Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 2strona oryginału ↗

Kostomarow w bitwie z Wałujewem: mowa czy jazyk? Z okazji 200-lecia Mykoły Kostomarowa

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

Iryna FARION, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Politechnika Lwowska”...a kto mówi, że kocha naród, a mowę jego nienawidzi, ten kłamie… M. Kostomarow Stare „nie było, niet i byt’ nie możet” było tylko sformułowane przez Wałujewa, a narodziło się ono wśród samych Ukraińców, było przygotowane ich własnymi rękami, ich własną nienawiścią do samych siebie, ich własnym moralnym rozkładem i moralną nicością czasów pierwszej Ruiny. W. Łypynski Okólnik wałujewski z 18 lipca 1863 roku jest powszechnie znany ze swojego zakazu języka ukraińskiego w ówczesnym Imperium Rosyjskim, jednak czy oceniona i przemyślana została rola wybitnego ukraińskiego historyka oraz działacza społeczno-politycznego Mykoły Kostomarowa w pojawieniu się tego złowieszczego dokumentu, a ściślej aktu resortowego? Historyczne tło rozwoju tamtego wydarzenia oraz głównych pozytywnych i negatywnych postaci, które znajdowały się w jego centrum, to nie lada charakterystyka świadomości językowo-narodowej tamtego czasu i jednocześnie obnażony pokaz przyczyny obecnych regresywnych tendencji w sytuacji językowo-politycznej państwa pod kolonialnym hasłem „Jedyna kraina — jedinaja strana”. Wszystkie obecne okoliczności językowe w pełni można wyjaśnić poprzez naszą przeszłość, co jest głównym postulatem diachronicznej (historycznej) socjolingwistyki. Właśnie przez pryzmat antagonizmu okoliczności oraz antagonizmu postaci przeanalizujemy pozornie powszechnie znany rozwój społeczno-polityczny, przede wszystkim edukacyjno-socjolingwistyczny, w drugiej połowie XIX wieku. Antagonizm okoliczności. Zniesienie poddaństwa w 1861 roku w Imperium Rosyjskim wysunęło na gorący porządek dzienny kwestię relacji państwa z jego głównym stanem — chłopstwem, które w kontekście ówczesnej polityki reform liberalnych „należało podnieść do pozycji innych grup społecznych” [11, s. XIX]. Głównym instrumentem tak zwanej socjalizacji chłopstwa stała się edukacja i język przekazywania wiedzy. Ukraińskie środowiska intelektualne natychmiast zareagowały na rozwiązanie tego problemu, a bezsprzecznym centrum tego procesu stał się cyrylo-metodyjczyk, więzień polityczny reżimu Mikołaja I, autor pierwszego politycznego ukraińskojęzycznego dokumentu etnonacjocentrycznego „Ustawa Boża. Księga rodzaju narodu ukraińskiego” Mykoła Kostomarow: „89. Ale wkrótce zobaczyła Ukraina, że wpadła w niewolę, bo ona przez swoją prostotę nie poznała, że tam był car moskiewski, a car moskiewski wszystko jedno było, co i idol i męczyciel. […]. 109. Ukraina będzie niepodległą Rzecząpospolitą w sojuszu słowiańskim” (1847 r.) [5, s. 27, 30]. Z inicjatywy Mykoły Kostomarowa, właśnie kiedy odbył swój ośmioletni termin uwięzienia i zesłania (marzec 1847—grudzień 1855), pod koniec lat 50. i na początku 60. XIX wieku w Petersburgu w celu rozwoju edukacji narodowej i przebudzenia świadomości narodowej powstaje towarzystwo kulturalno-oświatowe „Hromada” oraz czasopismo „Osnowa” (1861—1862). Zarówno towarzystwo, jak i czasopismo stają się tubami idei narodowych w rozwoju świadomości językowej i historycznej. Właśnie w czasopiśmie „Osnowa” M. Kostomarow opublikował swój słynny artykuł „Dwie narodowości ruskie” (1861) o znamiennie odmiennych psychotypach trzech narodów sąsiednich: Ukraińców, Polaków, Moskali (w szczególności o tym, jak nasza czerń systemowo niszczy swoich możnowładców, dlatego też nie ma swojego przywództwa); o zapłodnieniu przez Ukraińców-Rusinów w połowie XII wieku tubylczych etnosów ziemi rostowsko-suzdalsko-muromsko-riazańskiej i powstaniu z czasem tak zwanej Moskowii; o ukradzionym Ukraińcom politonimie Ruś w greckim wariancie Rosja, o Ukraińcach-odstępcach oraz o bardzo nieprzyjemnej, ale prawdziwej charakterystyce Ukraińców: „W południoworuskiej naturze nie było nic gwałtownego, niwelującego, nie było zimnej kalkulacji, twardości na drodze do wyznaczonego celu” [6, s. 25]. Jednak główne bitwy frontu Kostomarowskiego były mimo wszystko językowe, co zapoczątkował jego artykuł „Myśli południoworusina” („Osnowa”, 1862). W tym artykule po raz pierwszy określił zadania programowe edukacji początkowej narodu w języku ojczystym oraz nierozerwalny związek między językiem edukacji a samym istnieniem odrębnego narodu: „W sferze ogólnonarodowego słowa nie możemy być użyteczni narodowi niczym innym, jak używając tego słowa jako narzędzia ogólnoludzkiej edukacji. Naród musi się uczyć, naród chce się uczyć; jeśli nie damy mu środków i sposobów uczenia się w jego języku — zacznie uczyć się w obcym, a nasza narodowość zginie wraz z edukacją narodu” [cyt. za 11, s. XX]. Podkreślmy, że w Imperium Rosyjskim możliwość funkcjonowania języków narodowych była ograniczona jedynie do edukacji początkowej, a co za tym idzie, do wydawania książek dla tego segmentu jako przejścia do rosyjskojęzycznej edukacji średniej i wyższej. Jednak właśnie na tym etapie edukacji początkowej Ukraińcy natknęli się na mur zakazów, które miały charakter polityczny. W Kijowie 11 października 1859 roku otwarto pierwszą niedzielną szkołę ukraińską, a w 1860 roku było ich na całej Ukrainie 68 [7, s. 47], jednak już trzy lata później, 12 czerwca 1862 roku, minister spraw wewnętrznych P. Wałujew wydaje cyrkularz do kijowskiego gubernatora P. Hessego o potrzebie zamknięcia szkół niedzielnych i czytelni pod tym pretekstem, „że pod szlachetnym pozorem szerzenia wśród ludu umiejętności czytania i pisania, ludzie złomyślni próbowali w niektórych szkołach niedzielnych rozwijać szkodliwe nauki, buntownicze idee, wypaczone pojęcia o prawie własności i bezbożność” [10, s. 52]. Choć zrozumiałe, że przyczyna, jak zobaczymy dalej, była jedna: ukraiński język edukacji — to decydująca forma separatyzmu. W tym kontekście zaproponowana przez M. Kostomarowa (pod koniec marca 1863 roku w Petersburgu) idea zbierania funduszy na wydawanie literatury popularnonaukowej i edukacyjnej w języku ukraińskim była śmiałą odpowiedzią rosyjskiej władzy, by wbrew wszystkiemu budować ukraińskojęzyczny świat edukacyjno-naukowy. Jak widzimy z niedawno opublikowanych dokumentów, język literatury edukacyjnej bardzo niepokoił dygnitarzy Imperium Rosyjskiego: w szczególności w dokumencie z 13 grudnia 1861 roku (nr 20) mowa jest o niebezpieczeństwie rozpowszechniania książek ukraińskojęzycznych, wydanych w Petersburgu w drukarni P. Kulisza, a w doniesieniu naczelnika łuckiej policji powiatowej z 6 lutego 1862 roku do generał-gubernatora I. Wasylczykowa (nr 21) mowa jest o nauczaniu dzieci chłopskich przez studentów Uniwersytetu Kijowskiego G. i S. Sredzińskich za pomocą ukraińskich elementarzy i podręczników (w szczególności „Gramatka” P. Kulisza, „Psalmy Dawidowe” T. Szewczenki i in.) ze znamienną charakterystyką: „Chłopom, jak zauważono, podoba się nauka z tych książek”. Jako wniosek z tego doniesienia: „Szkołę zamknąć” [10, s. 28—29]. Na tym tle lokalnych zakazów znamienne są petycje D. Pyłczykowa, W. Łobody, O. Konyskiego, a także wykładowców kijowskich szkół w marcu 1863 roku do Petersburskiego Komitetu Piśmienności z uzasadnieniem potrzeby nauczania w języku ukraińskim w szkołach ludowych Naddnieprza ze względu na następujące ważne czynniki: 1) nauczanie w obcym języku — to demoralizowanie narodu i tworzenie mieszanki języków jako „brzydkiej gwary”; 2) absolutna niezrozumiałość języka rosyjskiego dla Ukraińców przede wszystkim ze względu na składnię i leksykę; 3) sprzyjanie dalszej polonizacji kraju. Ponadto petycje prosiły o wpisanie na listę książek zalecanych do nauki „w języku południoworuskim” [10, s. 37]. Skutkiem tych petycji stało się w ogóle zamknięcie „Hromady” w Kijowie z wymowną przyczyną: szerzenie idei liberalnych poprzez „wydawanie ludowych małorosyjskich książek, na których drukowanie, jakoby, pozwolono już zbierać pieniądze” [10, s. 37]. Cała ta działalność konfrontacyjna między skolonizowanymi a kolonizatorem zwieńczyła się anonimowym listem od „dobromyślnych Małorosjan” do naczelnika Trzeciego Oddziału własnej j. i. m. kancelarii W. Dołgorukowa o możliwych skutkach i szkodzie, jaką może wyrządzić państwu przekład Biblii na język ukraiński przez „separatystów-chochłomanów” (nr 36). Czyli do konfrontacji między okupantem a okupowanymi dołączyli kolaboranci — „dobromyślni Małorosjanie”. Ich donos sformalizował główne niebezpieczeństwo, jakie niesie ukraińskie słowo — to separatyzm narodowy: „Zacząwszy od wyodrębnienia języka, mierzy ona na oddzielenie Małej Rosji od Wielkiej i federację z Polską” [10, s. 59]. I choć jakkolwiek celowo czy naiwnie zaprzeczali temu ówcześni hromadowcy, w szczególności M. Kostomarow, historia niepodważalnie dowiodła (w szczególności w naszym przypadku) związku przyczynowo-skutkowego między językiem a państwem-narodem: odrębny język — to odrębne państwo. Dlatego „dobromyślni Małorosjanie” w swoim donosie akcentowali główne składniki tego prawidłowo odczutego przez Rosję separatyzmu („z prochu Szewczenki wyrodziła się cała szajka najbardziej zagorzałych separatystów i nienawistników Rosji”, s. 58) i naturalnego strachu przed nim renegatów jako oskarżenia własnej zdrady i upodlenia. Stąd logiczne i umotywowane żądania: a) ludowe szkoły ukraińskojęzyczne zakazać, w szczególności „buntownicze Gramatki i podręczniki”, właściwie to, o co najbardziej dbał i czym przejmował się M. Kostomarow; b) dopuszczenie do druku Biblii w języku ukraińskim doprowadzi do „rozpadu i niebezpiecznego rozłamu” imperialnej „ojczyzny” [10, s. 59]. Jak wiadomo, M. Kostomarow sam przetłumaczył Nowy Testament na język ukraiński i przekazał go do rosyjskiego Świętego Synodu do cenzury, ale los tego bezcennego rękopisu do dziś nie jest znany… [4, s. 37—51; 8, s. 137; 9, s. 133]. Oprócz znamiennej niemoralności ze zaniepokojonymi „dobromyślnymi Małorosjanami”, w tej sytuacji zaangażowany jest także czynnik materialny, w szczególności sojusz moskiewskich szowinistów i Małorosjan-odstępców w niszczeniu języka ukraińskiego wsparło lokalne duchowieństwo, które dostrzegło w rozwoju edukacji świeckiej potężnego konkurenta [4, s. 41; 10, s. 68]. Jak przypuszczają, wspomniany anonimowy list został napisany przez „kogoś z hierarchii kościelnej” [3, s. 11—12]. Charakterystyczny dla przesłanek cyrkularza wałujewskiego i mający bezpośredni związek z jego pojawieniem się list M. Kostomarowa to list z Nieżyna od I. Kulżyńskiego z 27 marca 1863 roku do kijowskiego, podolskiego i wołyńskiego generał-gubernatora M. Annenkowa, w którym ta postać ostrzega władze rosyjskie przed niebezpieczeństwem inicjatywy Kostomarowa, polegającej na zbieraniu datków „na wydanie elementarnych książek w narzeczu małorosyjskim dla szkół ludowych” (o czym poinformowano w 3. numerze „Kijowskiego Telegrafu” — organu hromadziwśców w latach 1859—1876): „Czyż nie można w żaden sposób powstrzymać niespokojnego Kostomarowa od jego separatystycznych zamysłów, którymi on, zdaje się, jakby starał się zemścić na rządzie za swoje 10-letnie zesłanie” [10, s. 62]. Jednocześnie ten adresat zwraca uwagę na jeszcze dwa przejawy separatyzmu: szkoły ludowe z „miejscowym narzeczem” i przekład Ewangelii na „narzecze małorosyjskie”: „…ten patriota, który nie dopuściłby Słowa Bożego do profanacji w karykaturalnym, spolonizowanym małorosyjskim żargonie, ten byłby godzien pomnika!” [10, s. 62]. Antagonizm osób. Jednak głównym oponentem-wrogiem Kostomarowa wystąpił moskiewski publicysta i krytyk literacki, którego obecnie słusznie uważa się za założyciela tak zwanej moskiewskiej dziennikarstwa politycznego, M. Katkow. W gazecie „Moskowskije wiedomosti” z 21 czerwca 1863 roku wystąpił z materiałem o szkodliwości ukrainofilstwa, niedopuszczalności kształtowania literackiego języka ukraińskiego oraz potępieniem M. Kostomarowa za jego pomysł zbierania funduszy w celu wydawania książek dla edukacji ludowej, ponieważ „Ukraina nie może mieć odrębnego bytu politycznego” [10, s. 66—71]. Słusznie zauważa on, że „jakieś dwa lub trzy lata temu, nagle z jakiegoś powodu rozegrało się ukrainofilstwo”, a tym samym mimowolnie wskazuje na ważny dla nas fakt współudziału miejscowego duchowieństwa w agresywnym oporze wobec otwierania ukraińskich szkół niedzielnych: „Po ukraińskich wsiach zaczęli pojawiać się, w baranich czapach, gorliwi szerzyciele małorosyjskiej piśmienności i zaczęli zakładać małorosyjskie szkoły wbrew wysiłkom miejscowego duchowieństwa, które wraz z chłopami nie wiedziało, jak odeprzeć tych nieproszonych oświecicieli. Zaczęły pojawiać się książki w nowo wymyślonym małorosyjskim języku. Wreszcie, przez pewnego profesora, który zdobył sobie literacką sławę, uroczyście otwarto narodową subskrypcję na zbieranie pieniędzy na wydawanie małorosyjskich książek i broszur” [10, s. 67—68].

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn