Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

Mój Ułas Samczuk

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

Luba PROĆ, osiedle Dublany, Samborszczyzna Do 30-lecia odejścia w wieczność… W kąt się wbić myszką małą I zamierać: ocean kołysze! A myśl ociężałą pszczołą Wierci się w miodach mądrości, Nazbieranych i po gorzkich obczyznach, I po legend odurzonych ustach… Wiodła światami ta miłość jedyna, Co zwała się UKRAINKA ŚWIĘTA. …I rozstąpiły się białe ściany chaty, I mowa serca – pobudzona-dźwięczna! …Siedzisz w kącie – i miło smakować Miodami złotymi Samczuka… W „plasterkach” myśli zdumiewającego Ułasa Samczuka jest zaiste tak pachnący miód mądrości, od którego wdzięcznego czytelnika, zwłaszcza narodowo świadomego Ukraińca, i za uszy nie odciągnąć. NASZ! Z ukraińskiego ciała i krwi, które naładowane najwyższym „stopniem” miłości i bólu! Sprawiedliwie zauważa badaczka jego twórczości Maria Biłous-Harasewycz: „Uderza nie to, że na ukraińskiej ziemi urodził się ten wyjątkowo silny twórczy talent, a to, że on przeżył, nie wysechł w „wołyńskiej cichej stronie”, w absolutnie beznadziejnych okolicznościach”… Nie możesz wyjść z podziwu: jakie dokładne „diagnozy” historycznych „bolączek”, jaka jasność przenikliwości i siła samoofiarnej służby rodzimemu narodowi! Chyba tylko on, wielki wygnaniec z rodzinnej ziemi, mógł twardo i przekonująco powiedzieć: „My nie emigranci, a naród w pochodzie”. Dopiero niedawno dopłynęła do moich rąk i serca Samczukowa „Planeta Di-Pi” (notatki i listy): Winnipeg — 1979 — Kanada (dar z biblioteki Mykoły Hnatowa, — Winnipeg, Kanada, — Samborskiemu muzeum „Bojkowszczyzna”). Do tego były „Maria”, „Wołyń”, „Ost”, „Na twardej ziemi”, „Na białym koniu”, „Na koniu karym”… Co tu powiedzieć absolwentce radzieckiej ukraińskiej filologii… Jaki słodki był kiedyś „zakazany owoc”! I jakim ignorantem czuła się była studentka-prymuska, „dorwawszy się” do fantastycznego Samczukowego materiału literackiego! Nic dziwnego: „Jeśli i wspominano jego imię, to chyba w związku z gazetą „Wołyń”, jako przykład „sprzedawczyka” (Jurij Bezchutryj). Samczuk i naprawdę wdarł się w moją duchową przestrzeń jasnym meteorem — z lekkiej ręki Iwana Hnatiuka, dla którego to też była jedna z największych „miłości” w ukraińskiej literaturze i do którego grobu jeszcze zdążył pokłonić się poeta przed odejściem w wieczność… Znowuż ma rację profesor Bezchutryj: „Dla wielu to będzie nagłe, jak w pełnowodną rzekę, zanurzenie w świat artysty, który dopiero teraz, prawie dziesięć lat po swojej śmierci, przychodzi na Ukrainę, tę Ukrainę, dla której pisał i o której marzył”…. Ale czy przyszedł? Przeszukałam wszystkie biblioteki miasta Sambora i swoją rodzinną, dublańską, — skrajnie ubogie… Coś niecoś wydawano już za czasów niepodległości, lecz przy obecnych nieznacznych nakładach to — kropla w morzu. „Morze” — to ci spragnieni słowa Samczuka, do których należę i ja. Jedno z największych moich „słodkich” wstrząśnień: Pisarz słowem, jak rentgenem, „prześwietlił” i nas, Ukraińców, i naszych odwiecznych wrogów-Moskali, którzy obecnie zabijają i kaleczą mężów-obrońców Państwa Ukraińskiego. Artysta i jego Czas, sylwetki przeszłości, klasycy i współcześni, przeznaczenie literatury — daleko nie pełne koło tematów i problemów, wyraźnie nakreślonych przez genialnego prozaika, którego w latach 30. za trylogię „Wołyń” (jak i W. Wynnyczenkę z „Słoneczną maszyną”) próbowano wysunąć do Nagrody Nobla. Ale gdzie tam: „…utwory pisarzy pogromionego i uciemiężonego narodu okazały się niekonkurencyjne nie przez miarę talentu, a przez brak tłumaczeń, odpowiedniej reklamy” (Stepan Pinczuk). W mętnym czasie, gdy słońce Prawdy ledwie przeziera przez gęstą (już i krwawą…) mgłę słowotoku, z zaiste dziecięcym zachwytem „namaczasz” w powodzi krzykliwo-patriotycznych i fałszywych haseł twardą i niezawodną „ziemię” — schronienie dla zagubionej i oszołomionej duszy, wysokie i mądre Słowo Samczuka… Sądzę, że czytelnikom ulubionego „Słowa Proświty”, jak i mnie, ciekawie i pouczająco będzie spojrzeć na teraźniejszość przenikliwymi oczami wybitnego ukraińskiego pisarza Ułasa Samczuka. (Tekst podano w wariancie autorskim) UŁAS SAMCZUK: Europejskim pisarzem można zostać tylko będąc ukraińskim. Jeśli będziemy kopiować Europę, skażemy siebie na prowincjonalizm. Potwierdzając siebie jako Ukraińców, zdobywamy miejsce i szacunek Europy. Nie można dyktować żadnych stylów, i tylko w jednym powinniśmy być zgodni i stawiać sobie surowe wymagania: nasza sztuka powinna być ukraińską, wysokiego poziomu i nie zwracać się wstecz… 5 GRUDNIA. …Jeszcze raz był u nas Jurij Klen. Esse Homo. W nim coś apostolskiego. Poeta-intelekt. Poeta-filozof, poeta-wierzący. W tym przypadku — wierzący w Ukrainę. Burckhardt, który stał się Klenem, nie poszedł na Olimp Goethego, a Via Dolorosa Szewczenki. Wyczyn wysokiego napięcia, daleko nie potomek „arapa Piotra Wielkiego”, który stał się Puszkinem, albo tatarsko-niemiecki mieszaniec, który stał się Lwem Tołstojem. Tam to zaszczyty, imperium, siła, tu — ofiara, poświęcenie, wygnanie. Ukraino, ty jesteś świętością. Pytania fabuły i stylu nie są przepisane. Każdy artysta wybiera swój, właściwy dla niego temat i styl, ale ważne, żeby nasza literatura była głęboko-artystyczna i ideowo-szeroka treścią. Ważne, żeby nasza literatura brała udział w rozwiązaniu problemu świata i przyczyniła się do budowy społeczeństwa lepszych, szlachetniejszych przejawów domu. Nasza literatura wiele zrobiła dla odrodzenia swojego narodu, ale przed nią jeszcze wiele czegoś, co jeszcze trzeba będzie zrobić. Dzieląc się na grupy, zdradzamy brak zaufania do samych siebie i dajemy naszym przeciwnikom okazję do wnoszenia między nas rozładu i dezorientacji. Gogol jest wyrazicielem odczucia, myślenia, przejawu ukraińskiej mentalności w jej naturalnej, rasowej postaci. Liryka, emocje, nadmiar w wyrazie. Właśnie dlatego i nie rozumieją go w przestrzeniach realistycznego. Na zachodzie Europy. Nawet jeden Rosjanin, i nawet poeta, Walerij Briusow, wykrzykuje: „Jakiż to Dniepr. To fantastyczna rzeka fantastycznej ziemi”. Mowa o znanym opisie Dniepru u Gogola. Nie tylko rzeka, panie Briusow. I ludzie… I ich spodnie, i krutorogie woły. I ich filozofia. To pieśń. Takimi jesteśmy. 1946 Propaguję poezję Bahrianego, jej dynamika rozrzedza modlitewno-panichidne nastroje obozu, Bóg pomaga tym, którzy chcą sami sobie pomóc, i taka poezja może temu sprzyjać. 20 STYCZNIA. Piszę, piszę i piszę. Maszynka terkocze i terkocze. Harmider, karuzela, depresja, złe ze świata wieści, wszystko się poplątało, a ona terkocze. O rewolucji… O rodzinie Morozów, ich, nad Dnieprem, chutorze. Do Ukrainy z północy zbliżają się bolszewicy, ich tu nie chcą, ich się boją, ale nie ma siły ich zatrzymać. Ukraina do tego nie jest gotowa. Za Szewczenką, „w ogniu rozbudzona”. Przeciw niej „Żelazny potok” według myśli Ostrowskiego, „Nadchodzący cham” według Mereżkowskiego, „Władza ciemności” według Tołstoja, „najkrótsza głupota” według Dostojewskiego. Moim zadaniem — szukać w tym sensu. I przyczyny. Dlaczego? Dla kogo? Po co? …Spekulacja na biednych i ubogich — wielka siła. I nadużywanie nią nigdy się nie skończy. Szerech: Tylko to, co urzędowe i martwo urodzone, nie ma wrogów. Nie rezolucjami i nie zjazdami tworzy się literatura i autorytety literackie. MARZEC. Cała moja twórczość, to dokument epoki. To unikalna sytuacja w historii twórczego słowa i tak ją trzeba rozumieć. 2 KWIETNIA. Rosjanie nas rozbili, jest ich więcej, są szczęśliwsi swoim strategicznym położeniem, są bezwzględni. Jesteśmy otoczeni ze wszystkich stron wrogimi granicami, jesteśmy otwarci na wszystkie wiatry inwazji, jesteśmy wybici z kolei i rytmu procesów politycznych, ale oto przez wieki nie tylko zatrzymujemy dla siebie nasze miejsce na planecie, ale i utrzymujemy balans istnienia Imperium Rosyjskiego w ogóle. I jeśli Moskwa nie będzie mogła znaleźć właściwego rozwiązania tej sprawy z własnej inicjatywy, ona, pewnego razu, znajdzie się w stanie takiego kryzysu, z którego ledwie czy będzie mogła się wydostać. Zbyt wiele za nią odpowiedzialności, ciężar jej zbrodni zbyt ciężki, poślizgnij się ona na swojej drodze — i rozszarpią ją na kawałki. I jedyny jej przeciw temu ratunek — policja, armia, rusyfikacja. Ani śladu jakiejś sprawiedliwej formuły rozwiązania. UNR swojej walki nie przegrała, jej rząd wygnano z jej terytorium, ale bój o nią toczy się dalej. Ile ofiar zostało złożonych za nią przez cały ten czas? Wszystkie te minione lata od pierwszych dni rewolucji, to nasz front. Rozumie się, że naszą stolicę, nasze miasta i nasze wsie — chaty i pola, i bogactwa ziemi zabrał wróg, ale czy czuje się on tam jak w domu? Ich prasa, ich radio, ich propaganda, jak dzień, jak noc, latami i latami tylko tym się zajmuje, że dowodzi ich “przyjaźni”, dobrodziejstwa “starszego brata”, ale oni wiedzą, że to “bzdura” i do tego “na pośnym maśle”. Anglicy odchodzą z Indii, Francuzi z Indonezji, Włosi z… W końcu to aksjomat. Świat samoczynnie uwalnia się od kolonializmu i nie pomoże tutaj żadna rusyfikacja. Ukraiński naród w języku rosyjskim prędzej dowie się, dokąd idą bogactwa Zagłębia Donieckiego czy Krzywego Rogu, niż w ukraińskim… I to będzie decydować. Czas UNR nieomylnie się zbliża. Ten tytuł coraz bardziej nabiera siły w świecie, ale to byliśmy my, którzy użyli go po raz pierwszy. Nie mogę żyć w tłumie. Przyjdzie czas, i Moskwa dostanie niezły za to rachunek, a to stanie się tak samo pewnie, jak jutro wzejdzie słońce. ULM NAD DUNAJEM 7 CZERWCA. Lat z pięćdziesiąt świat nie zna rzeczywistego pokoju, i są narody, które za czas “pokoju” traciły więcej, niż za wojny. Na przykład, my, Ukraińcy, między latami 1920 i 39 straciliśmy po różnych dołach miliony i miliony mężczyzn, kobiet, dzieci… A ile domów i ogrodów, i koni, i wołów, i cmentarzysk, i cerkwi… Tak wyglądał “pokój” naszych czasów. I tak on wygląda na dzisiaj. Takie pojęcie pokoju teraz — dominujące… Ono weszło w samą duszę rodzaju ludzkiego, i dlatego słowo “nie zabijaj” wywołuje tylko uśmiech, szczególnie u tych, “którzy całemu ludzkości niosą wyzwolenie od kapitalizmu”. Perspektywa tego jedna: “do jednego dołu”. I to wszystkich, i to wszędzie… 11 CZERWCA. Ale mimo wszystko, wczoraj po południu, zamiast “Ost”-a naskrobałem jeszcze jeden artykuł, być może, ostatni: “Słowianofilstwo made in Moskou”. Rozzłościł mnie srodze tak zwany Wszechsłowiański kongres w Pradze, urządzony przez Stalina pod kierownictwem jego agentów z zamiarem oszukania naiwnych Słowian słowianofilstwem według recepty Puszkina, że w ruskim morzu mają zlać się wszystkie słowiańskie strumienie. Znane, stare, oklepane triki, podgrzane nowymi “zwycięstwami rosyjskiego oręża”, jako dodatek do “wyzwolenia światowego proletariatu”, plus skasowanie Unii Brzeskiej dla “zjednoczenia świętej prawosławnej, rosyjskiej cerkwi…” Dodajmy do tego Józefa Wissarionowicza w jego feldmarszałkowskim mundurze z orderami od szyi do pępka, i obraz majestatycznego imperium Romanowów będzie zakończony. Ale mimo wszystko pozwoliłem sobie zacząć swój artykuł takimi “śmiałymi wywodami”: “Być wyłącznie Rosjaninem — żadna cześć. Być Rosjaninem — ciężki, niewdzięczny i bezperspektywiczny obowiązek wobec historii. Historia tego narodu stąpa pewnymi krokami i każdy z nich zostawia za sobą nie tyle ślad, co przepaść między tym, co było i tym, co ma być. Jeszcze można powiedzieć, że każdy taki krok to ciężka rana, zadana ludziom tego nieszczęsnego plemienia, a wszystko, co wypełnia przestrzeń między tymi ranami, to tylko sanatoryjne wylegiwanie się. Nie ma tradycji, nie ma ciągłości, nie ma woli bycia. Jest zryw i gaśnięcie…” Dalej szło uzasadnienie tych zuchwałości, które kończyło się jeszcze groźniejszym proroctwem: “Czy tym razem Rosja dokona swego? Czy rzeczywiście słowiańskie narody skuszą się kulturą Puszkina aż tak daleko, że przestaną istnieć, jako samodzielne? Można dać odpowiedź: nigdy! Nigdy i pod żadnymi warunkami słowiański świat nie stanie się światem Dostojewskiego. Nigdy Czesi nie będą Rosjanami, i akurat zdarzył się bardzo szczęśliwy przypadek, że rosyjscy “żołnierze” pojawili się na ulicach Pragi. Nie ma potrzeby innej propagandy antysłowianizmu, jak pojawienie się tych ludzi w tym tradycyjnym słowianofilskim i rusofilskim zakątku słowiańszczyzny. Może powtórzyć się tylko historia Ukrainy — bezcelowe, bezrezultatowe szarpanie “krok w przód, dwa w tył”, raz Wałujew, raz “ukrainizacja”, raz bratanie się, raz Sybir. I przyjdzie czas, kiedy Tito zrozumie Puszkina. Przyjdzie czas, że i inni zrozumieją istotę moskiewskiego internacjonału. Nie mówimy o Polakach oraz Ukraińcach, którzy już te prawdy przyjęli i wbili sobie do głowy. Rosja tworzy nowy krok, nową przepaść. Niechętnym temu słowianofilstwu nic nie trzeba dodawać, a tylko stanąć z boku i patrzeć. Przyszedł czas tragicznego szukania. Sybir zapełni się nowymi protestantami, którzy, zamiast budować nowe słowiańskie współżycie, będą budować nowe syberyjskie koleje…” Taka oto złowrogość… Ciekawe czy coś z tego się spełni… Spełni się — nie spełni się, a póki co to moje szczere przekonanie. … Nie można tego “bieda” i “biedny” zrobić idolem i niszczyć wszystko, co temu kultowi się przeciwstawia. Inaczej zaleje wszystkich bieda, jak to i stało się w patetycznym ZSRR, gdzie, przypominam, według słów takiego Borysa Pilniaka, “nędzna, głodna Rosja niesie całemu światu oślepiającą prawdę socjalizmu” i dla tego utrzymuje milionowe katownie Sybiru. Powiedzcie, jak to rozumieć na zdrowy rozsądek normalnego człowieka? 6 LIPCA. …Robią “politykę”. Wygnanie, obozy, beznadzieja i …nacjonaliści, socjaliści, wschodniacy, zachodniacy. Kiedy widzisz takie coś — opadają ręce i zaczynasz rozumieć, dlaczego my tutaj. Ludzie z takim rozumem nie zasługują na coś lepszego. Chce się ten fenomen zrozumieć, ale to nieuchwytne. To patologia, czyli chorobliwe procesy organizmu, i właśnie to mnie powstrzymuje od partii. Kiedy tak oni zachowują się w obozach, żeby to było w domu i oni mieli władzę. Niektóre partie sądzą się, kiedy wy “nie z nimi”. Lepiej niech się gniewają, niż dzielić odpowiedzialność z głupcami. KORNTAL KOŁO STUTTGARTU 1947 STYCZEŃ. Nadzieja — dziecko naszego pragnienia. W świecie zbyt wiele głupców, a głupota, jak mówił Dostojewski, jak i największy geniusz, odgrywa główną rolę w losach ludzkości. KWIECIEŃ, 11.04. …Ja nie dlatego jestem pisarzem ukraińskiego narodu, że umiem pisać. Ja dlatego jestem pisarzem, bo czuję obowiązek wobec narodu. Bóg włożył w moje ręce pióro. Niech będzie dozwolone mi wykorzystać je dla dobrego, dla potrzebnego. Chcę być w zgodzie ze swoim sumieniem… 21 CZERWCA. Amerykański kongres zatwierdza ogromne sumy dolarów dla złagodzenia nędzy i komunizmu. W Waszyngtonie wciąż wierzą, że komunizm, jak i wszy, to skutek nędzy gospodarczej…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn