsk NKWD obrzucili granatami kryjówkę, skąd prowadzono nadawanie. Czterech powstańców zginęło, jeden ranny strażnik zdołał się uratować, a Albert Hazenbruks trafił do niewoli. Izydor Hnatiw, który miał wtedy 8 lat, napisał, że widział, jak obławcy-automaciarze NKWD konwojowali obok ich domu Alberta Hazenbruksa. Był szczupły, szedł dumnie, spokojnie, w okularach. Kateryna Juszczenko podkreśliła: ze sprawy karnej Alberta Hazenbruksa, do której dostęp stał się możliwy po otwarciu archiwów SBU w 2008 roku, wynika, że podczas przesłuchań niewiele powiedział enkawudzistom. Nalegał na to, że był jeńcem UPA i pracował jako kucharz. Po przesłuchaniach i pobiciach w 1945 r. wywieziono go bez sądu i śledztwa do obozu koncentracyjnego w Workucie, a w 1947 r. przywieziono do Drohobycza, gdzie sądzono go razem z wieloma ukraińskimi powstańcami — dali „zaledwie” 10 lat. Albert Hazenbruks przez 8 lat znosił próby w różnych komunistyczno-stalinowskich więzieniach i obozach (a także język Gułagu, rosyjski szowinizm), ale przeżył dzięki jeszcze jednemu swojemu talentowi — muzycznemu. Pozwalano mu grać na skrzypcach w orkiestrze, co uratowało go od wyczerpującej pracy fizycznej. Ze swoją „wybawicielką” — skrzypcami przyjechał do Moskwy w październiku 1953 roku, skąd wraz z innymi byłymi więźniami wysłano go do Belgii. O tym napisała nawet gazeta „New York Times”: „Z Syberii powrócił do Brukseli Belg Albert Hazenbruks, który był przez długi czas rzecznikiem podziemnej krótkofalowej radiostacji Ukraińskiej Powstańczej Armii w Karpatach, Ukraina”. Jednak na ojczystej ziemi również doznawał prześladowań. W jednym z listów do W. Makara napisał: „Uważają mnie za radzieckiego szpiega. Kilka tygodni temu musiałem zgłosić się do komisariatu policji. Oto dlaczego przerwałem wszelkie kontakty z kimkolwiek. To po prostu horror. Ja — radziecki szpieg! Kończę. Bo serce moje przepełnione jest bólem”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

prowadził także działalność poszukiwawczą dotyczącą życia swojego ojca, okoliczności jego aresztowania i śmierci, dużo korespondował ze znajomymi i współpracownikami O. Olżycza, zbierając wszelkie ważne informacje o postaci ojca — znanego działacza ruchu nacjonalistycznego. Dokumenty te są również niezwykle ważne dla historyków, ponieważ Ołeh Ołehowycz Kandyba nie tylko miał możliwość omawiania szczegółów z bezpośrednimi świadkami wydarzeń, ale mógł też liczyć na szczerość i prawdziwość w komunikacji, gdyż najczęściej była to prywatna korespondencja i wzajemne pragnienie poznania prawdy o życiu i działalności O. Olżycza. Dlatego korespondencja Ołeha Ołehowycza Kandyby, zapisy jego rozmów telefonicznych oraz notatki z własnymi przemyśleniami stanowią ważną część przekazanego z Kanady dziedzictwa archiwalnego. Zachowała się również niewielka część dokumentów O. Olesia: jego wydania za życia, kilka książek z dedykacjami dla Leonida Biłeckiego; album fotograficzny z niemal minutową dokumentacją pogrzebu O. Olesia w Pradze; oryginały rysunków projektu pomnika na grobie poety i inne. Z szlachetnych pobudek, by połączyć wszystkie dokumenty dotyczące O. Olżycza w jednym miejscu, Hałyna Łaszczenko przekazała Ołehowi Kandybie na stałe przechowywanie archiwum swojego brata — Ołeha Łaszczenki. O. Łaszczenko przyjaźnił się blisko zarówno z O. Olżyczem, jak i z jego rodzicami O. Olesiem oraz Wirą Antoniwną jeszcze w Pradze. Po śmierci O. Olżycza to właśnie on był redaktorem pośmiertnego zbioru poety „Pidzamcza” (1946 r.), zbierając niepublikowaną spuściznę poetycką O. Olżycza. W archiwum Ołeha Łaszczenki starannie zgromadzono wszystkie dokumenty dotyczące wydania tego zbioru: maszynopisy poezji, korespondencję z wydawnictwem, korespondencję dotyczącą rozpowszechniania książki, a nawet kliszę podpisu O. Olżycza, wykorzystaną na okładce zbioru. Ołeh Łaszczenko miał również ambitny cel, by w maksymalnym stopniu zebrać wspomnienia współczesnych o O. Olżyczu. Dlatego w jego archiwum znajdują się maszynopisy i autografy wspomnień K. Biłeckiej, P. Macenki, S. Rosochy, M. Bażanśkiego, O. Żdanowycza, O. Kusznir-Markuś, O. Dniprowej, M. Antonowycz, H. Łaszczenko. Na szczególną uwagę zasługuje również notatnik O. Łaszczenki z informacjami bibliograficznymi o pierwodrukach utworów poetyckich O. Olżycza oraz zapisy jego uzupełnień lub sprostowań do przedmowy L. Czerewatenki „Jestem kamieniem z Bożej procy” w wydaniu utworów O. Olżycza. Te wspomnienia i zapisy są bezcenne — wszak chodzi o świadectwa współczesnych O. Olżycza, jego przyjaciół, tych, którzy znali artystę, rozmawiali z nim, widywali się. Każdy dokument podarowany Ukrainie przez spadkobierczynię panią Olę Kandybę zajmie poczesne miejsce w zespole materiałów archiwalnych działu funduszy rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Narodowej Akademii Nauk Ukrainy jako ważne świadectwo epoki, bezcenne źródło do badania historii literatury ukraińskiej, historii i kultury. Przewiezienie na Ukrainę tych unikalnych dokumentów archiwalnych stało się możliwe dzięki wsparciu Ambasady Ukrainy w Kanadzie, a także przy wsparciu Prezesa Małej Akademii Nauk Ukrainy, członka korespondenta NAN Ukrainy Stanisława Dowhego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Kanadyjska część archiwum O. Olżycza powróciła na Ukrainę

Mało kto wierzył w niewiarygodną historię A. Hazenbrucka, gdyż sytuacja na Ukrainie była zbyt skomplikowana do zrozumienia w powojennej Europie. Ukraińców nazywano Rosjanami. Wołodymyr Makar w swoich wspomnieniach przekazywał opinię A. Hazenbrucka o heroicznej walce ukraińskich powstańców, wysokim poziomie funkcjonowania radiostacji „Afrodyta”: „Gdyby na coś podobnego zdobył się, na przykład, francuski lub belgijski ruch oporu (rezystans — W. L.), to trąbiono by o tym na cały świat, jak o niebywałym osiągnięciu”. W związku z tym, że A. Hazenbruckowi zarzucano bolszewickie szpiegostwo, „zamknął się w sobie” na ponad 10 lat. Dopiero w 1967 r. na zaproszenie Wołodymyra Makara odwiedził Kanadę i USA. W 1967 r. wziął również udział w uroczystościach z okazji 25. rocznicy Ukraińskiej Powstańczej Armii, które odbyły się w mieście Liège. Swoje wystąpienia kończył łamaną ukraińszczyzną: „...Waszym obowiązkiem jest być gotowymi przyjść im (walce UPA) z pomocą. Pewnego dnia Pan Bóg wam za to wynagrodzi tym, że będziecie żyć w niepodległej Ojczyźnie! Jestem o tym przekonany i będę szczęśliwy, gdy 30-lecie UPA będziemy już świętować w Kijowie. Śmierć bolszewickiej komunie! Niech żyje niepodległa Ukraina!”. W tym samym 1967 r. Albert Hazenbruck został odznaczony orderem Głównego Zarządu byłych żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii — „Złotym Krzyżem”. W artykule „Radiostacja UPA »Wolna Ukraina«” M. Hałaburda-Czyhryn przekazała opowieść Alberta Hazenbrucka: „Takiego poświęcenia, takiej odwagi i heroizmu nie spotkałem wcześniej w swoim życiu. Właśnie dlatego zsyłki, więzienia, tortury nie były w stanie złamać wielu. Kto raz trafia do ukraińskiego podziemia, ten już na wieki pozostanie z jego uczestnikami. Ukraińscy nacjonaliści mieli silną i niezłomną wiarę, żelazną wolę walki o niepodległość Ukrainy. Uwierzcie — podkreślił A. Hazenbruck — czas mojej pracy w radiu »Wolna Ukraina« jest najlepszymi chwilami mojego życia. Wtedy odrodziłem się i zrozumiałem, co to znaczy — żyć i walczyć o szlachetne ideały. A wola Ukrainy, wyzwolenie tego dobrego narodu stało się dla mnie celem w życiu. Niezapomnianymi pozostaną lata podziemnej rewolucyjnej walki w UPA” (Narodnyj ohliadacz. — Informacyjny dodatek internetowy do czasopisma „Perechid-IV”. — 2002. — 16 paź.). Albert Hazenbruck mówił o cierpieniach, heroizmie i śmierci tysięcy Ukraińców w stalinowsko-komunistycznych obozach koncentracyjnych, że wśród wszystkich więźniów 50% stanowili Ukraińcy. Z całego serca przejmował się losem Ukrainy: „Wzywam was, abyście pozostali zjednoczeni w walce przeciwko wspólnemu wrogowi. Pewnego dnia — może nie jest on już tak daleki — będziemy mieli szczęście i możliwość świętować niepodległość Ukrainy, a ten dzień nie nadejdzie, jeśli cała Ukraina, jak jeden mąż, nie powstanie przeciwko bolszewickiemu katu...”. Albert Hazenbruck odszedł do wieczności 7 września 1979 r. w wieku 64 lat. Jego ciało pochowano na cmentarzu w mieście Brugia, dokąd powrócił po tułaczce w komunistycznych obozach koncentracyjnych. Do końca życia zachował w pamięci wspomnienia o ukraińskim podziemiu, podpisywał swoje listy „Zachidnyj” (Zachodni) i dodawał „Sława Ukrainie!”. Wierzył, że nadejdzie ten dzień, kiedy Ukraina stanie się niepodległa. W 2009 roku Prezydent Ukrainy pośmiertnie odznaczył Alberta Hazenbrucka orderem „Za zasługi” I stopnia. Order wręczono jego córce. Podczas obchodów 25-lecia Ukraińskiej Powstańczej Armii w mieście Liège (1967 r.) Albert Hazenbruck, zwracając się do ukraińskich patriotów, podkreślił: „Wzniesiecie mur, który ochroni świat zachodni przed naporem bolszewizmu”. Prawdopodobnie nie wiedział, że rosyjski bolszewizm kontynuował imperialną politykę carskiej Rosji. Nie mógł nawet wyobrazić sobie, że obecny moskiewski reżim połączy w sobie szowinizm, faszyzm, nazyzm i wytworzy najokrutniejsze zjawisko — raszyzm, który rozpętał wojnę przeciwko Ukrainie. Obecni obrońcy Ukrainy, parafrazując Alberta Hazenbrucka, stawiają mur przed moskiewskimi najeźdźcami i bronią pokojowego życia Europy. Jestem przekonana, że Belg Albert Hazenbruck, gdyby żył i pozwalał mu wiek, również walczyłby przeciwko rosyjskim najeźdźcom o wolność, niepodległość i jedność ukraińskiej Ukrainy. Natalka ŁYSENKO, Instytut Literatury NAN Ukrainy Podczas niesławnych wydarzeń w styczniu 2017 roku, związanych z powtórnym pochówkiem w Kijowie prochów O. Ołesia oraz jego żony Wiry Antoniwny z praskiego cmentarza Olszańskiego, do stolicy z Kanady przybyła synowa O. Ołżycza, wdowa po jego synu Ołehu Kandybie, pani Ola Kandyba. Po zapoznaniu się z zasobami Instytutu Literatury, warunkami przechowywania tam dokumentów archiwalnych, pracą czytelni działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii, postanowiła przekazać w darze Instytutowi Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy te dokumenty, które zachowały się w rodzinie jej męża w mieście Ottawa (Kanada). Jak wiadomo, w zbiorach Instytutu Literatury skoncentrowane są archiwa osobiste O. Ołżycza (zespół nr 196, liczący 971 jednostek przechowywania) oraz jego ojca, znanego ukraińskiego poety O. Ołesia (zespół nr 114, liczący 3983 jednostki przechowywania). Dokumenty tych zespołów napłynęły w 1993 roku z Czech od znanej czeskiej ukrainistki Ziny Henyk-Berezowskiej i dotyczą emigracyjnego etapu w życiu i twórczości tych znanych na całym świecie artystów. Zwrócone Ukrainie (staraniami Mychajłyny Kociubynskiej, Serhija Halczenki, Mykoły Żułynskiego oraz przy wsparciu ówczesnego Ambasadora Ukrainy w Czechach Romana Łubkiwskiego) dziedzictwo emigracyjne O. Ołesia i O. Ołżycza stanowi niezaprzeczalny interes naukowy, gdyż zawiera unikalne informacje literaturoznawcze, kulturoznawcze i biograficzne, najczęściej nieobecne w innych źródłach i publikacjach. Do Ukrainy po raz pierwszy trafiły emigracyjne utwory O. Ołesia (poezje, utwory dramatyczne, felietony), jego korespondencja ze znanymi działaczami Ukraińskiej Republiki Ludowej (na przykład M. Hruszewskim, W. Wynnyczenką, A. Żukiem, M. Obidnym, M. Szapowałem, P. Chrystiukiem i innymi), światowej sławy artystami (S. Jewsewskim, Ł. Czykałenką, W. Prychodką, S. Czerkasenką, M. Mencynskim, S. Siropołkiem i innymi), którzy również znaleźli się na emigracji po klęsce ukraińskiej rewolucji. W tych zachowanych przez kilka pokoleń dokumentach archiwalnych odzwierciedlono w całej pełni działalność społeczną ukraińskiej emigracji, relacje z wydawcami poetów, prozaików i publicystów, walkę partii politycznych itp. Wśród przekazanych dokumentów były zarówno eksponaty muzealne (pince-nez O. Ołesia, jego ołówek, termometr, ilustracje Hałyny Mazepy do utworów poety itp.), jak i dokumenty osobiste pisarza (paszport, karty rejestracyjne rodziny Kandybów, zaświadczenia o otrzymaniu pieniędzy od rządu URL, zezwolenia na leczenie w Karlowych Warach, a nawet recepty lekarskie). A osobnym cennym nabytkiem stała się biblioteka osobista O. Ołżycza: odbitki jego archeologicznych prac drukowanych, książki z dedykacjami znanych archeologów itp. Przekazanie archiwum emigracyjnego rodziny Kandybów w 1993 r. bezsprzecznie przyczyniło się do reprezentacji spuścizny twórczej pisarzy: twórczość poetycka O. Ołesia poza granicami Ukrainy została przedstawiona w dwutomowym wydaniu jego dzieł (Wydawnictwo „Kijowski Uniwersytet”, 2011—2012); poezje, publicystyka oraz różne zapiski O. Ołżycza — w tomie jego wyborów (Wydawnictwo imienia Ołeny Telihy, 2007); a listy do O. Ołesia (M. Hruszewskiego, W. Stefanyka, O. Koszycia, Wiry Wowk i in.) — w licznych osobnych publikacjach. Ponadto materiały archiwalne z zespołów O. Ołesia i O. Ołżycza były regularnie eksponowane na wystawach w Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy, Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, Historyczno-Pamiątkowym Muzeum Mychajła Hruszewskiego itp. Dlatego całkowicie logicznym wydaje się pragnienie pani Oli Kandyby, by uzupełnić wspomniane unikalne zespoły dokumentami i rzeczami osobistymi O. Ołżycza, Kateryny Biłeckiej, Łeonida Biłeckiego oraz Ołeha Ołehowycza Kandyby, które przez długie lata przechowywane były w ukraińskich rodzinach w Kanadzie. Przekazane dokumenty zawierają informacje o życiorysie rodzin Kandybów i Biłeckich, działalności archeologicznej Ołeha Kandyby, jego nieznanych szerokiemu ogółowi relacjach z amerykańską przyjaciółką Ethel Lesser. Mamy nadzieję, że te dokumenty, rzeczy osobiste O. Ołżycza, jego listy, oryginały fotografii, materiały do napisania pracy doktorskiej po odpowiednim opisie naukowym i włączeniu do Narodowego Zasobu Archiwalnego przyciągną uwagę badaczy życia i twórczości O. Ołżycza oraz otworzą nowe karty jego heroicznego życia. Wśród przekazanych dokumentów znajdują się oryginały zezwolenia na wjazd do Czech O. Ołżycza i jego matki Wiry Kandyby (1923 r.); karta pobytu w Czechach (1931 r.); świadectwo ślubu z Kateryną Biłecką (1943 r.); notatniki i zapiski O. Ołżycza; oryginały zdjęć O. Ołżycza i jego rodziny; album z oryginałami zdjęć z wykopalisk archeologicznych w Europie; rozprawa doktorska „Neolityczna malowana ceramika Galicji” wraz z materiałami przygotowawczymi (szkicami, rysunkami z wykopalisk archeologicznych, fragmentami rozdziałów rozprawy itp.); autografy listów O. Ołżycza do Ethel Lesser oraz niektóre jej dokumenty i fotografie. Wśród cennych artefaktów znajduje się obrączka ślubna O. Ołżycza; lalka w ukraińskim stroju, którą O. Ołżycz podarował E. Lesser podczas podróży do USA; plecak itp. Wartość tych dokumentów to nie tylko informacja źródłowa (której ważność jest poza dyskusją). Większość dokumentów Kateryna Biłecka wywiozła w 1948 roku z Europy (prawdopodobnie te dokumenty przekazała jej matka O. Ołżycza — Wira Antoniwna Kandyba), kiedy rodzina otrzymała zezwolenie na wyjazd do Kanady. Przedtem przez 4 lata (od 1944 do 1948 r.) Biłeccy mieszkali w obozie dla osób przemieszczonych w Ulm. Warto zauważyć, że Łeonid Biłecki z rodziną (żoną malarką Niną Biłecką, córkami Kateryną i Ołeną oraz wnukiem Ołehem) przybyli do Kanady statkiem i, najwyraźniej, mieli zezwolenie na transport niewielkiej części własnych rzeczy. Tym cenniejsze wydają nam się dokumenty, które przez 4 lata przechowywane były w Niemczech, a potem, mimo wszystko, jednak „przeprowadziły się” do Kanady. Zapewne Kateryna Biłecka wybrała to, co najważniejsze, najdroższe dla jej pamięci. Liczne przeprowadzki już na terenie samej Kanady, zmiana miast i mieszkań, pakowanie i przepakowywanie w koperty i teczki fotografii, zbiorów, listów… Zrozumiałe, że w takich warunkach zachowanie wszystkich dokumentów z Ukrainy i Czech było zadaniem niezwykle trudnym. Dlatego dziękujemy każdemu, kto miał zaszczyt i obowiązek strzec pamięci o O. Ołżyczu przez kilka dziesięcioleci: Katerynie Biłeckiej, Ołehowi Kandybie, Oli Kandybie. Ponadto syn O. Ołżycza, Ołeh Kandyba, W kwietniu 2017 roku do działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy napłynęły dokumenty archiwalne Ołeha Ołżycza, jego żony Kateryny Biłeckiej oraz ich syna Ołeha Kandyby, które przechowywane były w Kanadzie, w rodzinie Kandybów. Wdowa po Ołehu Ołehowyczu Kandybie, pani Ola Kandyba, wyraziła szlachetne pragnienie podarowania Ukrainie niezwykle cennych dokumentów archiwalnych oraz eksponatów muzealnych, które związane są z życiem, działalnością zawodową i poetycką znanego ukraińskiego poety, archeologa, szefa referatury kulturalno-oświatowej Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów Ołeha Ołżycza (1907—1944).

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Przecieranie lustra Kanadyjskie wątki

Mychajło SŁABOSZPYCKYJ Kontynuacja. Pocz. zob. w nr 28 Spotykałem niezwykle wielu ludzi z Ukrainy, którzy pod różnymi pretekstami otrzymywali wizę na kilkumiesięczny pobyt w Kanadzie, ale nawet nie myśleli o powrocie do domu. Małżeństwo lekarzy ze Lwowa przyjechało do Jacyka z prośbą o jakąkolwiek pracę. Żona dentystka, mąż terapeuta. Jacyk dziwi się: dentysta – to przecież bardzo „chlebny” zawód, u niego zawsze znajdzie się klientela. Po co mieliście uciekać ze Lwowa? W Kanadzie latami nie dopuszczą was do praktyki medycznej. Po pierwsze, tutaj nie ma zaufania do ukraińskich dyplomów. Będziecie się douczać od nowa, a potem zdawać egzamin. Po drugie, język. Musicie pójść na kursy angielskiego, a potem także zdać egzamin. A wy przecież jesteście ludźmi już nie młodymi. Małżeństwo opiekuje się niedołężnymi, dorabia jako sprzątacze, ale o powrocie do domu nie chce słyszeć ani słowa. Szczególnie wiele naszych dziewcząt spotykałem w restauracjach, gdzie zatrudniły się jako kelnerki. Raz ze swoim dobrym przyjacielem Klucznykiem jadłem obiad w chińskiej restauracji. Kelnerka, która przyjmowała od nas zamówienie, zachowywała się trochę niezwykle. Wydawało mi się, że przysłuchuje się naszej rozmowie. A Klucznyk powiedział, że ma słaby angielski. Co prawda, w całym Toronto mało znajdzie się takich, którzy mają nienaganny angielski. I to naturalne – kraj emigrantów. Może u dwóch trzecich populacji językiem ojczystym nie jest angielski. Kiedy kelnerka kolejny raz podeszła do nas, Klucznyk zapytał ją (po angielsku), skąd przyjechała. Okazuje się, że z Odessy. Rozgadaliśmy się. Jest tutaj już piąty rok. W domu została stara matka i siostra. Z mężem się rozwiedli. Dobrej pracy, żeby pensji wystarczało na utrzymanie, nie mogła znaleźć. Zmęczyła się przeżywaniem, czyli egzystowaniem w nędzy. Znalazła się firma, która za odpowiednią opłatą robi zaproszenie do Kanady, pomaga tutaj się zalegalizować i znaleźć pracę. A za to kobieta musi przez kilka lat wypłacać firmie, jako swoisty podatek, pewną sumę. Według jej słów, to rozgałęziona struktura biznesowa, która przerzuca młodych ludzi do Kanady, gdzie próbują oni zintegrować się z tutejszym życiem. Nazywają ich „czwartą falą” ukraińskiej emigracji. Pierwsza – to ci, którzy jechali tutaj (głównie z Galicji i Bukowiny) pod koniec XIX i w pierwszych latach XX wieku i przeważnie zagospodarowywali prerie oraz wykarczowywali i wypalali lasy, żeby uprawiać zboża. Wnieśli ważny wkład w rozwój rolnictwa Kanady. Druga fala, która przybiła do brzegów Kanady z Ukrainy – to nasza emigracja polityczna, która szukała sobie miejsca na świecie po klęsce naszych zmagań wyzwoleńczych. Trzecia fala – także emigracja polityczna po II wojnie światowej. I oto – czwarta. Także w większości zarobkowicze – ofiary totalnego kryzysu ekonomicznego na Ukrainie od lat „pieriestrojki” aż do dzisiejszych dni. Jednym słowem, ludzie uciekają z domu nie od dobrego życia. I wygląda na to, że ta ucieczka stanie się jeszcze bardziej masowa po tym, jak otworzy się przed nami droga do Europy po podpisaniu ostatnich dokumentów między Ukrainą a Unią Europejską. Wyjeżdżają z Ukrainy intelektualiści, dla których tutaj nie ma miejsca i których chętnie przyjmują zagraniczne instytucje. Wyjeżdżają ludzie przedsiębiorczy, którzy zwątpili w możliwość realizacji w naszej skrajnie skorumpowanej i przesiąkniętej łapówkarstwem przestrzeni. Wyjeżdżają awanturnicy, aferzyści, oszuści i złodzieje, którzy są przekonani: tam będzie większa możliwość rozkręcenia swojego biznesu. W Kanadzie, jak w zoo, spotkasz przedstawicieli wszystkich gatunków naszej ludności. …Stoję, paląc, przy supermarkecie i czekam na swojego przyjaciela Mychajła Moskala, który chodzi do sklepów jak do muzeum na wycieczkę – wszystko sto razy obejrzy, pomaca i wypróbuje. I nagle słyszę: – Misza! Kakaja wstrecza!.. Pierwsza moja myśl: halucynacje. Bo przecież bardzo niespodziewanie spadł na mnie ten okrzyk. Przede mną wyrosła kobieca postać w jaskrawym, jak u Filipinki lub Portorykanki, ubraniu. A za nią namalował się potężny, jak antykwaryczna szafa, mężczyzna z niesentymentalną twarzą. Gorączkowo przeszukuję pamięć, żeby znaleźć tam jakąś wzmiankę o tej kobiecie lub jej imieniu – i nie znajduję. – Wy mienia nie uznali? – pyta ona. – Ja – Swieta… Jaka jeszcze Swieta? Zabijcie – nie przypomnę sobie. I wtedy ona opowiada o seminarium młodych poetów w Irpieniu, gdzie byłem kierownikiem. Zjechało się ich tam z pięćdziesiąt osób z całej Ukrainy. Czyż wszystkich zapamiętasz? Okazuje się, że ona jest rosyjskojęzyczną autorką z Odessy. I ja rzekomo nawet pochwaliłem któryś z jej wierszy. Okazuje się, że wyjechała z mężem do Izraela. I niby nieźle się tam urządziła. Ale mąż (ma na imię Witalij) stale wnosił napięcie w ich relacje z otoczeniem. On jest niepoprawnym antysemitą. Łatwo wyobrazić sobie, jakie konflikty powstawały u niego tam z ludźmi na każdym kroku, kiedy niektórzy z Izraelczyków aktywnie zaczynali rozprawiać się z antysemitą, który nie wiadomo jak przeniknął do ich kraju. Musiała nasza poetka wziąć męża na hol i odpłynąć do Ameryki. Spróbowali przyjąć się tam – ale nie wyszło. I oto – ostatnia nadzieja – Kanada. Oboje czekają na zieloną kartę. Pozwolenia na pracę nie mają, bo oboje „siedzą” na welfare. Tego w zupełności wystarcza na opłacenie mieszkania i na wyżywienie. Można żyć. Jednak oboje nielegalnie pracują. Już nie pamiętam, gdzie podjęła pracę Switłana, a Witalij, stawszy się właścicielem znoszonego „Forda”, rozwozi z piekarni po marketach chleb. W domu u nich zobaczyłem ze dwieście bochenków. Na moje pytanie, co to jest, Witalij odpowiedział: „Ponimajesz, priwyczka jeszczo s Sojuza prichwatit, czto gdie płocho leżyt…” Byłem zdumiony: „I co ty z tym chlebem będziesz robił?! Przecież nie masz, na przykład, chlewni, żeby go świniom skarmiać…” „Niczego nie mogu s soboj podiełat – znaju, czto chleb mnie nie nużen, a ruki wsio rawno tjanutsia, tjanutsia…” Takie bywają fenomeny wśród nowo przybyłych do Kanady. Nie o jednym wątku, związanym ze złodziejstwem, kłusownictwem, oszustwami naszych rodaków, pisano w mediach. Jacyk, czytając te materiały, bardzo się wściekał: w ten sposób hańbi się ukraińskie imię. Bo przecież w tych materiałach niejednokrotnie podkreślano, skąd przybył do Kanady figurant kroniki kryminalnej. Okazywało się, że dwóch dzielnych młodzieńców, którzy przybyli z Galicji, nie tracąc czasu na poszukiwania swojej „niszy” w tym bogatym i sytym kraju, gdzie, co prawda, trzeba jednak pracować, a nie udawać, że się pracuje, od razu założyli organizację charytatywną pomocy Ukrainie. Wydawałoby się, absolutnie bogobojna sprawa – tylko podziękować chłopakom za nią trzeba. Jednak charytatywność była tylko przykrywką nowo objawionych z Ukrainy entuzjastów, którzy szybko doszli do milionowych majątków. Codziennie odwiedzali szwalnie, gdzie otrzymywali bezpłatnie towar z niewielką, często zupełnie niezauważalną wadą. Nierzadko były to głośne marki. I spryciarze nawet w myślach nie mieli wysyłać tego wszystkiego w rodzinne strony jako drogocenną potrzebną pomoc, bo u nas wtedy nagle zniknęły wszystkie towary pierwszej potrzeby. Genialni oszuści szybko nawiązali zbyt bezpłatnie otrzymywanej produkcji w krajach Ameryki Łacińskiej. Czy nie przez dziesięć lat udawało im się z powodzeniem prowadzić swój kryminalny biznes, pomnażając swoje majątki. Kiedy machinatorów wykryto, w mediach dokładnie analizowano przyczyny sukcesu ich działań. Wyjaśniło się, że w społeczeństwie, gdzie filantropia stała się niemal obywatelską religią, gdzie stale i z powodzeniem zbierają datki to na głodujących w Somalii, to na ofiary trzęsienia ziemi czy tsunami w którymś kraju, to na szpitale czy domy seniorów, otwiera się szeroka przestrzeń dla spekulacji na ludzkich uczuciach obywateli i ich gotowości do pomocy potrzebującym. Bystrzy nowo przybyli, którym nie chce się harować w gospodarstwach farmerskich czy fabrykach, jasno się zorientowali: oto tutaj można łatwo się pożywić – tutaj jest najmniejsza kontrola społeczności i najwyższy stopień zaufania do takiej działalności. Kraj wielkich możliwości w wielu wymiarach. Kraj, który daje ci tyle różnych szans, o których na Ukrainie możesz chyba tylko marzyć. U wielu nowo przybyłych początkowo po prostu głowa kręci się od uświadomienia sobie swoich możliwości samorealizacji, które tutaj się otwierają. Jeśli jesteś naprawdę mistrzem w swoim fachu, jeśli masz pragnienie, by się w nim doskonalić, jeśli umiesz układać sobie życie w zespole i nie próbujesz przerabiać innych na swoją modłę, a dajesz im możliwość bycia sobą, to jest właśnie twoje błogosławione środowisko; właśnie tutaj będziesz mógł wzlecieć na fali sukcesu na te wyżyny, których nigdy nie osiągnąłbyś w domu na Ukrainie. I choć to dziwne dla kraju emigrantów, ale tutaj panuje klimat życzliwości, przyjaźni i współczucia. Większość ludzi tutaj jest nastawiona, by pomóc ci, jeśli masz jakieś problemy. I w tym – jeszcze jedno wyjaśnienie masowego zjawiska dobroczynności. To u nas, w czasie wojny, także początkowo się powtórzyło. Po prostu niebywały patriotyczny zryw ukraińskiej ludności, jej ofiarność, którą wcześniej nawet trudno było sobie wyobrazić (żeby to tak totalnie było na Ukrainie w czasach ciężkiego kryzysu ekonomicznego i nędzy niemal połowy populacji!), także otworzyły śluzy dla oszustw i spekulacji na szlachetnych porywach ludzi – watahy pseudo-wolontariuszy ze skrzynkami zaczęły prześladować nas w metrze, w autobusach i trolejbusach, w skwerach i na ulicach. Konieczne było, żeby minął pewien czas, aby ludzie zaczęli bardziej wnikliwie odnosić się do tych żebraków, wymagać od nich dokumentów, które poświadczałyby, kim są, skąd i kto za nimi stoi – rzeczywiście organizacja wolontariacka czy wataha rycerzy łatwego zysku i banalnego szabrownictwa. Oczywiście, niejednokrotnie spotykałem w Kanadzie młodych ludzi z Ukrainy, którzy od razu znaleźli swoje miejsce i z powodzeniem zintegrowali się z tamtejszym życiem. Programiści, fizycy i matematycy, inżynierowie, wreszcie po prostu majętni mężczyźni, którzy umieją wszystko robić, powiedzmy, na budowie czy przy wszelkich naprawach mechanizmów lub w gospodarstwie. Ich skrajnie brakuje na Ukrainie, gdzie wszyscy idą na prawników, menedżerów i marketingowców (czy nie na całą Europę naprodukowano takich specjalistów, wśród których naprawdę specjalistów – jak na lekarstwo!), i u nas o wiele trudniej znaleźć człowieka z umiejętnymi rękami, aniżeli z dyplomem prawnika, który, co prawda, często ma dość przybliżone pojęcie o jurysprudencji (taka obecnie na Ukrainie jest jakość produktu edukacyjnego). Na takich majętnych ludzi z Ukrainy polował Petro Jacyk, rekrutując ich na budowę, i jeśli dobrze się rekomendowali, on hojnie podnosił im pensję, i oni szybko aklimatyzowali się w nowych warunkach życiowych. A kto miał kompleks niższości, wywieziony z domu (często pojawia się on u ludzi od niskiego wynagrodzenia finansowego za ich pracę), tutaj szybko znikał – człowiek czuł, że go cenią, że coś znaczy w życiu. A od tego w znacznej mierze zależy to, czy uważa się za choć trochę szczęśliwego, czy też patrzy na siebie jak na beznadziejnego przegranego. Swoją drogą, nasza samoocena i nasze samopoczucie na świecie albo przedłuża, albo skraca nam życie, a także albo ułatwia, albo utrudnia nasze relacje z otoczeniem. Jeśli już mówić o tych, którzy czuli się i czują w Kanadzie najnieszczęśliwszymi, to są to, oczywiście, przedstawiciele legionu amatorskich śpiewaków i muzyków, którzy jechali i jadą tam, w większości na zaproszenie krewnych. Siedzi, powiedzmy, w jakiejś wsi skromny kierownik klubu, który czasami w święta wychodzi na tamtejszą scenę i coś śpiewa. A trafiwszy do Kanady, nagle czuje, że u niego (czy u jego talentu) wyrosły skrzydła. I zaczyna szukać, gdzie odbywa się jakaś ukraińska impreza, i oferuje siebie jej organizatorom. Główne jego argumenty: jestem artystą z Ukrainy i będę śpiewał tylko patriotyczne pieśni. I pierwszy czas to udanie przechodziło. Amator coś takiego – niech i bardzo nieudolnego w każdym sensie – wyśpiewywał, publiczność, choć krzywiła się, ale nagradzała go oklaskami i kopertami, w których było po 5 czy 10 dolarów. Wielu z takich „gastrolerów” do dziś nie wróciło do domu – oni wciąż szukają, gdzie by tu wyśpiewać sobie parę dolarów. Spotkacie ich pod ukraińskimi cerkwiami, w domach ludowych i na wszelkich nie licznych imprezach, gdzie część koncertowa w programie nie była przewidziana, ale jeśli już znaleźli się za taki symboliczny honorarium

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

śpiewać, to niech będą — szczególnych kosztów na siebie nie wymagają. Prawda, że przez to — za przeproszeniem artystów — nie da się tam przebić, gdzie zbierają się przedstawiciele „czwartej fali” naszej emigracji — mają oni własne gusta i wymagania wobec wykonawców. Nie wzruszysz ich ani patriotycznym repertuarem, ani narodowym sentymentem, które otwierają portfele starszych ludzi. Wielokrotnie natykając się na tych nieszczęsnych „artystów”, Jacyk powiedział: u nas, jak mówią, jest mnóstwo wszelkich ukraińskich komitetów, bardzo ważnych dla życia narodowego w diasporze i dla stosunków z Ukrainą, ale koniecznie trzeba by stworzyć jeszcze jeden komitet — właśnie do walki z takimi „artystami”, którzy dosłownie nie dają przejść ludziom w Toronto i już wszystkim zbrzydli, jak muchy w sierpniu. I sądzę, że z tą emocjonalną oceną zgodziłoby się wielu naszych „diasporian”. Czym innym jest, gdy do Kanady przyjechały z występami Nina Matwijenko, bracia Prymakowie, Walentyna Stepowa (ja także byłem z Jacykiem na ich koncertach) — i stało się to wydarzeniem kulturalnym, a czym innym są natrętni, czasem wręcz beztalenci amatorzy, za których najpierw jest się zażenowanym, a potem już obraźliwie, że to właśnie oni próbują tam reprezentować śpiewającą Ukrainę. Takie samo uczucie masz, gdy gdzieś czytasz ogłoszenie albo ktoś ci mówi, że odbędzie się wieczór autorski znanego poety X, który przybył z Ukrainy. „Jak on się nazywa? — pytasz zdziwiony. — Jak powiedziałeś?” Bo ty, literacki profesjonalista, który uważnie śledzi proces literacki, nigdy nawet nie słyszałeś takiego nazwiska, a tu — „znany ukraiński poeta”… Kiedyś przyszło mi trafić na wieczór autorski takiego „poety”. Sprzedawał małą książeczkę, wydaną za własne pieniądze w drukarni powiatowej, i czytał zupełnie poprawne pod względem wyrażonych w nich myśli wiersze, w których jednak nie czuć było ani śladu poezji, której, jak ma tę szczególną cechę, o którą Leonid Pierwomajski powiedział: „Jej substancja niewidzialna pali się między wierszami”. Wpatrując się w tego postawnego mężczyznę, który donośnie recytował wierszowane hasła i natchnionie wywracał oczami, nagle przypomniałem sobie ironiczne wersy Olesia Żołdaka: Niech by chodził za pługiem, Wydobywał pokłady węgla, A on nowy zbił tomik — Boże, przebacz! To jest i groteskowe, i smutne, gdy człowiek przypisuje sobie to, czego nie ma. A do tego jeszcze stara się przekonać innych o istnieniu u siebie przypisanej sobie cnoty. Istotnie, życie to teatr. I nie wiadomo, czego w nim więcej: tragedii czy komedii. A jeszcze jest taka przykra cecha istnienia człowieka na tym świecie: nawet jeśli ma on wszystko, co niezbędne do niebiednego życia, to tak bardzo niepocieszająco gorzko mu po części, że nie ma czegoś znacznie więcej. Aż takiego, o jakim może co najwyżej śnić. I jacy też czasem głęboko nieszczęśliwi są tacy ludzie... Choć i nieszczęścia omijają ich szerokim łukiem, i majątki mają niemałe. …Ciągle nie mogę zapomnieć takiej historii. Siedzimy my w Missisydze u Jacyka nad basenem, chlapiąc nogami w wodzie, i powoli sączymy chłodne wytrawne wino. Nas troje: gospodarz, jego nieoczekiwana gościni — piosenkarka popowa z Ukrainy, która ma niezłe honoraria nie tylko z koncertów, ale i z firmowych imprez tłustych kocurów, oraz ja. Rozmawiamy o tym i o owym. A najbardziej — o ciężkiej sytuacji ekonomicznej na Ukrainie i o tym, jak trudno tam poradzić sobie przeciętnemu człowiekowi. I nagle nasza piosenkarka jak się rozpłacze! W pierwszej chwili pomyślałem: to — od współczucia dla nieszczęsnych, bezbronnych ludzi, i nawet zacząłem karcić samego siebie za to, że zbyt ironicznie odbieram ten kicz, który ona przedstawia jako sztukę. Widzisz, człowiek ma duszę, i jak subtelnie ona wibruje… Piosenkarka jeszcze trochę popłakała, a potem otarła łzy, obróciła się w stronę ogromnego domu za nami, podobnego do zamku, i z goryczą powiedziała: — Kiedyż ja będę mieć taki dom?! Wygląda na to, że nie tylko ja byłem oszołomiony, bo Jacyk również surowo milczał. Wydaje się, że wcale nie spodobało mu się pytanie piosenkarki. A potem powiedział: — Córeczko, ja obracam milionami, więc nietrudno mi mieć taki Pentagon, a ty jesteś jedną z wielu piosenkarek na Ukrainie — to skąd weźmiesz tyle pieniędzy na taki dom?! Ciesz się z tego, co masz, nie kaleczy sobie duszy marzeniami o niemożliwym. Wygląda na to, że jej równie mało spodobały się słowa Jacyka, jak jemu jej. Długo milczeliśmy. I każdy — po swojemu. Jacyk — z wyrzutem. Ona — z urazą. Ja — poirytowany jej zachłannością. Potem odezwał się Jacyk. I powiedział niemal dosłownie tak. Czasami czuje się nawet nieswojo w tak ogromnym domu — jest on kilkadziesiąt razy większy, niż potrzeba mu do życia. Ale on jest budowniczym. I ten dom to także jego reklama. Gdyby miał coś podobnego do skromnej komórki, z jaką powinien się zadowolić człowiek wywodzący się z ubogiej bojkowskiej rodziny, to co powiedzieliby ludzie: „Czy on w ogóle jest prawdziwym budowniczym?! Nie potrafił sobie zbudować przyzwoitego domu, więc czego można się po nim spodziewać?!” Dalej opowiedział: za trzy-cztery lata zamierza porzucić biznes budowlany. Wtedy od razu sprzeda ten dom i kupi w Toronto coś znacznie skromniejszego. Szczęście bowiem nie zależy od tego, jak duże jest twoje mieszkanie, lecz od tego, co dzieje się w twojej duszy, co czuje twoje ciało i czy masz porozumienie z tymi kilkoma ludźmi, którzy są ci drodzy. Wydało mi się, że jego słowa nie przekonały piosenkarki. Jej nienasycone pragnienie, jak sądzę, nie zdołałby ugasić żaden argument. Nieraz przypominała mi się ta historia, kiedy widziałem afisze koncertów piosenkarki o bardzo patriotycznym repertuarze albo słyszałem jej przemówienia w telewizji czy w radiu, gdzie tak płomiennie występowała (i nadal występuje) w obronie Ukrainy w ogóle i ukraińskiego człowieka w szczególności. Wtedy pojawia się u mnie poczucie: „Coś tu nie gra”… Kanada, podobnie jak zresztą USA, Wielka Brytania, Australia — to wielka próba dla nowo przybyłego Ukraińca albo dla tego, który znalazł się tam jedynie z wizytą. Kanada — to kraj zachwytu i pokus, którym trudno się oprzeć. Pytano mnie: czy chciałbym mieszkać w Kanadzie? Tak, odpowiadałem. Chciałbym. Gdyby w kraju nie było grobów moich rodziców i przodków. Gdybym nie był ukraińskim literatem, który, według mnie, musi jednak być ze swoim narodem. Nieraz było mi smutno, a czasami (za czasów Kuczmy) nawet obrzydliwie wracać na Ukrainę. Ale wracałem. Choć mogłem sobie pozwolić — i miałem do tego wszystkie warunki — zostać tam. Tu jest mój dom i moja życiowa przystań. I na to nie ma rady. Zgadzam się, że każdy człowiek ma prawo do wyboru. A mój wybór jest taki.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Przejrzenie prawdy i gwiazdy

Switłana Antonyłyn. Swicza-Do-La: poezja. — Kijów: Ukrajinśkyj priorytet, 2017 — 240 s. W literaturze pięknej, zwłaszcza w poezji, często spotykamy obraz lustra i, odpowiednio, za-lustrza. Symbolicznie zwierciadło, lustro — to, co odbija samego człowieka, jednak odbija nieprawdziwie, bo lewą stronę ludzkiego ciała widzimy jako prawą i odwrotnie. Jakże ujrzeć siebie prawdziwego? Anna-Witalija PALIJ Książka „Swicza-Do-La” — nowe i wybrane utwory ukraińskiej poetki Switłany Antonyłyn. Pierwszy rozdział, uformowany z nowych wierszy, pod tytułem „Odbite za-lustrze”, ma na celu pokazanie czytelnikowi, a i samej autorce, prawdziwy świat, czy chociaż jego odbicie. Lecz czy łatwe to zadanie dla duszy-świecy, która delikatnym, ale jasnym promieniem oświetla okoliczny półmrok, podwajając światło swoim odbiciem w zwierciadle: Promień lustro rozbudził./ Biała suknia. Zielone oczy… A co może przywabić tam, w za-lustrzanej ciemności? Czy jest tam piękno? Człowiekowi ziemskiego świata trudno zobaczyć piękno, nieumieszczone w formie. A szukamy go. Bo jeszcze wierzymy, że „piękno uratuje świat”. Lecz świat ratuje miłość. A miłość — to kategoria Ducha. Jednak człowiek przywykł utożsamiać duchowe światy ze śmiercią, a ziemskie — z radością życia. Jak pokonać dylemat, jak połączyć nakreślone Duchem i ziemskie? Kobieta przystanęła. Lustro, cicho! / Ucz się kłamać, żałować. To przecież proste… / Wszystko oddajesz za złudną chwilę. / Wszystko oddajesz, choć nikt nawet nie prosi… / W za-lustrze słotna jawa… / Tam tylko cienie, którym już nie straszno… / Kobieta przystanęła… Ona jeszcze żywa. / Lustro, drogie, powiedz: „Ty piękna!” Prawdziwe słowa przenikającej poezji Switłany Antonyłyn — to tęskny śpiew ptaka-losu autorki, kierowanej przez Wszechwyższego od świata do bólu. Do bólu tej drogi, którą przeszedł Wasyl Stus. Droga ta sama, inna przebyta odległość. „Błogosławię twoją samowolę, drogo losu, drogo bólu!” — mówi dojrzała dusza Stusa. Ale i u niego było niezrozumienie, nieprzyjęcie, opór… A u kogo by nie było? Drogę poznają ci, którzy idą. A kto przeszedł choćby jej część, przejrzy za-lustrze. I ono często — jest przeciwne do tego, co widzimy po tej stronie drogi… Bo ta — nie przyciąga. Lecz, chcesz czy nie chcesz, dla człowieka, który wybrał Światło, drogi powrotu nie ma... A nie ma drogi powrotu! Rubikon — to nie rzeka, to pętla. Ale ty przeszedłeś, ty — żołnierz. Na zawsze przeszedłeś czy na wieki? Chyba poprawnie tak i owak. Gramatycznie. Dożywotnio. Do krzyku. Pisze wieszcze figury samolot. Pisze grubo, bo niebo wielkie… Miejsca wystarczy wszystkim. Nawet nam. Ale to już kiedyś, to potem… Wiem, chłopczyku, ty sam na sam Z owym ognistym Rubikonem. Przeszedłeś. Pokonałeś. Zwyciężyłeś. No a my — za tobą… Z tobą? Nie liczymy zranionych nóg — U nas inne rachunki z epoką. Bo nie ma drogi powrotu… Dla wszystkich — jedyna droga. Wszyscy powołani. Lecz czy pójdziemy nią tak otwarcie, bezbronnie, samoofiarnie, jak ten żołnierz? Każdy z nas — żołnierz Boga. Ale czy wszyscy gotowi iść drogą prawdy? I kto zaufa Przewodnikowi? Do-wiera. Do-nadzieja. Do-miłość. O świcie całuję senną kawę. Zawisł pajączek. Jemu ciekawie, Czy ten dzbanek jeszcze nie ostygł I co wreszcie zrodzi się z fusów, Z proroczej świtowej kołyski: Błogosławiony świat z zaufaniem do słowa Czy Quasimodo z dzwonami w oczach? Już zakipiały sokiem wczesne gruszki, I szósty dzień od pamięci tak blisko… Mały cień ze słonecznego koła, Ja nie zwęglę się… ja… ja do-lecę… Duszy słuch i widzenie poetki — nadwrażliwe. Kiedyś Pan lustra zabierze i będzie miał znaczenie nie wygląd, a istota człowieka i samego świata. A póki co… A póki co — Przejścia, perturbacje, Przełomowe grzbiety epok. Remontujemy serce narodu. W niebie cicho wzdycha Bóg. Biło równo i nagle — błyskiem. Serce narodu. Serce — na… Połowy dzisiaj mało nam, Drugą w niebo wzięła wojna. Barykadowe reinkarnacje… Przeżyć, zwyciężyć… Jaskrawym błyskiem — serce narodu. Po Dnieprze — smolne tratwy… Zwyciężyć wroga przed sobą i w sobie, zwyciężyć siebie, odrodzić się, narodzić się za zwierciadłem ziemskiego świata, narodzić się w prawdzie takiej, jaka ona jest. Zobaczyć ją i usłyszeć. Otworzyć przed nią (to przecież i przed wrogiem!) swoje oblicze. Z otwartą twarzą, Bez maski, bez makijażu, bez łez… Ty wybaczysz? Choć zwierciadła, Pewnie, nie umieją wybaczać. W kominiarce epoki nie rozcięcie — Krwawy uraz, …Ale ja nie o tym, Jak płonął w nadziei Chreszczatyk. Nie o kuli w serce Czy kamieniu w skroń — i wszystko… Ja podejdę z bliska, Ja nauczę się nieruchomo stać. Ukraina nie umrze! Ale ci, co z otwartą twarzą, Im kogo i o co W za-lustrzanym świecie pytać? Kto komu i za ile Święte i niesprzedawalne sprzedał? Kto na wierze i miłości Nowoczesne bazary buduje? Przecież nic nie jest nowe! Czarnośmiercionośny drapieżnik-kominiarz Jeszcze, chyba, przy Neronie urodził się — I do dziś żeruje. Jak ten Rzym huczał! Jak dzisiaj zgorzewają serca!.. Ty wybaczysz? Ja nie wiem. Bezłzowo błagam i drętwieję. Pewnie, straszno nie widzieć W lustrze swojego oblicza, Bo zwierciadła żywe, Bo one już zmęczyły się od śmiertelnych. Im po gardło — podłości, Po gardło — kłamstwa i głupoty. Bo zranionym cieniom Już ciasno w niebieskim szpitalu. Wszystkie epoki krwawe, Więc modlę się: wybacz nie mnie. Tym, z otwartą twarzą, Daj nadzieję, że ofiary nie marne… A nadzieja daje się według wiary… I bez miłości nie ma nagród… Płacze pieśń czułej liry w czas, kiedy przejrzy naród. Przejrzeć — to przyjąć prawdę bez gwarancji zysku i nawet bez gwarancji zwycięstwa. Trzymając w rękach elegancki tomik poezji Switłany Antonyłyn „Swicza-Do-La”, wsłuchuję się w wyrafinowane brzmienie całej dźwiękowej gamy. Od „do” świata i bólu do „la” miłości oraz „si” jej wspólnoty. A nowe wiersze poetki porażają przynależnością do oktawy wysokich częstotliwości. W nich — bolesna i przenikliwa w bezbronności duszy droga prawdy. Cóż, całkiem niewielu śpiewaków swobodnie czuje się na wysokich oktawach. A brzmienie jej poezji jeszcze nabiera wysokości…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Mój Ułas Samczuk

Luba PROĆ, osiedle Dublany, Samborszczyzna Do 30-lecia odejścia w wieczność… W kąt się wbić myszką małą I zamierać: ocean kołysze! A myśl ociężałą pszczołą Wierci się w miodach mądrości, Nazbieranych i po gorzkich obczyznach, I po legend odurzonych ustach… Wiodła światami ta miłość jedyna, Co zwała się UKRAINKA ŚWIĘTA. …I rozstąpiły się białe ściany chaty, I mowa serca – pobudzona-dźwięczna! …Siedzisz w kącie – i miło smakować Miodami złotymi Samczuka… W „plasterkach” myśli zdumiewającego Ułasa Samczuka jest zaiste tak pachnący miód mądrości, od którego wdzięcznego czytelnika, zwłaszcza narodowo świadomego Ukraińca, i za uszy nie odciągnąć. NASZ! Z ukraińskiego ciała i krwi, które naładowane najwyższym „stopniem” miłości i bólu! Sprawiedliwie zauważa badaczka jego twórczości Maria Biłous-Harasewycz: „Uderza nie to, że na ukraińskiej ziemi urodził się ten wyjątkowo silny twórczy talent, a to, że on przeżył, nie wysechł w „wołyńskiej cichej stronie”, w absolutnie beznadziejnych okolicznościach”… Nie możesz wyjść z podziwu: jakie dokładne „diagnozy” historycznych „bolączek”, jaka jasność przenikliwości i siła samoofiarnej służby rodzimemu narodowi! Chyba tylko on, wielki wygnaniec z rodzinnej ziemi, mógł twardo i przekonująco powiedzieć: „My nie emigranci, a naród w pochodzie”. Dopiero niedawno dopłynęła do moich rąk i serca Samczukowa „Planeta Di-Pi” (notatki i listy): Winnipeg — 1979 — Kanada (dar z biblioteki Mykoły Hnatowa, — Winnipeg, Kanada, — Samborskiemu muzeum „Bojkowszczyzna”). Do tego były „Maria”, „Wołyń”, „Ost”, „Na twardej ziemi”, „Na białym koniu”, „Na koniu karym”… Co tu powiedzieć absolwentce radzieckiej ukraińskiej filologii… Jaki słodki był kiedyś „zakazany owoc”! I jakim ignorantem czuła się była studentka-prymuska, „dorwawszy się” do fantastycznego Samczukowego materiału literackiego! Nic dziwnego: „Jeśli i wspominano jego imię, to chyba w związku z gazetą „Wołyń”, jako przykład „sprzedawczyka” (Jurij Bezchutryj). Samczuk i naprawdę wdarł się w moją duchową przestrzeń jasnym meteorem — z lekkiej ręki Iwana Hnatiuka, dla którego to też była jedna z największych „miłości” w ukraińskiej literaturze i do którego grobu jeszcze zdążył pokłonić się poeta przed odejściem w wieczność… Znowuż ma rację profesor Bezchutryj: „Dla wielu to będzie nagłe, jak w pełnowodną rzekę, zanurzenie w świat artysty, który dopiero teraz, prawie dziesięć lat po swojej śmierci, przychodzi na Ukrainę, tę Ukrainę, dla której pisał i o której marzył”…. Ale czy przyszedł? Przeszukałam wszystkie biblioteki miasta Sambora i swoją rodzinną, dublańską, — skrajnie ubogie… Coś niecoś wydawano już za czasów niepodległości, lecz przy obecnych nieznacznych nakładach to — kropla w morzu. „Morze” — to ci spragnieni słowa Samczuka, do których należę i ja. Jedno z największych moich „słodkich” wstrząśnień: Pisarz słowem, jak rentgenem, „prześwietlił” i nas, Ukraińców, i naszych odwiecznych wrogów-Moskali, którzy obecnie zabijają i kaleczą mężów-obrońców Państwa Ukraińskiego. Artysta i jego Czas, sylwetki przeszłości, klasycy i współcześni, przeznaczenie literatury — daleko nie pełne koło tematów i problemów, wyraźnie nakreślonych przez genialnego prozaika, którego w latach 30. za trylogię „Wołyń” (jak i W. Wynnyczenkę z „Słoneczną maszyną”) próbowano wysunąć do Nagrody Nobla. Ale gdzie tam: „…utwory pisarzy pogromionego i uciemiężonego narodu okazały się niekonkurencyjne nie przez miarę talentu, a przez brak tłumaczeń, odpowiedniej reklamy” (Stepan Pinczuk). W mętnym czasie, gdy słońce Prawdy ledwie przeziera przez gęstą (już i krwawą…) mgłę słowotoku, z zaiste dziecięcym zachwytem „namaczasz” w powodzi krzykliwo-patriotycznych i fałszywych haseł twardą i niezawodną „ziemię” — schronienie dla zagubionej i oszołomionej duszy, wysokie i mądre Słowo Samczuka… Sądzę, że czytelnikom ulubionego „Słowa Proświty”, jak i mnie, ciekawie i pouczająco będzie spojrzeć na teraźniejszość przenikliwymi oczami wybitnego ukraińskiego pisarza Ułasa Samczuka. (Tekst podano w wariancie autorskim) UŁAS SAMCZUK: Europejskim pisarzem można zostać tylko będąc ukraińskim. Jeśli będziemy kopiować Europę, skażemy siebie na prowincjonalizm. Potwierdzając siebie jako Ukraińców, zdobywamy miejsce i szacunek Europy. Nie można dyktować żadnych stylów, i tylko w jednym powinniśmy być zgodni i stawiać sobie surowe wymagania: nasza sztuka powinna być ukraińską, wysokiego poziomu i nie zwracać się wstecz… 5 GRUDNIA. …Jeszcze raz był u nas Jurij Klen. Esse Homo. W nim coś apostolskiego. Poeta-intelekt. Poeta-filozof, poeta-wierzący. W tym przypadku — wierzący w Ukrainę. Burckhardt, który stał się Klenem, nie poszedł na Olimp Goethego, a Via Dolorosa Szewczenki. Wyczyn wysokiego napięcia, daleko nie potomek „arapa Piotra Wielkiego”, który stał się Puszkinem, albo tatarsko-niemiecki mieszaniec, który stał się Lwem Tołstojem. Tam to zaszczyty, imperium, siła, tu — ofiara, poświęcenie, wygnanie. Ukraino, ty jesteś świętością. Pytania fabuły i stylu nie są przepisane. Każdy artysta wybiera swój, właściwy dla niego temat i styl, ale ważne, żeby nasza literatura była głęboko-artystyczna i ideowo-szeroka treścią. Ważne, żeby nasza literatura brała udział w rozwiązaniu problemu świata i przyczyniła się do budowy społeczeństwa lepszych, szlachetniejszych przejawów domu. Nasza literatura wiele zrobiła dla odrodzenia swojego narodu, ale przed nią jeszcze wiele czegoś, co jeszcze trzeba będzie zrobić. Dzieląc się na grupy, zdradzamy brak zaufania do samych siebie i dajemy naszym przeciwnikom okazję do wnoszenia między nas rozładu i dezorientacji. Gogol jest wyrazicielem odczucia, myślenia, przejawu ukraińskiej mentalności w jej naturalnej, rasowej postaci. Liryka, emocje, nadmiar w wyrazie. Właśnie dlatego i nie rozumieją go w przestrzeniach realistycznego. Na zachodzie Europy. Nawet jeden Rosjanin, i nawet poeta, Walerij Briusow, wykrzykuje: „Jakiż to Dniepr. To fantastyczna rzeka fantastycznej ziemi”. Mowa o znanym opisie Dniepru u Gogola. Nie tylko rzeka, panie Briusow. I ludzie… I ich spodnie, i krutorogie woły. I ich filozofia. To pieśń. Takimi jesteśmy. 1946 Propaguję poezję Bahrianego, jej dynamika rozrzedza modlitewno-panichidne nastroje obozu, Bóg pomaga tym, którzy chcą sami sobie pomóc, i taka poezja może temu sprzyjać. 20 STYCZNIA. Piszę, piszę i piszę. Maszynka terkocze i terkocze. Harmider, karuzela, depresja, złe ze świata wieści, wszystko się poplątało, a ona terkocze. O rewolucji… O rodzinie Morozów, ich, nad Dnieprem, chutorze. Do Ukrainy z północy zbliżają się bolszewicy, ich tu nie chcą, ich się boją, ale nie ma siły ich zatrzymać. Ukraina do tego nie jest gotowa. Za Szewczenką, „w ogniu rozbudzona”. Przeciw niej „Żelazny potok” według myśli Ostrowskiego, „Nadchodzący cham” według Mereżkowskiego, „Władza ciemności” według Tołstoja, „najkrótsza głupota” według Dostojewskiego. Moim zadaniem — szukać w tym sensu. I przyczyny. Dlaczego? Dla kogo? Po co? …Spekulacja na biednych i ubogich — wielka siła. I nadużywanie nią nigdy się nie skończy. Szerech: Tylko to, co urzędowe i martwo urodzone, nie ma wrogów. Nie rezolucjami i nie zjazdami tworzy się literatura i autorytety literackie. MARZEC. Cała moja twórczość, to dokument epoki. To unikalna sytuacja w historii twórczego słowa i tak ją trzeba rozumieć. 2 KWIETNIA. Rosjanie nas rozbili, jest ich więcej, są szczęśliwsi swoim strategicznym położeniem, są bezwzględni. Jesteśmy otoczeni ze wszystkich stron wrogimi granicami, jesteśmy otwarci na wszystkie wiatry inwazji, jesteśmy wybici z kolei i rytmu procesów politycznych, ale oto przez wieki nie tylko zatrzymujemy dla siebie nasze miejsce na planecie, ale i utrzymujemy balans istnienia Imperium Rosyjskiego w ogóle. I jeśli Moskwa nie będzie mogła znaleźć właściwego rozwiązania tej sprawy z własnej inicjatywy, ona, pewnego razu, znajdzie się w stanie takiego kryzysu, z którego ledwie czy będzie mogła się wydostać. Zbyt wiele za nią odpowiedzialności, ciężar jej zbrodni zbyt ciężki, poślizgnij się ona na swojej drodze — i rozszarpią ją na kawałki. I jedyny jej przeciw temu ratunek — policja, armia, rusyfikacja. Ani śladu jakiejś sprawiedliwej formuły rozwiązania. UNR swojej walki nie przegrała, jej rząd wygnano z jej terytorium, ale bój o nią toczy się dalej. Ile ofiar zostało złożonych za nią przez cały ten czas? Wszystkie te minione lata od pierwszych dni rewolucji, to nasz front. Rozumie się, że naszą stolicę, nasze miasta i nasze wsie — chaty i pola, i bogactwa ziemi zabrał wróg, ale czy czuje się on tam jak w domu? Ich prasa, ich radio, ich propaganda, jak dzień, jak noc, latami i latami tylko tym się zajmuje, że dowodzi ich “przyjaźni”, dobrodziejstwa “starszego brata”, ale oni wiedzą, że to “bzdura” i do tego “na pośnym maśle”. Anglicy odchodzą z Indii, Francuzi z Indonezji, Włosi z… W końcu to aksjomat. Świat samoczynnie uwalnia się od kolonializmu i nie pomoże tutaj żadna rusyfikacja. Ukraiński naród w języku rosyjskim prędzej dowie się, dokąd idą bogactwa Zagłębia Donieckiego czy Krzywego Rogu, niż w ukraińskim… I to będzie decydować. Czas UNR nieomylnie się zbliża. Ten tytuł coraz bardziej nabiera siły w świecie, ale to byliśmy my, którzy użyli go po raz pierwszy. Nie mogę żyć w tłumie. Przyjdzie czas, i Moskwa dostanie niezły za to rachunek, a to stanie się tak samo pewnie, jak jutro wzejdzie słońce. ULM NAD DUNAJEM 7 CZERWCA. Lat z pięćdziesiąt świat nie zna rzeczywistego pokoju, i są narody, które za czas “pokoju” traciły więcej, niż za wojny. Na przykład, my, Ukraińcy, między latami 1920 i 39 straciliśmy po różnych dołach miliony i miliony mężczyzn, kobiet, dzieci… A ile domów i ogrodów, i koni, i wołów, i cmentarzysk, i cerkwi… Tak wyglądał “pokój” naszych czasów. I tak on wygląda na dzisiaj. Takie pojęcie pokoju teraz — dominujące… Ono weszło w samą duszę rodzaju ludzkiego, i dlatego słowo “nie zabijaj” wywołuje tylko uśmiech, szczególnie u tych, “którzy całemu ludzkości niosą wyzwolenie od kapitalizmu”. Perspektywa tego jedna: “do jednego dołu”. I to wszystkich, i to wszędzie… 11 CZERWCA. Ale mimo wszystko, wczoraj po południu, zamiast “Ost”-a naskrobałem jeszcze jeden artykuł, być może, ostatni: “Słowianofilstwo made in Moskou”. Rozzłościł mnie srodze tak zwany Wszechsłowiański kongres w Pradze, urządzony przez Stalina pod kierownictwem jego agentów z zamiarem oszukania naiwnych Słowian słowianofilstwem według recepty Puszkina, że w ruskim morzu mają zlać się wszystkie słowiańskie strumienie. Znane, stare, oklepane triki, podgrzane nowymi “zwycięstwami rosyjskiego oręża”, jako dodatek do “wyzwolenia światowego proletariatu”, plus skasowanie Unii Brzeskiej dla “zjednoczenia świętej prawosławnej, rosyjskiej cerkwi…” Dodajmy do tego Józefa Wissarionowicza w jego feldmarszałkowskim mundurze z orderami od szyi do pępka, i obraz majestatycznego imperium Romanowów będzie zakończony. Ale mimo wszystko pozwoliłem sobie zacząć swój artykuł takimi “śmiałymi wywodami”: “Być wyłącznie Rosjaninem — żadna cześć. Być Rosjaninem — ciężki, niewdzięczny i bezperspektywiczny obowiązek wobec historii. Historia tego narodu stąpa pewnymi krokami i każdy z nich zostawia za sobą nie tyle ślad, co przepaść między tym, co było i tym, co ma być. Jeszcze można powiedzieć, że każdy taki krok to ciężka rana, zadana ludziom tego nieszczęsnego plemienia, a wszystko, co wypełnia przestrzeń między tymi ranami, to tylko sanatoryjne wylegiwanie się. Nie ma tradycji, nie ma ciągłości, nie ma woli bycia. Jest zryw i gaśnięcie…” Dalej szło uzasadnienie tych zuchwałości, które kończyło się jeszcze groźniejszym proroctwem: “Czy tym razem Rosja dokona swego? Czy rzeczywiście słowiańskie narody skuszą się kulturą Puszkina aż tak daleko, że przestaną istnieć, jako samodzielne? Można dać odpowiedź: nigdy! Nigdy i pod żadnymi warunkami słowiański świat nie stanie się światem Dostojewskiego. Nigdy Czesi nie będą Rosjanami, i akurat zdarzył się bardzo szczęśliwy przypadek, że rosyjscy “żołnierze” pojawili się na ulicach Pragi. Nie ma potrzeby innej propagandy antysłowianizmu, jak pojawienie się tych ludzi w tym tradycyjnym słowianofilskim i rusofilskim zakątku słowiańszczyzny. Może powtórzyć się tylko historia Ukrainy — bezcelowe, bezrezultatowe szarpanie “krok w przód, dwa w tył”, raz Wałujew, raz “ukrainizacja”, raz bratanie się, raz Sybir. I przyjdzie czas, kiedy Tito zrozumie Puszkina. Przyjdzie czas, że i inni zrozumieją istotę moskiewskiego internacjonału. Nie mówimy o Polakach oraz Ukraińcach, którzy już te prawdy przyjęli i wbili sobie do głowy. Rosja tworzy nowy krok, nową przepaść. Niechętnym temu słowianofilstwu nic nie trzeba dodawać, a tylko stanąć z boku i patrzeć. Przyszedł czas tragicznego szukania. Sybir zapełni się nowymi protestantami, którzy, zamiast budować nowe słowiańskie współżycie, będą budować nowe syberyjskie koleje…” Taka oto złowrogość… Ciekawe czy coś z tego się spełni… Spełni się — nie spełni się, a póki co to moje szczere przekonanie. … Nie można tego “bieda” i “biedny” zrobić idolem i niszczyć wszystko, co temu kultowi się przeciwstawia. Inaczej zaleje wszystkich bieda, jak to i stało się w patetycznym ZSRR, gdzie, przypominam, według słów takiego Borysa Pilniaka, “nędzna, głodna Rosja niesie całemu światu oślepiającą prawdę socjalizmu” i dla tego utrzymuje milionowe katownie Sybiru. Powiedzcie, jak to rozumieć na zdrowy rozsądek normalnego człowieka? 6 LIPCA. …Robią “politykę”. Wygnanie, obozy, beznadzieja i …nacjonaliści, socjaliści, wschodniacy, zachodniacy. Kiedy widzisz takie coś — opadają ręce i zaczynasz rozumieć, dlaczego my tutaj. Ludzie z takim rozumem nie zasługują na coś lepszego. Chce się ten fenomen zrozumieć, ale to nieuchwytne. To patologia, czyli chorobliwe procesy organizmu, i właśnie to mnie powstrzymuje od partii. Kiedy tak oni zachowują się w obozach, żeby to było w domu i oni mieli władzę. Niektóre partie sądzą się, kiedy wy “nie z nimi”. Lepiej niech się gniewają, niż dzielić odpowiedzialność z głupcami. KORNTAL KOŁO STUTTGARTU 1947 STYCZEŃ. Nadzieja — dziecko naszego pragnienia. W świecie zbyt wiele głupców, a głupota, jak mówił Dostojewski, jak i największy geniusz, odgrywa główną rolę w losach ludzkości. KWIECIEŃ, 11.04. …Ja nie dlatego jestem pisarzem ukraińskiego narodu, że umiem pisać. Ja dlatego jestem pisarzem, bo czuję obowiązek wobec narodu. Bóg włożył w moje ręce pióro. Niech będzie dozwolone mi wykorzystać je dla dobrego, dla potrzebnego. Chcę być w zgodzie ze swoim sumieniem… 21 CZERWCA. Amerykański kongres zatwierdza ogromne sumy dolarów dla złagodzenia nędzy i komunizmu. W Waszyngtonie wciąż wierzą, że komunizm, jak i wszy, to skutek nędzy gospodarczej…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

24 CZERWCA. Mała garstka ludzi – żydowsko-izraelska, która nie może poszczycić się wynalezieniem choćby zwykłej igły – dała ludzkości więcej przywódców niż wielka rasa Goethego i Szekspira wzięte razem. My daliśmy światu drukarską prasę, maszynę do szycia, telefon, auto, F-2, a oni – Chrystusa, apostoła Pawła, Marksa, Trockiego, Biblię. Na tym gruncie powstał nasz konflikt z nimi. Zbuntowaliśmy się przeciwko ich panowaniu i zostaliśmy strąceni do otchłani. Jak można buntować się przeciwko księdze, na której przysięgają prezydenci USA, albo księdze, która gwarantuje zbawienie przyszłej ludzkości? Biblia i „Kapitał” to nie to samo co „Mein Kampf”… Brakuje nam uniwersalności… I być może zwykłej naiwności. A co do Słowian… Ewentualnie Moskwicinów… To szachiści. I ślepo wierzący. Dla nich zawsze będzie świecić jakieś „słońce Kremla”. Widzieliście, jak zszachowali Roosevelta? Pokonali Japonię? Albo postawili swoją flagę na ruinach Reichstagu. Anglosasi rozgromili, a Moskwicini zwyciężyli. ZUFFENHAUSEN KOŁO STUTTGARTU, 1 PAŹDZIERNIKA. …Pisarze, poeci, uczeni, malarze, muzycy, teatralni. Taka masa tak wspaniałych ludzi, a my jesteśmy gotowi tak bezczelnie roztrwonić ich po różnych partiach ku uciesze wrogom i na złość samym sobie. 10 LISTOPADA. Życie jest przebiegłe. Chce przekupić nasze bóle śmierci radościami narodzin… Niech będzie tak. 9 GRUDNIA. Przypuszcza się, że na Ukrainie głodem zamordowano siedem milionów chłopów. Matki, dzieci, starców, w zaślepieniu, bez wyboru. Czy można sobie wyobrazić konanie człowieka pod takim wyrokiem, wydanym przez jakieś sztaby złożone z ludzi? Normalny człowiek nie jest w stanie tego pojąć. Musieli to być ludzie pozbawieni nie tylko serca i sumienia, ale i rozumu. Znajdowali się poza świadomością i poza normami tego, co normalne w człowieku. Kiedy zacząłem czytać Lenina, zrozumiałem: żadnego wyzwolenia, żadnego pracującego ludu. Nie nakarmić głodnych, lecz poszczuć głodnych na sytych. Nie wzbogacić tych, którzy nie mają, lecz nauczyć ich grabić tych, którzy mają. A potem potop. I z tego wyszło siedem milionów ofiar głodu… A reszty jeszcze do tej pory nie nasycono. Wszystko to razem jest uderzającym objawem tej samej choroby, na którą chorowało Mroczne średniowiecze. Moja książka, tom drugi „Ost”, ma nosić tytuł „Ciemnota”. Jestem świadom, że mojego stanowiska nie będzie łatwo pojąć w tych wymiarach, gdzie myśli się kategoriami jednowymiarowego marksizmu, który sprowadza ten problem do materii, martwej i absolutnej. Człowiek, rzekomo, musi jeść, jego instynkty są podporządkowane tej funkcji, jest tylko jednym z gatunku zwierząt, a zatem jego czyny są zwierzęce. Obojętne, jakie zamiary by realizował. Tak. Trzeba czytać Lenina. Podobnie jak Biblia, on głosi Namiętność, która przynosi cierpienie – zbawienie. Miliony ofiar i jednostki zbawione. Z aureolą Torquemady albo Stalina. Dostojewski nazywa to Głupotą. Dla mnie to Ciemnota. 10 LUTEGO. Czego ja chcę? Chcę, abyśmy my, literaci, i nasza literatura uwolnili się raz na zawsze i ostatecznie spod komendy rozmaitych efrejtorów z partii, jakichkolwiek by one nie były. Chcę, żeby oni rzeczywiście skapitulowali i ostatecznie zaczęli z nami rozmawiać jak z twórcami, bez żadnych, nawet najmniejszych warunków, ani z naszej strony, ani z ich strony… 18 LUTEGO. Naród niewielki liczebnie, lecz wielki duchem, od wieków walczący o swoje istnienie [Litwini] w cieniu kolosalnego sąsiada Moskali, którzy bezlitośnie, po drapieżniczemu, niszczą jego byt. Ich liczna emigracja na świat i nie mniej liczne wywózki na Syberię bardzo silnie odbiją się na życiu tego rycerskiego narodu… Złożyłem, od Ukraińców w ogóle, a w szczególności od MUR-u, bardzo serdeczne powitanie i zostałem nagrodzony owacją oklasków. Szkoda tylko, że tak trudno nam się z nimi porozumieć z powodu tak wielkiej różnicy języków. Rozmawialiśmy przeważnie po niemiecku, bo po rosyjsku, choć oni w większości rozumieją ten język, odmawiają jego używania. 20 KWIETNIA. …Z tego wynika długa, nudna, znana, banalna filozofia: literaturze ukraińskiej miejsce na trybunie literatury światowej, na razie, wzbronione. …Gdy porównać naukę Puszkina w cesarskich liceach stolicy z nauką Szewczenki u pijanego dyjaka jakiejś tam Kyrylówki, wystarczy stwierdzić, że pod względem idei i głębi wyrazu Szewczenko to szczery Duch Boży w porównaniu z Puszkinem jako duchem ludzkim. A w sensie społecznym, za Bożym wyrokiem, to pan i sługa, mimo że pierwszy jest poddanym pańszczyźnianym, a drugi — pańszczyźnianym właścicielem. Czasem wskazuje nam się Tołstoja i jego osiągnięcia. Niech spróbuje Tołstoj, właściciel kilku tysięcy dusz i posiadacz pałacu pełnego guwernantek i służby, pisać „Wojnę i pokój” na poddaszu głodnego studenta w obcym mieście, nigdy nie słysząc ojczystego słowa, albo w barakach DP, gdzie oprócz niego mieszka kilkaset różnorodnych ludzi w położeniu wygnańców, skazanych na rozproszenie po wszystkich kontynentach świata. Zatem nasz geniusz jest żywy, działający, niepokonany, i kiedy jego imieniem śmiało wysuwamy hasło „Wielka literatura”, to nie jest poza. To wyrwany z serca krzyk krwi, atawizm skrzydlatej przeszłości, wyzwanie dla bezskrzydłej teraźniejszości. Przypomina się nam, abyśmy „zachowywali proporcje”. Kiedy odbywają się nasze obozowe zjazdy MURu i kiedy widzimy wśród nich ludzi, którzy wyrwali się z łap kolymskich katorg, którzy „tworzyli” w czeluściach wiecznej zmarzliny i głębinach kopalń niewolników, gdzie gówno i człowiek wyceniane są jednakowo, i którzy nosili w własnej pamięci swoje „zbiory wierszy” (Bahrianyj), nie mając nawet takiej „zachalawy”, jaką miał Szewczenko, to niech wolno nam będzie powiedzieć, że żadne kluby PEN nie mogą się z tym moralnie równać, mimo że ich dzieła automatycznie są drukowane i czytane we wszystkich językach świata, a nasze tylko w obrębie DP. A jednak nie wolno nam przeoczyć drugiej strony tego medalu. Nie wolno nam nie widzieć naszych obiektywnych słabości. Prowincja, w którą wtrącono nas na wieki, nieustannie, jak cień, prześladuje nas, dokądkolwiek byśmy szli. Za mało siły, za mało dynamiki, rozbita niezależność własnej wyobraźni, zmuszeni jesteśmy sięgać po obce źródła formy, nasz język ściśnięto w kleszczach kastracji, naszej myśli odebrano horyzonty planety i wtłoczono ją w granice gubernii i województwa. Te „proporcje” musimy zawsze pamiętać… I nie tylko po to, by „zrównać się” ze światem, lecz także by usprawiedliwić samych siebie przed własnym sumieniem jako godną wartość świata. Rosjanie obecnie bronią się przed kulturą Europy z przyczyn nie tylko ideologicznych, lecz także higienicznych. Pokazali, że mają skłonność, nie przeżywszy młodości, wpadać w starczość. 25 MAJA. Właśnie wróciliśmy z dwóch nabożeństw żałobnych — za Petlurę i za Konowalca. Byliśmy w obu naszych cerkwiach. Te nabożeństwa mają charakter symboliczny. Co roku mówią nam: nie macie prawa mieć własnego państwa. Bo jesteście Ukraińcami… Bo tego nie chcą Moskale. Ciekawa filozofia… I wydaje mi się, że pewnego dnia… Tak. Że pewnego dnia… Oni za to będą ciężko płacić. Bo te nabożeństwa będą trwać i trwać… Na całej kuli ziemskiej. W minioną sobotę (22 maja) w naszym domu koncertowali banduryści pod kierownictwem Hrihorija Kytastoho. Jak zawsze sala była przepełniona. Te bandury w tych obozach brzmią również symbolicznie. Pod dźwięki tych instrumentów rodziła się i żyła Ukraina, gdziekolwiek tylko one brzmiały. Na stepach starożytnej Scytii, w lasach Chołodnego Jaru, w warsztatach niewolników „Ost” Rzeszy i tutaj… Tak było i tak będzie, dlatego banduryści nigdy nie pamiętają, by ich koncerty były zwykłymi koncertami… Zawsze było to świętem. Tak samo dla słuchaczy, jak i dla nich samych. 26 MAJA. Odwiedzili nas L. Biłecki i P. Kurinnyj… Jedliśmy obiad i wiele rozmawialiśmy. Temat: Ukraina i Rosja. Czy zdołamy wytrzymać nacisk rusyfikacji? Zdołamy. Im bardziej nas rusyfikują, tym mniej jesteśmy zrusyfikowani. Każdy nacisk wymaga przeciwnacisku. Ukraina stanęła na drodze walki o swoją niepodległość i, cokolwiek by się działo, — jej cel zostanie osiągnięty… Na mocy praw rozwoju organizmów społecznych cywilizacji naszej epoki. Tego wymaga styl epoki, godność człowieka i konkretne, praktyczne życie. Idea zjednoczenia świata pod formułą Organizacji Narodów Zjednoczonych jest możliwa tylko wtedy, gdy zjednoczone narody są wolnymi narodami, a nie właścicielami niewolników innych, poddanych przez nie narodów. Bez wolnej Ukrainy nie będzie wolnej Słowiańszczyzny, bo jest ona jednym z głównych składników tego plemienia. 17 CZERWCA. Nasza epoka przechodzi przez pas świtania świadomości. Z bólem, skurczami, w walce rodzi się poczucie miary. Mroczne średniowiecze rodzi Renesans, rewolucja francuska — Oświecenie, encyklopedyści — Rozum, ale nawet do dziś nie łatwo powiedzieć, czy to Świadomość. Czy przeważa tu Biblia, czy Konstytucja USA, Watykan czy Waszyngton. Pojawienie się Marksa i marksizmu przynosi nowe zaćmienie świadomości, bo choć on mówi „byt określa świadomość”, to jednak tę świadomość sprowadza się do świadomości jednej klasy ludzkości i używa się jej nie jako środka do rozwiązywania podstawowych problemów życia, lecz jako narzędzia zniewolenia jednej klasy przez drugą („dyktatura proletariatu”), co w istocie określa nie świadomość, lecz żądzę zysku… Środkami niegodnymi świadomego człowieka. 1 LIPCA. O, lipcu! O, lato, które ucieka w niebyt i pozostawia po sobie ostrość bólu, tęsknoty, niezadowolenia i protestu. We śnie i na jawie — marzę, marzę, marzę. Wszystkie moje marzenia są tam za mną, w dali… Ubiegłej nocy śniło mi się, że przybyłem do Dermania, i to na Wielkanoc, wszedłem do swojego zakątka Zaporoża do moich krewnych, zastałem ich tam jakby wszystkich razem, ucałowałem się z ciocią Odarką i od wzruszenia płakałem. Cała melodramatyczna historia, a zarazem to atawizm przeżycia przeżytego, odbicie mnie w przeszłości, wezwanie przodków, echo gwaru wieków. Odwiedziłem biskupa Platona, który niegdyś również mieszkał w Dermaniu, i wiele z nim rozmawiałem. Ten sam temat. Dermań. Obawiam się, że został mocno zniszczony, działał tam silny front partyzancki, a w takich wypadkach zemsta najeźdźców jest nieubłagana. Wyobrażam sobie szał barbarzyńcy, któremu stawia się opór. Ile krwi się przeleje, ile pochłonie Syberia. … Kiedy mojej matce przyszło przenosić się do innego powiatu, przywierała piersią do dawnego miejsca, jak ptaszek, któremu wyrywa się gniazdo. Czy zdołam ja, w moje czterdzieści trzy lata, zmienić swoją naturę, wyrwać się z przestrzeni przodków i zapuścić korzenie na kontynencie po drugiej stronie planety, mając przeznaczenie być pisarzem języka, który otrzymałem od matki, z ogromną grawitacją ku tradycji rodu i emocjom wrośniętym w twardą ziemię. 19 LIPCA. Minionej soboty wpadłem do Remme… Jak zwykle rozmawialiśmy przez dwie godziny o … losie Europy. Oczywiście — pesymiści. Naszym zdaniem ta córka Agenora, króla fenickiego, która pędzi na grzbiecie byka ku brzegom Krety, by tam wyjść za mąż za Zeusa, teraz jest tak przestraszona nienaturalnymi granicami i odurzona trującymi ideologiami, że zamiast Krety i Zeusa wywiozą ją Moskale w bydlęcych wagonach do Kołymy na Syberii. 31 LIPCA. Zagrożeni niebezpieczeństwem zniszczenia, gorączkowo chwytamy się słowa drukowanego. Chcemy przy tym powiedzieć o sobie „naszą prawdę” na tym sądzie historii, z przekonaniem, że przyszłość nas usłyszy… i zrozumie. 20 SIERPNIA. Zdumiewa oddanie, pragnienie wypowiedzenia się, namiętne zaangażowanie w swoją sprawę. Chciało się powiedzieć wszystko za jednym tchem… w biegu, w pośpiechu, z zadyszką, w gorączce. W wyścigu z czasem, w zmaganiu ze smokami epoki. …Jesteśmy na świecie, ale nas nie ma na świecie, jesteśmy wielcy w małym, ale mali w wielkim. Zmierzenie głębi naszej tragiki jest nam jeszcze dotąd niedane. Wciąż tkwimy w klimacie „Natalki Połtawki”, a nie „Lady Makbet”. Jedynym naszym dorobkiem jest to, że już to wiemy. 22 SIERPNIA. Sierpniowe dni zawsze przesiąknięte są tym uczuciem [melancholią]: lato odchodzi i zabiera ze sobą urok bezpieczeństwa i nadziei, jesień powoli się zbliża, jak kot, który próbuje złapać ptaszka. Zrywaj się i uciekaj, „pantoflowa agencjo” („ktoś powiedział”)… A co do „języka ojczystego”… Od dawna staram się coś z niego opanować, ale wydaje mi się, że ujeździć dzikiego konia jest znacznie łatwiej niż opanować język angielski, zwłaszcza pisany. …Anglicy tak pilnie okuli swój język kajdanami niedostępności, że dotarcie do niego obcemu nie jest wiele łatwiejsze, niż było Hitlerowi dotrzeć do samej ich wyspy. …Wciśnięte w ramy sprowincjonalizowanej Małorosji, z ideałami Karasia „Za Dunajem”, nasze oko przestało widzieć rzeczywistość. Stulecia szły na wiatr jak dym z fajki… Ale brutalna, dzika i drapieżna rewolucja położyła temu kres. Nasze obozy — to jej spuścizna. Naruszyły one koncepcję pijanego zadunajstwa. Nie Mała Rosja Petersburga, lecz Wielka Ruś Kijowa — matki miast ruskich… 2 WRZEŚNIA. A czy nie lepiej byłoby, powiedzmy, stanąć po stronie Tyczyny, Bażana, Korniejczuka, obrosnąć tytułami, obwiesić się orderami, nabić sobie odciski od oklasków, ochrypnąć od wiwatów na cześć tyranów, umrzeć na pęknięcie serca i dostać tabliczkę „tu mieszkał i…”? Bohater, kawaler orderów. Etcetera, etcetera, etcetera. Odpowiedź na to tkwi w nas samych, tam, gdzie świadomość, gdzie sumienie i gdzie instynkt rodu. Kiedy to uświadamiamy sobie i zaczynamy szukać samych siebie, nieuchronnie zderzamy się z pojęciami wolności, honoru, sprawiedliwości. I zaczyna się konflikt. Obrano kurs na obiboka, na gadułę, na nieudacznika. Niszczy się i zniszczono pracowitego, twórczego, budującego człowieka, i właśnie w tym „cały zakon i prorocy”. I z tego cały ten apokalipsa zwierząt, która przyszła później. A jeśli do tego dodać „braterski radziecki związek”, w którym obywatel Ukrainy boi się głośno mówić ojczystym językiem na ulicy swojej stolicy, wtedy ten kompleks makabry staje w całym swoim wzroście i wtedy zrozumiecie tych, którzy nie poszli za Korniejczukiem i Tyczyną „całować pantofel papieża”. Z organizacją VAPLITE, która składała się z 27 członków, i w której tylko siedmiu pozwolono umrzeć naturalną śmiercią. …Osobiście nie czuję się ani pokonanym, ani w odwrocie. Jestem zawsze w natarciu z poczuciem zwycięzcy. Pokonani są ci z tytułami, z orderami, z piętnem uciśnionych, z funkcją janczarów. Tak samo, jak nasze wygnanie, jeszcze nie nadszedł czas, by zmierzyć ich uciśnienie. Jest ono niewypowiedziane. 16 WRZEŚNIA. Własne siły — najpewniejsze siły, i one nas wyprowadzą. 21 WRZEŚNIA. Należymy do plemienia rodu ludzkiego, które, być może, spośród wszystkich pozostałych plemion świata najciężej przeżywa utratę ziemi ojców. Przypomnę: za granicę wieczności Ulas Samczuk odszedł 9 lipca 1987 roku w Toronto (Kanada). Pochowany na cmentarzu cerkwi Świętego Włodzimierza.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Jewhenij ZACHARCZUK: „Nagroda Nobla — jedna z najbardziej prestiżowych międzynarodowych nagród… Roald Hoffmann ma 80 lat!”

„80 lat temu w waszym pięknym miasteczku — rozpoczął swoje wideoprzesłanie szanowny rodak Roald Hoffmann (przy urodzeniu — Ruall Safran) — przyszedłem na świat. Byłem pierwszym dzieckiem w rodzinie inżyniera Hilela Safrana i jego żony Klary. Moje pierwsze kroki i dziecięce zabawy zaczęły się na ulicach waszego miasta… Czas mijał — i nadeszła wojna. Był to czas straszliwych cierpień dla wszystkich, ale szczególnie dla waszych sąsiadów-Żydów, mojego narodu. Stało się tak, że my z mamą przeżyliśmy, a ojciec — nie. Uratowała nas dobra ukraińska rodzina z Uniowa, który znajduje się niedaleko Złoczowa. Potem nastała dla was radziecka okupacja, a dla nas — emigracja. I w końcu znalazłem się tam, gdzie jestem, i stałem się dobrym naukowcem dzięki Ameryce”. Wybitnego naukowca powitali Ihor Hrynkiw, mer Złoczowa, a od strony naukowców — Roman Hładyszewski, członek korespondent NAN Ukrainy, doktor nauk chemicznych, profesor, kierownik sekcji chemii i technologii chemicznych Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, prorektor ds. naukowych Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Odbyło się również uroczyste specjalne kasowanie znaczka artystycznego z okazji 80-lecia jubilata. Wołodymyr Nowikiw, doktor nauk chemicznych, profesor, kierownik katedry technologii związków biologicznie czynnych, farmacji i biotechnologii (Narodowy Uniwersytet „Politechnika Lwowska”) opowiedział o badaniach naukowych swojej katedry. O „Złoczowie — kolebce geniuszy” mówiła Olha Lidowska, kierownik muzeum, Ogólnoukraiński żydowski fundusz charytatywny „Chesed-Arie”. Brzmiała muzyka w wykonaniu Ludowego zespołu wokalnego „Pory roku” (kierownik Iryna Wesna) ze Złoczowskiego rejonowego domu imienia Ihora Biłozira. O jubilatcie, wybitnym uczonym, rozmawiamy z asystentem przewodniczącego ds. współpracy międzynarodowej Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy Jewhenijem ZACHARCZUKIEM, który moderował tę uroczystość. — Panie Jewheniju! Wiem, że inicjatorem wydarzenia jest ZCN NAN U i MON U, właściwie to pańska inicjatywa. A kto jeszcze dołączył do uroczystego uczczenia 80-lecia wybitnego rodaka Złoczowa, laureata Nagrody Nobla z chemii? — Lwowski Narodowy Uniwersytet imienia Iwana Franki, Narodowy Uniwersytet „Politechnika Lwowska”, oczywiście — Złoczowska Rada Miejska i Ogólnoukraiński żydowski fundusz charytatywny „Chesed-Arie”. Przeprowadziliśmy to wydarzenie w Zamku Złoczowskim. Roald Hoffmann jest Żydem z narodowości, jego dziecięce lata minęły pod wpływem kultury polskiej. Obecnie — obywatel USA, człowiek o najszerszym spojrzeniu i rozumieniu świata oraz miejsca jednostki w nim. — To wspaniale, że galicyjanie mają takiego rodaka. — Bez wątpienia. Zatem, aby pojąć skalę tej osobowości, musimy wiedzieć oto co. Nagroda Nobla — jedna z najbardziej prestiżowych międzynarodowych nagród, którą od 1901 roku corocznie przyznaje się za wybitne badania naukowe, rewolucyjne wynalazki lub znaczący wkład w kulturę czy rozwój społeczeństwa. — A ciekawi mnie, ile krajów „wychowało” laureatów Nobla? — Tylko około dwóch dziesiątek krajów. Chociaż wśród laureatów Nagrody Nobla póki co nie ma Ukraińców z obywatelstwa, Ukraina jest faktycznie ojczyzną siedmiu noblistów. Mieszkańcy i wspólnota terytorialna Złoczowa mają powody, by świadomie szczycić się swoim rodakiem, a od niedawna — także „Honorowym obywatelem Złoczowa” Roaldem Hoffmannem, który z ciepłem, głębokim szacunkiem i elementami nostalgii odnosi się do miasta swojego dzieciństwa. — To jaka jest historia sukcesu profesora Hoffmanna? — Chłopiec Ruall Safran urodził się pod koniec lat 30. XX wieku, w okresie, gdy Złoczów posiadał cechy miasta-emerita z obecnym w nim środowiskiem intelektualnym i przyjaznym stosunkiem do wszystkich istniejących kultur, dokąd na stałe zamieszkanie przyjeżdżali zamożni ludzie z wielkich miast. Miastu sprzyjała nabyta przez wieki wielokulturowość od starosłowiańskiego i staroruskiego grodziska Plesnesk koło wsi Podhorce (rejon brodzki), które leżało na jednym z dwóch szlaków wareskich, Rusi Kijowskiej, Cesarstwa Austriackiego, Korony Polskiej aż po ukraińskie rządy początku ubiegłego wieku. Miejscowa ludność zawsze wyróżniała się oryginalnością i tolerancją wobec wszystkich wspólnot — Polaków, Żydów, Ormian, przedstawicieli wyznania muzułmańskiego itp., z którymi wspólnie wychowywali dzieci, prowadzili działalność gospodarczą, bronili się przed przeciwnikami i nieżyczliwymi... Ale nazistowska okupacja w 1941 roku gwałtownie zmieniła bieg historii dla tysięcy mieszczan. Faszystowscy okupanci rozpoczęli aktywne wyniszczanie ludzi — „niepewnych” i przede wszystkim wspólnoty żydowskiej. Ojciec Roalda Hoffmanna — inżynier budownictwa Hilel Safran (absolwent Politechniki Lwowskiej), znajdował się wśród tych, którzy stawiali opór, został zdradzony przez swojego kolegę i zamęczony. Szczęście, że w przeddzień, z pomocą nieobojętnych mieszczan Złoczowa, Hilel Safran zdążył uratować przed prześladowaniami nazistów swoją rodzinę — żonę Klarę Rozen i syna Rualla. Nauczyciel — Ukrainiec Mykoła Diuk i jego żona Maria, przez 15 miesięcy, do końca nazistowskiej okupacji Lwowszczyzny, ukrywali Rualla i jego matkę — to na strychu swojego domu, to na strychu wiejskiej szkoły we wsi Uniów. — I to pozwoliło rodzinie przeżyć? — Właściwie tak. A Roaldowi Hoffmannowi pozwoliło stać się tym, kim się stał… A po 1944 roku rozpoczęły się wędrówki rodziny przez Polskę — Austrię — Niemcy do USA (w 1949 roku). W 1955 roku Roald Hoffmann otrzymał obywatelstwo USA. Potem zaczyna doganiać w wykształceniu swoich rówieśników. W 1958 roku za namową matki Roald kończy w USA Uniwersytet Columbia ze stopniem licencjata medycyny. W 1962 roku na Uniwersytecie Harvarda otrzymał stopień doktora chemii. A już w 1981 roku, jako profesor Uniwersytetu Cornell (USA), Roald Hoffmann wraz z japońskim uczonym Fukui Ken’ichi zdobył Nagrodę Nobla z chemii — „za opracowanie teorii przebiegu reakcji chemicznych”. Roald Hoffmann — Odwiedza rodzinny Złoczów? — Oczywiście. Stale interesuje się życiem swojego miasta i dość często je odwiedza (ostatni raz we wrześniu-październiku 2015 roku). Co ciekawe, w grudniu 2013 roku Hoffmann był wśród intelektualistów, którzy podpisali apel światowej społeczności akademickiej o wsparcie ukraińskiego Euromajdanu. Zamiast posłowia: „Byłem pełen nadziei, spacerując ulicami Złoczowa z waszym merem dwa lata temu. Jestem pełen nadziei, kiedy otrzymuję e-maile od młodych ludzi ze Złoczowa, którzy chcą zostać chemikami… Przesyłam wam pozdrowienia, moje ciepłe pozdrowienia i dziękuję z całego serca za to, że pamiętacie o moich urodzinach i świętujecie je razem ze mną”. (Z wideoprzesłania Roalda Hoffmanna). Przygotował Bohdan ZAŁIZNIAK, kierownik centrum prasowego dziennikarstwa naukowego Zachodniego Centrum Naukowego NAN Ukrainy i MON Ukrainy, członek NSPU i NSŻU, m. Lwów 18 lipca tego roku mieszczanie Złoczowa wraz ze społecznością akademicką i oświatową uczcili 80-lecie od dnia urodzin Roalda Hoffmanna (Roald Hoffmann) — rodaka Złoczowa i Galicji, laureata Nagrody Nobla z chemii (1981), obywatela USA. Bądźmy razem! PRENUMERATA—2017 PRENUMERATA—2017 Koszt prenumeraty Koszt prenumeraty

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

ZAPOWIEDŹ

Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

na 1 miesiąc na 1 miesiąc 13 UAH 06 kop. na 3 miesiące na 3 miesiące 38 UAH 12 kop.

Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Wydział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN Wydział kultury Eduard OWCHARENKO Wydział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN Redaktor internetowy 279-39-55 Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Nakład ogólny w lipcu — 15 200 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Interekspresdruk”, ul. Simji Sosninyh, 3.

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn