Strona · s. 10strona oryginału ↗
Belg Albert Hazenbruks i dzisiaj broniłby Ukrainy przed moskiewskimi agresorami
Слово Просвіти, №30 за 2017 рік
Wasyl LYZANCZUK, doktor nauk filologicznych, zasłużony profesor Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki. Po raz pierwszy o istnieniu radiostacji „Wilna Ukrajina” („Wolna Ukraina”) Ukraińskiej Powstańczej Armii dowiedziałem się z książki „Ukraina i Niemcy w drugiej wojnie światowej”, którą w maju 1995 r. podarował mi autor, profesor Wołodymyr Kosyk. Opowiadając o udziale w UPA bojowników różnych narodowości, Wołodymyr Kosyk wspomniał o Belgu Albercie Hazenbruksie. Interesowało mnie: na jakim terenie działała ta radiostacja? Nazwiska ludzi, którzy ją stworzyli, pracowali? Jednak natrafić na taką informację nie udawało się. Dopiero jesienią 1996 r. dopisało szczęście. Redaktor naczelny radioinformacyjnego centrum „Niezależność” Iwan Czudyk pochwalił się książką „W przededniu niepodległej Ukrainy” z dedykacją autora: „Radiostacji „Niezależność” we Lwowie, następczyni „Samostijnej Ukrajiny” („Samodzielnej Ukrainy”), która w latach 1943—1945 w Karpatach próbowała szerzyć prawdę o zorganizowanej wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego. Myrosław Prokop”. We wstępie „O książce i jej autorze” Iwan Kedryn zaznaczył, że „jesienią 1943 r. Myrosław Prokop, na polecenie Prowodu OUN, zorganizował w Karpatach radiostację „Samostijna Ukrajina”, która nadawała wieści w językach ukraińskim, rosyjskim, francuskim i angielskim. Francuskie i angielskie programy przygotowywał i czytał Belg Albert Hazenbruks”. Na podstawie wiadomości z książek Wołodymyra Kosyka i Myrosława Prokopa opublikowałem w gazetach „Za wilnu Ukrajinu” (26 grudnia 1996 r.) i „Mołod’ Ukrajiny” (20 marca 1997 r.) artykuł „Kto słyszał głos radiostacji „Samostijna Ukrajina”?”. Profesor Wołodymyr Kosyk odpowiedział na moją publikację. W artykule „Wolny głos z Karpat”, opublikowanym w gazecie „Za wilnu Ukrajinu” 27 lutego 1997 r., powołując się na drugi tom „Kroniki Ukraińskiej Powstańczej Armii” (1990 r.), podkreślił, że „nazwa jej była nie „Samostijna Ukrajina”, jak twierdzi M. Prokop, a „Wilna Ukrajina”. W 1997 r. w zbiorze prac naukowo-metodycznych „Teleradiojournalistyka: historia, teoria, praktyka, spojrzenie w przyszłość” (Wyd. 1) opublikowałem artykuł „Głos prawdy o narodowo-wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego”, który zakończyłem tak: „U czytelników wyrobiło się wyobrażenie o podziemnej radiostacji UPA, której głos niósł światu prawdę o narodowo-wyzwoleńczej walce narodu ukraińskiego. Bezsprzecznie, wiele szczegółów, detali dotyczących radiostacji i jej pracowników jest dotąd nieznanych. Trzeba jeszcze zestawiać, uściślać opowieści ludzi, zdobywać nieznane fakty, aby powstał dokładniejszy obraz stworzenia, pracy i zakończenia funkcjonowania radiostacji. Bardzo cenne byłyby dla nas teksty audycji. Możliwe, że w archiwach Służby Bezpieczeństwa Ukrainy są one oraz inne dokumenty o tej radiostacji. Katedra radiodyfuzji i telewizji Lwowskiego Uniwersytetu imienia Iwana Franki byłaby bardzo wdzięczna za możliwość zapoznania się z nimi i ich upublicznienia. Sprzyjałoby to pogłębieniu wiedzy studentów o historii, teorii i praktyce ukraińskiej radiodyfuzji”. Systemowo i pogłębienie badał radiodyfuzję ukraińskiego podziemia narodowego Wołodymyr Moroz. Opublikował on prace naukowe „Podziemna radiostacja „Afrodyta” („Za wilnu Ukrajinu”, 12 czerwca 1997 r.), „Radiostacja OUN—UPA „Wilna Ukrajina” (kryptonim „Afrodyta”) („Wyzwoleńcza droga”, 1998, ks. 3), „Prawdziwe słowo „Afrodyty” („Szlak peremohy”, 13 maja 1998 r.). W 2004 r. W. Moroz opublikował gruntowny artykuł „Techniczne środki propagandy w działalności OUN” (Ukraiński ruch wyzwoleńczy / Centrum badań ruchu wyzwoleńczego, Instytut ukrainoznawstwa im. I. Krypiakewycza NAN Ukrainy. Zb. 3: Do 75-lecia Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów). Artykuł „Radiodyfuzja ukraińskiego podziemia” W. Moroza wydrukował zbiór prac naukowo-metodycznych „Telewizyjna i radiojournalistyka” (2005 r., wydanie 6). W zbiorze prac naukowych „Tele- i radiojournalistyka” (2011 r., wydanie 10) opublikowano wspomnienia Wołodymyra Makara „W obsłudze Afrodyty” (Wspomnienia i rozważania. Zbiór dzieł w 4 tomach. Toronto—Kijów, 2001. — T. 2). Kateryna Juszczenko — żona Prezydenta Ukrainy (2005—2010) Wiktora Juszczenki, przewodnicząca rady nadzorczej Międzynarodowej Fundacji Charytatywnej „Ukraina 3000” — opublikowała w zbiorze prac naukowych „Tele- i radiojournalistyka” (2013 r., wydanie 12) artykuł „Radiostacja UPA „Afrodyta”: „Słyszycie głos Wolnej Ukrainy”… Radiostacja „Afrodyta”
Na podstawie analizy i uogólnień faktów, wydarzeń oraz zjawisk przedstawionych w tych i innych publikacjach, zwracamy uwagę na jeden z ważnych, charakterystycznych aspektów ukraińskiej walki narodowowyzwoleńczej przeciwko nazistowskim (Niemcy) i komunistycznym (ZSRR) najeźdźcom. „W naszej UPA są nie tylko sami Ukraińcy. Mamy różne narodowości, jak Ormianie, Uzbecy, Gruzini, Kazachowie, Tatarzy, a nawet i Moskale. I wszyscy ci diabli synowie świetnie się biją. UPA rośnie moralnie i fizycznie. Bije się na dwa fronty: z czerwonymi partyzantami, którzy niczym zające uciekają przed naszymi oddziałami powstańczymi, no i z niemczyzną” — pisał w liście z 2 sierpnia 1943 r. Wasyl Makar do brata Wołodymyra Makara. Udział w UPA przedstawicieli różnych narodowości, a w szczególności Belga Alberta Hazenbruksa, potwierdza bliskość idei walki narodowowyzwoleńczej Ukraińców wszystkim narodom wolnego demokratycznego świata. Istnienie podziemnej radiostacji „Afrodyta”, w której pracy brał udział i którą zabezpieczał pod względem francusko- i angielskojęzycznych przekazów Albert Hazenbruks, świadczy o zorganizowaniu i skali walki OUN i UPA przeciwko niemieckim i rosyjskim ciemiężycielom. Jak Belg Albert Hazenbruks trafił do Ukraińskiej Powstańczej Armii? Poszczególne szczegóły w relacjach różnych autorów nie do końca się pokrywają, ale główna linia fabularna jego losów jest prawdziwa. Albert Hazenbruks urodził się 22 stycznia 1915 r. Ukończył gimnazjum, Uniwersytet w Antwerpii (1936 r.). Inżynier z zawodu, jako żołnierz armii belgijskiej trafił w 1940 r. do niemieckiej niewoli. Po zwolnieniu wywieziono go do pracy w Berlinie. Pragnął jednak wrócić do żony i córki, które mieszkały w rodzinnej Belgii, dlatego uciekł. Jednak wyrwać się na wolność nie udawało się. Niemcy go schwytali i wywieźli na Wołyń. Tam podczas II wojny światowej działały filie niektórych niemieckich firm. Jednak Albert Hazenbruks nie pogodził się z katorżniczą pracą. Znowu uciekł i niedaleko miasta Dubno w obwodzie rówieńskim trafił do ukraińskiego podziemia. Przyprowadzono go do dowódcy Eneja (porucznik Petro Olijnyk, dowódca WO „Bohun”), który wysłał go do Sztabu Głównego UPA. W archiwum Wołodymyra Kosyka zachowała się kopia wystąpienia Alberta Hazenbruksa w Liège 10 sierpnia 1967 r. podczas obchodów 25-lecia UPA. Mówił on między innymi: „...Po wysłuchaniu, przez długie godziny, prawdziwego kursu historii i geografii Ukrainy, zaproponowano mi wstąpienie w szeregi UPA i wzięcie udziału w tej walce waszego narodu, który doznał tyle cierpień. Spontanicznie przyjąłem propozycję i wszyscy obecni uścisnęli mi dłoń, a niektórzy mnie objęli. Wtedy też podpisałem zaświadczenie mobilizacyjne UPA”. Przez pewien czas A. Hazenbruks pracował w referaturze propagandy, opracowując wieści radiowe z Zachodu. Brał udział w konferencji narodów zniewolonych 21—22 listopada 1943 r., która odbywała się na Wołyniu. Wtedy Roman Szuchewycz rozkazał przenieść A. Hazenbruksa do pracy w radiostacji „Afrodyta”. „Od tego czasu byłem dla wszystkich »Zachodni«. I otrzymałem broń, musiałem pożegnać się z moimi dotychczasowymi znajomymi i wyruszyć w daleką i niebezpieczną drogę do »Afrodyty«” — wspominał Albert Hazenbruks. — „Po wielu przygodach przybyłem w Karpaty, gdzie poznałem moich współpracowników z radiostacji, którzy już na mnie czekali”. Albert Hazenbruks w artykule „Mój pobyt w UPA” (Homin Ukrainy, 10 sierpnia 1968 r.) wspominał o trybie pracy pod okupacją: „Musieliśmy przechodzić coraz bardziej do walki konspiracyjnej, aby móc kontynuować nasze nadawanie. Często zmienialiśmy miejsce postoju, aby znowu wszyscy usłyszeli te słowa, którymi rozpoczynał się każdy nasz przekaz: »Słyszycie głos wolnej i niepodległej Ukrainy! Precz z nazistowskimi Niemcami! Śmierć bolszewikom!«”. Komunikaty z życia międzynarodowego układano na podstawie wysłuchanych audycji berlińskich, londyńskich, moskiewskich i innych radiostacji. Zazwyczaj robił to Belg Albert Hazenbruks — „Zachodni”, który pracował w radiostacji od grudnia 1943 r. i czytał angielskie, niemieckie oraz francuskie teksty (Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w obwodzie lwowskim — Sygn. P-36153. — 62 ark.). Przekazywał on również w językach obcych komunikaty o bojowych wyczynach UPA, cierpieniach Ukraińców pod niemieckimi i rosyjskimi okupantami. Audycje w językach ukraińskim i rosyjskim prowadziła „Zina”, która miała silny i przyjemny głos, czasami zastępowała ją Hałyna Czujko. W „Codziennych Wieściach Służby Ukraińskiej” z 10 lipca 1944 r. opublikowano tekst komunikatu radiostacji „Afrodyta”. „Podawaliśmy już wcześniej przegląd bolszewickich i niemieckich ulotek, w których jedni nazywają ukraiński ruch wyzwoleńczy niemiecką robotą, a drudzy — bolszewicką. W ostatnim czasie jednak wiele się w tym zmieniło. Niemcy, którzy w czasie swojej okupacji Ukrainy wymordowali setki tysięcy ukraińskich niepodległościowców, teraz próbują coraz częściej zalecać się do Ukraińców..., podszywać się pod maskę przyjaciół narodu ukraińskiego... Marsz ukraińskich partyzantów w niemieckim radiu — to zachęta do współpracy z Niemcami, ale to obłuda, drwina. Dobrze wiemy, że autor tego potężnego
jego marszu, młodego ukraińskiego poety i muzyka, profesora Andrija Marczenki, jednego z wybitnych przywódców ukraińskiego ruchu niepodległościowego na Wołyniu — Niemcy aresztowali, wywieźli do więzienia na Zachód i tam zamordowali. A teraz śpiewają w radiu jego marsz... i myślą, że znajdą głupców, którzy uwierzą w ich szczerość. …W radiowej propagandzie i w ulotkach wspominają już także o walce UPA po drugiej stronie frontu…, próbują, gdzie tylko mogą, nawiązać kontakty z ukraińskimi oddziałami zbrojnymi pod okupacją bolszewicką. Pojawiło się nawet wiele niemieckich ulotek, skierowanych bezpośrednio do UPA, które wzywają do współpracy w walce z bolszewikami. Wszystkie te działania jednak nie mogą doprowadzić do żadnego pozytywnego skutku. Hitlerowskie Niemcy — to taki sam wróg niepodległej Ukrainy, jak bolszewicka Moskwa, dlatego nie jest nam z nią po drodze”. Moskiewscy szpiedzy wyśledzili radiostację UPA „Afrodyta”. 7 kwietnia 1945 roku, o 13.20, dwa kilometry na wschód od Jamielnicy operacyjni pracownicy grupy rejonowego oddziału NKWD w Skolem oraz kompanii rezerwowej 330. pułku wojsk NKWD obrzucili granatami kryjówkę, skąd prowadzono nadawanie. Czterech powstańców zginęło, jeden ranny strażnik zdołał się uratować, a Albert Hazenbruks trafił do niewoli. Izydor Hnatiw, który miał wtedy 8 lat, napisał, że widział, jak obławcy-automaciarze NKWD konwojowali obok ich domu Alberta Hazenbruksa. Był szczupły, szedł dumnie, spokojnie, w okularach. Kateryna Juszczenko podkreśliła: ze sprawy karnej Alberta Hazenbruksa, do której dostęp stał się możliwy po otwarciu archiwów SBU w 2008 roku, wynika, że podczas przesłuchań niewiele powiedział enkawudzistom. Nalegał na to, że był jeńcem UPA i pracował jako kucharz. Po przesłuchaniach i pobiciach w 1945 r. wywieziono go bez sądu i śledztwa do obozu koncentracyjnego w Workucie, a w 1947 r. przywieziono do Drohobycza, gdzie sądzono go razem z wieloma ukraińskimi powstańcami — dali „zaledwie” 10 lat. Albert Hazenbruks przez 8 lat znosił próby w różnych komunistyczno-stalinowskich więzieniach i obozach (a także język Gułagu, rosyjski szowinizm), ale przeżył dzięki jeszcze jednemu swojemu talentowi — muzycznemu. Pozwalano mu grać na skrzypcach w orkiestrze, co uratowało go od wyczerpującej pracy fizycznej. Ze swoją „wybawicielką” — skrzypcami przyjechał do Moskwy w październiku 1953 roku, skąd wraz z innymi byłymi więźniami wysłano go do Belgii. O tym napisała nawet gazeta „New York Times”: „Z Syberii powrócił do Brukseli Belg Albert Hazenbruks, który był przez długi czas rzecznikiem podziemnej krótkofalowej radiostacji Ukraińskiej Powstańczej Armii w Karpatach, Ukraina”. Jednak na ojczystej ziemi również doznawał prześladowań. W jednym z listów do W. Makara napisał: „Uważają mnie za radzieckiego szpiega. Kilka tygodni temu musiałem zgłosić się do komisariatu policji. Oto dlaczego przerwałem wszelkie kontakty z kimkolwiek. To po prostu horror. Ja — radziecki szpieg! Kończę. Bo serce moje przepełnione jest bólem”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
