Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Kanadyjska część archiwum O. Olżycza powróciła na Ukrainę

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

Mało kto wierzył w niewiarygodną historię A. Hazenbrucka, gdyż sytuacja na Ukrainie była zbyt skomplikowana do zrozumienia w powojennej Europie. Ukraińców nazywano Rosjanami. Wołodymyr Makar w swoich wspomnieniach przekazywał opinię A. Hazenbrucka o heroicznej walce ukraińskich powstańców, wysokim poziomie funkcjonowania radiostacji „Afrodyta”: „Gdyby na coś podobnego zdobył się, na przykład, francuski lub belgijski ruch oporu (rezystans — W. L.), to trąbiono by o tym na cały świat, jak o niebywałym osiągnięciu”. W związku z tym, że A. Hazenbruckowi zarzucano bolszewickie szpiegostwo, „zamknął się w sobie” na ponad 10 lat. Dopiero w 1967 r. na zaproszenie Wołodymyra Makara odwiedził Kanadę i USA. W 1967 r. wziął również udział w uroczystościach z okazji 25. rocznicy Ukraińskiej Powstańczej Armii, które odbyły się w mieście Liège. Swoje wystąpienia kończył łamaną ukraińszczyzną: „...Waszym obowiązkiem jest być gotowymi przyjść im (walce UPA) z pomocą. Pewnego dnia Pan Bóg wam za to wynagrodzi tym, że będziecie żyć w niepodległej Ojczyźnie! Jestem o tym przekonany i będę szczęśliwy, gdy 30-lecie UPA będziemy już świętować w Kijowie. Śmierć bolszewickiej komunie! Niech żyje niepodległa Ukraina!”. W tym samym 1967 r. Albert Hazenbruck został odznaczony orderem Głównego Zarządu byłych żołnierzy Ukraińskiej Powstańczej Armii — „Złotym Krzyżem”. W artykule „Radiostacja UPA »Wolna Ukraina«” M. Hałaburda-Czyhryn przekazała opowieść Alberta Hazenbrucka: „Takiego poświęcenia, takiej odwagi i heroizmu nie spotkałem wcześniej w swoim życiu. Właśnie dlatego zsyłki, więzienia, tortury nie były w stanie złamać wielu. Kto raz trafia do ukraińskiego podziemia, ten już na wieki pozostanie z jego uczestnikami. Ukraińscy nacjonaliści mieli silną i niezłomną wiarę, żelazną wolę walki o niepodległość Ukrainy. Uwierzcie — podkreślił A. Hazenbruck — czas mojej pracy w radiu »Wolna Ukraina« jest najlepszymi chwilami mojego życia. Wtedy odrodziłem się i zrozumiałem, co to znaczy — żyć i walczyć o szlachetne ideały. A wola Ukrainy, wyzwolenie tego dobrego narodu stało się dla mnie celem w życiu. Niezapomnianymi pozostaną lata podziemnej rewolucyjnej walki w UPA” (Narodnyj ohliadacz. — Informacyjny dodatek internetowy do czasopisma „Perechid-IV”. — 2002. — 16 paź.). Albert Hazenbruck mówił o cierpieniach, heroizmie i śmierci tysięcy Ukraińców w stalinowsko-komunistycznych obozach koncentracyjnych, że wśród wszystkich więźniów 50% stanowili Ukraińcy. Z całego serca przejmował się losem Ukrainy: „Wzywam was, abyście pozostali zjednoczeni w walce przeciwko wspólnemu wrogowi. Pewnego dnia — może nie jest on już tak daleki — będziemy mieli szczęście i możliwość świętować niepodległość Ukrainy, a ten dzień nie nadejdzie, jeśli cała Ukraina, jak jeden mąż, nie powstanie przeciwko bolszewickiemu katu...”. Albert Hazenbruck odszedł do wieczności 7 września 1979 r. w wieku 64 lat. Jego ciało pochowano na cmentarzu w mieście Brugia, dokąd powrócił po tułaczce w komunistycznych obozach koncentracyjnych. Do końca życia zachował w pamięci wspomnienia o ukraińskim podziemiu, podpisywał swoje listy „Zachidnyj” (Zachodni) i dodawał „Sława Ukrainie!”. Wierzył, że nadejdzie ten dzień, kiedy Ukraina stanie się niepodległa. W 2009 roku Prezydent Ukrainy pośmiertnie odznaczył Alberta Hazenbrucka orderem „Za zasługi” I stopnia. Order wręczono jego córce. Podczas obchodów 25-lecia Ukraińskiej Powstańczej Armii w mieście Liège (1967 r.) Albert Hazenbruck, zwracając się do ukraińskich patriotów, podkreślił: „Wzniesiecie mur, który ochroni świat zachodni przed naporem bolszewizmu”. Prawdopodobnie nie wiedział, że rosyjski bolszewizm kontynuował imperialną politykę carskiej Rosji. Nie mógł nawet wyobrazić sobie, że obecny moskiewski reżim połączy w sobie szowinizm, faszyzm, nazyzm i wytworzy najokrutniejsze zjawisko — raszyzm, który rozpętał wojnę przeciwko Ukrainie. Obecni obrońcy Ukrainy, parafrazując Alberta Hazenbrucka, stawiają mur przed moskiewskimi najeźdźcami i bronią pokojowego życia Europy. Jestem przekonana, że Belg Albert Hazenbruck, gdyby żył i pozwalał mu wiek, również walczyłby przeciwko rosyjskim najeźdźcom o wolność, niepodległość i jedność ukraińskiej Ukrainy. Natalka ŁYSENKO, Instytut Literatury NAN Ukrainy Podczas niesławnych wydarzeń w styczniu 2017 roku, związanych z powtórnym pochówkiem w Kijowie prochów O. Ołesia oraz jego żony Wiry Antoniwny z praskiego cmentarza Olszańskiego, do stolicy z Kanady przybyła synowa O. Ołżycza, wdowa po jego synu Ołehu Kandybie, pani Ola Kandyba. Po zapoznaniu się z zasobami Instytutu Literatury, warunkami przechowywania tam dokumentów archiwalnych, pracą czytelni działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii, postanowiła przekazać w darze Instytutowi Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy te dokumenty, które zachowały się w rodzinie jej męża w mieście Ottawa (Kanada). Jak wiadomo, w zbiorach Instytutu Literatury skoncentrowane są archiwa osobiste O. Ołżycza (zespół nr 196, liczący 971 jednostek przechowywania) oraz jego ojca, znanego ukraińskiego poety O. Ołesia (zespół nr 114, liczący 3983 jednostki przechowywania). Dokumenty tych zespołów napłynęły w 1993 roku z Czech od znanej czeskiej ukrainistki Ziny Henyk-Berezowskiej i dotyczą emigracyjnego etapu w życiu i twórczości tych znanych na całym świecie artystów. Zwrócone Ukrainie (staraniami Mychajłyny Kociubynskiej, Serhija Halczenki, Mykoły Żułynskiego oraz przy wsparciu ówczesnego Ambasadora Ukrainy w Czechach Romana Łubkiwskiego) dziedzictwo emigracyjne O. Ołesia i O. Ołżycza stanowi niezaprzeczalny interes naukowy, gdyż zawiera unikalne informacje literaturoznawcze, kulturoznawcze i biograficzne, najczęściej nieobecne w innych źródłach i publikacjach. Do Ukrainy po raz pierwszy trafiły emigracyjne utwory O. Ołesia (poezje, utwory dramatyczne, felietony), jego korespondencja ze znanymi działaczami Ukraińskiej Republiki Ludowej (na przykład M. Hruszewskim, W. Wynnyczenką, A. Żukiem, M. Obidnym, M. Szapowałem, P. Chrystiukiem i innymi), światowej sławy artystami (S. Jewsewskim, Ł. Czykałenką, W. Prychodką, S. Czerkasenką, M. Mencynskim, S. Siropołkiem i innymi), którzy również znaleźli się na emigracji po klęsce ukraińskiej rewolucji. W tych zachowanych przez kilka pokoleń dokumentach archiwalnych odzwierciedlono w całej pełni działalność społeczną ukraińskiej emigracji, relacje z wydawcami poetów, prozaików i publicystów, walkę partii politycznych itp. Wśród przekazanych dokumentów były zarówno eksponaty muzealne (pince-nez O. Ołesia, jego ołówek, termometr, ilustracje Hałyny Mazepy do utworów poety itp.), jak i dokumenty osobiste pisarza (paszport, karty rejestracyjne rodziny Kandybów, zaświadczenia o otrzymaniu pieniędzy od rządu URL, zezwolenia na leczenie w Karlowych Warach, a nawet recepty lekarskie). A osobnym cennym nabytkiem stała się biblioteka osobista O. Ołżycza: odbitki jego archeologicznych prac drukowanych, książki z dedykacjami znanych archeologów itp. Przekazanie archiwum emigracyjnego rodziny Kandybów w 1993 r. bezsprzecznie przyczyniło się do reprezentacji spuścizny twórczej pisarzy: twórczość poetycka O. Ołesia poza granicami Ukrainy została przedstawiona w dwutomowym wydaniu jego dzieł (Wydawnictwo „Kijowski Uniwersytet”, 2011—2012); poezje, publicystyka oraz różne zapiski O. Ołżycza — w tomie jego wyborów (Wydawnictwo imienia Ołeny Telihy, 2007); a listy do O. Ołesia (M. Hruszewskiego, W. Stefanyka, O. Koszycia, Wiry Wowk i in.) — w licznych osobnych publikacjach. Ponadto materiały archiwalne z zespołów O. Ołesia i O. Ołżycza były regularnie eksponowane na wystawach w Muzeum Książki i Drukarstwa Ukrainy, Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy, Historyczno-Pamiątkowym Muzeum Mychajła Hruszewskiego itp. Dlatego całkowicie logicznym wydaje się pragnienie pani Oli Kandyby, by uzupełnić wspomniane unikalne zespoły dokumentami i rzeczami osobistymi O. Ołżycza, Kateryny Biłeckiej, Łeonida Biłeckiego oraz Ołeha Ołehowycza Kandyby, które przez długie lata przechowywane były w ukraińskich rodzinach w Kanadzie. Przekazane dokumenty zawierają informacje o życiorysie rodzin Kandybów i Biłeckich, działalności archeologicznej Ołeha Kandyby, jego nieznanych szerokiemu ogółowi relacjach z amerykańską przyjaciółką Ethel Lesser. Mamy nadzieję, że te dokumenty, rzeczy osobiste O. Ołżycza, jego listy, oryginały fotografii, materiały do napisania pracy doktorskiej po odpowiednim opisie naukowym i włączeniu do Narodowego Zasobu Archiwalnego przyciągną uwagę badaczy życia i twórczości O. Ołżycza oraz otworzą nowe karty jego heroicznego życia. Wśród przekazanych dokumentów znajdują się oryginały zezwolenia na wjazd do Czech O. Ołżycza i jego matki Wiry Kandyby (1923 r.); karta pobytu w Czechach (1931 r.); świadectwo ślubu z Kateryną Biłecką (1943 r.); notatniki i zapiski O. Ołżycza; oryginały zdjęć O. Ołżycza i jego rodziny; album z oryginałami zdjęć z wykopalisk archeologicznych w Europie; rozprawa doktorska „Neolityczna malowana ceramika Galicji” wraz z materiałami przygotowawczymi (szkicami, rysunkami z wykopalisk archeologicznych, fragmentami rozdziałów rozprawy itp.); autografy listów O. Ołżycza do Ethel Lesser oraz niektóre jej dokumenty i fotografie. Wśród cennych artefaktów znajduje się obrączka ślubna O. Ołżycza; lalka w ukraińskim stroju, którą O. Ołżycz podarował E. Lesser podczas podróży do USA; plecak itp. Wartość tych dokumentów to nie tylko informacja źródłowa (której ważność jest poza dyskusją). Większość dokumentów Kateryna Biłecka wywiozła w 1948 roku z Europy (prawdopodobnie te dokumenty przekazała jej matka O. Ołżycza — Wira Antoniwna Kandyba), kiedy rodzina otrzymała zezwolenie na wyjazd do Kanady. Przedtem przez 4 lata (od 1944 do 1948 r.) Biłeccy mieszkali w obozie dla osób przemieszczonych w Ulm. Warto zauważyć, że Łeonid Biłecki z rodziną (żoną malarką Niną Biłecką, córkami Kateryną i Ołeną oraz wnukiem Ołehem) przybyli do Kanady statkiem i, najwyraźniej, mieli zezwolenie na transport niewielkiej części własnych rzeczy. Tym cenniejsze wydają nam się dokumenty, które przez 4 lata przechowywane były w Niemczech, a potem, mimo wszystko, jednak „przeprowadziły się” do Kanady. Zapewne Kateryna Biłecka wybrała to, co najważniejsze, najdroższe dla jej pamięci. Liczne przeprowadzki już na terenie samej Kanady, zmiana miast i mieszkań, pakowanie i przepakowywanie w koperty i teczki fotografii, zbiorów, listów… Zrozumiałe, że w takich warunkach zachowanie wszystkich dokumentów z Ukrainy i Czech było zadaniem niezwykle trudnym. Dlatego dziękujemy każdemu, kto miał zaszczyt i obowiązek strzec pamięci o O. Ołżyczu przez kilka dziesięcioleci: Katerynie Biłeckiej, Ołehowi Kandybie, Oli Kandybie. Ponadto syn O. Ołżycza, Ołeh Kandyba, W kwietniu 2017 roku do działu zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. G. Szewczenki NAN Ukrainy napłynęły dokumenty archiwalne Ołeha Ołżycza, jego żony Kateryny Biłeckiej oraz ich syna Ołeha Kandyby, które przechowywane były w Kanadzie, w rodzinie Kandybów. Wdowa po Ołehu Ołehowyczu Kandybie, pani Ola Kandyba, wyraziła szlachetne pragnienie podarowania Ukrainie niezwykle cennych dokumentów archiwalnych oraz eksponatów muzealnych, które związane są z życiem, działalnością zawodową i poetycką znanego ukraińskiego poety, archeologa, szefa referatury kulturalno-oświatowej Prowodu Ukraińskich Nacjonalistów Ołeha Ołżycza (1907—1944).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn