Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

Wyrażając suwerenną wolę narodu Państwowotwórczy postęp Ukraińskiej Centralnej Rady na Połtawszczyźnie latem 1917 roku

Слово Просвіти, №30 за 2017 рік

Pierwsza połowa 1917 roku okazała się bardzo nasycona wydarzeniami politycznymi zarówno w całym Imperium Rosyjskim, jak i w szczególności na Ukrainie. Po obaleniu samowładztwa, 3—7 marca (według starego stylu) 1917 roku w Kijowie utworzono Ukraińską Centralną Radę (dalej — UCR) jako organ kierowniczy i przedstawicielski, aby jednoczył on “organizacje ukraińskie wokół wspólnych żądań: terytorialnej autonomii Ukrainy z państwowym językiem ukraińskim”. Taras PUSTOWIT Zasłużony pracownik kultury Ukrainy, przewodniczący Połtawskiego miejskiego zjednoczenia towarzystwa “Proświta” imienia T. H. Szewczenki Tylko w ciągu kwietnia — lipca w Kijowie na rzecz wsparcia Ukraińskiej Centralnej Rady (UCR) odbyły się: ogólnoukraiński kongres narodowy, ogólnoukraiński zjazd chłopski, dwa zjazdy wojskowe oraz zjazd robotniczy. Wszystkie te liczne zgromadzenia różnych warstw społecznych wyrażały swój stosunek do bieżącej sytuacji, kierowały swoich przedstawicieli do składu organu kierowniczego rewolucji — UCR, a także w przeważającej mierze wyrażały poparcie dla jej polityki i działań. Liczba mandatów UCR szybko rosła (zgodnie z decyzją piątego zgromadzenia ogólnego z 28 czerwca 1917 r. liczbę jej członków określono już na 588 mandatów). Wraz z rozbudową organu przedstawicielskiego rósł jego autorytet wśród ukraińskiej społeczności. Jednocześnie peryferie również aktywnie włączały się w procesy rewolucyjne, żyjąc pełnokrwistym życiem politycznym. Wszędzie odbywały się zjazdy gubernialne i powiatowe, różnorodne wiece poparcia dla UCR. Oczywiście takie wydarzenia miały miejsce także w Połtawie. Dla wielu mieszkańców, zrusyfikowanych i mało wyedukowanych politycznie, tematyka ukraińska po wieloletnich zakazach i prześladowaniach była niemal zaskoczeniem, a niektórzy z rodaków być może po raz pierwszy odkrywali dla siebie cały ukraiński świat. O świątecznej atmosferze, która panowała na przykład na ulicach Połtawy w przeddzień otwarcia gubernialnego zjazdu chłopskiego w maju 1917 roku, uczestnik tego wydarzenia Wiktor Andriewski wspominał tak: „Wszędzie na ulicach widać było żwawe, wesołe postacie w ukraińskich strojach narodowych. W centrum miasta w „Sadzie Korpusowym” grała orkiestra wojskowa, śpiewał ukraiński chór, zorganizowano ukraiński jarmark, grali kobzarze, kapele, występowali ukraińscy deklamatorzy — słowem, zarówno centrum miasta, jak i okolice przybrały świąteczny ukraiński wygląd i nastrój. Niektóre ukraińskie domy przyozdobiono ukraińskimi flagami narodowymi; żółto-niebieskie wstążeczki przypinali zbierający datki do kubków tak, że nie widać było ludzi bez tej wstążeczki — chyba tylko najbardziej zagorzali członkowie „sowietów” odmawiali przyjęcia tej odznaki… Widać było, że dla chłopów prawdziwą radością było patrzeć na całą tę organizację: — A co to, patrz, i flaga niebiesko-żółta, ukraińska wychodzi? A śpiewają, brat, jak, i same ukraińskie pieśni — rosyjskich nie słychać! To ci nie Moskwa i nie Riazań, a, brat, — Ukraina”. UCR szybko stawała się realną siłą polityczną, która mogła godnie przeciwstawić się Rządowi Tymczasowemu w Petersburgu. Na wzmocnieniu jej autorytetu bezpośrednio odbijała się również powszechna ukrainizacja jednostek wojskowych. O swojej gotowości do stanięcia w obronie ukraińskiej władzy zadeklarował między innymi połtawski garnizon wojskowy na czele z chorążym Wiaczesławem Łypynskim. Biorąc pod uwagę nastroje żołnierzy, Łypynski już wiosną 1917 roku podjął próbę ukrainizacji swojego oddziału kawalerii. W tym celu w Połtawie specjalnie dla jednostki wykonano niebiesko-żółty sztandar, na którym wyhaftowano słowa Szewczenki: „W swoim domu swoja prawda, i siła, i wola”. Wiaczesław Kazimierzowicz wspominał o tym tak: „Z wielkim entuzjazmem przyjęliśmy ten nowy sztandar i jeszcze mocniej zjednoczył nas w jedną przyjazną rodzinę, do której wszelka „szajka”, która zaczęła wtedy wszędzie rządzić w armii, nie miała absolutnie żadnego dostępu”. Ten sztandar zdobił salę Klubu Ukraińskiego podczas posiedzeń Ukraińskiej Gromady Wojskowej. W „Wiestniku Połtawskiego Gubernialnego Komitetu Społecznego” z 6 czerwca 1917 roku podano protokół zgromadzenia ogólnego Połtawskiej Ukraińskiej Gromady Wojskowej z 2 czerwca tego samego roku. Na tym zgromadzeniu, które odbyło się pod przewodnictwem W. Łypynskiego, wybrano delegatów na Ogólnoukraiński Zjazd Wojskowy oraz wniesiono pod obrady kwestię wyborów do dumy miejskiej. Zatem na początku lata 1917 roku stało się jasne, że na terytorium Ukrainy powstała naprawdę potężna siła polityczna — Ukraińska Centralna Rada, z którą nie sposób było się już nie liczyć. Z wielkimi oczekiwaniami odtąd patrzyła na przywódców ukraińskiej rewolucji świadoma inteligencja oraz część chłopstwa, jednocześnie z lękiem obserwując działania Ukraińców w Petersburgu. Czując wsparcie pewnej części społeczeństwa, UCR 10 (23) czerwca ogłosiła swój Pierwszy Uniwersał, w którym zaznaczono, że odtąd Ukraińcy sami będą tworzyć swoje życie na swojej ziemi. Uniwersał w szczególności głosił: „Niech będzie Ukraina wolna. Nie oddzielając się od Rosji, nie zrywając z państwem rosyjskim, niech naród ukraiński na swojej ziemi ma prawo sam zarządzać swoim życiem. Niech porządek i ład na Ukrainie dają wybrane w powszechnym, równym, bezpośrednim i tajnym głosowaniu Ogólnonarodowe Zgromadzenie Ukraińskie (Sejm). Wszystkie prawa, które powinny zapewnić ten ład tutaj u nas, na Ukrainie, mają prawo wydawać tylko nasze Zgromadzenie Ukraińskie”. Reakcja społeczności połtawskiej na ogłoszony Pierwszy Uniwersał UCR w całości była życzliwa i pozytywna. Model autonomicznego statusu Ukrainy, którego na ówczesnym etapie trzymała się UCR i który propagował jej przewodniczący Mychajło Hruszewski, przewidywał praktycznie wszystkie elementy, oznaki i atrybuty państwa: naród, terytorium, najwyższy organ ustawodawczy — sejm, władzę wykonawczą i sądowniczą, ustawodawstwo, wojsko, kontrolę nad zasobami, gospodarką, polityką i kulturą… Model autonomii wydawał się wtedy nie tylko zrozumiały, ale i najbardziej akceptowalny dla elit politycznych oraz większości społeczeństwa. Odkryliśmy szereg publikacji w lokalnych wydawnictwach periodycznych, w których przedstawiciele władz, społeczności, poszczególni działacze polityczni, duchowni wypowiadali się na rzecz poparcia tego znaczącego dokumentu. W rezultacie po 10 (23) czerwca 1917 roku do Kijowa na adres UCR tylko z Połtawszczyzny napłynęły dziesiątki telegramów, które popierały idee Uniwersału. Jak świadczą źródła, dyskusja nad Uniwersałem stała się wtedy niemal ogólnonarodową sprawą i przekształciła się w swoisty plebiscyt, w trakcie którego określało się zaufanie do organu kierowniczego rewolucji. Na rzecz poparcia UCR i Pierwszego Uniwersału wystąpili w szczególności: Połtawska Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, komitet wykonawczy Myrhorodzkiej Powiatowej Rady Delegatów Chłopskich, Robotniczych i Żołnierskich, zjazd pełnomocników Połtawskiego Związku Towarzystw Kredytowych i Pożyczkowo-Oszczędnościowych, Łubieński Powiatowy Zjazd Związków Chłopskich, połtawskie komitety USDRP i RSDRP oraz inne. Jednak daleko nie wszystko było tak jednoznaczne. Trwały gorące dyskusje między różnymi siłami politycznymi — ukraińskimi i prorosyjskimi (obóz tych ostatnich tworzyli na przykład rosyjscy nacjonaliści i rosyjska demokracja narodowa). Zacięte było starcie polityków zarówno w organach władzy, jak i na wiecach, o czym świadczą wspomnienia tegoż Wiktora Andriewskiego. „Przypominam sobie Połtawskie Gubernialne Zgromadzenie Ziemskie wkrótce po Pierwszym Uniwersale. Na to zgromadzenie z oficjalnym pełnomocnictwem od Centralnej Rady przybył B. Martos. Najważniejszą kwestią na zgromadzeniu był stosunek do Centralnej Rady i do samego Uniwersału. „Kadeci” wydali wtedy odezwę, w której ostro potępiali ten akt Centralnej Rady i ją samą za to, że ośmieliła się wziąć na siebie funkcje rządu, bez pozwolenia na to i upoważnienia prawowitego „Rządu Tymczasowego”… Większość starych radnych wraz z kadetami ostro atakowała Centralną Radę; nowi — głównie Ukraińcy — bronili. W rezultacie zgromadzenie nie tylko opowiedziało się za Centralną Radą i potępiło postępowanie kadetów, ale także przyznało do dyspozycji Centralnej Rady dwieście tysięcy rubli”. Zatem 22 czerwca 1917 roku Połtawskie Gubernialne Zgromadzenie Ziemskie na swoim posiedzeniu, rozważywszy Pierwszy Uniwersał UCR, postanowiło uznać Centralną Radę za prawomocny organ całego narodu ukraińskiego, jednocześnie wyrażając pełną gotowość do jej wsparcia. Inne znaczące wydarzenie początku lata było całkowicie logiczne i wynikało z kontekstu ogłoszonego Pierwszego Uniwersału: 15 (28) czerwca 1917 roku utworzono pierwszy rząd ukraiński — Sekretariat Generalny, który miał „zarządzać sprawami wewnętrznymi, finansowymi, żywnościowymi, ziemskimi, rolniczymi, międzynarodowymi i innymi w granicach Ukrainy oraz wykonywać wszystkie postanowienia Centralnej Rady, które tych spraw dotyczą”. Wtedy też wybrano ośmiu członków rządu ukraińskiego. Zostali nimi ukraińscy socjaldemokraci W. K. Wynnyczenko (przewodniczący; sekretarz generalny spraw wewnętrznych), B. M. Martos (sekretarz generalny spraw ziemskich), S. W. Petlura (sekretarz generalny spraw wojskowych), W. W. Sadowski (sekretarz generalny ds. sprawiedliwości), I. M. Steszenko (sekretarz generalny oświaty UNR), socjalista-federalista S. O. Jefremow (sekretarz generalny spraw międzynarodowych), ukraiński eser P. O. Chrystiuk (pisarz generalny), bezpartyjny socjalista M. M. Stasiuk (sekretarz generalny spraw żywnościowych), bezpartyjny Ch. A. Baranowski (sekretarz generalny spraw finansowych). W ten sposób Sekretariat Generalny został określony jako organ wykonawczy UCR. Powstanie rządu ukraińskiego, określenie jego statusu, struktury, składu osobowego, funkcji, praw i obowiązków okazało się wielkim problemem nie tylko dla Rządu Tymczasowego, ale i dla samej UCR. Znacznych wysiłków musiała ona na przykład dołożyć dla porozumienia między frakcjami, a także z siłami nieukraińskimi i Rządem Tymczasowym. Nie sprzyjały produktywnej pracy także spory polityczne, które okresowo wybuchały w kręgu samych urzędników, a także ich ambicje polityczne (przykładem takiego starcia mogą być relacje między Wynnyczenką a Petlurą). O tym, jak niepewna była sytuacja, świadczy fakt, że w ciągu lata 1917 roku skład ilościowy i osobowy Sekretariatu Generalnego zmieniał się trzykrotnie, co zdaniem historyków było przede wszystkim skutkiem skomplikowanych relacji między Kijowem a Piotrogrodem, a także w samym rządzie ukraińskim. Lecz mimo rewolucyjnego chaosu, wzburzenia społeczeństwa i debat politycznych przywódców UCR, sprawa ukraińska posuwała się naprzód i nabierała pewnej dynamiki. Należy oddać sprawiedliwość tym politykom i urzędnikom, którzy wzięli na siebie w tym trudnym okresie ogromną odpowiedzialność za losy kraju i zdobywali niezbędne doświadczenie pracy państwowotwórczej. Zatem odnotujmy przy okazji znaczną liczbę rodaków, którzy pracowali w latach 1917—1918 w pierwszych rządach ukraińskich UCR: S. W. Petlura (później — przewodniczący Dyrektoriatu UNR), B. M. Martos (później — przewodniczący Rady Ministrów UNR), I. M. Steszenko, M. W. Porsch (sekretarz generalny pracy i spraw wojskowych UNR), O. J. Szulhyn (sekretarz generalny spraw międzynarodowych i zagranicznych). Ogłoszenie Pierwszego Uniwersału i utworzenie Sekretariatu Generalnego miało ogromne, przede wszystkim taktyczne znaczenie. Ten ważny dokument o charakterze konstytucyjnym wpłynął na wzmocnienie autorytetu UCR wśród ludności, dał możliwość uwierzenia w realność ogłoszonych zamierzeń. W ten sposób, wspominał sam Mychajło Hruszewski, używając terminologii szachowej, Centralna Rada ogłosiła „szach” Rządowi Tymczasowemu, postawiła go „szczelnie przed groźbą konfliktu” i zmusiła do ustępstw: „Wrażenie było głębokie i dopiero po nim wszystkie kroki C. Rady włącznie z Uniwersałem w oczach wszystkich, którzy nie wierzyli w ruch ukraiński i liczyli na to, że jakoś go „na zakręcie ominą”, przekonały się o powadze sytuacji i konieczności liczenia się z nią w pewnym stopniu”. *** Nawet w czasie istnieje pewna logika kolejnych znaczących wydarzeń ukraińskiego państwowotwórstwa. 79 lat po ogłoszeniu Pierwszego Uniwersału Ukraińskiej Centralnej Rady parlament już niepodległej Ukrainy 28 czerwca 1996 roku, opierając się na wielowiekowej historii ukraińskiego państwowotwórstwa oraz na podstawie zrealizowanego przez ukraiński naród, przez cały Ukraiński lud prawa do samostanowienia, wyrażając suwerenną wolę narodu, uświadamiając sobie odpowiedzialność przed Bogiem, własnym sumieniem, poprzednimi i przyszłymi pokoleniami, przyjął Ustawę Zasadniczą naszego państwa — Konstytucję Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn