Zdjęcie Andrija Panasiuka. Park wokół rówieńskiego jeziora Lebedynka zyskuje status centrum śpiewaczego: projekt „Śpiwanka”, zapoczątkowany w zeszłym roku, promuje ukraińską sztukę pieśniarską. Na tegoroczną „Śpiwankę” przybyli mieszkańcy Równego i goście miasta. W ciągu wieczora w ich wykonaniu — solowym i chóralnym — zabrzmiało nie mniej niż tysiąc pieśni. Jewhen CYMBALIUK, obwód rówieński. PODOLSKA „PROŚWITA”: HISTORIA I TERAŹNIEJSZOŚĆ
Tłumaczenie maszynowe
Bezprecedensowe przesłanie grupy mankurtów z Rady Najwyższej Ukrainy do marszałka Sejmu Polski jeszcze długo będzie szokować nie tylko polityków, ale i miliony Ukraińców o trzeźwym myśleniu. I to nie tylko z powodu samego przesłania, które w każdym kraju z odpowiedzialnym kierownictwem tego samego dnia otrzymałoby ostrą ocenę przywódców państwa. Na Ukrainie do tej pory nie zajęli stanowiska w tej sprawie ani urzędujący Prezydent, ani Przewodniczący Rady Najwyższej.
Myrosław ŁEWYCKYJ
Z byłych prezydentów jedynie Łeonid Krawczuk publicznie wyraził stanowisko w sprawie przesłania „grupy 148”, nazywając ich czyn zdradą narodową. Brak reakcji sterników Ukrainy zmusza do stawiania pytania, czy aby nie odbywało się to za nieformalną zgodą obecnego kierownictwa Ukrainy, aby Polska porzuciła misję pomocy Ukrainie w integracji z Europą? Po prostu wrzące oburzenie wywołuje fakt, że dobry tuzin podpisów pod listem jest, delikatnie mówiąc, wątpliwy. Wymienię najbardziej charakterystyczne z nich. Od asystentów Ihora Skosara, którego podpis widnieje pod listem, padło oświadczenie, że pod żadnym listem nie składał on podpisu. Obok nazwiska Serhija Buriaka widnieje niezrozumiała cyfra 192. Nie odpowiada ona ani numerowi okręgu, w którym został wybrany, ani numerowi jego legitymacji poselskiej. Numery legitymacji z serii 190 należą do deputowanych komunistów. Mieszkaniec Kijowa S. Buriak został wybrany w 190. okręgu na Chmielniczyźnie. Czy możliwe, aby deputowany nie pamiętał swojego okręgu? Choć jest on klasycznym przykładem politycznego „przewrotnego wiatru”, przetaczając się od prorządowej w swoim czasie NDP przez prorządowy Blok Julii Tymoszenko, dotoczył się do Partii Regionów, trudno uwierzyć, że nie może pamiętać okręgu, w którym został wybrany. O co więc chodzi, że deputowany nie pamięta? Można wyciągnąć smutny wniosek, że list podpisywała osoba trzecia, która nie sprawdziła okręgu. Obok nazwiska innego sygnatariusza listu — Łeonida Łytwynowa widnieje numer 287. Łytwynow został wybrany do parlamentu w 53. okręgu obwodu donieckiego. Odpowiednio jego legitymacja poselska ma numer 278. Posiadaczem legitymacji z wyżej wskazanym numerem jest deputowany opozycji. Czy zatem deputowany, któremu przychodzi już ponad pół roku stawiać na różnych dokumentach numer legitymacji, mógł się tak fatalnie pomylić? Wątpliwe. Jednak taką pomyłkę popełniają ludzie, którym chyba po raz pierwszy przychodzi stawiać cyfrę, którą trzeba zapamiętać. Nasuwa się prosty wniosek: kolejny fakt fałszerstwa listu. W numerze legitymacji Mykoły Soroki — 378 początkowo napisano cyfrę „2”, która została poprawiona na „3”. Takie pomyłki, jak pokazuje praktyka, zdarzają się w przypadkach, gdy osoba pisze z rzędu kilka numerów, które zaczynają się tą samą cyfrą… Bardzo ciekawe „błędy” z numerami legitymacji Ołeny Bondarenko oraz Ołeksandra Kuźmuka. Za nazwiskiem Ołeny Bondarenko widnieje zagadkowa cyfra 270. Rzecz w tym, że legitymacja poselska o numerze 270 należy do deputowanego wybranego w 45. okręgu. Ołena Bondarenko trafiła do parlamentu z listy Partii Regionów pod numerem 47. Zatem numer jej legitymacji to 045. Żeby aż tak pomylić się ze swoim numerem legitymacji poselskiej — to szczyt fantastyki! I jeszcze jedna podstawa do przypuszczenia, że lista sygnatariuszy petycji do Sejmu Polski jest sfałszowana. Podobna sytuacja jest z Ołeksandrem Kuźmukiem. Za jego nazwiskiem widnieje wątpliwy numer 266. Rzecz w tym, że Ołeksandr Kuźmuk został wybrany do parlamentu z numerem 43 na liście Partii Regionów. Numer jego legitymacji poselskiej to 041.
A 266 — to numer legitymacji wybranego do parlamentu w 41. okręgu Ołeksandra Bobkowa, który również znajduje się wśród sygnatariuszy listu do Sejmu Polski. Nasuwa się wniosek, że za Kuźmuka podpis złożyła osoba, która często stawia numer 266. Mógł to być albo sam Ołeksandr Bobkow, albo ktoś z jego asystentów. Ciekawa sytuacja jest z wpisanym w podpisach numerem Ołeksy Kunczenki. Za jego nazwiskiem — numer 303. Legitymację z tym numerem posiada deputowany wybrany w 78. okręgu, czyli Ponomariow Ołeksandr, którego nazwiska w ogóle nie ma wśród sygnatariuszy. Ołeksa Kunczenko natomiast został wybrany w 106. okręgu i posiada legitymację o numerze 330. Czy właściciel legitymacji może tak fatalnie pomylić jej numer? Wątpliwe! To samo dotyczy Jurija Herżowa. Po skrajnie nieczytelnie napisanym nazwisku widnieje niezrozumiały numer 335. Ta cyfra aż o „20” różni się od numeru jego legitymacji, która zgodnie z logiką numeracji legitymacji powinna mieć numer 355. Trudno uwierzyć, że to „mała” amnezja poselska. Bardziej prawdopodobne, że to kolejny fakt fałszerstwa dokumentu, który już wszedł do historii europejskiej jako jaskrawy przykład hańby. I to nie tylko ze względu na treść listu, na jego prymitywne tłumaczenie na język polski, ale także ze względu na rozbieżności między wpisanymi numerami w liście a realnymi numerami legitymacji i okręgów.
Zakończenie na str. 2
LOS NA TLE HISTORII
POŁTAWCZANKA — KRÓLOWA KINA
NOWA RUBRYKA „PRYWATNE ZNAJOMOŚCI”
14-15
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «List „grupy 148” — z fałszywymi podpisami», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Za nazwiskiem Wołodymyra Nakonecznego wyraźnie odczytuje się numer 354. Z logiki numeracji legitymacji deputowanych wynikałoby, że powinien to być numer legitymacji wybranego w 130 okręgu, a mianowicie Ihora Bryczenki. Nakoneczny został wybrany w 127 i jego numer legitymacji to 351. Zatem nasuwa się pytanie, czy mamy do czynienia z niezwykle niedbałym wpisaniem numeru okręgu, gdzie „1” postawiono jako „4”, co jest wyrazem braku szacunku dla adresata listu, czy znów któryś deputowany nie pamięta numeru swojej legitymacji, albo też właściciel legitymacji nie podpisywał tego listu. I takich niechlujnych numerów jest co najmniej dziesięć, na których już nie będę się zatrzymywał. Wystarczy jeden lub dwa fałszywe podpisy, żeby się skompromitować w oczach adresata skandalicznego listu. Oczywiście, wśród sygnatariuszy listu do Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej nie mogło zabraknąć osoby, która 24 sierpnia 1991 roku zagłosowała przeciwko niepodległości Ukrainy. Mowa o Jewhenie Marmazowie. Nie akceptując niepodległości Ukrainy, komunista nie złożył mandatu, a jeszcze kilka razy trafiał do ukraińskiego parlamentu. Eksperci nazywają go lobbystą rosyjskiego kapitału. A kto może zagwarantować, że on oraz wszyscy inni sygnatariusze owego niesławnego listu nie lobbowali rosyjskich interesów politycznych? Zasygnalizować światu, że Ukraina przez brak szacunku do samej siebie nie dorosła do integracji europejskiej… Choć inicjatywę listu przypisuje się Kolesnicence, jednak jego podpis widnieje w drugiej dziesiątce. A jako pierwszy podpisał się Symonenko oraz dziesięciu innych członków frakcji komunistycznej, co daje podstawy przypuszczać, że właśnie w łonie partii komunistycznej przygotowywano ten list. Nawiasem mówiąc, szereg charakterystycznych błędów w polskim wariancie tekstu wyraźnie świadczy o tym, że list na język polski tłumaczono z języka rosyjskiego. Biorąc pod uwagę to, że większość inicjatyw i działań Symonenki w dziwny sposób zbiega się z polityką rosyjskiego rewanżyzmu, istnieją podstawy uważać, że inicjatywa z listem jest z serii specjalnych zamówień imperialnego rewanżyzmu. W Polsce komuniści radzieckiego typu to już historia. Dlatego „sztandarem” listu uczyniono znanego w „kresowych” środowiskach „politycznie neutralnego” Kolesnicenkę, który otrzymał za zhańbienie ukraińskiej historii nagrodę. Oczywiście, dla Polaków, jeśli podchodzić formalnie, nie jest aż tak ważne, w jakiej kolejności stoją podpisy. Jednak czy można nie zwracać uwagi na niemoralność tego przedsięwzięcia? Fałszywe podpisy w liście to tylko jedna strona tej niemoralności. Bardziej niemoralny jest sam fakt cynicznego wykorzystania Polski i polskiego bólu w brutalnej walce politycznej, która toczy się obecnie na Ukrainie. I to jeszcze tak podstępnie, uciekając się do prymitywnego fałszerstwa. To powinno otrzeźwić tych, którzy jeszcze wczoraj nazywali sygnatariuszy listu „głosem ukraińskiej moralności”. To powinno całej Polsce pomóc uświadomić sobie, do jakiego trudnego — politycznego i moralnego — stanu stoczyła się Ukraina za czasów rządów Partii Regionów i Janukowycza. Tym bardziej, że szczegółowa analiza listu do Sejmu Polski i podpisów pod nim odkrywa niemało ciekawych detali. Partia Regionów, która w obecnym składzie parlamentu ma 208 deputowanych (formalnie bezpartyjny przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Wołodymyr Rybak mentalnie pozostaje regionalem), po wyborach w 2012 roku wprowadziła do parlamentu 85 nowych osób. I aż 58 (a to ponad dwie trzecie z nowego naboru) z nich złożyło podpisy pod tym listem. Kim są ci ludzie? Trudno uwierzyć, że podpis pod listem hańby wszyscy oni składali świadomie. Wieloma kierował strach, a nie logika. Pragnienie, jak powiedział jeden z sygnatariuszy-komunistów, „usprawiedliwienia zaufania partii”. Podpisy pod listem zastępców przewodniczącego frakcji Partii Regionów wskazują, że był to obowiązek partyjny. Choć do zdobycia podpisów wykorzystano również cyniczne oszustwo. Jeden z sygnatariuszy listu — Wołodymyr Kupczak z Iwano-Frankiwska — nazwał go ukraińskim krokiem ku polsko-ukraińskiemu pojednaniu. Oczywiście, że to kompletna bzdura, bo do rozmowy o pojednaniu potrzebne było synchroniczne przyjęcie wspólnego tekstu przez parlamenty obu krajów. A w żadnym wypadku nie listu z rażącymi błędami stylistycznymi (graniczącymi z nonsensem) i faktograficznymi, pod którym widnieją nieczytelne podpisy mniej niż jednej trzeciej konstytucyjnego składu parlamentu. Istnieją podstawy uważać, że większość z tych, którzy składali podpisy pod listem, nie widziała i nie czytała tekstu, który podpisuje. W komentarzu w sprawie podpisu W. Kupczak powiedział: „Osobiście w pełni popieram działalność UPA i uważam Stepana Banderę za prawdziwego bohatera, który nie pożałował życia dla Ukrainy. Na jego przykładzie mamy wychowywać młodzież!” (http://firtka.if.ua). A w wysłanej do Warszawy stylistyczno-językowej abrakadabrze czerni się i hańbi ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy oraz postać S. Bandery. Naiwnie byłoby oczekiwać, że ci sygnatariusze listu, którzy w czerwcu-lipcu 2012 roku oddawali głosy za prowokacyjną „ustawą językową” Kiwałowa-Kolesnicenki, również zostali przez „kogoś” oszukani. Takie jastrzębie rosyjskiego szowinizmu w parlamencie ukraińskiego państwa, jak Symonenko, Czeczetow, Kolesnicenko i im podobni, produkują wielkie oszustwo, które we wszystkich czasach było głównym środkiem „piątej kolumny”. W prowokacji (przeciwko Ukrainie) z listem bardzo zdyscyplinowana okazała się frakcja komunistyczna. O ile u regionali ponad połowa składu deputowanych odważyła się przyjąć na siebie haniebne piętno mankurtów, to z 33 komunistów (32 członków frakcji oraz wybrany z list partii komunistycznej oligarcha I. Kaletnik — pierwszy zastępca Przewodniczącego Rady Najwyższej) pod listem podpisało się aż 26. Ze starej gwardii tylko jeden zaryzykował niepodporządkowanie się woli partii. A z 21 „nowicjuszy” aż 4 osoby nie złożyły podpisu. Choć strażnik zaporoskiego „pomnika” Stalina, deputowany O. Zubczewski, oświadcza, że wszyscy, którzy krytykują „list 148” do Sejmu i jego sygnatariuszy, powinni usiąść na ławie oskarżonych. Najwyraźniej to oświadczenie to głos przestraszonej podświadomości lub stłumionego sumienia, które przewidują haniebny koniec. Myrosław ŁEWYCZKYJ
Tłumaczenie maszynowe
01.07.2013 1. Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Sz. P. Ewa Kopacz2
Szanowna Pani Marszałek, Szanowni Koledzy³,
Niedawno Senat RP przyjął⁴ uchwałę⁵ w sprawie czystek etnicznych w Polsce o znamionach ludobójstwa wobec ludności polskiej dokonanych przez UPA w latach 1943/44. Wiemy, że ten temat wywołał spory nie tylko w polskim parlamencie, ale w całym polskim społeczeństwie⁶. Wielu uczestników tej dyskusji krytykowali zwolennicy uchwały za to, że w ten sposób wywołują sprzeczności⁷⁸ między dwoma narodami, nawołują do walki historycznej, zaczną⁹ wbijać klin między nasze kraje. Stanowczo nie zgadzamy się z taką interpretacją. Prawdy historycznej nie wolno ukrywać. Przymykając oko na zbrodnie, sami stajemy się ich współwinnymi¹¹.
Rozwój i umocnienie międzynarodowej przyjaźni między Ukrainą a Polską uważamy za niemożliwe w przypadku wykonania wyroku śmierci na pamięci o setkach tysięcy niewinnych obywateli — Białorusinów, Polaków, Żydów, Cyganów, Rosjan, Ukraińców, wszystkich tych, którzy zginęli w rzezi wołyńskiej¹². Nie wybaczymy sobie tego. Niestety, na Ukrainie obecnie często przemilcza się fakt rzezi dokonanej w tych latach, dlatego inicjatywa Senatu RP, choć wywołała spory na Ukrainie, jest bardzo aktualna. W kraju rosną ksenofobiczne, antysemickie i neonazistowskie poglądy. Ich przedstawiciele są już dziś w Radzie Najwyższej Ukrainy. Aktywnie wykorzystują trybunę parlamentarną do propagowania tych poglądów. Wszystko to jest konsekwencją tego, że ludzie nie znają prawdy o tych strasznych wydarzeniach. Przez pięcioletni okres, kiedy Wiktor Juszczenko pozostawał u władzy, z podręczników historii usunięto setki faktów o zbrodniach ukraińskich kolaborantów podczas II wojny światowej. Bandera, Sgure?ich¹³ i ich pomocnicy nadal są przez niektórych traktowani jakby byli bohaterami Ukrainy. Dlatego właśnie teraz potrzebujemy prawdy o prawdziwym obliczu ukraińskiego nacjonalizmu. Jak pisał znany historyk Wiktor Poliszczuk: „bez przezwyciężenia ukraińskiego nacjonalizmu nad narodem Ukrainy zawisnie groźba degradacji”¹⁴.
Dlatego zwracamy się do Pani, jako do Marszałka Sejmu, z gorącą prośbą o poparcie uchwały Senatu, o uznanie rzezi wołyńskiej za fakt ludobójstwa dokonanego przez Związek Ukraińskich Nacjonalistów — Ukraińską Armię Powstańczą¹⁵, a także o potępienie zbrodni ukraińskich nacjonalistów.
Z poważaniem,
6 stron w większości trudno czytelnych podpisów.¹⁶
___________________
¹Co to za „п” — niezrozumiale, bo data jest zapisana tym samym językiem, co cały list.
²Obecnie marszałkiem Sejmu jest Ewa Kopacz, a nie Ш. П. Ева Копач. Taka forma zwracania się do instytucji w Polsce jest niedopuszczalna.
³Nawet członkowie polskiego parlamentu nie pozwalają oficjalnie zwracać się — koledzy. Istnieje oficjalna forma zwracania się do posła — panie Pośle, w oryginale panie Pośle. A w zwracaniu się do wszystkich członków parlamentu jest forma — Wysoka Izbo (w oryginale Wysoka Izbo). Zwrot „Szanowni Koledzy” jest nieodpowiedni także dlatego, że list jest adresowany do konkretnej osoby — Marszałka Sejmu, i do niej na końcu listu wyrażona jest haniebna prośba o potępienie ukraińskiego patriotyzmu.
⁴Ciekawe, od kogo wziął, może od Putina?
⁵W rzeczywistości była to uchwała, którą w takich przypadkach piszemy wielką literą, a nie rezolucja.
⁶To zwykłe kłamstwo, próba przedstawiania pożądanego jako rzeczywistego, zważywszy na informację „Gazety Wyborczej”, że mniej więcej połowa polskiego społeczeństwa nic lub prawie nic nie wie o tragedii wołyńskiej.
⁷Tak w oryginale.
⁸Tak w oryginale, choć powinno być „spory”.
⁹„Zatkają” — tak stoi w oryginale; w języku potocznym oznacza to jeszcze zatykać, wpychać.
¹⁰Tak w oryginale. Gdyby stało przymykając oczy (w liczbie mnogiej, a nie w liczbie pojedynczej), oznaczałoby to: pobłażliwie traktować, udając, że czegoś nie było, ale tego, co napisano piórem, nie da się wyciągnąć ani wołem…
¹¹Może partnerami???
12„Stracenia” — !!! — tak w oryginale. 13Obecnie w Polsce użycie tego słowa świadczy o braku kultury. W dokumentach urzędowych stosuje się: romów (romów). 14Taki jest styl oryginału. 15Zachowano w pełni styl oryginału, odbiegający od stylu polszczyzny literackiej. 16Zgodnie z obowiązującą pisownią języka polskiego wielką literą pisze się tylko pierwsze słowo. 17Być może autorzy listu mieli na myśli Szuchewycza? 18We współczesnym języku polskim to słowo w prawie wszystkich wariantach ma znaczenie pozytywne, a próby użycia go w pogardliwym znaczeniu, właściwym językowi rosyjskiemu, są śmieszne. 19Tu jest tłumaczenie z języka polskiego, a nie cytat z Poliszczuka. 20Tak w oryginale. 21Jaki szacunek, skoro większość podpisów jest prawie nieczytelna? Użyte na końcu listu zwrot „Z poważaniem” jest typową dla języka polskiego formą zakończenia listów do instytucji lub do urzędowej osoby, mało znanej nadawcy. W takich przypadkach, zazwyczaj po myślniku, podaje się pełne imię i nazwisko ze wszystkimi możliwymi tytułami. Ci zaś, którzy stawiali zawijasy, mieli „głęboko w nosie” poważanie. I nie tylko poważanie dla Marszałka Sejmu Polski, lecz także dla Polski w ogóle. Już z pierwszego akapitu listu mankurtów z Ukrainy do Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej (zwróćmy uwagę, że w tej oficjalnej, konstytucyjnej nazwie państwa polskiego słowo Polska już nie występuje, a jest jedynie nazwa narodu w formie przymiotnikowej) wyraźnie i jednoznacznie wynika, że Polska była państwem z elementami ludobójstwa, że w Polsce dokonywano czystek etnicznych wobec ludności polskiej przez UPA. Choć ostatnia część zdania nie jest zbyt zrozumiała, to stwierdzenie: „w Polsce z elementami ludobójstwa” nie budzi dwóch wątpliwości. To poważne polityczno-historyczne oskarżenie Polski, a nie błąd stylistyczny, jak próbują dowodzić środowiska kresowiackie. I to powinno stać się przedmiotem poważnej rozmowy.
Przekład i komentarz Myrosława LEWYCKIEGO
Tłumaczenie maszynowe
"Dawno już czas należycie uczcić ofiary reżimu komunistyczno-sowieckiego".
Społeczeństwo
A komunistyczne bożki – na placach...
Petro ANTONENKO
Dmytro Własenko, mieszkaniec wsi Lokniste w rejonie menskim obwodu czernihowskiego, został rozstrzelany dzień po kolejnej rocznicy urodzin Lenina, a w wielu ówczesnych wyrokach figurowało również „przypadanie” tej rocznicy na dzień założyciela totalitarnego reżimu. Tego samego dnia co Dmytro, który miał 46 lat, rozstrzelano jego rodzonego brata, 44-letniego Fedora. Tego dnia w więzieniu NKWD w Czernihowie rozstrzelano 20 chłopów z Lokniste. A w sumie za tę krwawą wiosnę 1938 roku represyjna komunistyczna maszyna zniszczyła ponad 90 osób tylko z tej miejscowości!
Taka oto historia została ogłoszona w tej publikacji. Jej celem jest przywrócenie historycznej prawdy, zamkniętej i zamulonej dla nas wszystkich przez reżim. Bliscy represjonowanych przez dziesięciolecia nic nie wiedzieli o losie swoich krewnych i musieli zadowalać się oficjalną wersją władz, że te ofiary to „wrogowie ludu”, a ich rodziny nosiły piętno „ČSIR”: ta złowieszcza skrótowiec po rosyjsku oznaczała „член семьи изменника Родины” – „członek rodziny zdrajcy Ojczyzny”.
Dokument o wykonaniu wyroku na braciach Własenko i 18 ich współwieśniakach podpisali komendant oblastnego zarządu NKWD, sierżant bezpieczeństwa państwowego Fileńko, kierownik wydziału administracyjno-gospodarczego zarządu Howzman, kierownik wewnętrznego więzienia Drobot’. Po publikacji zwrócił się do mnie krewny jednego z wymienionych, który poczuł się urażony, mówiąc, po co „grzebać w przeszłości”. Odpowiedziałem mu tak: zatem rozstrzeliwać miliony niewinnych ludzi było wolno, a powiedzieć o tym prawdę – nie? Przecież nikt nie żąda wykopania z ziemi szczątków katów i rozwiewania ich na wietrze (pamiętacie słynny film Tengiza Abuładzego z czasów pierestrojki „Pokuta”?). Nikt nie żąda zemsty na potomkach katów. Ale czy choćby prawdę powiedzieć wreszcie wolno? Aby ostatecznie napiętnować ten straszliwy reżim i nie dopuścić do powtórzenia terroru.
I jeszcze jedno: dawno już nadszedł czas, by należycie uczcić ofiary reżimu komunistyczno-sowieckiego. Imiennie. W końcu te same nazwiska zachowały się w archiwach. Z sprawą karną chłopów z Lokniste można było zapoznać się w archiwum obwodowego zarządu SBU. Dokumenty te są obecnie dostępne dla krewnych represjonowanych, którzy od dawna otrzymali zaświadczenia – postanowienia sądów o pełnej rehabilitacji ich krewnych z powodu braku jakiegokolwiek przestępstwa. Są dostępne dla badaczy i dziennikarzy. Kilka lat temu, za prezydentury Juszczenki, rozpoczął się proces masowego odtajniania dawnych tajnych archiwów służb specjalnych, a wiele z tych spraw zostało już przekazanych do zwykłych, ogólnych archiwów, co ułatwiło dostęp do nich. Odpowiednie struktury państwowe: komisje ds. rehabilitacji, redakcyjne zespoły do pisania Ksiąg Pamięci, działające w każdym obwodzie, od dawna pracują z tymi dokumentami. Dlatego trzeba ustalić jak największą liczbę imion represjonowanych i należycie uczcić ich pamięć.
W Czernihowie masowe groby
Chcę powrócić do mojej publikacji „Pole krwi” („Słowo Proświty”, nr 3 z 2009 r.), w której na przykładzie własnej rodziny opowiedziałem, jak maszyna komunistyczno-sowieckiego totalitarnego reżimu przetoczyła się przez losy milionów naszych ludzi.
Była to opowieść o tym, jak mąż mojej babci Zofii Pyłypiwny Antonenko (po mężu – Własenko), Dmytro Pawłowycz Własenko, został rozstrzelany 23 kwietnia 1938 roku. Nawiasem mówiąc, w tym roku minęło równo 75 lat od tych krwawych wydarzeń. Ale to 75-lecie Wielkiego Terroru 1937–1938 nie wywołało żadnych szczególnych reakcji wśród naszych historyków, polityków, ogólnie wśród społeczeństwa. Podobnie jak 80-lecie Hołodomoru 1932–1933. Czy naprawdę jesteśmy tak niepamiętliwi?
represjonowanych pod koniec lat 30. dokonywano na obrzeżach miasta, w lesie w pobliżu wsi Chaliawin. Tam spoczywają szczątki tysięcy ofiar reżimu, w tym najpewniej również bracia Własienko i ich rodacy z Łoknistego. Już od pierwszych lat Niepodległości działacze narodowo-demokratycznych sił, przede wszystkim Ludowego Ruchu i Towarzystwa „Proświta”, zapoczątkowali upamiętnianie pamięci ofiar terroru w tym miejscu. Później dołączyli do nich przedstawiciele władz. Tutaj odprawia się nabożeństwo żałobne, składa wieńce i kwiaty pod skromnym znakiem pamiątkowym – kamieniem z napisem o pochowaniu ofiar terroru. Jednak od dawna pora postawić tu prawdziwy memoriał z nazwiskami pochowanych ofiar, wypisanymi na stelach. Podobnie jak memoriały poległym w czasie II wojny światowej, ustawione w tysiącach wsi i miast. Trzeba też wznieść Ogólnoukraiński (Memoriał wszystkim ofiarom totalitarnego reżimu XX wieku. To wszystko wydaje się oczywistymi prawdami, lecz sprawa nie ruszą się z miejsca.
Oto świeża wiadomość. Z zapytaniem poselskim do przewodniczącego Służby Bezpieczeństwa Ukrainy O. Jakymenki zwrócił się deputowany Rady Najwyższej z partii „Swoboda” Ruslan Marcynkiw. Na zlecenie frakcji aktywnie pracuje jako deputowany z obwodu czernihowskiego. Prosił o poinformowanie o masowych pochówkach ofiar reżimu w lesie koło wsi Chaliawin, niedaleko Czernihowa. Przewodniczący SBU odpowiedział, że w archiwach SBU nie ma danych o masowych rozstrzelaniach ofiar władzy sowieckiej, pochowanych w lesie Chaliawińskim koło Czernihowa. Jednak dzięki przesłuchaniom świadków już w 1990 roku ustalono, że pochowano tam około 5 tysięcy osób.
I dalej: „Ponadto w zasobach Głównego Państwowego Archiwum SBU przechowywane są Protokoły pozasądowych organów, które działały w latach „Wielkiego Terroru” (1937–1938) – „Trójka” Zarządu Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD) USRR w obwodzie czernihowskim, która podejmowała decyzje, w tym także dotyczące zastosowania najwyższego wymiaru kary (WMK)... W wymienionych Protokołach znajdują się podpisy | naczelników | Zarządu NKWD USRR w obwodzie czernihowskim Korniejewa, Jegorowa, zastępcy naczelnika Zarządu Szyrokiego, sekretarzy Czernihowskiego Obwodowego Komitetu KP(b)U Markitana, Michajłowa, Fiodorowa, prokuratorów | obwodu czernihowskiego Skliarskiego, Sawrańskiego oraz pomocnika prokuratora Towczy-Hreczki”.
Zatem SBU potwierdza fakty masowych egzekucji i pochówków ofiar w lesie pod Czernihowem. A 5 tysięcy – raczej nie są to wszystkie ofiary. Przyjmijmy, że to ustalono „dzięki przesłuchaniom świadków”. Ale jakich dokładnie? Może 20 z hakiem lat temu wciąż żyli nie tylko „świadkowie”, lecz uczestnicy egzekucji? Kaci czasem znacznie przeżywają swoje ofiary: przecież przeżył na przykład Kaganowicz 98 lat, a Mołotow 96 lat. Co do „braku” archiwów – jak nie przypomnieć tego, co w swoim czasie ujawnił w wywiadzie dla naszej gazety „Słowo Proświty” historyk Wołodymyr Wiatrowycz, który za prezydentury Juszczenki był dyrektorem Branżowego Archiwum SBU i wiele pracował nad utajnieniem dawnych tajnych dokumentów służb specjalnych: w okresie rozpadu ZSRR ogromną liczbę archiwów KGB zniszczono lub przewieziono do Moskwy. A mimo to poszukiwania warto kontynuować, zwłaszcza na poziomie międzynarodowym.
W odpowiedzi szefa SBU pojawia się jedno znane nazwisko – Ołeksij Fedorow. Tak, to ten sam sekretarz czernihowskiego obkomu komunistycznej partii, a w czasie okupacji – podziemnego obkomu. Autor partyzanckiego bestsellera czasów sowieckich „Podziemny obkom działa”. Dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego, generał-major w czasie wojny, a później minister rządu Ukrainy. Złowroga rola Fedorowa w represjach okresu Wielkiego Terroru od dawna nie jest tajemnicą, o czym nie raz pisali czernihowscy badacze. Podpisy Fedorowa widnieją na wyrokach niesławnej trójki, którymi na śmierć skazano niewinne ofiary komunistycznego reżimu.
Na sumieniu Fedorowa spoczywa jeszcze jedna bardzo ciężka zbrodnia. I tu trzeba będzie powiedzieć gorzką prawdę o tak zwanym „ruchu partyzanckim”. Nie chciałbym urazić zwykłych partyzantów, patriotów, lecz ten ruch partyzancki w ujęciu komunistyczno-radzieckiej władzy obrócił się w prawdziwą zbrodnię przeciwko milionom mirnych mieszkańców. To oni bowiem stali się zakładnikami tej partyzantki, która wciągała ludność cywilną w działania bojowe, za co potem karali ich okupanci.
Tej wiosny na Ukrainie na najwyższym szczeblu obchodzono 70. rocznicę tragedii w Koriukiwce. Wydano nawet stosowny Dekret Prezydenta w sprawie upamiętnienia ofiar Koriukiwki i ogólnie ofiar faszystowskiej okupacji. Ta historia jest od dawna znana: w ciągu dwóch dni na początku marca 1943 roku oddział karny faszystowskich okupantów praktycznie całkowicie zniszczył miasto Koriukiwka, centrum rejonowe Czernihowszczyzny. Liczby szokują. Świat od dawna zna Chatyń, gdzie faszystowscy kaci zgładzili wszystkich 149 mieszkańców tej małej białoruskiej wsi. Wszyscy znają miasteczko Oradour (Francja) – 649 ofiar, Lidice (Czechy) – 172 ofiary tylko w dniu akcji karnej, a jeszcze wielu mieszkańców miasteczka zginęło potem w obozach koncentracyjnych. A w Koriukiwce kaci zgładzili prawie 7 tysięcy mieszkańców! To największa akcja karna okupantów w II wojnie światowej.
Mniej mówiło się do niedawna o złowieszczej roli w tragedii oddziału partyzanckiego tego samego Ołeksija Fedorowa. Właśnie napad na Koriukiwkę jednego z oddziałów zgrupowania posłużył za pretekst do faszystowskiej akcji karnej. Tymczasem w dniach tej akcji setki uzbrojonych partyzantów zgrupowania przebywały w lasach w pobliżu Koriukiwki i nic nie zrobiły, by ochronić pokojowych mieszkańców, by stawić czoło nie tak licznemu oddziałowi karateli. Wszystko to wpisywało się w scenariusz wciągania ludności cywilnej w zbrojny opór wobec okupantów, choćby za cenę tysięcy niewinnych ofiar. W ostatnich miesiącach, kiedy opublikowano wiele materiałów o tragedii koriukiwskiej, padała także taka charakterystyka Fedorowa: „kat Koriukiwki”.
...Trudno dziś domagać się, podobnie jak pośmiertnej rehabilitacji ofiar, pośmiertnego osądzenia katów. Przynajmniej w sensie prawnym. Choć w wymiarze moralnym, społeczno-politycznym czas na to już dawno nadszedł. Ale trwa trzecia dekada Niepodległości Ukrainy, a rozmowy o Norymberdze-2, o społecznym sądzie nad reżimem komunistycznym wciąż pozostają jedynie rozmowami. Do tego nie doszły wysiłki ani władz, ani demokratycznych sił.
Więc jeśli na razie nie dochodzi do potępienia, to przynajmniej przestańmy wychwalać. Tymczasem w ostatnich latach pod osłoną rozmów o „patriotyzmie”, „uczczeniu wyczynu naszych ojców i dziadów” rozwija się właśnie takie „uczczenie”, a w istocie usprawiedliwianie reżimu komunistycznego. Wystarczy przyjrzeć się działalności ministra Tabacznyka czy posła Kolesniczenki w tym kierunku.
Tymczasem generał-komunista Fiodorow nadal jest honorowym obywatelem Czernihowa. Na placu, który przecina główna ulica Czernihowa, wznosi się pomnik twórcy terrorystycznego reżimu, Lenina. Podobne pomniki stoją w setkach miejscowości obwodu. Tymczasem jeszcze na początku lat 90. wyszło zarządzenie Prezydenta Ukrainy L. Krawczuka o likwidacji komunistycznej symboliki. W jego wykonaniu obwodowa rada przyjęła uchwałę, w której znajdował się wyraźny wykaz pomników epoki totalitarnej podlegających zniszczeniu. Były to przede wszystkim pomniki Lenina i jego popleczników. Minęły dwie dekady, a uchwała nie została wykonana. Zdemontowano tylko niewielką część pomników, a niektóre rozpadły się z upływem czasu. Niedawno w jednym z rejonowych centrów obwodu mieszkańcy sami próbowali wykonać zarządzenie Prezydenta i uchwałę obwodowej rady. Lecz „oszpecony” przez nich pomnik Lenina już odbudowano. A cóż tu mówić, skoro jedynym pomnikiem stojącym na głównej ulicy stolicy niezależnego państwa jest Lenin.
Niektóre ulice Czernihowa do dziś noszą imiona działaczy reżimu komunistyczno-radzieckiego: Dzierżyńskiego, Wojkowa, Worowskiego. Tej ulicy w samym centrum miasta działacze Proświty wielokrotnie proponowali nadać imię wybitnej działaczki Ukrainy, rodaczki Zofii Rusowej.
W komisji rady miejskiej ds. przemianowania ulic, gdzie szczególną aktywność wykazują komuniści, niedawno, jakby w kontynuacji uczczenia „honorowego obywatela” Fiodorowa, postanowiono nadać jednej z ulic miasta imię kolejnego działacza partyzanckiego – Korotkowa. Natomiast szaleńczy opór wywołała propozycja członków Proświty i Ruchu o nadanie ulicom miasta imion wybitnych działaczy Ukrainy, do tego związanych z Siwerszczyzną. W końcu komisja zgodziła się nadać te imiona, lecz małym uliczkom na obrzeżach miasta. Pomysł zepchnięcia wybitnych Ukraińców gdzieś na margines wywołał oburzenie w patriotycznych kręgach. Jedną z ulic zaproponowano nazwać imieniem Bohaterów Krut, gdyż słynna bitwa rozegrała się właśnie na Czernihowszczyźnie. Dwie pozostałe – hetmana Iwana Mazepy (jego imieniem w ogóle odmówiono nazwania ulicy) oraz arcybiskupa Łazarza Baranowycza, mentora hetmana. Właśnie ze stolicy hetmańskiej Baturyna Iwan Mazepa przez 22 lata zarządzał Ukrainą. A Łazarz Baranowycz? Wybitny działacz Cerkwi prawosławnej, oświaty, książkodrukarstwa, literatury. W końcu arcybiskup czernihowski i pochowany tutaj, w mieście, w dawnym soborze Borysoglebskim na książęcym Dytyncu. Ale takie postacie są obce tej władzy.
nr 31, 8–14 sierpnia 2013 r. Gazeta „Słowo Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
4
Witalij MACZKO,
doktor nauk filologicznych, honorowy przewodniczący obwodowego towarzystwa „Proświta”, m. Chmielnicki
I. Spojrzenie w retrospekcję
Podolska „Proświta” bierze swój początek od października 1905 roku. Wówczas grupa kamieniecczan w składzie nauczycieli, lekarzy, duchownych, wśród których byli Juchym Sicińskij, Kost Soługa, Serhij Iwanicki, Josyp Doronowycz, Kyryło Styrankewycz (pseudonim literacki Podolenko), Ołeksij Biłousow, Trochym Pawłowski, Anna Soługa, Ołimpiada Paszczenko, Wiktor Prychodko, Kostiantyn Watycz (później do ojca dołączyły jego córki – Olha, Hanna, Jewhenia i Ołena Watyczi były aktywnymi członkami Podolskiego Ukraińskiego Towarzystwa „Proświta”), Michaił Zawojko, Witalij Styrankewycz, Pantelejmon Błonski, Hryhorij Stepura, zorganizowali się, opracowali koncepcję statutu towarzystwa, a już 4 maja (według nowego stylu) 1906 roku generał-gubernator zatwierdził dokument. Przewodniczącym towarzystwa wybrano absolwenta Uniwersytetu Kijowskiego, lekarza Kosta Soługę. Zaczynano pracę od rozpowszechniania literatury ukraińskiej, zakładania bibliotek, czytelni, kółek dramatycznych i chóralnych. Było wiele przeszkód ze strony rosyjskiego carskiego rządu, jednak towarzystwo pracowało, skupiając wokół siebie świadomą ukraińską inteligencję.
Wielu działaczy Proświty, patriotów-państwowców, walczyło o niepodległość Ukrainy zarówno słowem, jak i bronią. W dobie Ukraińskiej Republiki Ludowej członkami Centralnej Rady byli rodowici mieszkańcy dzisiejszego obwodu chmielnickiego: Walentyn Sadowski (1886–1947), Kost Turkało (1892–1979), Serhij Wesełowski (1880–?), Walentyn Kowal (1885–1927), Mychajło Korczyński (1885–1937), Hryhorij Gołoskewycz (1884–1935), Wołodymyr Zatonski (1888–1938), Mykoła Lubynski (1991–1938), Wiktor Prychodko (1886–1982), Mykoła Wrublewski (1897–1918), Kost Misewycz (1890–1943), Wołodymyr Pidhajecki (1889–1937), Hryhorij Stepura (1881–1944), Pantelejmon Błonski (1876–1942), Antin Postołowski (1890–1991, Buenos Aires). Warto dodać, że Antin Ołeksandrowycz był jedynym wśród członków CR, który w Argentynie doczekał przyjęcia Deklaracji o państwowej suwerenności Ukrainy). Z Chmielnicczyzną byli związani także członkowie CR Olimpiada Paszczenko (1879–1972) oraz Andrij Żuraweł (1892–1938) – naukowiec, lekarz-ftyzjatra. W czasach radzieckich pracował jako nauczyciel przyrodoznawstwa we wsi Ruzhychna (obecnie wchodzi w skład miasta Chmielnickiego), kierownik przychodni w wsi Kupyn (obecnie rejon horodocki…
„Mimo przeszkód ze strony carskiego rządu towarzystwo pracowało, skupiając wokół siebie świadomą ukraińską inteligencję”.
Za Ukrainę, za jej wolność...
Podolska «Proświta» historyczna i współczesna
(…)1925 roku z żoną i córką Lesią wyjechał do Charkowa. Podczas Hołodomoru w latach 1932–1933, na posiedzeniu w Ludowym Komisariacie Zdrowia, Andrij Andrijowycz oświadczył, że trzeba podjąć pilne kroki w celu ratowania milionów ludzi, którzy giną z głodu. W Charkowie został aresztowany 14 lutego 1938 roku. Na mocy wyroku wyjazdowej sesji Kolegium Wojskowego Najwyższego Sądu ZSRR z 20 października 1938 roku skazany na karę śmierci. Sprawa Andrija Andrijowycza Żurawla nie została rozpatrzona, dlatego do dziś nie jest zrehabilitowany.
Na Podolu szeregi proświatian zasilały całe rodziny: Stepur, Soluch, Hołoskewyczów, Watyczów, Sicińskich, Szumlańskich, Bohackich, Wikulów... Rodzina Bohackich doznała prawdziwych tortur i prześladowań. Głowa rodziny, ksiądz Ołeksandr Hryhorowycz Bohacki, przeżył całe życie na Podolu. Od 1882 r. obsługiwał parafię w Kupince, a następnie w Hryckowcach (obecnie w rejonie gródeckim obwodu chmielnickiego). W 1894 roku otrzymał stopień protoprezbitera i został przeniesiony do Nesterowiec (obecnie w rejonie dunajowieckim). Tamtejsza parafia była jedną z najliczniejszych w eparchii podolskiej. Według badań profesora Wiktora Prokopczuka to właśnie w Nesterowcach 42 lata uczciwej służby parafianom oddał ojciec Matwij – dziadek Michała Kociubyńskiego,
Paweł Bohacki. Lata 30. XX w.
który jako jeden z pierwszych rozpoczął nauczanie wiejskich dzieci w cerkiewno-parafialnej szkole. Tradycje poprzednika kontynuował także ojciec Ołeksandr Bohackyj. Wraz z matuszką Hanną zaszczepił swoim dziesięciorgu dzieciom, które przeżyły, miłość do nauki, rodzinnego kraju, Ukrainy. Tak więc Pawło Bohackyj ukończył szkołę oficerską w Wilnie, został podporucznikiem, a później – dziennikarzem, pisarzem, redaktorem czasopisma „Українська хата”. Jego brat Mykoła przeszedł pełny kurs Petersburskiej Akademii Duchownej, służył jako pomocnik inspektora seminariów duchownych w Kiszyniowie i Kamieńcu Podolskim. Hieorhij (Jurij) studiował na Uniwersytecie Warszawskim, aktywnie uczestniczył w działalności ukraińskiej gromady zemliackiej, pracował w różnych instytucjach państwowych UNR, w redakcjach czasopisma „Selo”, gazety „Wisti” (Kijów), wyznawał poglądy socjalistów-federalistów. W chwili aresztowania w 1921 roku Mychajło studiował na kursach pedagogicznych w Kamieńcu Podolskim. Na niwie pedagogicznej pracowały Lidia i Olena Bohaccy.
Wszyscy oni propagowali ojczysty język, kulturę, stali się prosvitianami.
1914 r. Pawło Bohackyj został aresztowany i zesłany do Krainy Narymskiej. Wrócił po Rewolucji Lutowej. 6 kwietnia 1917 r. pełnił funkcję sekretarza na pierwszym Kongresie Ukraińskim, a od 8 listopada 1917 r. – główny komisarz milicji Kijowa. Po dojściu do władzy P. Skoropadskiego został aresztowany m.in. za agitację antyhetmańską.
Po uwolnieniu P. Bohackyj stał się jednym z inicjatorów antyhetmańskiego powstania. W 1919 r. był komendantem Kosza Ochrony Republikańskiego Ładu przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych UNR w Kamieńcu Podolskim, archiwistą Kamieniecko-Ukraińskiego Uniwersytetu. W listopadzie 1920 roku wyemigrował. Wspólnie z towarzyszem broni M. Szapowałem pracował w Instytucie Socjologicznym (Praga), kontynuował działalność pisarską i dziennikarską, zajmował się szewczenkoznawstwem, był honorowym profesorem wspomnianego instytutu.
A jego braciom i siostrom nie poszczęściło się. Tak, 23 kwietnia 1921 roku czekiści rozstrzelali Michaiła i Lidę „za udział w organizacjach petlurowskich”, a faktycznie za działalność w Proświcie. Nauczycielka początkowej szkoły w Mohylowie, pod Dunajowcami, Lidia Bohacka była członkiem Dunajowieckiej „Proświty”, a jeszcze wcześniej należała do oświatowego kółka ukraińskich żołnierzy galicyjskich, propagowała ukraińskie słowo, rozpowszechniała książki ukraińskich pisarzy, występowała w chórze, wykonywała ukraińskie pieśni. I tego było dla czekistów dość, by skazać prosnitkę na karę śmierci. Za podobne rzeczy aresztowano braci Mykołę i Dmytra Bohackich. W 1929 r. represjom uległa nauczycielka Dunajowieckiej szkoły fabryczno-zawodowej przy „Dunsukno” Olena Bohacka. Pawło Bohacki brał udział także w „Płaście”, był naczelnikiem Siczy i Płastu na Ukrainie.
Wśród proświtan szczególne miejsce zajmuje językoznawca Mykoła Michajłowicz Lubynski, który urodził się 5 października 1891 roku we wsi Strichiwci (obecnie w rejonie jarmolinieckim). W czasie nauki w Podolskim Seminarium Duchownym (ukończył w 1910 roku) zaangażował się w sprawy Proświty. We wsi Rachny Lisowe na Winnicczyźnie, dokąd przeniosła się jego rodzina, udzielał chłopom prywatnych lekcji, zorganizował bibliotekę liczącą 3000 książek.
W 1911 roku Mykoła Lubynski wstąpił na wydział filologiczny Uniwersytetu Kijowskiego (dyplom otrzymał w 1916 r.). Był członkiem rady Ukraińskiego Studenckiego Zrzeszenia, starostą wydziału. Na Ogólnoukraińskim Kongresie Narodowym 5 kwietnia 1917 roku Lubynskiego wybrano do Ukraińskiej Centralnej Rady (UCR), we wrześniu – delegatem na Ogólnorosyjski Zjazd Narodów w Kijowie, a w listopadzie – przedstawicielem Podola na Ogólnorosyjskie Zgromadzenie Ustawodawcze. Jako działacz państwowy, pod koniec 1917 roku Lubynski udał się do Brześcia (Brześć Litewski) w składzie Delegacji Pokojowej Ukraińskiej Republiki Ludowej. Zatem w ciągu grudnia 1917 i lutego 1918 r. Lubynski brał udział w rokowaniach pokojowych w Brześciu. W imieniu delegacji ukraińskiej podpisał „Odezwę do narodu niemieckiego”, w której mowa była o konieczności udzielenia Ukrainie pomocy wojskowej przez Niemcy. W marcu–kwietniu 1918 roku – minister spraw zagranicznych URL w rządzie W. Hołubowicza. Nie emigrował, pracował jako pracownik naukowy Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego WUAN w Kijowie, był współredaktorem „Wiestnika Instytutu Ukraińskiego Języka Naukowego”. W 1930 roku Mykołę Lubynskiego skazano na podstawie politycznego artykułu 54-4 Kodeksu Karnego USRR na trzy lata więzienia i pięć lat zesłania. Na zesłaniu przebywał w wsi Powieniec w Karelskiej ASRR, pracował jako archiwista Zarządu Kanału Białomorskiego. Ponownie aresztowany 12 listopada 1937 roku. Przez Specjalną Trójkę UNKWD obwodu leningradzkiego 15 grudnia 1937 roku skazany na najwyższy wymiar kary. Rozstrzelany w Karelskiej ASRR (Sandarmoch) 8 stycznia 1938 roku. I dopiero po półwieczu sprawa Lubynskiego została zrewidowana. Zrehabilitowany 15 września 1989 roku.
A oto Wołodymyr Dmytrowycz Koval (14.02.1889, wieś Kulczyny w powiecie starokostiantynowskim guberni wołyńskiej (obecnie rejon krasylowski obwodu chmielnickiego) – 21.03.1927, Praga) zaangażował się w spółdzielczość, którą w owym czasie aktywnie wspierała „Proświta”. Był członkiem Związku Chłopskiego, Partii Pracy, finansowo wspierał przedsięwzięcia organizowane przez prosvitian, był aktywnym działaczem Towarzystwa Ziemstw Zachodnich, troszczył się o rozwój ukraińskiej gospodarki. Ukończył wydział agronomiczny Politechniki Kijowskiej (1912). Następnie pracował jako inżynier maszyn rolniczych w Biurze Techniki Rolniczej (Petersburg – 1912–15; Kijów od 1915 r.). Od 1917 r. – założyciel i członek Ukraińskiej Centralnej Rady, jej skarbnik, przewodniczący komisji finansowej Prezydium CR. Wybrany przewodniczącym Ogólnoukraińskiego Rolniczego Związku Spółdzielczego; od 1915 r. – profesor Kijowskiego Instytutu Politechnicznego i Kijowskiego Instytutu Handlowego; od 1918 r. pracował w Kijowskim Banku Związkowym. W 1921 r. wyjechał do Niemiec, gdzie był dyrektorem technikum rolniczego, przez pewien czas mieszkał we Francji, w 1924 r. osiadł w Pradze.
Szczególnie chciałbym zwrócić uwagę na oficerów, którzy zbrojnie bronili ukraińskiej państwowości. Ołeksij Ołeksandrowycz Kozłowski (1892–1971) – ukończył Podolskie Seminarium Duchowne (1912). W czasie nauki wspierał przedsięwzięcia prosvitian. Nauczał na Ołhopolszczyźnie (obecnie obwód winnicki); Ołeksandr Spyrydonowycz Błonski – ukraiński działacz wojskowy Armii UNR; Petro Fedorowycz Bołboczan – dowódca 2. Kurenia Zaporoskiego Oddzielnego Oddziału Wojsk Centralnej Rady, który 15 marca 1918 r. został przeformowany w Kijowie w 2. Pułk Zaporoski Oddzielnej Dywizji Zaporoskiej Armii UNR. W Balinie (obecnie rejon dunajowiecki) w 2005 r. ustanowiono pamiątkowy znak jego imienia; Lew Antonowycz Drozdowski, Borys Josypowycz Sułkowski, Mykoła Mykołajowycz Tobilewycz, Zachar Jawtuchowycz Iwasyszyn i wielu innych.
Tragicznie zakończyło się życie założyciela Podolskiej «Proświty», członka Centralnej Rady, pradziadka kijowskiego dziennikarza Ołeksija Stepury – Hrigorija Kalistratowycza Stepury (20 listopada 1881, wieś Żwaniec, obecnie rejon kamieniecko-podolski – 1944, miasto Urgencz, Uzbekistan). Średnie wykształcenie zdobył w seminarium duchownym w Kutaisi, gdzie poznał J. Dżugaszwilego. Studiował na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego, otworzył w Warszawie punkt prenumeraty kijowskiego czasopisma «Ukraińska chata». W 1912 roku w Kamieńcu Podolskim zarejestrował kancelarię adwokacką, która broniła pokrzywdzonych podolan. Podczas wojny domowej był naczelnikiem milicji kamienieckiego
Tłumaczenie maszynowe
„W latach ostatniej wojny Proświty odradzały się, ale znajdowały się pod czujnym okiem gestapo”.
powiatu. Pod koniec grudnia 1917 roku Centralna Rada mianuje Stepurę komisarzem guberni podolskiej. Carskie portrety zostają zastąpione portretami T. Szewczenki, I. Franki, P. Kulisza i innych wybitnych działaczy ukraińskiej kultury. Hryhorij Stepura był także gubernialnym komisarzem na Słobożanszczyźnie, lecz wystąpiwszy przeciwko P. Skoropadskiemu i poparłszy S. Petlurę, powrócił na Podole, gdzie po raz drugi mianowano go gubernialnym
Borys Sulkowski
komisarzem. Jesienią 1920 roku wyemigrował do Polski. Od 1922 roku osiadł w Łucku, zajmował się adwokaturą, kierował „Biurem Porad Prawnych i Pisania Próśb” przy miejskiej i powiatowej „Proświcie”. Był przewodniczącym komitetu rodzicielskiego Ukraińskiego Gimnazjum w Łucku Towarzystwa im. Łesi Ukrainki. Celem tego towarzystwa było dbanie o rozwój ukraińskiego szkolnictwa. Adwokat H. Stepura pomagał członkom Proświty załatwiać wszystkie sprawy prawne z władzami polskimi. W Państwowym Archiwum Obwodu Wołyńskiego przechowywana jest korespondencja H. Stepury z M. Lewickim, kobzarzami K. Misewyczem (dawny członek CR, podolanin), D. Szczerbyną.
Po wkroczeniu sowietów na terytorium Zachodniej Ukrainy jesienią 1939 roku enkawudziści aresztowali H. Stepurę we wsi Uljaniki w powiecie łuckim (obecnie rejon rożyszczeński obwodu wołyńskiego). Został wywieziony do Uzbekistanu, skąd napisał list do J. Stalina, powołując się na koleżeństwo seminaryjne, aby ten złagodził jego los. Prośba pozostała bez odpowiedzi. H. Stepura zmarł na tyfus na stepach Karakałpacji.
Bolszewicy, dochodząc do władzy, w 1923 roku ostatecznie zaprzestali działalności Towarzystwa „Proświta”, biblioteki prosvitiańskie przekształcili w czytelnie-izby, a wszystkich przywódców i aktywnych członków aresztowali pod zmyślonymi zarzutami politycznymi. Niewielu z nich zmarło śmiercią naturalną. Ostatni przewodniczący Podolskiej „Proświty” Antin Szumlanski (1896–1995), po powrocie z zesłania, uczył w Złotonoszy, pogodził się z sowiecką rzeczywistością i brał udział w II wojnie światowej.
W latach ostatniej wojny „Proświty” odradzały się, lecz znajdowały się pod czujnym okiem gestapo. Tych, których nie zniszczyli faszyści, wyławiali agenci „Smiersza”. Tak, w Teofipolu rejonową „Proświtę” kierował Antin Karenikowycz Jaroszczuk, nauczyciel muzyki. Po wyzwoleniu Podola Antina Jaroszczuka aresztowano wyłącznie za to, że śpiewał hymn „Ще не вмерла Україна” i wygłosił referat na rejonowej konferencji, i skazano go na 10 lat więzienia. Po powrocie z niewoli uczył w rodzinnej wsi Nowosotawce, kierował chórem, któremu w 1964 roku nadano tytuł ludowego. Zmarł w 1967 roku, jednak do dziś niewielu wie o tym podwижniku idei narodowej.
III. Pewnie
patrzymy w przyszłość
Pod koniec 1988 roku na Chmielnickiem zaczął się rozszerzać ruch na rzecz utworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. Tarasa Szewczenki – przeciwko totalnej rusyfikacji ludności ukraińskiej. Bo według stanu na 1 września 1989 roku tylko w mieście Chmielnickim w 28 szkołach i klasach języka rosyjskiego uczyło się 26 960 dzieci – w przeważającej mierze Ukraińców, podczas gdy w klasach ukraińskich było 10 926 uczniów, czyli 28,8%. Taka była sytuacja na gruncie językowym.
4 kwietnia 1989 roku odbyło się zebranie założycielskie Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Przewodniczącym Towarzystwa wybrano pisarza Mykołę Maherę (1922–2008). Wysyła on list do Ministerstwa Oświaty Ukraińskiej SRR, w którym w imieniu społeczeństwa domaga się położenia kresu rusyfikacji ukraińskich dzieci. Na marginesie, według spisu powszechnego z 2001 roku w obwodzie chmielnickim mieszkało 1 339 331 Ukraińców, co stanowi 93,88% ogólnej liczby ludności. Rosjan mieszkało 50 686 (3,55%), Polaków – 23005 (1,61%). Dzięki masowym akcjom proświtian i społeczeństwa już w 1990 roku w szkołach nr 5, 10, 15, 22, 26, 27 m. Chmielnicki pojawiły się klasy z ukraińskim językiem nauczania. Podobnie działały oddziały rejonowe w Izjasławiu, Kamieńcu Podolskim, Szepetówce, Wołoczysku, Sławucie i innych miastach.
Podolscy proświtianie z pod-
«Proświty» – 145
ukraińskiej mowy zreorganizowano w Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. T. H. Szewczenki. W centrach obwodowych odbyły się konferencje. Chmielnicką obwodową «Proświtę» pokierował pisarz Wasyl Horbatiuk. A 12 grudnia 1994 roku proświtianie obwodu na konferencji powierzyli mi kierowanie obwodowym zjednoczeniem «Proświty». Aktywnie pomagał mi mój zastępca, dziennikarz i pisarz Petro Malisz. Razem z nim odwiedziliśmy wszystkie rejony obwodu, organizowaliśmy imprezy, zwoływaliśmy narady przewodniczących rejonowych oddziałów, określaliśmy plany i wprowadzaliśmy w życie zaplanowane działania, ściśle przestrzegając wymogów statutowych. Kilkakrotnie naszą działalność kontrolowali pracownicy obwodowego zarządu sprawiedliwości oraz inne organy kontrolne – naruszeń nie stwierdzono.
Aktywnymi w czasach zarania niepodległości Ukrainy byli proświtianie: Mykoła Fedunec (1944–2009), Oleksandra Wanżuła, Wasyl Horbatiuk, Nina Szmurykowa, Nina Kaczerowska (Chmielnicki), Wołodymyr Melnyczuk, Lidia Jarochno (Starokostiantyniw), Jewhenija Sochacka, Ludmiła Trećiak, Witalij Łozowyj (Kamieniec Podolski), Halyna Ostrowska, Tetiana Błażczuk (Szepetiwka), Maria Kundys, Serhij Rybak (Czemerowce), Wasyl Krawczuk, Leonid Hrozian, Nadija Kowalczuk (Iziasław), Walentyna Bajtaluk, Walentyna Magera (Dunajowce), małżeństwo Ihor i Tetiana Rusi, Ljubow Serduniecz (Stara Syniawa), Emilija Kondratyszyna, Ludmiła Szyrpal, Lidia Jackowa (Letyczów) i inni. Zarząd obwodowej «Proświty» nawiązał ścisłą współpracę z obwodową naukową biblioteką uniwersalną im. M. Ostrowskiego (dyrektor Nadija Synycia), obwodowym muzeum literackim (dyrektor W. Horbatiuk). Wspólnie przeprowadziliśmy wiele kulturalno-oświatowych imprez, naukowo-praktycznych konferencji, poświęconych rocznicy Kobzarza z udziałem Bohaterów Ukrainy D. Pawłyczki i A. Palamarenki. Przy okazji, Anatolij Palamarenko jako profesjonalny aktor rozpoczął swoją działalność właśnie w Dramatycznym Teatrze im. Petrowskiego w Chmielnickim (obecnie im. Myhajła Staryckiego).
W czerwcu 2005 roku odbyła się sprawozdawczo-wyborcza konferencja, na której przewodniczącą Chmielnickiego Obwodowego Zjednoczenia «Proświty» wybrano członkinię NSPU Ninę Szmurikową-Hawryluk. Wtedy też delegaci konferencji zagłosowali za nadaniem mi tytułu «Honorowego Przewodniczącego «Proświty» z wręczeniem stosownego dyplomu. Nina Mykołajiwna pomnażała najlepsze tradycje swoich poprzedników. Na posiedzeniach zarządu rozpatrywano kwestie przestrzegania ustawodawstwa językowego, upamiętniania na Chmielnicczyźnie pamięci Tarasa Szewczenki, obchodzenia wydarzeń historycznych, w tym zwycięstwa wojsk Bohdana Chmielnickiego pod Pyłyawcami (obecnie wieś Pyłyawa w rejonie starosyniawskim), organizowania Święta Języka Ukraińskiego itp. W wieloludnych obchodach 355-lecia zwycięstwa wojska kozackiego pod Pyłyawą uczestniczyli były Prezydent Ukrainy W. Juszczenko, posłowie do Rady Najwyższej Ukrainy D. Pawłyczko, I. Zajec oraz inni wysocy urzędnicy. Również wtedy w Twierdzy-Muzeum w Miedżybożu otwarto w obecności Prezydenta Ukrainy, społeczeństwa i działaczy «Proświty» obwodu Muzeum Hołodomoru z lat 1932–33. Otóż w sąsiedniej wsi Szrubkiw (6 km od Miedżybożu) z głodu zmarło 1200 osób.
Twierdza w Miedżybożu przyjmuje wielu turystów.
Nasz rodak-pisarz, laureat Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki Wołodymyr Maniak (1934–1992) wraz z żoną Lidią Kowalenko opracował wspomnienia очевидców pod
przyjęli z zadowoleniem Deklarację o państwowej suwerenności Ukrainy, popierali studencką rewolucję na granicie, bo młodzież domagała się znacjonalizowania majątku Komunistycznej Partii Ukrainy i WLKSM, przeprowadzenia wyborów do Rady Najwyższej na zasadzie wielopartyjności, niedopuszczenia do podpisania nowego traktatu unijnego oraz dymisji przewodniczącego Rady Ministrów W. Masoła i innych. Wtedy studenckie akcje odbyły się we wszystkich stolicach obwodów. 1 grudnia 1991 roku odbyło się referendum, w którym postawiono pytanie: „Czy potwierdzacie Akt proklamowania niepodległości Ukrainy?”. W referendum wzięło udział 31 891 742 osoby. Spośród nich 28 804 071 (90,32%) zagłosowało „za”.
W 1992 roku Towarzystwo Ukraiń-
konferencji, sympozjów, okrągłych stołów.
Proświtianie Chmielnickiego obwodu współpracowali z Towarzystwem Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki (Chicago, USA), a mnie jako kierownikowi wypadła okazja dwukrotnie spotkać się z przewodniczącą TUM (Chicago), profesor Wierą Bodnaruk-Łukasz (w Tarnopolu w 1996 r., we Lwowie w 2005 r.). Obwodowa „Proświta” zwracała szczególną uwagę na wydawnictwa i słowo drukowane. Proświtianie Chmielnickiego obwodu upamiętniali najlepszych ludzi kraju, intelektualistów, którzy przyczynili się do budowy niepodległej Ukrainy; co roku czcili pamięć Tarasa Szewczenki, a 28 lutego 2004 roku w obwodowej filharmonii zorganizowali licznie uczęszczane uroczyste posiedzenie z okazji 190-
pod tytułem „733-i: głód”. Włodzimierz Antonowycz zachęcił wtedy także mnie do badania tego tematu; książka była już gotowa do druku, a on miał napisać do niej przedmowę. Niestety, tragiczna śmierć przerwała jego szlachetny zamiar. Dlatego moja książka „Głód na Podolu” dzięki finansowemu wsparciu obwodowej „Proświty” ukazała się w 1993 roku z przedmową Lidii Kowalenko-Maniak. Trzy tysiące egzemplarzy szybko się rozeszło. Wtedy po raz pierwszy od 60 lat na poziomie państwowym obchodzono tę tragiczną datę. Zatem nie tylko nauczyciele i działacze społeczni, ale nawet administracje rejonowe zainteresowały się tym wydaniem. Dziś z jakiegoś powodu zainteresowanie społeczeństwa tym smutnym wydarzeniem osłabło. A żywych świadków jest coraz mniej. 30 czerwca 2013 ro-
Zachar Iwasyszyn, lata 70.
członkowie zarządu obwodowej „Proświty”, współtowarzysze po piórze, mieszkańcy wsi Heletynci w rejonie chmielnickim odprowadzili w ostatnią drogę członka NSPU, malarza pejzażysty, weterana minionej wojny Hryhorija Chrapacza (1924–2013). Dla potomnych pozostawił wiele autobiograficznych utworów o wydarzeniach lat 30. XX wieku, które musiał przeżyć, w tym powieść o głodzie „Pod krzyżem”. Także jego ostatnia książka „Padali dzwony” poświęcona jest historycznym wехам narodu ukraińskiego. Moją recenzję, opublikowaną w gazecie „Podilski wisti”, Hryhorij Jakowycz zdążył przeczytać. A jeszcze żywił marzenie o napisaniu takiego dzieła, o którym mówiłaby cała Ukraina, bo miał tam ujawnić takie fakty, o których wiedział tylko pisarz i sam Bóg…
Wiersze i proza innych podolskich prosvitian znajdują pochwalny odzew u czytelników. Ich autorzy: A. Nenciński, W. Krawczuk, M. Babenko, W. Niczytajło, P. Sawczuk, I. Prokofjew, P. Hirnyk, B. Hryszuk, P. Karaś, W. Horbatiuk, N. Szmurikowa, O. Raduszynska, M. Krasućkyj, W. Michaleski, P. Maliesz piszą zarówno o historii Ukrainy, jak i o współczesności. Dla przykładu prosvitianie Wasyl Horbatiuk i Petro Maliesz odsłaniają epokę lat 30.–40. XX wieku, masowych represji na Podolu. Petro Maliesz wydał trylogię („Rozgul czerwonego diabła” (2008), „Rozgul diabła trwa” (2011), „Stalinoidy” (2013). W utworach przedstawił diabelski legion okrutnych morderców, którzy niszczyli ludzi na rozkaz tyrana. Tylko na Chmielnickczyźnie ofiarami Wielkiego Terroru stało się ponad 16 tys. osób, a za wszystkie lata reżimu represjonowano ponad 59 tysięcy Podolan. Dlatego autor poświęcił trylogię jasnej pamięci ofiar Wielkiego Terroru na Chmielnickczyźnie.
Podałem kilka przykładów, aby zilustrować, jak współcześni prosvitianie Chmielnyćczyzny zarówno słowem, jak i czynem włączają się w budowę państwa, przekładają zamierzone na płaszczyznę praktyczną. Wierzę, że praca znacznie się ożywi wraz z przyjściem na czele organizacji Witalija Michalewskiego, którego 14 maja br. uczestnicy konferencji prosvitiańskiej wybrali przewodniczącym Chmielnickiego Obwodowego Zjednoczenia «Proświty». Przez osiem lat był on zastępcą przewodniczącego. Otóż już na pierwszym posiedzeniu zarządu Witalij Cezariowycz od razu wyznaczył odpowiedzialnych za ten czy inny odcinek pracy, doprecyzował i przeanalizował realizację planu na bieżący rok, położył nacisk na perspektywy działalności towarzystwa. Prosvitianie Chmielnyćczyzny pomnażają tradycje swoich poprzedników, pewnie patrzą w przyszłość, kierując wiedzę i siły na rozbudowę niepodległej Ukrainy, propagowanie idei narodowej.
nr 31, 8–14 sierpnia 2013 r. F.-SŁOWO PROSWITY"
Tłumaczenie maszynowe
Myrosław ŁEWYCKYJ, członek Narodowego Związku Dziennikarzy oraz Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. W preambule „Deklaracji zasad UGS” powiedziano: „Ukraińska Grupa Helsińska uważa za konieczne określenie głównym kierunkiem swojej działalności obronę praw narodowych, przede wszystkim prawa narodów do samostanowienia, przewidzianego w art. 1 ratyfikowanego przez Związek Radziecki Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych („Wszystkie narody mają prawo do samostanowienia. Na mocy tego prawa swobodnie ustalają swój status polityczny i swobodnie zapewniają swój rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny”), ponieważ bez wolności narodu prawdziwe zapewnienie wolności jednostki jest niemożliwe”. UGS w krótkim czasie zdobyła zaufanie i poparcie w narodzie. Organy represyjne w czasie ogłoszonej przez sekretarza generalnego Gorbaczowa pieriestrojki nie śmiały rzucać zwiastunów nowej myśli politycznej na długie lata za kraty, dlatego ograniczały się do 15-dniowych „kar”, które nie zastraszyły bojowników o wolność, a przeciwnie, wlewały w nich nadzieję na zwycięstwo. Nie przypadkiem wystawa w Muzeum Szistdesiatnykiw nosi nazwę „W walce o niepodległość”. Zaprezentowano około setki odrestaurowanych i powiększonych do formatu wystawowego fotografii oraz dokumentów z archiwum współzałożyciela UGS, przewodniczącego jej Lwowskiej Organizacji Obwodowej — Bohdana Horynia. Muzeum mogło pomieścić tylko część przygotowanego przez niego na wystawy materiału. Mimo że na wystawie przedstawiono głównie wydarzenia we Lwowie, według słów osób, które przybyły na otwarcie wystawy, jej organizatorowi udało się odtworzyć klimat polityczny na Ukrainie końca lat 80. XX wieku z narastającym żywiołem wielotysięcznych wieców protestacyjnych. Wystawa zaczyna się od powiększonych do formatu okładek samizdatowego czasopisma „Ukraiński Wisnyk”, który wstrząsnął opinią publiczną, obudził uśpioną energię do walki o prawa człowieka i narodu. Niżej fotografia z wielotysięcznego wiecu protestacyjnego 21 czerwca 1988 r. na placu przy stadionie „Drużba” we Lwowie (obecnie stadion „Ukraina”). Dalej umieszczono fotografie założycieli UGS oraz historyczne panoramiczne zdjęcie wiecu 7 lipca 1988 r. na placu przy Uniwersytecie Lwowskim, na którym ogłoszono powstanie UGS. Opublikowane w wielu zagranicznych gazetach, to zdjęcie zasługuje na miejsce w podręcznikach historii jako symbol niezłomności Ukrainy, jej walki o niepodległość. Na następny wiec — 4 sierpnia 1988 roku — władza przysłała już oddziały specnazu z psami. Wtedy psy pokąsały wielu ludzi, wielu ukarano grzywnami, aresztowano, a przeciwko przewodniczącemu komitetu inicjatywnego lwowskich wieców Iwanowi Makarowi otwarto sprawę karną. Światowy rezonans, który temu wydarzeniu nadał utworzony przez UGS Komitet Obrony pierwszego więźnia politycznego pieriestrojki, aktywne protesty ukraińskiej społeczności na Zachodzie, rozpowszechnienie anglojęzycznego plakatu ze zdjęciem aresztowanego zmusiły władzę (do ustąpienia). Grożono aresztami uczestnikom wiecu 10 grudnia 1988 r., poświęconego 40. rocznicy „Deklaracji praw człowieka”. Jednak nie odważono się tego zrobić, ponieważ wiec był jednocześnie wyrazem solidarności z narodem ormiańskim, którego ziemię zniszczyło dzień wcześniej straszne trzęsienie ziemi. Bohdan Horyń — żywa historia, jeden z założycieli UGS. Przykład walki UGS — nauka także dla młodych ruchowców. 27 lipca 2013 roku w Kijowie, w pomieszczeniu Muzeum Szistdesiatnykiw otwarto wystawę fotodokumentów, poświęconych 25. rocznicy założenia i działalności pierwszej w powojennych latach na Ukrainie legalnej opozycyjnej wobec KPZR organizacji politycznej — Ukraińskiej Grupy Helsińskiej (UGS). Założona przez byłych więźniów politycznych Wiaczesława Czornowoła (inicjator), Bohdana oraz Mychajła Horyniów — współautorów dokumentu programowego „Deklaracja zasad”, organizacja polityczna pod prawoczłowieczą nazwą UGS stawiała sobie za cel walkę o wolność oraz państwową niepodległość narodu ukraińskiego.
Zdjęcia z tego wiecu z zachmurzonymi twarzami przedstawicieli władzy są zaprezentowane na ekspozycji. W odpowiedzi na zastraszanie ludzi przez władzę „nacjonalistami”, którzy rzekomo mieli „wysiedlać” z Ukrainy wszystkich nie-Ukraińców, 3 sierpnia 1989 r. dziesiątki tysięcy ludzi wyszły na wiec, który odbył się pod hasłem „Konsolidacja sił demokratycznych jako alternatywa”. W pięćdziesiątą rocznicę zbrodniczego spisku Stalina i Hitlera, znanego w historii pod nazwą paktu Ribbentrop-Mołotow, 23 sierpnia 1989 roku zachodnie obwody Ukrainy powitały tę datę wiecami, protestując przeciwko zastępowaniu prawdy historycznej komunistycznymi stereotypami. Najbardziej masowy z nich odbył się we Lwowie, o czym opowiadają zaprezentowane na wystawie fotografie. W rezultacie zbrodniczego spisku Stalina i Hitlera 17 września 1939 roku polska okupacja zachodnich obwodów Ukrainy została zastąpiona jeszcze bardziej okrutną — sowiecko-komunistyczną, z nowymi aresztowaniami, rozstrzeliwaniami i deportacjami na Syberię, do Kazachstanu i krajów Azji Środkowej. Tego dnia we Lwowie miały miejsce dwa znaczące wydarzenia — rano wielki, według ocen organizatorów pięćset tysięczny pochód w obronie praw wiernych obrządku greckokatolickiego, który przeprowadził Komitet na rzecz legalizacji UGKC, a wieczorem Ukraińska Grupa Helsińska (UGH) w centrum miasta zorganizowała wielotysięczny żywy łańcuch żałoby — ludzie z zapalonymi świecami czcili pamięć swoich bliskich, którzy zginęli w więzieniach, obozach koncentracyjnych i na wygnaniu. Na zaprezentowanych na ekspozycji zdjęciach widać ludzką tęsknotę, ból i jednocześnie nieugiętość. Przeprowadzone we Lwowie przez UGH akcje wywołały wściekłość czerwonych jastrzębi z Kijowa i Moskwy. Postanowiono „nauczyć rozumu” niepokorny naród. Po łańcuchu żałoby do Lwowa przybyli zastępcy ministra spraw wewnętrznych ZSRR i Ukraińskiej SRR w celu „zaprowadzenia porządku”. Pod osłoną nocy 1 października na uczestników pokojowej manifestacji, która zmierzała do miejskiego zarządu milicji z żądaniem uwolnienia zatrzymanych działaczy społecznych, z wściekłością rzucił się uzbrojony w gumowe pałki specnaz. Wstrząsające skutki straszliwej rzezi ludzi przez specnazowców zostały utrwalone na jednym ze stoisk. To właśnie UGH stanęła na czele społecznej komisji ds. zbadania rzezi i wykrycia winnych — tych, którzy wydawali rozkazy, doprowadzając do zwolnienia naczelnika obwodowego zarządu MSW Popowa, który obawiając się sądu, wyjechał do Rosji. Grzywny, aresztowania i pobicia nie zastraszyły ludzi. Wyrazem nieugiętości stał się historyczny żywy Łańcuch Jedności 21 stycznia 1990 r., którego współorganizatorem, wraz z Ludowym Ruchem, była UGH. W nowoczesnych podręcznikach o tym zwrotnym momencie ukraińskiej historii wspomniano zaledwie kilkoma wierszami. Zaprezentowane na wystawie dokumenty pokazują, ile pracy organizacyjnej i oświatowej włożono w przeprowadzenie Łańcucha Jedności. Żywy łańcuch Zjednoczenia stał się wielkim przedsięwzięciem polityczno-organizacyjnym, w którym uczestniczyła UGH. Kolejnym krokiem były wybory 4 marca 1990 roku, w których, jako nagrodę za działalność, mandaty deputowanych ludowych Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR otrzymało 11 członków UGH. W otwarciu wystawy wziął udział skład kierowniczy UGH — Łewko Łukjanenko, Ołeś Szewczenko, Wasyl Owsijenko, przychylni UGH deputowani dawnego obozu demokratycznego oraz młodzież skupiona w Młodym Ludowym Ruchu. Działacze UGH wspominali pracę w tej strukturze, prowokacje, których dopuszczała się wobec nich władza (w Kijowie powszechną „karą” było wysiedlenie na „101. kilometr”), rozważali nad fenomenem, który sprawiał, że akcje polityczne końca lat 80. XX wieku stawały się masowe. Przedstawiciel młodzieży Ołeksij Zacharczenko zaproponował, aby uczynić tę wystawę objazdową, gdyż daje ona to, czego nie mogą dać żadne podręczniki. Czasy były wtedy o wiele trudniejsze niż obecnie, a zwycięstwo polityczne wymagało ciężkiej pracy, poświęcenia i wzorowej moralności. Oto dlaczego tak ważne jest, aby na podstawie dokumentów i zdjęć uświadomić jak największemu kręgowi młodzieży tezę, że prawdziwe zwycięstwo wymaga wiary i poświęcenia. „Bez wolności narodu prawdziwe zapewnienie wolności jednostki jest niemożliwe”
Tłumaczenie maszynowe
Anatolij KINDRATENKO. Pod koniec 1992 r. nasza aktywistka, nauczycielka języka ukraińskiego Nina Kusajkina zaproponowała wydawanie gazety dla dzieci. Ta myśl mi się spodobała, zatwierdziliśmy nazwę „Żurawlyk”, którą zaproponowała przewodnicząca miejskiego towarzystwa kulturologicznego „Spadszczyna” Ołeksandra Kowalowa. Pierwszy numer gazety ujrzał światło dzienne w styczniu 1993 r. Początkowo drukowaliśmy 1 tys. egzemplarzy, które rozdawaliśmy. W tamtym czasie nie było to drogie, druk opłacałem z własnej kieszeni. Z czasem zarejestrowałem ją i wprowadziłem do katalogu obwodowego. Liczba prenumeratorów szybko wzrosła do 2—3 tysięcy. Wtedy zarejestrowałem ją jako ogólnoukraińską. W latach 90. XX wieku przewodniczący Charkowskiej Obwodowej Administracji Państwowej O. Maselśkyj w trudnym czasie wyasygnował środki na zakup dla gazety dwóch ton papieru. Ale był czas (być może i obecnie tak jest), kiedy nauczycielom w Charkowie „nie zalecano” prenumerować „Żurawlyka” i mieć do czynienia z „Proświtą”. Jeszcze całkiem niedawno przewodniczący Charkowskiej Rady Miejskiej Dobkin nazywał gazetę faszystowską. Lecz świat nie jest pozbawiony dobrych ludzi. Wałerij Meszczeriakow, przewodniczący charkowskiego oddziału fundacji „Widrodżennia”, przekazał środki na zakup sprzętu komputerowego do składu. Teraz mogliśmy składać i łamać gazetę, książki oraz broszury, które wydawała charkowska „Proświta”. Pomagał nam Państwowy Komitet ds. Prasy, kiedy jego przewodniczącym był Iwan Czyż, a także Centralny Zarząd „Proświty” pod kierownictwem Pawła Mowczana. Nieocenioną pomoc finansową świadczyli nasi darczyńcy z USA i Australii: Wira i Bohdan Bodnarukowie, Marian Koć, Marija Kryżaniwśka, Marija Kiciuk, Ołeksej Konował, Jurij Boreć, wielu Australijczyków ukraińskiego pochodzenia, których organizowała Wałentyna Domazar. W różnym czasie nad gazetą pracowali dziennikarze Nina Czernowa, Natalja Neoneta, Lidija Szyp, dziennikarka i artystka Ołena Zaczepa, składaczka i łamaczka Nina Karnyćka. Drukowaliśmy też inne wydawnictwa periodyczne: „Weteranśki wisti”, „Wiczowyj dzwin” (redagował Wałerij Diaczenko), młodzieżowy „Zełenyj szum”, dziecięce „Dżerełce”. Nie wytrzymały one próby czasu. Jedynie „Dżerełce”, które robił Bohdan Fik, utrzymało się dwa lata. Jednak i je trzeba było zamknąć, jedną z przyczyn było to, że naciskał na nas sąd z powództwa O. Feldmana, który w jednym z numerów „Dżerełka” dopatrzył się „antysemityzmu”. Od 1996 r. „Księgą pamięci Ukraińców” A. Kulisza rozpoczęliśmy wydawanie książek i broszur: dziecięcych, historycznych, poetyckich, artystycznych, teologicznych. Nakłady były różne — od 200 egzemplarzy do kilku tysięcy. Łączny nakład naszych wydawnictw od 1996 do 2010 roku znacznie przekroczył 100 tys. egzemplarzy. Rozprowadzaliśmy je głównie w obwodzie charkowskim, część w innych obwodach. Wielu proświtian zamawiało nasze wydawnictwa. Wspomnę najaktywniejszych: Wasyla Slipcia z Mikołajowa, Mykołę Kabanowa z Chersonia, Iwana Karapysza z Berdiańska, Olega Ołeszczenkę ze Swierdłowska w obwodzie ługańskim. Do 1999 r. kilkoma wydaniami wydrukowaliśmy 10 tys. egzemplarzy „Księgi pamięci Ukraińców”. Na kolejne wydanie środki przekazał Jurij Boreć, wydrukowaliśmy jeszcze 9 tys., z nich 5 tys. przewieziono do KUN w Kijowie. W 1998 roku pod pseudonimem Bohdan Bohosłow wydrukowaliśmy 1000 egzemplarzy mojej pracy „Syjonizm przeciwko Ukraińcom”. Łewko Łukjanenko wydał ją ponownie w Kijowie. Później opracowałem tę pracę i w 2001 r. wyszło drugie, rozszerzone wydanie. W moje ręce trafił zbiór dokumentów o Hołodomorze 1932—33 lat, wydany w 1990 r. Zrobił na mnie wrażenie. Przestudiowałem prace charkowskich badaczy hołodomorów Tamary Poliszczuk, Mykoły Sołonenki oraz Łyzawety Jacenko, a także prace tych, którzy byli bezpośrednio związani z wydarzeniami. Tak w połowie 2000 r. wyszła moja praca „Ludobójstwo. Hołodomor 1932—33. Przyczyny, ofiary, zbrodniarze”, która na podstawie niepodważalnych dokumentów, dobranych jeszcze przez komunistów, nie tylko dowodziła, że głód był sztucznie wywołany, ale też w odróżnieniu od przestraszonych i nieuczciwych ukraińskich historyków nazywała Anatolij Kindratenko — redaktor naczelny gazety „Żurawlyk”, przewodniczący ChOO WUT „Proświta” jego prawdziwe przyczyny i organizatorów. Potem tę pracę kilkakrotnie wznawiano. Do kwestii ludobójstwa Ukraińców w XX wieku nie miałem już zamiaru wracać, lecz przypadkowo wpadła mi w ręce praca „Głód 1921—1923 lat w Ukrainie. Zbiór dokumentów i materiałów”, wydana w Kijowie jeszcze w 1993 r. Wystarczyło pobieżne spojrzenie, by zrozumieć: zbiór jest niezwykle cennym źródłem dla zrozumienia wydarzeń lat 1918—1923. Dokumenty zawarte w zbiorze są porażające. Opracowawszy je, napisałem pracę „Hołodomor 1921—1923 lat w Rusi-Ukrainie jako kontynuacja wojny etnicznej 1917—1921 lat”. Wydano ją w 2003 roku, później kilkakrotnie przedrukowywano z uzupełnieniami. Jeszcze jeden kierunek badań to ruch huński i okres kultury czerniachowskiej, II—V wiek po Chrystusie. W tym czasie następowało łączenie się plemion przebywających na terenach Rusi-Ukrainy, którą Grecy i Rzymianie nazywali Scytią, w dawny naród ukraiński. Hunowie byli ludem rolniczo-łowieckim, żywili się prosem, jęczmieniem, wołowiną, rybami, a z napojów wyskokowych pili miód pitny i piwo; mieszkali w stałych domostwach (chatach), a wojewodowie — w dworach; ubierali się w wyroby z lnu i futra; imiona ich wodzów mają albo wyraźnie ukraińskie brzmienie, albo mogą być łatwo wywiedzione z języka ukraińskiego według zasad gramatyki ukraińskiej i łacińskiej itd. W rezultacie mojej pracy z dziełami autorów grecko-łacińskich „Proświta” wydała kilka książek o heroicznym czasie naszej dawnej historii okresu archeologicznego czerniachowskiego. Najważniejsze z nich to „Europejscy Hunowie — przodkowie Ukraińców” (2007 r.) oraz „Europejscy Hunowie w opisach dawnych autorów” (2007 r.). Teraz o wydaniach innych autorów. Przede wszystkim są to poezje Ołeksandra Stepanenki. Jako dziesięciolatek zaczął publikować w „Żurawlyku”. Jego poezje były doskonałe i głębokie w treści, i mało kto wierzył, że napisało je dziecko. Z czasem wydaliśmy dwa zbiorki jego utworów: „Stalin przyjdzie?” (1998 r.) i „Topolę ścinają” (1999 r.). Marija Kryżaniwśka z USA przekazała środki na wydanie książki dla dzieci Wołodymyra Barahury „Miecz i księga”. Za te pieniądze, a częściowo za własne, w 2000 roku wydrukowaliśmy 7 tys. egzemplarzy. Oprócz tego, na jej prośbę wydaliśmy opowiadania „Nauczycielka” i „Mychajłyk” Marijki Dmytrenko (Bohdany Switłyk), która walczyła i zginęła w szeregach UPA. Jakoś w moje ręce trafiła praca Richarda Harwooda, którą w wielu krajach wydawano pod różnymi tytułami, ale jej istota sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie „Holokaust — mit czy rzeczywistość?”. Biochemik z wykształcenia Hanna Iwanicka przetłumaczyła ją na język ukraiński, ja opracowałem i uzupełniłem innymi faktami. W 2002 r. wydaliśmy książkę „Holokausty. Fakty przeciwko mitom”. W książkach, które przysyłano nam z USA, Antonina Hołubineć odkryła wspomnienia córki I. Franki, Hanny Franko-Kluszko „Iwan Franko i jego rodzina”. Zredagowaliśmy ją i w 2005 r. wydaliśmy dzięki pomocy finansowej przewodniczącej TUM z Chicago prof. Wiry Bodnaruk. Pierwszą poważną pracę, w której ujawniono przyczyny i organizatorów Hołodomoru 1932—33 lat, napisał Pol Połowećkyj (Polikarp Plujko) w USA i wydał w 1976 r. Jej wartość polega na tym, że autor korzystał. Słobożański poeta Ołeksandr Stepanenko (09.11.1984— 29.12.2004)
się źródłami, dotąd nieznanymi w Ukrainie. W 2002 r. jego pracę wydaliśmy ponownie w nakładzie 1 tys. egzemplarzy. W 1999 roku wydaliśmy rozprawę naszego aktywisty Mykoły Sołonenki „Wypełniając testamenty moich zamordowanych przez Hołodomor ziomków”. Pracę dwukrotnie przedrukowywał przewodniczący krasnokuckiego oddziału rejonowego „Proświty” Wiktor Kibkało w łącznym nakładzie 6 tys. egzemplarzy. Jest ona niezwykle interesująca tym, że podano w niej skład komisji ds. wywozu zboża z Ukrainy w latach 1932—33 z adnotacją „nie podlega ujawnieniu”, odkryty przez Sołonenkę w archiwum obwodowym. Wśród członków tej komisji nie ma ani jednego Ukraińca. Ołeksij Czuhuj napisał 15 sztuk o Hołodomorach, terrorze komunistycznym, katastrofie czarnobylskiej, o W. Karazinie, H. Skoworodzie i innych. Wydawała je charkowska „Proświta”. Sztuki o Karazinie i Skoworodzie wystawili studenci uniwersytetu im. W. Karazina, środki na wystawienie sztuki o Karazinie przekazała Wira Bodnaruk. Złożoną drogę życiową przeszła Tetiana Skrypnyk. Przeżyła kolektywizację, Hołodomor, terror lat 30., została oficerem Armii Radzieckiej, walczyła, wykładała historię i kierowała katedrą. O pierwszej części swojego życia zdążyła napisać wspomnienia „Życie przeżyć — to nie pole przejść”, które wydaliśmy w 2002 r. Zredagowała je Antonina Hołubineć, ona też zapisała ostatnie rozdziały ze słów ciężko chorej kobiety. Hanna Stolarowa — krajoznawca. Na 130-lecie „Proświty” wydano broszurę „Z „Proświtą” — do Państwa Ukraińskiego”, którą opracował Bohdan Fik. W 2002 r. w moje ręce trafiła praca Ołeksy Riznyczenki „Dziedzictwo tysiącleci. Czym język ukraiński jest bogatszy od innych?”. Tak mnie ona zachwyciła, że latem 2003 r. wydaliśmy ją ponownie. Znaczącą pracę ukrainoznawczą prowadzi inżynier z zawodu Hanna Stolarowa. Badała ona związki z Charkowem i charkowianami Łesi Ukrainki, Iwana Franki, Hryhorija Skoworody. Szczególnie interesująca jest jej praca „Charkowska wiosna Łesi Ukrainki”. Wydrukowaliśmy ją dzięki wsparciu finansowemu Wiry Bodnaruk. Wydaliśmy też inne prace H. Stolarowej („Pilnować będę dróg swoich” w 2006 r. oraz „Ścieżka Franki do Słobożanszczyzny” w 2008 r.). Jedyną pracą, którą wydaliśmy w języku rosyjskim w nakładzie 1 tys. egzemplarzy (właściwie wydaliśmy ponownie, bo pierwsze wydanie zostało zrealizowane w Ługańsku w 1999 r.), była książka urodzonego w Konotopie Ołeksandra Bykowa (ur. 1912 r.) „Taki nieznany Lenin”. Od 1931 r. ten człowiek odbył ponad 3 lata w obozach koncentracyjnych, przeszedł wojnę, pracował na budowach w różnych miastach i w końcu osiadł w Ługańsku. Książka jest warta tego, aby przeczytało ją jak najwięcej ludzi. Wznawialiśmy też inne prace, w szczególności Lwa Syłenki „Wiara Maga”, B. Zubenki „Ukraina. Kto nią rządził, rządzi i chce rządzić”. W 2007 roku wydaliśmy ponownie książeczkę o działalności OUN—UPA (tezy podsumowujące pracę monograficzną zespołu autorskiego Instytutu Historii Ukrainy) z niewielkim (10 str.) dodatkiem „Wysłać do poszczególnych krajów ZSRR wszystkich Ukraińców” — o terrorze w Zachodniej Ukrainie w latach 1939—1952. Przedrukowywano książkę kilka razy w łącznym nakładzie ponad 15 tys. egzemplarzy. Lidia Szy p — redaktor gazety „Żurawłyk”, dziennikarka; Nina Karnyćka — operator składu i łamania
Tłumaczenie maszynowe
5 sierpnia pochowano wybitną ukraińską poetkę Irynę Wołodymyriwnę Żyłenko, laureatkę Państwowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki, autorkę książek „Solo na solfeż”, „Autoportret w czerwieni”, „Okno do ogrodu”, „Koncert na skrzypce, deszcz i świerszcza”, „Dom pod kasztanem”, „Jarmark cudów”, „Ostatni uliczny kataryniarz”, „Przyjęcie w starej winiarni”, „Pory roku”, „Ewangelia według jaskółki: Wybrane utwory”, „Światło wieczorne”, oryginalnej i utalentowanej książki wspomnień „Homo feriens”, a także szeregu książek dla dzieci. Z Iryną Żyłenko żegnali się pisarze, dziennikarze, aktorzy, bliscy i krewni, nad jej trumną przemawiali ludzie, którzy ją znali i kochali, których ona kochała i szanowała: Mykoła Żułynski, Jewhen Swerstiuk, Iwan Dracz, Lina Kostenko, Wira Sulyma, Switłana Jowenko. Jak powiedziała Lina Wasyliwna Kostenko, śmierć Iryny Żyłenko to strata dla poezji i osobista strata dla każdego, kto ją znał. To strata dla Kijowa, w którym się urodziła i przeżyła 72 lata. Talent Iryny Żyłenko to miłość, prawdomówność i szczerość, to szczególny dar cieszenia się życiem, w którym ona „nie człowiek, a okno do ogrodu”. Okno do duchowej przestrzeni człowieka, który kocha ludzi, jest dobry i otwarty na świat. W 1961 roku Iryna Wołodymyriwna napisała w swoim dzienniku: „Mam tylko dwadzieścia lat. Będę należeć do całego świata, ale zębami, pazurami, wszystkimi siłami duszy i słowa będę wyrywać ukraińską sławę i język z ludożerczych paszcz zrusyfikowanych mieszczan i szowinistów”. Ona, podobnie jak jej mąż, pisarz Wołodymyr Drozd, którego Iryna przeżyła o dziesięć lat i za którym ciężko tęskniła, nie bała się śmierci i wyznawała zasadę Wołodymyra Hryhorowycza: „W każdych warunkach być mężnymi. Myśleć — oto jedyne, co nam pozostaje w życiu, to skok w nieśmiertelność, skok bez skrzydeł, ale z nadzieją na wieczność”. Śmierć Iryny Żyłenko boli jak oparzenie na sercu. Niech jej wiersze z książki „Światło wieczorne” będą światłem pożegnalnym dla czytelników. Lubow HOŁOTA
Iryna ŻYŁENKO
* * * Tam, za jesienną górą, otworzyły się słoneczne wrota. Ja przez życie przeszłam jak promień — pora w słońce powracać.
Ten świat beze mnie przeżyje. Choć nie tak, jak żył ze mną. Wstecz do siebie nie zawoła mnie przyszłą wiosną.
Wszystko, co było kiedyś — odeszło. Wszystko, co kwitło kiedyś — przekwitło. I złote moje ciepło przesypało się między palcami świata.
Jesiennym polem przejść pod żurawimi kluczami. A tam — niech napełniają się światy moim wymownym milczeniem…
* * * Może to i ostatnie lato. Ale będą i w nim kwiaty. I motyle będą też. Błyśnie świt — i żyjesz. Każde lateczko — lato Boże. Wszystko w nim zdarzyć się może. Będzie gryka drzemać w upale. Będą pszczoły nad nią huczeć. A jak złotem liście się naleją — stanie się i serce moje złotym. Obejrzy się na siebie, uśmiechnie i pokornie spotka czas, kiedy z gałęzi listek zerwie się w swój ostatni walc.
* * * Ja całe życie na coś czekałam. Wciąż wyglądałam przez okno. I doczekałam się, że lustra nakryło czarne płótno. Teraz na nic już nie czekam. Teraz nic nie jest potrzebne. Choć tylko i mam, co — biedę na pochyloną główkę srebrną.
A jeszcze — tę mogiłkę z boku, która milczy, zawsze milczy. I starości suchą kromkę, której i łzami nie rozmiękczę…
* * * Ja kiedyś żyłam w bajce. I codziennie do mnie w gości Muza światła, Muza szczęścia zjawiała się o szóstej.
Ja teraz żyję nie w bajce. Pożałujcie poetkę. Muzie światła, Muzie szczęścia prześlijcie nowy adres.
Znam: gdzieś ona błądzi i mnie szuka wszędzie — tam, gdzie już mnie nie ma, tam, gdzie już mnie nie będzie.
Niechby przybiegła, rozkwitła, rozśmiała się: „Żyj!” I uroniła kroplę światła w czarny kielich wdowy.
* * * Kijowskie palisady — luksusy biedoty. Astry i winogrona, szałwie i koty. Ciepłe balkony w kwiatach — zacisze prostych ludzi. W cichym słońcu lata śpi na balkonie pudel.
Jutro — zwykły dzień powszedni. Ugotujemy barszczyk dobry. Nie jesteśmy bogatymi ludźmi, więc i śpimy bezchmurnie. Wiatr poruszy firankę — gwiazdy do pokoju prysną. Radosny będzie ranek. Przytulny będzie zmierzch.
Będziemy siedzieć do późna, cisi i niezależni. I nie szkoda, że w fotelu we dwoje z pudlem ciasno. Astry, pelargonie, kanny oddychają coraz bardziej upojnie. Żyć by tak wiekami. Boże, kochaj nas, grzesznych!
laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, kandydata nauk filologicznych D. W. Stusa oraz przewodniczącego Kijowskiej Obwodowej Organizacji „Demokratyczna Kijowszczyzna” I. W. Najdy. W prezentacji wzięli udział znani naukowcy i działacze społeczni, w szczególności: Dmytro Stus — pisarz, literaturoznawca, przewodniczący Ogólnoukraińskiego Związku Twórczego „Kongres Literatów Ukrainy”, Dyrektor Generalny Narodowego Muzeum Tarasa Szewczenki, członek rady humanitarnej przy Prezydencie Ukrainy; Mychtod Wołyneć — poeta, prozaik, obrońca praw człowieka (Worsel, obwód kijowski), Natalja Okołitenko — pisarka, dziennikarka, publicystka; Dmytro Omelczenko — zastępca dyrektora Ukraińskiego Państwowego Centrum Turystyki i Krajoznawstwa Młodzieży Szkolnej, członek prezydium zarządu Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy; Jurij Rudenko — doktor nauk pedagogicznych, profesor Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa; Anatolij Zborowski — dyrektor Irpieńskiego Muzeum Krajoznawczego; Wiktor Chalecki — zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Problemy rozwoju innowacyjno-inwestycyjnego”; Ołeksandryna Kruhlenko — kierownik grupy twórczej „ALEKS FOX STUDIO” (m. Donieck); Wałentyn Lamiczew — poeta, działacz społeczny; Andrij Koczur, W. D. Pałamarczuk, O. W. Lisowyj, I. O. Łejko i inni.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr SOKOLENKO, osiedle typu miejskiego Worzel, obwód kijowski. Niedawno w Narodowym Muzeum im. T. Szewczenki odbyła się prezentacja drugiego wydania zbioru historyczno-literackiego „Nieskorzeni duchem”. Autorzy-opracowujący wydanie — członkowie Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy Jurij Melnyczuk (najlepszy edukator 2011 roku, laureat wyróżnienia „Naród mój zawsze będzie”, autor książek „Mychajliwka-Rubeżiwka. Zabuczcza”, „Worzelskie podziemie”, „Nieskorzeni duchem”, „Podstawy wychowania kozacko-rycerskiego”) oraz Oleksandr Sokolenko (kierownik Worzelskiego Muzeum Historii i Kultury „Dom Uwarowski”, autor książki-pomnika „Album partyzanckiej sławy narodu ukraińskiego w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941—1945 lat”, a także serii książek z historii osiedli regionu Irpienia („Worzel. Stronami stuletniej historii”, „Mychajliwka-Rubeżiwka. Zabuczcza”, „Bucza. 100 lat”, „Hostomel”, „Zabirja”, „Worzelskie podziemie”, „Nieskorzeni duchem” i in.). W zbiorze przedstawiono materiały o wybitnych pisarzach, tłumaczach czasów Rozstrzelanego Odrodzenia oraz ruchu dysydenckiego lat 60. XX wieku, których życie i twórczość były związane z regionem Irpienia. Do drugiego, uzupełnionego wydania zbioru weszły artykuły o worzelskich dniach Helija Sniehirjowa, Wiktora Niekrasowa, Serhija Paradżanowa, Wasyla Owsijenki. Szczególne miejsce w książce zajmują wspomnienia mieszkanki Worzela I. Lejko o worzelskich dniach H. Sniehirjowa i W. Niekrasowa. Historia Ukrainy XX wieku — jest skomplikowana i niejednoznaczna. Szczególne miejsce zajmują w niej ludzie, którzy mężnie walczyli o niepodległość i wolność Ukrainy i złożyli za te ideały swoje życie. Wśród nich — wielka plejada wybitnych działaczy kultury i sztuki. Pierwsza fala prześladowań bojowników o wolność przetoczyła się przez Ukrainę w latach 1933—1937. Zyskała ona nazwę Rozstrzelanego Odrodzenia. 3 listopada 1937 roku rozstrzelano Łesia Kurbasa, Mykołę Kulisza, Matwija Jaworskiego, Wołodymyra Czechowskiego, Wałeriana Pidmohylnego, Pawła Fyłypowycza, Wałeriana Poliszczuka, Hryhorija Epika, Myrosława Irczana, Marka Woronego, Mychajła Kozorisa, Ołeksę Slisarenkę, Mychajła Jałowego i in. Ogółem tego dnia stracono ponad 100 przedstawicieli ukraińskiej inteligencji. Do tej pory nieznane są dokładne dane dotyczące liczby wszystkich represjonowanych ukraińskich inteligentów w czasach stalinowskich represji okresu Rozstrzelanego Odrodzenia: według niektórych danych liczba ta sięga 30 000 osób. Druga fala represji przypada na lata 1960—1980. Większość uczestników ukraińskiego ruchu dysydenckiego tego okresu (który później przybrał charakter prawoczłowieczy) doświadczyła prześladowań, zwolnień z placówek oświatowych, pozbawienia pracy, najaktywniejsi z nich przeszli przez łagry, więzienia i zesłania. Niektórzy zginęli w łagrach: J. Łytwyn, W. Marczenko, W. Stus, O. Tychyj. Niektórzy stali się ofiarami zbrodniczej psychiatrii (Ł. Pluszcz, W. Ruban, M. Płachotniuk, M. Jakiubiwski). Region Irpienia zajmuje szczególne miejsce w życiu kulturalnym Ukrainy, gdyż właśnie tutaj znajdują się domy pracy twórczej literatów (Irpień) i kompozytorów (Worzel). W tych kurortowych miasteczkach w pobliżu Kijowa na daczach lubiło spędzać czas wielu postępowych artystów Ukrainy. Mieszkali tu także przedstawiciele Rozstrzelanego Odrodzenia i ruchu dysydenckiego. Wydanie zrealizowało Worzelskie Muzeum Historii i Kultury „Dom Uwarowski” przy wsparciu
Tłumaczenie maszynowe
Siłą młodzieńczej intuicji, potęgą geniuszu, który wciela się w Słowo, sumieniem i odwagą nieprzeciętnej osobowości znalazła swój amulet, swoje duchowe imię, które wyznacza jej drogę życiową i jej nieśmiertelność: Łesia Ukrainka. 1 sierpnia na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie nieliczni wspominali genialną ukraińską pisarkę Łesię Ukrainkę, która zmarła sto lat temu (19 lipca według starego stylu) w osadzie Surami (Gruzja). W cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego duchowni Patriarchatu Kijowskiego odprawili panichidę. Po modlitwie wszyscy, którzy chcieli pokłonić się Łarysie Petriwnie Kwitce (z domu Kosacz), ruszyli z kwiatami na jej grób w starej części Bajkowego. Tutaj, między grobami ojca i ukochanego brata Mychajła, pochowano ją siódmego dnia po śmierci (26 lipca według starego stylu). Z czasem do rodzinnego grobowca dołączyły mogiły ciotki Ołeny Antoniwny Kosacz (1927 r.) i matki — znanej pisarki i działaczki społecznej Ołeny Pcziłki (1930 r.). Pogrzeb Łesi Ukrainki w Kijowie w 1913 roku odbywał się pod ścisłą kontrolą żandarmerii — żadnych przemówień i żałobnych śpiewów nad grobem „nieprawomyślnej”. Jej, wielkiej pracownicy na niwie wysokiej literatury, która zrównała się z literackimi geniuszami innych narodów, dbała o język, kulturę, edukację, duchowość własnego narodu, jej, kruchej, wycierpianej, ale niezgasłej kobiety — bano się nawet martwej. Nie zaprzestawano uprawiania polityki wokół wielkiego imienia poetki w czasach radzieckich, jak i obecnych. Jakim anachronizmem brzmi dzisiaj napis-cytat z komunistycznej „Prawdy” na jej nagrobku! Jakimi spekulacjami trącą wysiłki różnoimiennych polityków, by zapisać Łesię Ukrainkę w swoje szeregi pośmiertnie! ...Jedna z najwspanialszych dusz, która w jakichkolwiek czasach przychodziła na Ukrainę, żyła i tworzyła dla tej ziemi i tego narodu. Za siłę i szlachetność ducha, za niepowtarzalną delikatność i odwagę jej poezji, za ogrom dokonań ludzkość będzie pamiętać o Łesi Ukraince zawsze. Składając róże na jej grobie, wspomniałam sierpień 1983 roku, kiedy my, grupa ukraińskich pisarzy, odwiedziliśmy gruzińskie Surami, dom (dawna dacza Popowa), gdzie Gruzini troskliwie przechowują każdy szczegół życia naszej rodaczki. Do dziś w pamięci mam wygodny fotel pod ogromnym platanem – w nim Łarysa Petriwna ostatni raz siedziała pod błogosławionym słońcem, patrząc na ruiny starożytnej twierdzy na górze, w której nienaruszoną pozostała tylko jedna ściana. Ta, którą najtrudniej było murować – ludzie toczyli kamienie z doliny na górę, ale ściana upadała. I wtedy, według legendy, postanowiono zamurować w wyłomie młodego przystojniaka Zuraba – jedynego syna matki, która oprócz niego nie miała innego rodu. Dopóki pracowali mistrzowie, Zurab śpiewał, kiedy głos ucichł – powstała ściana, której nie zburzyli wrogowie i czas, twierdza przetrwała i zawsze broniła ojczyzny razem z mieszkańcami Surami… Ukraina Łesi Ukrainki – twierdza, którą trzyma jej głos. Lubow HOŁOTA Zdjęcia Ołeksandra ŁYTWYNENKA Narodowe artystki Ukrainy, wykonawczynie utworów Łesi Ukrainki Łarysa Kadyrowa i Rajisa Nedaškiwska Iwan Dracz czytał poezje Łesi Ukrainki, Dmytro Pawłyczko — dedykację dla poetki. Śpiewał chór „Homin”
Tłumaczenie maszynowe
I ty kiedyś walczyłaś jak Izrael, Ukraino moja! Sam Bóg postawił przeciw tobie siłę nieubłaganą, ślepy los. Otoczył cię narodami, które jak lwy na pustyni ryczały, pragnąc twojej krwi; zesłał na ciebie tak gęstą ciemność, że w niej bracia nie poznawali swoich bliskich, i w tej ciemności pojawił się ktoś nie do pokonania, jakiś duch czasu, który wołał wrogo: „Śmierć Ukrainie!" — Lecz wzniosła się wysoko prawica Bohdana, i narody rozpierzchły się jak podłe szakale, bracia poznali braci i połączyli się. A duch rzekł: „Zwyciężyłeś, Bohdanie! Teraz twoja ziemia jest obiecana". I oto Bohdan przeszedł po tej ziemi od krańca do krańca. Święto zgody między nim a duchem hucznie odbyło się w złotogłowym mieście. Ale nagle duch zdradził. Znów ciemność, i groza, i niezgoda. I znów nastała egipska niewola, lecz nie w obcej ziemi, a we własnej naszej. A potem rozlało się Morze Czerwone, rozdzieliło się na połowy, i znów się zeszło razem i pochłonęło — kogo? Ach, biada! Nowy faraon przeszedł żywy przez Morze Czerwone, ale jeździec i koń przepadli na wieki. Śpiewaj, raduj się, znienawidzona obca, bij w bębny i leć w taniec bez opamiętania, koń i jeździec w Morzu Czerwonym zginęli, tobie zostało dziedzictwo na pokaz, bo nosisz klejnoty Ukrainy, świętując nad nią zwycięstwo.
Takim dla nas był wyjazd z Egiptu, jak potop. Zawrzało, a potem uspokoiło się Morze Czerwone, wyschło, i pozostała po nim bezradosna pustynia, i zaczął po niej błąkać się nowy Izrael, po tej swojej obiecanej ziemi, jak jakaś bezpasterska trzoda.
Z trzodą błąkali się też pasterze, nocą szli za cieniem, a w dzień za ogniem. Kiedy zaś u nich pojawił się duch wielki, który płonął w ciemności jak słup ognia, a w dzień szedł jak groźnie biała chmura, oni nie wierzyli własnym oczom i rozbiegali się na boki bezdrożami, i wpadali w niewolę wrogów.
Jak długo jeszcze, o Panie, jak długo będziemy błąkać się i szukać ojczystego kraju na własnej ziemi? Jakiś grzech popełniliśmy przeciw duchowi, że złamał on swój wielki testament, ten testament wzięty w boju o wolność? Dokończ więc tę zdradę do końca, rozbij nas, rozproszże po całym świecie; wtedy zapewne żal za ojczystym krajem nauczy nas, gdzie i jak go szukać. Wtedy ojciec pokaże swemu synowi srebrzysty miraż w oddali i powie: „Oto ziemia twojego narodu! Walcz i wywalczaj ojczyznę, bo przyjdzie ci zginąć na wygnaniu, obcym wśród obcych, w hańbie”. I być może zostanie dany nowy testament, a duch napisze nam nowe skrižale.
Ale teraz? Jak mamy szukać dla swojego narodu ziemi? Kto rozbił nam skrижale serca, testament ducha? Kiedy skończy się ta wielka niewola, która nas ogarnęła w ziemi obiecanej? I dokąd ojczysty kraj będzie Egiptem? Kiedy zginie nowy Babilon?
10.09.1904. Zielony Gaj
______________
Tego wiersza nie ma w 12-tomowym wydaniu utworów Lesi Ukrainki z lat 1975–1979. Znajduje się on w wydaniu: Leся Ukrainka. Utwory w dziesięciu tomach. — Kijów: Państwowe Wydawnictwo Literatury Pięknej, 1963, t. 1.
Tłumaczenie maszynowe
10 Los na tle historii
Włodzimierz MICHAJŁOWSKI, pisarz, laureat nagrody im. Iwana Franki
Jego dusza nie znała spoczynku... Nie raz chciano ją zniewolić, lecz ona się opierała: nie zrumunizowała się (przypłacił to dobrą posadą we wsi Łużany), ani nie zaślepiła się moskwofilstwem (drwiny go nie ominęły), ani nie splugawiła tym szlachectwem, które nawet z daleka odwracało się od chłopskiego kożucha (niejeden z tych paniczyków wytykał w niego palcem)...
A on wbrew temu wyrósł na pana swojej Mądrości, Sumienia i Dobroczynności, czym zyskał miłość i szacunek biedoty. Ale czy łatwo przychodziła bukowińskiemu proświtianinowi Iwanowi Bażańskiemu (1863–1933) ta uparta wytrwałość?
Później zapisze w „Autobiografii”:
„Uderzyło mnie to, że we wsi nie ma nikogo, kto by chciał ze mną pracować nad losem naszego narodu. Z kim pracować? Ksiądz Monastyrski już machnął ręką na wszystko, dziedzic Botuszan – Wołoch, Bachniecki się do niczego nie mieszał, Żerent wiedział tylko, jak brać trzy złote reńskie dziennie, i był Niemcem, siedział w Czerniowcach. Był jeszcze sotrudnik Szandro – i ten pijak, jakiego ze świecą szukać. Nie umiał do ludzi powiedzieć mądrego słowa... Zastępcą przewodniczącego gromady był gminny pisarz Rost, czyli po naszemu rdza. I prawdziwą rdzą był, bo zjadał gromadę, jak rdza żelazo. Od czego takiego zacząć? A ja uczyłem, z całych sił się starałem, aby chociaż w szkole coś zrobić. Ale i tu natrafiłem na kamień.
Przyszedł raz do mnie na inspekcję nasz powiatowy inspektor, ks. protoprezbiter Martynowicz. Był u dziedzica na obiedzie i przyszedł z nim razem do szkoły. Dzieci czytały i liczyły dobrze, a jeden chłopiec wyrecytował bardzo piękny wierszyk:
Ej, ty nasza Bukowino,
Matko nasza rodzona,
Ej, czemuż ty, Bukowino,
Tak bardzo uboga?
Ej, co było, nie słychać,
A teraz wyszło na jaw:
Wyrzekają się ruskie dzieci
I rodzinnej chaty.
Myślałem, że to na inspektorze największe wrażenie zrobi, a tu przekonałem się, że i on nie jest przyjacielem ludu. „Prowadzicie – mówi – politykę w szkole, a to niedobrze”. Jak grom z jasnego nieba uderzyły we mnie te słowa. Skąd spodziewałem się je od niego usłyszeć?.. Biedny narodzie, takich przywódców masz ty?..”
Zwątpienie często zakradało się do niego, ale do serca go nie wpuszczał. Dlatego nie zdradził swojej siostry – Szkoły. Ona zawsze była dla niego katedrą oświecenia. Jego poemat wierszem „Przepaść” (wydany osobną książką w 1900 roku) to żywy krzyk duszy mądrego pedagoga w obronie chłopskich dzieci, którym przyszło kontynuować ród ukraiński; był to apel do ich rodziców, spośród których niejeden patrzył przez palce na szkołę, do której chodziły ich dzieci. I przypominał, jaki może być koniec tej obojętności: ...Majątki chciałeś mi dać w ręce, // A nauki mi nie dałeś, dziadu, nauki... // Przeklęty bądź, dziadu, za swoje dziecko! // Przez ciebie, dziadu, patrz, jak ginę/
Iwan Bażański rozumiał tę prawdę, bo sam poznał życie spod chłopskiej strzechy, z tej biedoty, gdzie kawałek chleba w ręku był dla niego jak Boża łaska. A naukę kochał od małego, ale nie miał nadziei, że rodzice ze swoim majątkiem
„Jak dobrze, że otarliśmy gorzką łzę
zapominalstwa”.
widzisz, jak bardzo był przepełniony miłością do prostego ludu, do jego cierpiącego losu. Praca pedagogiczna, literacka i społeczna splotły się w nim w jedną całość – służbę narodowi.
Ale oto dziwne zjawisko: w czasach radzieckich wśród wielu innych oświatowców kraju to imię niemal nie było wspominane. Tak mijały dziesięciolecia. Utworów Iwana Bażańskiego nie drukowano. Obowiązywało ciche, podskórne tabu na „burżuazyjnego nacjonalistę”.
Córka pisarza – Olha Iwanowna Bażańska-Szewczukewycz wyjaśniała to prosto: „Czas ojców jeszcze nie nadszedł. Bo tylko głupcy mogą przyczepiać mu etykietkę „burżuazyjnego”. Dziwili się temu także jego uczniowie, w tym Bohater Pracy Socjalistycznej, gło-
Tę wysoką cześć oddała Iwanowi Bażanskiemu również dzisiejsza obwodowa konferencja naukowo-praktyczna „Pamiętajmy o naszych sławnych”, zorganizowana z okazji 150. rocznicy urodzin oświeciciela i pisarza. Organizatorami tego wielkiego przedsięwzięcia były zarząd Czerniowieckiego obwodowego zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, Departament Edukacji i Nauki, Młodzieży i Sportu obwodowej administracji państwowej wspólnie z rejonową administracją państwową w Zastawnej oraz rejonowe zjednoczenie „Proświty”.
Otwierając to poważne zgromadzenie, przewodniczący obwodowej „Proświty” Ostap Sawczuk zaznaczył:
— Duch narodowy Iwana Mykołajowycza Bażanskiego jest dziś wśród nas. Jest on dla nas drogi jako przykład wielkiej miłości do ojczystego słowa, do ojczystej ziemi, do swojego narodu. To właśnie on w prawdzie i sprawiedliwości...
Zdrady nieuległy
...stągną się na ten grosz i oddadzą go, by się uczył w gimnazjum... I kto wie, jak by się stało, gdyby matka pewnego razu nie powiedziała do dziedzia: „Chodź, Mykolcu, sprzedajmy ten kawałek pola, a niech nasz Iwanko idzie do nauki. Sam widzisz, rozum ma dobry i jasny. Coś z niego będzie, na pewno będzie... Patrz, jak on tego chce...”
I dziś myślę o tej chłopskiej mądrości bukowińskiej kobiety, o jej nadziei, gdy przeczytuję wiersze ze „Dziennika” Iwana Bażanskiego. Ile ona musiała wycierpieć, przeżyć! Skąd brała siły, by nie utonąć w rozpaczy? Dlatego jestem przekonany: ukraińska dusza nie jest do końca rozgadana. Bo tak to już jest:
„...Nie raz matka prosi, ze łzami prosi tych ludzi (chodzi o dwie zamożne rodziny z rodziny Dorosziwców z Zastawniwszczyzny, których synowie również uczyli się w gimnazjum – przyp. autora), żeby wzięli i przekazali mi worek z jedzeniem do Czerniowiec, bo wiedzą, że już nie mam co jeść. Ale nie, nie chcą, jeszcze drwią z matki: »Chcesz mieć z syna pana, to noś, jak guculska klacz«. Matka bierze i niesie ciężki worek całe 5 mil do Czerniowiec i przychodzi do mnie z krwawiącymi ramionami od worka. Kiedy na drodze matka siada, żeby odpocząć, to wstając, nie ma siły sama sobie zarzucić ciężkiego worka, tylko czeka, aż ktoś nadejdzie drogą. A jeśli nikogo nie ma, to bierze przedni koniec worka w zęby, a rękami się podpiera, dopóki nie stanie... Ciężko nieśli...
Iwan Bażański – nie tylko prawdziwy nauczyciel, ale też prawdziwy poeta i prozaik. Całe jego pisarstwo zbudowane jest na szczerości, miłości, wielkiej wierze w przyszłość. Przeczytajcie jego wiersze „Dobry uczniaczek”?, „Matka rodzona”, „Nie wiedzą...”, „Drogie dzieci”, „Nadzieja”, „W okopach”, „Krwawa wiosna”, poematy „Przepaść”, „Rozłąka”, „Za morzem”, albo przeczytajcie jego utwory prozą – opowiadania „Żebraczka”, „Rodzone dziecko”, „Trzy dukaty”, „Mertwiecka Jelena”, „Jak Iwan Dykyj szukał prawdy?” i inne – wszystko, co znajduje się w jego twórczym dorobku, to przede wszystkim społeczne obrazy narodowego cierpienia. Ich realizm osiąga wielką siłę.
Zatem, kiedy poznaje się duchowy świat Iwana Bażańskiego jako człowieka, pedagoga, pisarza, to
wa kołchozu Wasyl Hnep, brygadzista brygady ogrodniczej Ahafija Tkaczuk, którzy na pamięć recytowali dziesiątki wierszy swojego nauczyciela. A gadatliwa wiknianka (Iwan Bażański był dyrektorem wiejskiej szkoły w Wiknianach – przyp. autora) jeszcze z dumą zauważyła: „Czy byłabym dziś tym, kim jestem, gdyby nie nasz nauczyciel Bażański? Przecież uczył nas pisać, nauczył liczyć bez błędów. To był nasz nauczyciel, nasz tata...”.
Mówiono szczerze. Bo jego utwory są prawdziwe, głęboko społeczne. Jest w nich bolesna prawda chłopska.
Wspominając ojca, jego córka Olha Iwaniwna zauważyła, że gdy umierał, podniósł się na łokciu, długo spoglądał w okno i z bólem, ale z nadzieją powiedział: „Mam, Oleńko, wiarę, że Prawda jeszcze do nas przyjdzie. Bóg widzi, że na nią czekałem...” I co?.. Jak potwierdziło życie, ona go nie minęła. Dziś, w 150. rocznicę urodzin, Iwan Bażanski powrócił do nas (stało się to w latach niepodległości) wydanymi książkami, muzeum literackim w budynku dawnej dziewczęcej szkoły w Waszkiwieckiej, gdzie był dyrektorem, nazwami ulic, obwodową nagrodą literacką oraz rejonową nagrodą pedagogiczną, które noszą jego imię. A także szkołę w Wikniach, której poświęcił ponad 20 lat pracy pedagogicznej, dziś upamiętnia tablica pamiątkowa z jego portretem. A w tym roku w rodzinnej wsi Iwana Bażanskiego – Doroszowcach, na Zastawnowszczyźnie, odsłonięto pomnik ukraińskiego Oświeciciela.
wieści wychowywał synów i córki ukochanej przez niego Ukrainy.
Olena Ponomarenko, naczelnik wydziału Departamentu Edukacji i Nauki, Młodzieży i Sportu Czerniowieckiej ODA, zwróciła uwagę także na taki szczegół:
– Spójrzcie na tę dużą widownię. Nie ma ani jednej obojętnej twarzy. A to świadczy o tym, że doniosły jubileusz Iwana Bażanskiego stał się prawdziwym świętem dla mieszkańców Bukowiny, które łączy nas wszystkich w szacunku dla wspaniałych ludzi, w dumie z Ukrainy. Jak miło, że wyższa szkoła zawodowa ChO 24, w której teraz przebywamy, mieści się na ulicy Iwana Bażanskiego 58.
Czym zaskoczyła obecnych ta konferencja naukowo-praktyczna? Przede wszystkim szczerością rozmowy o patriocie, mądrym oświeciciela, który całe życie poświęcił służbie ludziom. Interesujące były wszystkie wystąpienia. W szczególności kierownika Katedry Literatury Ukraińskiej Czerniowieckiego Narodowego Uniwersytetu im. Jurija Fedkowycza,
doktora filologicznych nauk, profesora Wołodymyra Antofijczuka; doktora pedagogicznych nauk, profesora Chmelnyckiej Akademii Humanistyczno-Pedagogicznej Iwana Ruśnaka; docenta Katedry Literatury Ukraińskiej Czerniowieckiego Uniwersytetu im. J. Fedykowycza Wasyla Kostyka; kandydata nauk filologicznych tej samej katedry Ołeha Horbatiuka; pisarza, honorowego przewodniczącego Czerniowieckiego Obwodowego Oddziału «Proświty» Wiktora Kosiaczenka; kierowniczkę wydziału krajoznawstwa Czerniowieckiej Obwodowej Uniwersalnej Naukowej Biblioteki im. M. Iwasiuka Lesi Szaraburyk; metodyka Obwodowego Instytutu Kształcenia Podyplomowego Tamary Minczenko; dyrektora WPU MO 24 Wołodymyra Hula; zastępcę dyrektora Gimnazjum w Waszkiwcach Iriny Antypczuk; nauczyciela przedmiotów społecznych WPU-24 Iwana Kozaka; zasłużonego artystę Ukrainy Iwana Derdę i innych.
Uczniowie szkoły czytali wiersze I. Bażańskiego, wystawili przedstawienie na podstawie opowiadania „7 Żebraczka”. Wychowankowie Zastawniańskiej Szkoły Artystycznej zaprezentowali swoje ilustracje do jego utworów. Zachwycili obecnych występy zespołu banduristów Zastawniańskiej Szkoły Muzycznej oraz zespołu tanecznego „Strumoczok” uczniów z Kadubowiec.
Miło, że na świętowanie jubileuszu „Pamiętajmy o naszych sławnych” przybyło wielu gości.
— Wrażenia z tego wydarzenia mnie przepełniają — powiedziała nauczycielka języka i literatury ukraińskiej Kompleksu Edukacyjnego „Gimnazjum w Waszkiwcach” Lilija Hujwanjuk. — Kiedyś na uniwersytecie pisałam pracę kursową o Iwanie Bażańskim. Minęły lata... Jak wiele zmieniło się na lepsze w pośmiertnym losie tego wielkiego oświeciciela! Dlatego przyjechałam tutaj, aby jeszcze raz usłyszeć o nim w całej głębi jego życia, poznać tych, którym nie jest obojętna przeszłość naszego kraju.
A ponadto na konferencji z przyjemnością mówiono (i nie raz): jak dobrze, że świat wreszcie ujrzał dziennik-kronikę „Wojna” Bażańskiego, zawierający 440 dotąd nieopublikowanych zapisów dziennikowych, w których przez pryzmat spostrzeżeń wykształconego człowieka przedstawiony jest przebieg wydarzeń I wojny światowej nie tylko na Bukowinie, lecz także na frontach europejskich w znacznym przedziale czasu. Radość ta jest rzeczywiście wielka, bo był czas, kiedy te zapisy, zebrane w jeden zeszyt, ZNIKNĘŁY bez śladu.
Ich odnalezienie jest szczęśliwym przypadkiem i gdyby nie ono, nigdy byśmy się nie dowiedzieli, co straciliśmy. A straciliśmy więcej, niż sądzimy.
Dlatego chciałbym, aby do tej naukowo-praktycznej konferencji wpleciono także myśl redaktora księgi-kroniki „Wojna”, doktora nauk filologicznych, profesora Ołeksandra Ohuja: „W przeciwieństwie do dziennika plutonu („Ogień” Henri Barbusse’a), będącego hymnem o cierpieniach francuskiego żołnierza-piechura, z leitmotivem „to nie do wyobrażenia”, w przeciwieństwie do brawurowej frontowej kroniki w „Zapiskach kawalerzysty” poety-ochotnika M. Gumilowa, bukowińskim zapiskom walczących stron: porucznika austriackiego wywiadu artyleryjskiego, filozofa L. Wittgensteina oraz rosyjskiego artylerzysty-ochotnika, przyszłego pisarza W. Katajewa, „wspomnieniom postronnego” publicysty S. Zweiga o odwiedzinach frontowej Galicji, tylko w zapiskach wiejskiego nauczyciela Iwana Bażańskiego można dostrzec gorycz tych, którzy przeżyli wojnę, i tej goryczy nie sposób porównać z grozą Pera Gynta w szaleństwie”.
XXI wiek zwrócił się twarzą do prawdomównego Iwana Bażańskiego, w którego istocie osadzał się duch epoki, stając się zwierciadłem historii Ukrainy; jak dobrze, że otarliśmy gorzką łzę zapomnienia z oblicza pośmiertnej sławy tego, który kochał nas i wierzył w nas.
„SŁOWO PROSWITY” nr 31, 8–14 sierpnia 2013 r.
Tłumaczenie maszynowe
We lwowskim wydawnictwie „Apriori” ukazała się książka ukraińskiego pisarza-dokumentalisty Bohdana Horynia „Miłość i twórczość Sofii Karaffy-Korbut. Księga pierwsza”. Autor jest znany z gruntownego trzytomnika „Nie tylko o sobie”, w którym z artystycznym stylem opowieści organicznie przeplatają się dokumenty, dające unikalny obraz czasu od młodości autora do historycznych wyborów do parlamentu w 1990 roku — przyjęcia Aktu o niepodległości państwowej Ukrainy. Pióru Bohdana Horynia zawdzięczamy kilka nieprzeciętnych książek o ukraińskich artystach: „Opanas Załywacha. Wybór drogi” (1995 r.) — opowieść o życiu i twórczości unikalnego artysty-dysydenta pochodzącego z Charkowszczyzny, który nie chciał być radzieckim socrealistą; „W poszukiwaniu brzegu” — o Iwanie Sewerze, rzeźbiarzu o zdumiewającym losie (1996 r.); „Tęsknota Wiktora Cymbała” (2005 r.) — o światowej sławy artyście pochodzącym ze Stupycznego w kraju szewczenkowskim, który zmuszony do opuszczenia rodzinnej ziemi, zdobył szczyty artystycznego Buenos Aires i Nowego Jorku; „Ołeksandr Archypenko” — o światowej sławy rzeźbiarzu pochodzącym z Ukrainy. Myrosław ŁEWICKYJ Artystyczny cykl utworów Bohdana Horynia wieńczy dziś pierwsza książka o wybitnej mistrzyni w dziedzinie grafiki sztalugowej i książkowej, autorce wysoko ocenianych przez krytykę ilustracji do „Kobziarza” T. Szewczenki, utworów Łesi Ukrainki, Iwana Franki i innych pisarzy — lwowskiej artystce Sofii Karaffie-Korbut, która tworzyła w drugiej połowie XX wieku. 57 zilustrowanych przez nią książek ukazało się w łącznym nakładzie ponad sześciu milionów, a poszczególne książki z jej ilustracjami są obecnie wznawiane. Prawda, nakłady tych wznowień są znikome i nie mogą znacząco wpływać na kształtowanie estetyki ogółu, w szczególności dzieci i młodzieży. Obecnie autor pracuje nad drugą książką o życiowej i twórczej drodze S. Karaffy-Korbut, którą zamierza przedstawić czytelnikom na 90-lecie od dnia urodzin artystki — 23 sierpnia 2014 roku. Z artystycznego cyklu B. Horynia na zakończenie czekają praca o światowej sławy artyście, autorze malowideł w rzymskiej cerkwi św. Zofii — Światosławie Hordynskim, uporządkowanie książki studiów o artystach, recenzje wystaw ich prac, które ledwie zmieszczą się w jednym tomie. Jednak nie tylko sztuka jest w centrum uwagi pisarza-dokumentalisty. Podkreśla on, że musimy pozostawić na piśmie świadectwo czasu, w którym Ukraina powstawała do życia państwowego, bo tabacznicy czy jemu podobni „specjaliści” przedstawią te kwestie w zniekształconej formie. Bohdan Horyń należy do tych mistrzów słowa, którzy wkładają w nie duszę. Nic więc dziwnego, że jego twórczość otrzymała wysokie oceny wielu autorytetów literackich, w tym Dmytra Pawłyczki i Wałerija Szewczuka. Pierwszy z nich, przeczytawszy jeszcze w wersji czasopiśmiennej dokumentalną powieść o Wiktorze Cymbale, napisał autorowi: „Dla mnie to historia ukraińskiego Ducha XX w.”. I poradził: „Mając taki talent do pisania, powinieneś spróbować napisać filozoficzną powieść o duszy, która przechodzi z jednego ciała do drugiego i widzi, że dla niej nie ma nic nowego, że każdy człowiek tak samo cierpi i tak samo się raduje”. Nie wiem, czy pamiętał o tej wskazówce swojego kolegi pisarz-dokumentalista, pracując nad kolejnymi książkami, jednak na prezentacji powieści-kolażu „Miłość i twórczość Sofii Karaffy-Korbut”, która odbyła się 25 czerwca we Lwowie w sali widowiskowej Lwowskiego Pałacu Sztuki, wiodącą była myśl, że ta książka jest opowieścią nie tylko o człowieku, o jej twórczości, ale i o jej duszy, która na fali wysokiego uniesienia emocjonalnego tworzy w wyobraźni i realizuje w materiale arcydzieła. „Swoimi radościami i cierpieniami artystka zaświadczyła — powiedziano w słowie od autora — jak niezgłębienie wielką siłą jest Miłość, jak zdolna jest zmienić człowieka, obudzić w nim gigantyczną energię życiową i twórczą moc. Oczywiste jest, że w życiu wszystko jest wzajemnie powiązane i zależne. Aby narodziły się artystyczne arcydzieła, trzeba było przeżyć nie tylko radosne, ale i gorzkie dni, męki rozczarowań, niewymownie ciężkie lata samotności”. W pierwszej książce (576 stron formatu B5) zamieszczono 510 jednostek materiału ilustracyjnego, wśród którego są reprodukcje prac artystki, unikalne fotografie, listy i inne dokumenty czasu. Umiejętne naświetlenie radosnych dni i mąk rozczarowania nadało książce siłę przyciągania, zmusza do czytania jej jednym tchem. Dyrektor lwowskiego wydawnictwa „Kameniar” Dmytro Sapiha, dzięki którego wysiłkom niedawno wznowiono „Kobziarza”, zilustrowanego przez mistrzynię z posłowiem Bohdana Horynia „Graficzna szewczenkiana Sofii Karaffy-Korbut”, jest przekonany, że zaprezentowana książka stanie się wydarzeniem w ukraińskim życiu wydawniczo-artystycznym. Nie tylko dzięki treści, która trzyma czytelnika w napięciu, ale i dlatego, że zapoczątkowuje nową cechę gatunkową — jest utworem na granicy beletrystyki i naukowości. Kto będzie czytał książkę, wejdzie w życie ówczesnego Lwowa, które odzwierciedlono zarówno w cytowanych wierszach artystki, jak i w tekście autorskim. D. Sapiha zobaczył artystkę taką, jaką ją znał — z jej zasadniczością, ludzkością i wielką tęsknotą za macierzyństwem. I wszystko to organicznie łączyło się ze świadomością wysokiego przeznaczenia, które darował jej Bóg. W szczególny sposób artystka odnosiła się do rysunków dla dzieci. Uczestnicy prezentacji wspominali frazę artystki: „Trzeba rysować z wyjątkową odpowiedzialnością, bo to książka dla dzieci”. Znany historyk sztuki Roman Jaciw twierdzi, że w książkach Bohdana Horynia o artystach jest indywidualny klucz do każdej twórczej osobowości, to czyni książki niepowtarzalnymi. Według twierdzenia naukowca, książki autora, w szczególności o Iwanie Sewerze i o Wiktorze Cymbale, obecnie aktywnie czytają studenci, doktoranci, badacze. Uważa on, że o dokumentalnej powieści-kolażu „Miłość i twórczość Sofii Karaffy-Korbut” będą mówić i następne pokolenia artystów i badaczy. Bohaterka książki — S. Karaffa-Korbut, pomimo wymuszonych ówczesnym czasem ograniczeń, rozwiązaniem zadań twórczych, formalnymi ideami wyprzedzała swój czas. Według oceny badacza, Sofia Karaffa-Korbut była jedną z najbardziej intelektualnych artystek drugiej połowy XX w. Przyjaciele-szestdziesiatnicy nieprzypadkowo nazwali ją kariatydą, na której trzymała się grafika drugiej połowy XX wieku. Bohdan Horyń opowiedział, że jeszcze podczas pracy nad trzytomnikiem „Nie tylko o sobie”, porządkując własne archiwum, zrozumiał, że ma wystarczająco materiału na książkę o artystce Sofii Karaffie-Korbut. A kiedy zapoznał się z materiałem archiwalnym, który troskliwie przechowywał przez lata zarządca jej spuścizny Wasyl Wałko, to zobaczył, że niemożliwe jest zmieszczenie tego ogromu materiału w jednej książce. Na etapie przygotowania wydania do druku u przyjaciół B. Horynia pojawiały się pytania dotyczące tytułu. Projekt witraża „Taras Szewczenko”. 1962 r.
książki. Autor wyjaśnił, że istotą życia artystki jest miłość i twórczość. Artystka do wielu bliskich, a nawet dalekich znajomych zwracała się: „mój bracie”, „moja siostrzyczko”. Charakterystyczne jest to, że wszyscy bohaterowie jej prac są rozgrzani ogniem miłości. Najwięcej uwagi poświęcono niezrównanie pięknym wizerunkom dziecięcym. Z miłością przedstawiała bohaterskie postacie, w szczególności zaporoskich kozaków, nie obawiając się oskarżeń o nacjonalizm. Wbrew zakazom zwracała się ku bohaterskiej przeszłości Ukrainy. Miłość zwyciężała strach wykreowany przez totalitarny system. Autor książki o Sofii Karaffie-Korbut jest pewien, że jej gwiazda, zapalona talentem i pielęgnowana pracą, wiecznie będzie świecić na firmamencie ukraińskiej kultury. Jednocześnie akcentuje, że naszym obowiązkiem jest szanować i wspierać talenty narodu. I to nie tylko wtedy, gdy stają się one dorobkiem historii, ale także za życia, gdy są pełne twórczej energii. Szanując je, szanujemy siebie jako przedstawicieli narodu. Talenty utwierdzają Ukrainę w wiekach. Ukraiński duch, wbrew wysiłkom okupantów, przetrwa dzięki wysokiej kulturze. Historyk Jurij Zajcew dostrzegł w książce nieoczekiwany (w każdym razie dla mnie) niuans: zmusza ona do zastanowienia się nad pytaniem, co obecnie należy zrobić, aby wyzwolić Ukrainę z niewoli kryminału i bezduchowości. Dla mnie osobiście książka „Miłość i twórczość Sofii Karaffy-Korbut” jest bardzo droga. I nie tylko dlatego, że przypadł mi w udziale zaszczyt wykonania jej projektu i makiety, przywracając do historyczno-artystycznego życia unikalne dokumenty, rysunki i fotografie. W dzieciństwie siostra ojca, Ksenia, zaopatrywała nas w ukraińskie książki. Wśród nich były też książki z ilustracjami Wiktora Cymbała oraz zilustrowane przez Sofię Karaffę-Korbut nowe wydania bajek Iwana Franki. Pamiętam, że od rysunków w „Pomalowanym lisie” nie mogłem oderwać oczu. I to zmusiło mnie do nauki czytania. Przypomniałem sobie ten epizod, pracując nad renowacją rysunków do bajek Franki. Nic dziwnego, że ci z moich znajomych, którzy na etapie przygotowania do druku książki Bohdana Horynia widzieli rysunki Karaffy-Korbut, mówili o niezapomnianych wrażeniach z
Sofia Karaffa-Korbut. 1964 r.
tych rysunków i opowiadali o ich wpływie na kształtowanie się w dziecięcych sercach ukraińskiej świadomości. Jednak istnieje też inna rzeczywistość. Ci, którzy wychowywali się w rosyjskojęzycznym środowisku, w rosyjskiej żywiole kulturowym, obecnie ze zdziwieniem pytają: a kto to jest Karaffa-Korbut? W tym pytaniu odzwierciedla się czas. Zarówno obecny, jak i miniony. Kijowski analityk Jurij Doroszenko w recenzji nowej książki Bohdana Horynia napisał, że talentem bohaterki dokumentalnej powieści szczyciłby się każdy europejski naród, a na Ukrainie o jej twórczości wiedzą nieliczni. I nie naród jest temu winny, a te obce Ukrainie legiony przybłędów i renegatów, które jeszcze od czasów radzieckich trzymają władzę i kontrolę nad informacją, wydając brzydotę za wzorzec estetyki, w który nie wpisywała się twórczość S. Karaffy-Korbut. Nic więc dziwnego, że w twórczym losie unikalnej artystki były okresy długiego przemilczania. Jedni bali się siły jej talentu, inni, mówiąc współczesnym językiem, uważali ją za niepragmatyczną i ignorowali. A władza dostrzegała w jej twórczości „niebezpieczne tendencje”. Szczególnie długi był okres przemilczania po pojawieniu się słynnego cyklu szewczenkowskiego. Mimo wszystkich ciosów losu artystka niezłomnie przestrzegała zasady, którą ogłosiła na jubileuszu 70-lecia: „Ja wartości te marne dawno przewartościowałam — i wiem: najważniejsza w życiu jest tylko praca, wiara, honor oraz dobra pamięć po tobie, która też żyje niedługo…”. Pierwsza książka dokumentalnej powieści kończy się momentem, gdy po triumfalnym sukcesie pierwszej wystawy indywidualnej artystka świętowała swoje czterdziestolecie. Już wtedy w jej świadomości ukształtowało się credo: „Najważniejsza w życiu jest tylko praca, wiara, honor”. Dzięki dokumentalnej powieści Bohdana Horynia „Miłość i twórczość Sofii Karaffy-Korbut” nie tylko te fundamentalne wartości, ale i pamięć o artystce, o jej wkładzie w ukraińską sztukę, zachowa się w szacunku. Autor trzyma się poglądu, że wybitni artyści stali się sławni nie tylko dzięki swojej twórczości, ale także dzięki temu, jak pisarze zdołali opisać ich życiową i twórczą drogę. Zadaniem mistrzów pióra jest więc podniesienie ukraińskiej kultury do szczytów gruntownej artystyczno-analitycznej prezentacji w słowie. Tak, twierdzi Bohdan Horyń, robią wszystkie narody, które się szanują. I stawia retoryczne pytanie: a co my wiemy o wielkich ukraińskich mistrzach?
Tłumaczenie maszynowe
12 Muzyka
Myrosława ZAJKO, lektorka literacko-muzyczna, członkini NWMS,
m. Zaliszczyki
Jakiw Stepowyj przyszedł na świat w 1883 roku w Charkowie, w rodzinie kantora cerkiewnego (potem diakona, a następnie regenta chóru cerkiewnego) Stepana Jakymenki. Matka, Rosjanka, kochała się w ukraińskich pieśniach ludowych, które czule i miło śpiewała dzieciom.
Był jeszcze starszy brat, Fiodor Jakymenko, bardzo zdolny śpiewak i kompozytor, który w czasie rewolucji wyemigrował z Ukrainy. Obaj bracia śpiewali w petersburskiej kapeli chóralnej, studiowali teorię muzyki, grali na różnych instrumentach. Kompozytorzy A. Głazunow, M. Rimski-Korsakow, A. Ljadow pomogli ubogiemu, ale pracowitemu młodzieńcowi wstąpić do konserwatorium, wyjednali mu tymczasową pomoc państwową, byli jego nauczycielami. W klasie kompozycji M. A. Rimskiego-Korsakowa Jakiw owocnie pracował nad swoimi utworami fortepianowymi i romansami z cyklu „Barwinki” z akompaniamentem fortepianu. Cykl rozpoczynał się zakłopotanym, porywczym romansem na słowa Lesi Ukrainki „Досить невільная думка мовчала”.
W 1914 roku otrzymał dyplom ukończenia Petersburskiego Konserwatorium.
W 1914 roku, już jako znany kompozytor i pianista-akompaniator, został przymusowo zmobilizowany do rosyjskiej armii, która oficjalnie walczyła z Austrią, a faktycznie z Ukraińską Galicją.
„Kochać muzykę, sztukę, ukraiński śpiew chóralny i niepowtarzalnego dyrygenta”.
„Stańmy do pracy ramię przy ramieniu!”
Do 130. rocznicy urodzin kompozytora Jakowa Jakymenki-Stepowego
W latach 1905–1907 romanse cyklu wokalnego „Barwinki” na teksty T. Szewczenki, I. Franki, Lesi Ukrainki, O. Oleska opanowały atmosferę muzyczną, zawładnęły ukraińską opinią publiczną. Wykonywali je soliści (fachowcy, amatorzy), zespoły wokalne Ukrainy i Rosji. Najpopularniejszy był romans na słowa M. Czerniawskiego „Step”, od którego kompozytor Jakiw Jakymenko otrzymał swój pseudonim twórczy. Z jego serca wylewała się muzyka, przeniknięta ukraińskim żywiołem rewolucyjnym: „Lecz niech nad bezkresnym stepem aż do brzegów morza… Upragniony grzmot zagrzmi!”
...Armii Galicyjskiej – UGA, którą Austria wysyłała na przednie fronty, a własne austriackie wojska trzymała na tyłach. Tak na terytorium Ukrainy walczyły dwa obce państwa siłami poniewolonego narodu ukraińskiego. Wszystko to rozumiał młody kompozytor Jakiw Stepowyj, który pracował jako sanitariusz na Podolu. W 1917 roku Kijowskie Konserwatorium wystarało się dla niego o zwolnienie z służby wojskowej; później wykładał w nim przedmioty teorii muzyki. Napisał podręcznik „Elementarna teoria muzyki”. Kieruje częścią muzyczną Państwowego Teatru Muzyczno-Dramatycznego, organizuje przy nim studio wokalne; organizuje Państwowy Kwartet Smyczkowy URSR; zakłada Państwowy Kwartet Wokalny URSR; organizuje lekcje muzyczne, koncerty tematyczne, zbiera do nich wykonawców, sam wygłasza komentarze połączone z artystyczną deklamacją; odbył z koncertami-wykładami objazd po całej Centralnej Ukrainie. Zebrał, uporządkował i wydał „Zbiór pieśni rewolucyjnych” z nutami. Równocześnie opracowuje i harmonizuje pieśni ludowe, instrumentuje operę M. Łysenki „Nokturn”, pracuje nad operą „Niewolnik” wg T. Szewczenki; niestety nie ukończył – spłonął w twórczej pracy organizatorskiej, mając 38 lat! Zdążył jeszcze uczestniczyć w pogrzebie zamordowanego przez leninowskiego czekistę M. Leontowycza jako członek komisji pogrzebowej (1921 roku). Wyznawał własne życiowe hasło: „Stańmy do pracy ramię przy ramieniu!” Żałował czasu na sprawy osobiste.
Już w klasach regentów Kapeli Petersburskiej (1898–1902) młody Jakiw lubił improwizować – fantazjować przy fortepianie. Jego miniatury muzyczne są wyrafinowane w brzmieniu: melancholijna „Elegia”, wdzięczne „Walc”, „Menuet”. A fortepianowy „Preludium ku pamięci Tarasa Szewczenki” przesycony jest obywatelskim patosem i dramatyzmem społecznym. Za bogactwo treści, za kanoniczne przedstawienie Tematu Głównego, polifoniczne akordowe przedstawienie Tematu Pobocznego, za złożone polifoniczne sekwencje decymowe, za heroiczną modulację Tematu Głównego w Domu-
Fragment w wielkiej oktawie — dzięki majestatycznemu brzmieniu repryzy utwór jest unikalnym arcydziełem światowej literatury fortepianowej. W 1914 roku na Ukrainie wzniosła się ogromna fala ducha narodowego, a rząd carski zakazał obchodzenia 100-lecia jubileuszu Szewczenki. Jakiw Stepowyj, ukończywszy do tego czasu swoje „Preludium”, wykonał je sam. W Moskwie! Carski zakaz dotyczący Szewczenki tam nie dotarł i ukraińska społeczność zorganizowała w Moskwie obchody 100-lecia jubileuszu Kobzarza!
Heroiczna kobzarska duma na fortepian „Danyło Niczaj” została skomponowana przez kompozytora na podstawie historycznego faktu. Danyło Niczaj — pułkownik, bohater ogólnonarodowej walki w latach 1648–1649 o wyzwolenie ukraińskiego Podola spod polskich okupantów pod wodzą hetmana B. Chmielnickiego. Kobzarze śpiewali o sławnym bohaterze: „Hej, niech chwała Niczaja rozejdzie się po całej Ukrainie!” Duma o Niczaju przetrwała w ludzie przez stulecia. W szewczenkowskich zapisach folklorystycznych znajduje się wzmianka-kuplet o Niczaju. Przebywając na frontach I wojny światowej, na Podolu Stepowyj usłyszał w pewnej wsi od starego chłopa tę dumę i przełożył ją na fortepian, który bez słów, samym tylko majestatycznym, mężnym brzmieniem, oddaje narodowy heroizm.
Cała twórczość J. Stepowego — kompozytorska, organizacyjna — jest przesiąknięta duchem historii narodu ukraińskiego. Jest ona wysoce profesjonalna i głęboko narodowa.
Bohdan SIUTA
Do tej kategorii należy praca Wołodymyra Korniejczuka „Maestro Anatolij Awdijewski: Portret chóru z mozaiki”, która ukazała się nakładem wydawnictwa „Krynycia?” na początku 2013 roku — właśnie w przededniu 80-lecia wybitnego dyrygenta współczesności. Autor skromnie określił gatunek książki jako „powieść artystyczno-dokumentalną”. Ja nazwałbym ją trafniej: „powieścią życia”. Życie w chórze, dla chóru, dla sztuki, dla Ukrainy… Życie i nieustannej, owocnej, codziennej pracy.
Książka jest niezwykle ciekawa zarówno pod względem treści, jak i formy. Główni bohaterowie — maestro Anatolij Awdijewski i kierowany przez niego zespół — wyłaniają się ze stron tej „powieści życia” w całej swojej urodzie, unikalności, doskonałości i niepowtarzalności.
Kompozycja książki jest złożona: to swoista symfonia w słowach, fotografiach, dokumentach i świadectwach. Zwięzła, poetycka i po teatralnemu obrazowa РЕЕЦОФРІА wprowadza czytelnika w świat mozaikowych przelewów wielkiego i samodzielnego w swojej różnobarwnej wszechobejmującości „Portretu chóru z mozaiki”. Ów „portret” to głośna i samodzielna ballada o chórze i jego kierowniku. Napisana z wykorzystaniem aluzji muzycznych („mozaiki” brzmią po muzyczniemu: „Główna partia”, „Sapiʼ” ?, Bel canto, Andante cantabile, Allegro z licznymi crescendo, modulacjami i kulminacjami), po romantycznemu szczerze i zadziwiająco żywotnie. Wszystkie „mozaiki” są zarazem swoistymi portretami tych muzyków czy działaczy kultury, których losy życiowe przecinały się z twórczymi ścieżkami założycieli i kierowników Narodowego Chóru im. H. Wierowki, w którego życiu za-
Książka o wielkim mistrzu
- 0 ЮЛОДІДІР ХОРНШЧХ ЕВ
Pojawienie się wartościowej książki to wielkie wydarzenie dla miłośników ojczystej kultury. Gdy zaś takie wydanie poświęcone jest wyjątkowemu zjawisku w naszej sztuce, natychmiast staje się bestsellerem… bibliograficzną rzadkością. Dlatego pragnienie posiadania egzemplarza we własnej biblioteczce albo po prostu przeczytania pozostaje dla wielu niespełnionym marzeniem...
towarzysza Mai Panteleimonivny. Gdy dochodzi się do końca ostatniej – dwudziestej drugiej – mozaiki, odczuwa się pewien dyskomfort: czyż to wspaniałe czytanie już się skończyło?.. Ale nie: po tym rozpoczyna się pierwsza część potężnej pięcioczęściowej symfonii „chóralnej”, uporządkowanej przez Wołodymyra Korniejczuka.
pozostawił wyraźny ślad także sam Chór. W tym wielkim panneau — nazwiska prawdziwych mistrzów, gigantów ukraińskiej kultury: D. Hnatiuka, M. Kondratiuka, J. Miroszniczenko, N. Matwijenko, W. Hucala, J. Sawczuka, Lesi Dyczko, J. Stankowycza, H. Wierowki, a także tych, którzy w życiu kroczyli ramię w ramię z maestro Awdijewskim — chórmistrzyni Iryny Melnyczenko, dyrygenta Stanisława Sawczuka, członków tria chóru, solisty W. Bojka, byłego ministra kultury R. Babijczuka, fotografa A. Safronowa. Znajdujemy tu spojrzenie na historię pierwszej inscenizacji opery Stankowycza „Kwiat paproci”, która nie doszła do skutku, na pewne wydarzenia w polityce kulturalnej Ukrainy w ciągu ostatniego półwiecza. Widzimy też portrety najbliższych Anatolijowi Tymofijowiczowi ludzi — matki, ojca, braci, żony i
poświęcona przedstawieniu najważniejszych etapów biografii wybitnego dyrygenta, który przeszedł drogę od ucznia Odeskiego Szkoły Muzycznej do dyrektora Instytutu Sztuk Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. M. P. Drahomanowa, od skromnego nauczyciela muzyki w odeskiej szkole do przewodniczącego Narodowego Ogólnoukraińskiego Związku Muzycznego, od kierownika chóru amatorskiego w Odessie do dyrektora generalnego, kierownika artystycznego i głównego dyrygenta Narodowego Zasłużonego Akademickiego Ukraińskiego Chóru Ludowego im. H. H. Wierowki. Znajdujemy tu informacje o dorobku Awdijewskiego jako kompozytora i aranżera, o jego działalności dyrygenckiej i inscenizacyjnej, o twórczo-organizacyjnej pracy mistrza na festiwalowych terenach oraz w podróżach koncertowych. Podano także wykaz państwowych odznaczeń, naukowych i honorowych tytułów artystycznych oraz głównych publikacji drukowanych Anatolija Tymofijowycza. Piąta część zawiera naukowo opracowaną dyskografię Narodowego Zasłużonego Akademickiego Ukraińskiego Chóru Ludowego im. H. H. Wierowki z ostatniego półwiecza. Zasługa powstania tych materiałów przypada znanym ukraińskim badaczom-filofonistom i znawcom rodzimej dyskografii Michaiłowi Zjoli oraz jego córce Mar'janie. W obecnej „supertechnologicznej” epoce żadne badanie poświęcone wykonawcy-soliście, członkowi zespołu kameralnego czy kolektywowi wykonawczemu nie uchodzi za zakończone bez tak ważnego rozdziału.
Antologia, zamykająca wywód, ułożona jest z pięciu trafnych wypowiedzi o Anatoliju Awdijewskim wybitnych przedstawicieli ukraińskiej kultury muzycznej. W szczególności chórmistrz i dyrygent chóralny współczesności Mychajło Kreczko powiedział: „Dziękujemy Panu, Anatoliju, że na przełomach historii Ukrainy, na stromiznach twórczości nie tylko zachowali Pan nasz chór, ale siłą Pańskiego talentu wznieśli go na wyższy stopień profesjonalizmu, na szczyty światowej sławy”. Pełniej i treściwiej nie sposób powiedzieć.
Książkę, będącą fundamentalnym opracowaniem, kończy podziękowanie autora wszystkim, których praca weszła jako składnik do tego kulturoznawczego dzieła.
Aby napisać taką książkę, trzeba nie tylko znać chór i jego kierownika, trzeba ich kochać. Kochać muzykę, sztukę, ukraiński śpiew chóralny i niepowtarzalnego dyrygenta. Wszystkie te cechy Wołodymyr Korniejczuk posiada, i to w obfitości. Bo nie w ostatniej kolejności to właśnie dzięki niemu jako redaktorowi naczelnemu przetrwała i przeszła przez wszystkie burze i spory „Ukraińska Gazeta Muzyczna”, być może najstarsze i najbardziej autorytatywne krajowe periodyczne wydawnictwo muzyczne. Jako dziennikarz zawsze jest „na ostrzu” najnowszych wydarzeń w świecie muzyki i sztuki. Spod jego pióra coraz częściej wychodzą nowe prace o sztuce i duchowości. A ta, najnowsza na dziś, świadczy o tym, że przed nami nie tylko entuzjasta, ale i mistrz swojego fachu. Czekamy więc na kolejne książki pióra Wołodymyra Korniejczuka.
„SŁOWO PROSWITY” nr 31, 8–14 sierpnia 2013 r.
Tłumaczenie maszynowe
„Nie tylko sława towarzyszyła aktorce”.
…ła w Odeskim Studiu Filmowym.
Połtawianka
Warto wiedzieć
13
Wiera Chołodna – królowa kina niemego
Ukraińska Encyklopedia Radziecka (UREa) bezwarunkowo nazywała ją „rosyjską aktorką filmową”, chociaż urodziła się w Połtawie, była Ukrainką z pochodzenia (panieńskie nazwisko Lewczenko), a z jej udziałem nakręcono zaledwie pięć filmów: „Dzieci stulecia”, „Miraże”, „Życie za życie”, „Milcz, smutku, milcz”, „Ostatnie tango” (we fragmentach) oraz dwie kroniki.
Do dziś postać Wiery Chołodnej spowija welon tajemniczości i zagadkowości – czy to „pięknej iluzji”, czy to nieprzyzwoitych zmyśleń i insynuacji. W niedawnych jeszcze czasach „kokieterii i schlebiania” uważano ją za „klasowo obcą”, „ucieleśnienie burżuazyjno-mieszczańskiej estetyki i moralności, która schlebia niskim gustom”.
Kim i jaka była Wiera Chołodna w życiu i sztuce?
Odrzućmy plewy i szum, skorzystajmy z faktograficznego, choć skromnego, materiału.
Wśród najlepszych filmów z udziałem gwiazdy wymienia się „Przy kominku” (na motywach popularnego romansu „Zapomnij o kominku, w nim pogasły ognie”), „Życie za życie” (po raz pierwszy w Rosji wprowadzono wówczas przedsprzedaż biletów). Aktorka wystąpiła w filmie „Cyganka”.
Wołodymyr BURBAN
Sto dwadzieścia lat temu, 9 sierpnia 1893 roku, w rodzinie nauczyciela literatury gimnazjum połtawskiego Wasyla Andrijowycza Lewczenki i jego żony Kateryny Serhijiwny Sliepcowej, wychowanicy instytutu szlachetnych panien, urodziła się córka Wiera. Rodzice byli o zwyczajnej powierzchowności, a córeczka – prawdziwy aniołek. Od najmłodszych lat wyróżniała się „fantastycznym” apetytem, za co matka nazywała ją „połtawską kluseczką”.
Już w dzieciństwie zdumiewała „dorosłością” myślenia, szerokością zainteresowań, erudycją. Śpiewała, akompaniując sobie na fortepianie. Błyskotliwie deklamowała wiersze, „licedziała” w gimnazjalnych amatorskich przedstawieniach, a nawet zagrała (jako dziecko!) trudną i charakterystyczną rolę Larisy w znanym dramacie A. Ostrowskiego „Bez posagu”.
Po przeprowadzce do Moskwy, do owdowiałej i zamożnej babci, Wiera przez pewien czas uczyła się w szkole baletowej Teatru Bolszoj, uczęszczała do kółka młodych aktorów Moskiewskiego Teatru Artystycznego. Na balu maturalnym, mając siedemnaście lat, poznała młodego i obiecującego prawnika Wołodymyra Chołodnego, za którego wkrótce wyszła za mąż. Było to jej pierwsze i jedyne uczucie.
Ojciec Wołodymyra pochodził z Perejasławia, obecnie Chmielnickiego. Jego brat Mykoła został światowej sławy uczonym botanikiem, założycielem krajowej szkoły fizjologii roślin. Już w 1925 r. zaczął wykładać na Uniwersytecie Kijowskim w języku ukraińskim, był czynnym członkiem komisji botanicznej przy Instytucie Ukraińskiego Języka Naukowego (był taki!).
Sam Wołodymyr wyróżniał się głęboką znajomością prawa, był utalentowanym adwokatem, błyskotliwym mówcą, odważnym sportowcem-kierowcą wyścigowym. Został założycielem i redaktorem pierwszej w Rosji codziennej gazety „Авто”.
U młodego małżeństwa urodziła się córka Żenia; poród był trudny i Wiera nie mogła już rodzić dzieci. Postanowiono adoptować siostrzenicę Wołodymyra, Nonnę.
Przyjaciele i wszyscy, którzy znali Wierę Chołodną, widzieli w niej aktorkę teatralną. Ona jednak rzuciła się w kino — po tym, jak jesienią 1914 r. zagrała epizodyczną rolę w filmie „Anna Karenina”. Debiut nie został zauważony, aż dopiero reżyser filmowy Mykoła Bauer naprawdę „odkrył” Wierę Chołodną w filmie „Pieśń triumfującej miłości”. Sukces był niewiarygodny!
Dziś trudno powiedzieć, w ilu filmach zagrała Wiera Chołodna; podaje się liczby od 40 do 80. Do naszych czasów zachowało się
„Aza” wg sztuki M. Starickiego.
Najbardziej owocna była współpraca Wiery Chołodnej z reżyserem, scenarzystą i aktorem Piotrem Czardyninem (prawdziwe nazwisko Krasawczykow), który nakręcił z nią filmy „Stołeczna trucizna”, „Tortury milczenia”, „Dla szczęścia” i inne. Z szczególną przenikliwością pojął on duszę i talent aktorki, poruszył w niej struny osobi-
...liryczno-lirycznego brzmienia. Powinniśmy być wdzięczni Pietrowi Iwanowiczowi także za to, że w 1926 roku nakręcił pierwszy historyczno-biograficzny film „Taras Szewczenko”, pracując równocześnie nad filmem dla dzieci „Mały Taras”, który, niestety, nie przetrwał.
Co zatem stanowi istotę fantastycznego, sensacyjnego sukcesu niezrównanej diwy ekranu? Wydaje się, że nikt z krytyków filmowych jeszcze tego nie wyjaśnił. Grała bowiem w filmach niemych, które były niedoskonałe zarówno pod względem techniki, jak i banalnych, salonowych scenariuszy, dziś odbieranych jako parodie, lekkomyślne melodramaty, coś w rodzaju „kina indyjskiego”.
Mówi się, że najbardziej liczyła się tu powierzchowność Very Chołodnej. Bez wątpienia. Aktorka robiła oszałamiające wrażenie: ciemne loki, wielkie i smutne szare oczy, gęste i długie rzęsy, czarujący uśmiech, arystokratyczny profil, tajemnicza kobiecość — czyż nie to właśnie główne rysy ukraińskiej piękności? Ale w ówczesnym kinie nie brakowało pięknych twarzy — Juriewa, Paszenna, Hzowska, Koonen... Jednak żadna z nich nie zdobyła takiej powszechnej miłości widzów, jak Wiera Chołodna.
Najwyraźniej sekret tkwił w tym, że „królowa ekranu” posiadała tajemniczy dar wcielania się w postać, hipnotyczny talent kontaktu z widzem twarzą w twarz. Dlatego właśnie zauważył ją sławny reżyser K. Stanisławski, zapraszając ją do zagrania roli Katarzyny w dramacie A. Ostrowskiego „Burza”. Po długich wahaniach (i łzach!) Wiera Wasiljewna odrzuciła kuszącą propozycję — kino już wówczas całkowicie opanowało jej istotę. A może przeczuwała, że nie będzie jej dane długo żyć na tym świecie...
Przygotowując się do zdjęć, Wiera Chołodna przemyślała najdrobniejsze szczegóły, sama tworzyła wyszukane modele strojów i nakryć głowy, sama dobierała biżuterię i inne akcesoria. I stała się prawodawczynią mody, jej fotografie nie schodziły z okładek czasopism, znano ją w Europie i Ameryce, w Turcji i Japonii. Do Hollywoodu przeprowadzić się kategorycznie odmówiła — nie chciała opuszczać Ojczyzny.
Ale nie tylko sława towarzyszyła aktorce. Nie dawały jej spokoju brudne plotki i obmowy, zwłaszcza dotyczące jej życia osobistego. Z czasem ten brud „przeniósł się” do dzieł literackich. Jurij Smolicz, który nie szczególnie przyjaźnił się z historyczną prawdą, w powieści „Świt nad morzem” uczynił z Wiry Chołodnej takąż Mata Hari, „seks-bombę”, cyniczną uwodzicielkę, nałożnicę francuskiego konsula w Odessie. A w operetce „O świcie” według sztuki Hrihorija Płotkina ona śpiewa blatne kuplety i tańczy tango z… bandytą Miszkiem Japończykiem (który, nawiasem mówiąc, pojawił się na odeskim horyzoncie dopiero po jej śmierci). Cóż za nikczemność, cóż za paszkwil!
Wira Chołodna była kochającą i wierną żoną, troskliwą matką. Kiedy jej mąż Wołodymyr doznał ciężkiej rany w czasie I wojny światowej, ona natychmiast, porzuciwszy wszystkie filmowe sprawy, wyjechała do niego do warszawskiego szpitala i przez tydzień dosłownie modliła się przy jego łóżku, i rzeczywiście wyrwała go z tamtego świata...
Wiele zmyśleń wiąże się z przedwczesną śmiercią Wiry Chołodnej (zabójstwo? otrucie? samobójstwo?). Naprawdę jednak było tak.
Aktorka wzięła udział w koncercie dobroczynnym na rzecz odeskich malarzy teatralnych. W lodowato zimnej sali widzowie siedzieli w futrach, aktorzy występowali w lekkich scenicznych strojach. Przeziębiwszy się, Wira zachorowała na „hiszpankę”. Ta epidemia wówczas wykosiła w Europie kilka milionów ludzi. Dołączyło się także zapalenie płuc. Po dwóch tygodniach, choć opiekowali się nią najlepsi lekarze Odessy, Wira Chołodna zmarła – o wpół do ósmej wieczorem 16 lutego 1919 r.
Ani przedtem, ani potem Odessa nie znała takiego pogrzebu. Za trumną szło całe miasto. Ciało Wiry Chołodnej zabalsamowano, ubrano w suknię, w której występowała w filmie „Przy kominku”, i złożono w trumnie ze szklaną pokrywą, która przez trzy miesiące stała w kaplicy na Pierwszym Chrześcijańskim cmentarzu. Dopiero potem ją pochowano.
Wołodymyr Chołodny nie przeżył swojej Królowej o wiele. Doznawszy ciężkiego wstrząsu, zaczął chorować, majaczyć, wciąż wołał Wirę, rozmawiał z nią jak z żywą. I zgasł, jak świeczka.
Frontowy towarzysz Wołodymyra, znany szansonista i wędrowiec po świecie, Ołeksandr Wertynski, który jednak gorąco kochał rodzinny Kijów, poświęcił Wierze, w której, podobnie jak wielu mężczyzn, był zakochany, kilka piosenek, a zwłaszcza takie wzruszające wersy:
Wasze palce pachną kadzidłem,
A w rzęsach śpi smutek,
Nic nam już teraz nie trzeba,
Nikogo już nie żal...
I kiedy jako wiosenna zwiastunka
Wy pójdziecie w błękitny kraj,
Sam Bóg na białych schodach
Poprowadzi was do jasnego raju...
Wiera Chołodna przeżyła niecałe dwadzieścia sześć lat i tylko trzy lata poświęciła kinu, ale pozostała w nim na zawsze.
Uczcijmy więc dobre i jasne imię, które należy do historii, także do historii ukraińskiej.
nr 31, 8–14 sierpnia 2013 r. „Słowo Proświty”
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
szkoły artystycznej w Leningradzie rzekomo za „formalistyczne wygibasy”, „leczenie” w szpitalu psychiatrycznym niby w związku ze schizofrenią, a w rzeczywistości za nonkonformizm w twórczości, nieakceptowanie metody socrealizmu w sztuce i organizację grupy artystów awangardowych „Sankt Petersburg”, pobyt w klasztorach prawosławnych jako posłusznik, wyjazd do Francji, potem — do USA, i znów do Francji. Mychajło jest pewien, że w leningradzkim szpitalu psychiatrycznym kagebiści eksperymentalnie wypróbowywali na nim substancje narkotyczne, pod wpływem których zapach farb wywoływał nudności: takim „leczeniem” zmuszali go do rezygnacji z działalności twórczej. I rzeczywiście, zaczął odczuwać przerażenie, patrząc na przybory malarskie. W końcu,
Tłumaczenie maszynowe
Pewnie każdy w życiu ma prezent od losu — niezapomniane spotkanie z człowiekiem, który zaimponował, zapadł w pamięć na całe życie: swoim talentem, dobrem czy niespodzianką. To wydarzenie może długo przechowywać się na dnie pamięci, ale nadchodzi czas, kiedy rozumiesz całą ważność, nieprzeciętność tego człowieka i kontaktów z nim. Dzisiaj tygodnik „Słowo Proświty” rozpoczyna rubrykę „Prywatna znajomość” opowieścią kijowskiego krajoznawcy Mychajła Dechtiarowa o przyjacielu z dzieciństwa. Jest nim światowej sławy artysta, rzeźbiarz, historyk sztuki, działacz społeczny Mychajło Szemiakin. Urodził się w 1943 roku w Moskwie (ojciec wojskowy, matka aktorka). Uczył się w Leningradzie, pracował w Paryżu i USA. Obecnie artysta mieszka we Francji. Jest laureatem Państwowej Nagrody Rosji, „Orderu Kawalera Sztuki i Literatury” Francji, członkiem Europejskiej Akademii Sztuk i członkiem Nowojorskiej Akademii Nauk. Monumenty M. Szemiakina zdobią Petersburg, Paryż, Nowy Jork, Moskwę, Londyn, Wenecję oraz inne miasta świata. Mamy nadzieję, że wielu czytelników zechce opowiedzieć nam swoje ciekawe historie, ozdobić opowieści unikalnymi fotografiami. Mychajło DECHTIAROW Prawdziwym prezentem od losu uważam to, że w latach szkolnych siedziałem w jednej ławce z Miszą Szemiakinem, miałem wspólne z nim zainteresowania. Nasi ojcowie byli radzieckimi oficerami, służyli w połowie lat 50. w NRD, a my uczyliśmy się w szkole z internatem w mieście Karl-Marx-Stadt, obecnie Chemnitz. Nauka, przyznam, nie wywoływała u nas szczególnego entuzjazmu, dlatego siadaliśmy w ostatniej ławce i bawiliśmy się, zamalowując zeszyty scenami morskich bitew pirackich, rycerskich pojedynków itp. Swoich dziecięcych rysunków nie zachowałem, ale zachowały się one u Miszy. Nie wiadomo, jak mu się to udało przy tak wielu przeprowadzkach i kłopotach, które spadły na jego los: wykluczenie z uczelni, przymusowe leczenie w szpitalach psychiatrycznych, aresztowania, praca jako stróż w Ermitażu, a potem emigracja. W pewnym momencie wydawało mu się, że życie świeckie dla niego się skończyło. Znalazłszy się na wolności, udał się jako posłusznik do niedawno otwartego Monasteru Pskowsko-Pieczerskiego. Tam zaczął pracować nad renowacją starych ikon i pisać nowe, stopniowo powrócił do sztuki. Wtedy też uświadomił sobie: sztuka to jego prawdziwe powołanie. Jakich tylko niewiarygodnych historii, a w istocie — plotek, musiałem nasłuchać się o przyjacielu z dzieciństwa od moich kijowskich kolegów, kiedy dowiedzieli się w 1995 roku, że wybieram się do Ameryki w gości do niego! I to od ludzi, którzy Szemiakina na oczy nie widzieli. Spotkawszy się z nim, przekonałem się, że stał się on prawdziwie postacią światowego formatu. W jego posiadłości (miasto Claverack 200 km na północ od Nowego Jorku) uderzyły mnie ogromna biblioteka i archiwum, jego obrazy, ryciny i rzeźby w dwupoziomowej pracowni (po 400 m2 na każdym poziomie), kolekcja wartościowych przedmiotów: i stół Hemingwaya, i gitara W. Wysockiego z żałobną wstążką na gryfie i in. Zaimponował też park rzeźb w posiadłości — jego własnych, podarowanych i zakupionych. Szerokość jego intelektualnych zainteresowań zadziwia. I wtedy całkiem realne wydało mi się urzeczywistnienie przedstawionego przez Szemiakina planu stworzenia Międzynarodowego Instytutu Badania Dziedzictwa Artystycznego Narodów Świata i Problemów Twórczości, gdzie byłyby zebrane, zaszyfrowane i zachowane wyniki twórczej działalności ludzkości z kilku tysiącleci. W posiadłości Szemiakina doliczyłem się ośmiu psów różnych ras. Fotografie z dalekiej młodości, wnętrze sutereny leningradzkiego artysty-stróża świadczą, że Misza już wtedy odczuwał litość do bezdomnych zwierząt i wielu dawał schronienie. „Bez zwierząt zdziczelibyśmy” — powiedział wiele lat później w Paryżu, w obecności Wysockiego. Ten od razu zapisał ten cytat dla swoich przyszłych piosenek. Współczucie dla cudzego smutku i bólu skłoniło Szemiakina do zorganizowania w USA funduszu wykupu naszych jeńców wojennych od mudżahedinów w Afganistanie. Ryzykując życie, odbył tam kilka podróży. Dzięki temu uratowano około 40 osób. Później udało mu się stworzyć fundusz pomocy rodzinom poległych w Afganistanie żołnierzy oraz inwalidom tej wojny, wkładając w sprawę dużą sumę, uzyskaną ze sprzedaży dziewięciu płyt z piosenkami Wysockiego, nagranych przez Szemiakina, oraz wydanego przez niego trzytomnika wierszy słynnego aktora. W tamtym czasie spuścizna barda w Związku zyskała wielką popularność. O stosunkach Szemiakina i Wysockiego napisano wiele. Poznali się i zostali bliskimi przyjaciółmi jeszcze w Paryżu, dokąd piosenkarza czasami wypuszczano ze Związku do jego zagranicznej żony — aktorki Mariny Vlady. Szemiakin jako pierwszy dokonał dla potomnych nagrania jego spuścizny piosenkarskiej profesjonalnie na amerykańskim sprzęcie. Ale z czasem, już po śmierci Władimira Wysockiego, pojawiło się jeszcze kilku pretendentów do tego „pierwszeństwa”. Szlachetność i szerokość charakteru swojego przyjaciela obserwowałem w różnych sytuacjach, wydawałoby się, najbardziej prozaicznych. Przypominam sobie, podczas naszych spotkań (które po Ameryce odbywały się, z reguły, podczas jego wystaw w Petersburgu, Moskwie i Kijowie), przebywając w otoczeniu wielbicieli, wskazywał na mnie i mówił: „Oto mój przyjaciel z dzieciństwa, rysował lepiej ode mnie — ze dwadzieścia razy. Zazdrościłem mu, ciągnąłem do niego i zostałem artystą”. Napis o podobnej treści zrobił dla mnie na jednej ze swoich podarowanych rycin. Twórczość Mychajła Szemiakina jest niezwykle wyrazista we współczesnej sztuce światowej. Trudno twierdzić, zresztą nie trzeba, że wszystko, co stworzone jego rylcem czy pędzlem, wywołuje zachwyt u widza. Ale nikt nie powie, że mistrz nie ma swojego twórczego, oryginalnego oblicza. Pewien szemiakinowski styl jest odczuwalny przede wszystkim w jego dziełach graficznych i malarskich. A w rzeźbie jest on po prostu nieprzewidywalny i ta jego spuścizna z trudem poddaje się Pomnik pierwszych budowniczych Petersburga. 1995 rok Wśród mudżahedinów w Afganistanie. 1992 rok
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
terminologicznym definicjom i uogólnieniom. Szemiakinowi, który dobrze poznał techniki i formy światowej praktyki artystycznej, udaje się, niczym kapłanowi, za pomocą magicznych działań osiągać ich syntezę i, jakby uduchowiając je, nadawać im nową treść. W rezultacie bywamy oszołomieni, wydawałoby się, nieoczekiwanie znalezionym, poruszającym rozwiązaniem plastycznym tego czy innego zadania ideowo-tematycznego. Aby przekonać się o tym, co powiedziano, weźmy na przykład trzy rzeźbiarskie kompozycje Szemiakina, ustawione w Petersburgu. Pomnik Piotra I (1991 r.), jak słusznie zauważył akademik D. S. Lichaczow, rozwiązany jest „w planie intymno-groteskowym”: to kolaż-asamblaż, który niemal naturalistycznie odsłania obraz fanatycznego despoty. „Do petersburskiego Piotra Szemiakina strach będzie podejść, tak jak strach było podejść do żywego Piotra” — słusznie dodaje Lichaczow na temat tego dzieła. Pomnik ofiar represji politycznych (1995 r.) rozwiązany jest w planie filozoficzno-symbolicznym — w postaci dwóch, ustawionych naprzeciw siebie sfinksów, których twarze podzielone są na dwie części: jedna to obraz młodej pięknej kobiety, druga — przerażający obraz śmierci. Pomnik pierwszych budowniczych Petersburga wykonano dość umownie i schematycznie (w postaci łuku triumfalnego, jednak nie klasycznego w formie, lecz gotyckiego, o ostrołukowych zarysach). Przy tym wszystkim z dodatkowym nasyceniem znakowym i konkretnością plastyczną: przed łukiem ustawiono stół z przyborami architektonicznymi, a na dwóch jego fasadach — portrety popiersiowe znanych architektów w brązowych medalionach. W ten sposób złożony temat, którego rozwinięcie mogłoby być dość kosztowne, rozwiązano lakonicznie i wyraziście. Prawdziwie utalentowani ludzie z reguły są bardzo wielostronni w swoich darach. Zdaniem Szemiakina, to dziedziczne. Jego ojciec pochodził z kabardyńskiego rodu książęcego Kardanowych, którego rodzinę w latach wojny domowej niemal całkowicie zniszczyli bolszewicy. Osieroconego ojca w dzieciństwie adoptował przyjaciel rodziny — białogwardyjski oficer Szemiakin, który również wkrótce zginął z rąk bolszewików. Ale nazwisko tego człowieka z dumą nosił ojciec Miszy. A teraz także sam Misza (prawda, w ostatnim czasie dodając jeszcze nazwisko Kardan — po tym, jak w 1997 roku odwiedził Kabardo-Bałkarię i odnalazł tam wielu krewnych). Matka Szemiakina pochodziła z rosyjskiego rodu Predteczeńskich (byli tam oficerowie i admirałowie carskiej floty). W latach przedwojennych była aktorką teatru i kina. A pod koniec życia, przebywając w Paryżu, kierowała tamtejszym rosyjskim teatrem lalek „Matrioszka”. Historia rodzinna pozwala zrozumieć źródła i osobliwości twórczości Szemiakina, w której wiele jest nie tylko tragicznych motywów, ale i scen karnawałowej wesołości oraz aktorstwa. Dlatego w 2001 roku nie zdziwił mnie zbytnio fakt, że w Teatrze Maryjskim w Petersburgu, według libretta napisanego przez Szemiakina, z jego maskami i dekoracjami, wystawiono praktycznie „zmodernizowany” przez niego balet „Dziadek do orzechów”. Byłem na spektaklu i widziałem, jak entuzjastycznie przyjmowała go wyrafinowana publiczność teatralna. Obecnie Szemiakin organizuje we Francji Międzynarodowy Instytut Badań nad Dziedzictwem Artystycznym Narodów Świata i Problemami Twórczości. W Petersburgu, gdzie Szemiakin otrzymał tytuł „Honorowego obywatela” miasta, już działa filia instytutu. Wydaje mi się, że byłoby stosowne zorganizować filię instytutu Szemiakina także w stolicy Ukrainy. Być może w ten sposób pozbylibyśmy się wielu głupstw i niedorzeczności, które obserwujemy w burzliwym życiu współczesnej sztuki. M. Dechtiarow i M. Szemiakin. Petersburg, 1991 rok. Z serii ilustracji do utworów W. Wysockiego. 1983 rok. W. Wysocki i M. Szemiakin w pracowni M. Szemiakina. Paryż, połowa lat 70. XX wieku. Rzeźbiarski autoportret „Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość”. Claverack (USA), 1992 rok. Szemiakin wśród dysydentów-wygnańców z ZSRR: Galicz, Niekrasow, Maksimow. Paryż, połowa lat 70. XX wieku.
Tłumaczenie maszynowe
Mykoła CYMBALIUK Jego nazywają ukraińskim Sokratesem, Diogenesem, Platonem. Ale on, mimo wszystkich porównań, pozostaje sobą — Hryhorijem Skoworodą. Bo jakiekolwiek porównania życia i filozofowania naszego rodaka z innymi tylko umniejszają, przesłaniają samodzielną, oryginalną i niepowtarzalną postać ukraińskiego mędrca. We wszystkich wiekach świat łowił go, ale do dziś nie złowił. Co więcej, na „łowy” jego myśli, jego nauki, jego światopoglądu i postrzegania wyruszyli nie tylko filozofowie, teolodzy, pisarze, ale i artyści — dramaturdzy, reżyserzy, muzycy, rzeźbiarze i malarze. Dlatego wystawa artystyczna poświęcona naszemu bohaterowi, która otworzyła się niedawno w galerii Narodowej Akademii Sztuk Ukrainy, stała się logicznym uzupełnieniem okrągłego stołu „Hryhorij Skoworoda i współczesny kontekst”. Do znamiennego jubileuszu — 300-lecia od dnia urodzin ukraińskiego filozofa niby jeszcze daleko. Ale społeczeństwo, nauczone prymitywizmem naszej władzy, uświadamia sobie, że godne uczczenie narodowych luminarzy nauki i sztuki to sprawa w większości samych Ukraińców, ich organizacji społecznych i związków twórczych. Dlatego jeszcze cztery lata temu z inicjatywy szewczenkowskiego i skoworodinowskiego laureata W. Stadnyczenki, przy wsparciu Państwowego Komitetu Radia i Telewizji, dwóch instytutów akademickich — filozofii i literatury, Ukraińskiego Funduszu Kultury, znanych działaczy nauki, kultury i sztuki, został utworzony społeczny komitet organizacyjny ds. przygotowania i obchodów tego jubileuszu na czele z Borysem Olijnykiem. Przez minione lata pod jego opieką zrobiono niemało. Borys Wojcechiwski, członek zarządu komitetu organizacyjnego Wielkiego projektu „Hryhorij Skoworoda-300”, opowiedział uczestnikom o szeregu wydarzeń, które miały miejsce w tym czasie: zasadzono i nazwano jego imieniem „żywe pomniki” — dębowe gaje, parki, aleje na Połtawszczyźnie, Żytomierszczyźnie, Czerkaszczyźnie. Do tego niecodziennego upamiętnienia filozofa aktywnie włącza się młodzież. Dla niej pożytecznym i pasjonującym jest udział w konferencjach naukowych, plenerach (niedawno zakończył się 4., którego prace wystawiono w galerii Muzeum w Czornuchach) itp. Propagowanie filozoficznych idei Skoworody to sprawa niełatwa. I tłumaczy się to nie tylko tym, że za życia nie wydał żadnej drukowanej pracy. Aby postrzegać i rozumieć Skoworodę, trzeba samemu choć trochę wznieść się na jego intelektualno-duchowy poziom. Jest on jednym z tych niewielu myślicieli świata, jak słusznie zaznaczali naukowcy, kto M. Storożenko. Fotokopia mozaiki H. Skoworody wyprzedził swój wiek o 300—400 lat. Dzisiejszemu społeczeństwu, które dławi się w konsumpcyjnym wirze, jego światopogląd jest mało przyswajalny. Dlatego nawracanie świata do jego myśli, przemyślenie jego duchowego kosmosu we współczesnym kontekście środkami kina i sztuki plastycznej, jak to utalentowanie zrobił swego czasu Kawaleridze, dzisiaj już nie jest tak efektywne. Ulepionych symboli, które stoją lub siedzą w różnych pozach, mamy aż nadto. Tak samo jak wydrukowanych opusów, gdzie Skoworodę przedstawia się to jako dziwaka, to jako zen-buddystę, to szpiega, a pewne łyse „rośliny” nazwało go pierwszym bezdomnym i pierwszym gejem. Dlatego kiedy na wystawie obok obrazów, grafiki i małej rzeźby zobaczyłem wystawioną czarną koszulkę, gdzie na piersi białymi literami (ówczesną czcionką) wypisano „Świat łowił mnie, ale nie złowił”, to taka artystyczno-twórcza kreatywność młodych artystów z pracowni Mykoły Storożenki od razu wywołała szereg skojarzeniowych myśli i obrazów. Swoją drogą, w centrum galerii wystawiona jest fotokopia w pełnej wielkości znanej mozaiki Skoworody autorstwa Storożenki w Instytucie Fizyki NAN Ukrainy, która swego czasu cudem uniknęła zniszczenia z rąk KGB. I tuż obok, przy kopii, na niskim podeście, prościutki koszyk z czerwonymi jabłkami… Ogólną uwagę widzów przyciągały prace zarówno malarstwa sztalugowego, jak i niewielkie ryciny. Tutaj można było pomyśleć także nad pracami W. Perewalskiego, S. Jakutowycza, W. Czebanyka, W. Hubenki, zachwycić się pejzażowo-biblijną kompozycją płótna A. Honczara, ocenić R. Romanyszyn. „Świat łowił mnie, ale nie złowił” narodowe tradycje, a także charakternictwo. Załóżmy, że takie twierdzenie nie jest bezpodstawne. Ale przecież Hryhorij Sawowycz do tego otrzymał błyskotliwe jak na tamte czasy wykształcenie. Złapał ten okres, kiedy drapieżne pazury rosyjskiego dwugłowego orła nie wpiły się w Akademię Kijowsko-Mohylańską, nie zniszczyły tradycji wysokiej narodowej edukacji europejskiej. Przypomnijmy też poziom sztuki narodowej, która godnie reprezentowała naszą kulturę, używając współczesnej terminologii, na nowoczesnym światowym rynku. Źródło jakich sił żywiło ówczesną edukację, kulturę, moralność ludową? Wcale nie to, które tryska obecnie w Ministerstwie Oświaty czy innych korytarzach władzy, a w końcu i w części naszego społeczeństwa. Odpowiedzi niby są na powierzchni, ale można je zobaczyć także w dziełach Skoworody. Jego kosmos jest nad nami i przed nami, a trzeba by, żeby był wewnątrz nas. A oto przyciągnąć do niego uwagę zawsze jest w stanie prawdziwa sztuka, której najlepsze wzorce zdolne jest i może generować współczesne pokolenie artystów. dążenia artystycznego przemyślenia głębi duchowego świata filozofa w pracach młodych mistrzów: O. Serdiuka, K. Tkaczenko, T. Jahodkinej, W. Andrianowa. Niezwykle interesująca i pod względem techniki, i treści jest praca lwowianina R. Romanyszyna „Świat łowił mnie, ale nie złowił”, gdzie Skoworoda stoi przed otwartymi drzwiami, a na plecach ma symbol klucza, aluzję do „Klucza do prawdy” I. Halatowskiego, którego bardzo szanował. Wystawa jest różnorodna, wielogatunkowa i interesująca przede wszystkim samą tematyką. Być może wszechstronność darów Skoworody powinna otrzymać taką samą wieloaspektowość wyrazu artystycznego. Przecież niezwykle inaczej postrzega się jego myśli poprzez synkretyczność. I paraleli Skoworoda—współczesność jest bardzo wiele. A czy widzimy je dzisiaj my, współcześni? Czy wyciągamy jakiekolwiek wnioski? Na przykład z jego życia. Ktoś z uczestników okrągłego stołu nazywał go produktem wychowania w rodzinie, gdzie od dawna kultywowano nie tylko …która zrodziła filozofa XXI wieku. Tak powiedział o Hryhoriju Skoworodzie, przybywszy na Ukrainę, współczesny kultowy pisarz Paulo Coelho. Słowa znanego Brazylijczyka to nie przesada, nie hołd uprzejmości czy wyraz dobrego tonu. Bo życie i myśli ukraińskiego filozofa Hryhorija Sawowycza (żył jak nauczał, a nauczał jak żył) przez wieki i przestrzenie przyciągają myślących ludzi do siebie nie mniej niż Słońce — planety. PRZEDPŁATA—2013 PRZEDPŁATA—2013 Koszt przedpłaty Koszt przedpłaty (z dostawą i kosztami pocztowymi): (z dostawą i kosztami pocztowymi):
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo “Proświta” imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracyjne KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef-redaktor Pawło MOWCZAN Redaktor naczelna Lubow HOŁOTA Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK Zastępca redaktora naczelnego Jewhen BUKET 279-39-55 Zastępca redaktora naczelnego ds. produkcji Natala SKRYNNYK 278-01-30 (tel/faks) Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Dział tematyki społecznej Petro ANTONENKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadia KYRIAN 270-55-57 Dział kultury Mykoła CYMBALUK 279-49-47 Dział korekty Tetiana SZCZERBAK Iryna STELMACH 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Wołodymyr ŻYHUN 278-63-69 Korespondent Ulana WOLIŁOWSKA Redaktor internetowy Ołeksandr ŁYTWYNENKO 279-39-55 Redaktor dyżurny Petro ANTONENKO Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w spółce z o.o. “Polihrafcentr” w środę. Nakład w sierpniu — 14 800 Korespondencja z czytelnikami — tylko na stronach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y “Słowo Proświty” — 30617
Tłumaczenie maszynowe