Strona · s. 7strona oryginału ↗
W UKRAIŃSKIM SANKT PETERSBURGU
Слово Просвіти, №32 за 2011 рік
Nadieżda ONYSZCZENKO, Niżyn Nie chciałam żegnać się z ukraińskim Sankt Petersburgiem. Mimo trzech granic i rosyjskojęzycznego środowiska nie czułam się tutaj obco. Przede wszystkim dzięki uczestnikom XI Międzynarodowego seminarium naukowego „Pańszczyźniany Sankt Petersburg XVIII w. i pierwszej połowy XIX w. w dziedzictwie kulturowym Rosji i Ukrainy (w 150. rocznicę zniesienia poddaństwa w Rosji)”. Od 2000 roku międzynarodowe seminaria „Sankt Petersburg—Ukraina” organizuje Tetiana Mykołajiwna Łebedynśka — kandydat nauk filozoficznych, docent, członkini Związku Pisarzy Ukrainy, Ukrainka ze Lwowa, która studiowała i mieszka w Północnej Palmirze. Łączy ona nasze narody, które przez wieki wzbogacały kulturę jeden drugiego. Ta myśl wybrzmiała jako teza w słowie powitalnym Wałerija Leonowa — doktora nauk pedagogicznych, profesora, dyrektora Biblioteki Akademii Nauk Rosji, która gościnnie przyjmowała naukowców, krajoznawców, nauczycieli, wykładowców i studentów z Kijowa, Berdyczowa, Ługańska, Niżyna i Sankt Petersburga. W czytelni Oddziału Słowiańskiego uderzyła nas wystawa dzieł Borysa Hrinczenki, zorganizowana w 100. rocznicę jego śmierci. Kierowniczka sektora zbiorów Olha Wołkowa zaprezentowała 250 jednostek dzieł artystycznych i pedagogicznych wybitnego Ukraińca, a także folklor i gramatykę ukraińską, wydane w Kijowie, Lwowie, Połtawie, Czernihowie i Odessie. Fundusz był zamknięty od 1929 do 1992 roku, a dziś jest dostępny dla wszystkich chętnych, a dyrektor biblioteki oferuje nawet tymczasową pracę dla studentów. Dla Ukraińców Petersburg to przede wszystkim Szewczenko. Zmarł tutaj siedem dni po podpisaniu ukazu o wolności dla wszystkich swoich krewnych i rodaków. Ponad sto miejsc pamięci związanych z Kobziarzem jest obecnie znanych w Sankt Petersburgu. I dlatego jego życie i twórczość stały się osobnym tematem seminarium. Doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Kultury i Sztuki Antonina Hurbanśka przeanalizowała powieści Tarasa Szewczenki w wymiarach antropologicznym, aksjologicznym i estetycznym, autorka tych słów przygotowała referat o niżyńskich przyjaciołach Kobziarza, którzy przyczynili się do jego wykupu z poddaństwa w 1838 roku. Wydarzenie, jak wiemy, miało miejsce w Sankt Petersburgu, dlatego niektórzy uważają, że to niby Rosjanie wyzwolili Szewczenkę z poddaństwa. Rzeczywiście, wszystko zaczęło się w Ogrodzie Letnim. Ukrainiec z Bohusławia, uczeń Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych Iwan Soszenko, zauważył ubogo ubranego chłopca, który przerysowywał antyczny posąg. Dostrzegłszy malarski talent Tarasa, Soszenko otworzył mu drogę do edukacji i zaczął zabiegać o ratunek dla utalentowanego młodzieńca. „W tym czasie byłem dobrze zaznajomiony z znanym małorosyjskim pisarzem Jewhenem Hrebinką — opowiadał on później M. K. Czałemu. — Otóż z nim przede wszystkim poradziłem się, jak pomóc naszemu rodakowi. Hrebinka szczerze odniósł się do mojej propozycji, zaczął często zapraszać Tarasa do siebie, dawał mu czytać książki, przekazywał różne wiadomości. Potem już ja przedstawiłem Tarasa sekretarzowi konferencji Akademii Sztuk Pięknych W. I. Hryhorowyczowi z wielką prośbą o wyzwolenie go z żałosnego położenia. Z Hrebinką Taras zaczął czasami bywać u nadwornego malarza Weniecjanowa, który razem z Hryhorowyczem przedstawił go W. A. Żukowskiemu”. Absolwent Niżyńskiego Gimnazjum Nauk Wyższych księcia Bezborodki Jewhen Hrebinka, autor utworów o ukraińskiej przeszłości, nie mógł nie wiedzieć o niżyńskim pochodzeniu petersburskiego malarza Aleksieja Weniecjanowa. Ów syn niżyńskiego Greka, mając doświadczenie w wykupie z poddaństwa utalentowanych młodzieńców, „w dobrym dziele odegrał rolę gorliwego i szlachetnego maklera”, jak wdzięcznie wspominał o nim Taras Szewczenko w autobiograficznej powieści „Artysta”. Bardzo prawdopodobne jest przypuszczenie, że wśród petersburskich przyjaciół Szewczenki był także Mykoła Hohol. W 1980 roku ukraiński literat Mieczysław Gasko opublikował ciekawe badanie „W kręgu przyjaciół Szewczenki i Hohola”, w którym, w wyniku wielkiej pracy poszukiwawczej, ustalił, że Hohol i Szewczenko spotykali się. I w 1838 roku Hohol przyczynił się do wykupu Szewczenki z poddaństwa (nawet przebywając wtedy za granicą). W latach 1831—1832 prawdopodobnie służący Hohola Jakym Nimczenko był pośrednikiem w ich kontaktach. Mogli spotkać się później w Akademii Sztuk Pięknych. Gasko udowodnił, że adres Hohola „w domu mistrza korytnika Joachima na czwartym piętrze” Szewczenko znał. A oto świadectwo jeszcze jednego przedstawiciela niżyńskiej szkoły wyższej Apolona Mokryćkiego, który opowiedział o Szewczence swojemu nauczycielowi w Akademii Sztuk Pięknych Karlowi Briułłowowi i skłonił go do pomocy w uwolnieniu utalentowanego młodzieńca z ciężkich kajdan poddaństwa. „1838 rok. 25 kwietnia… Około drugiej godziny poszedłem do Briułłowa. Wkrótce pojawił się Żukowski z Wielhorskim. Przyszedł Szewczenko. I Wasilij Andriejewicz wręczył mu papier o jego uwolnieniu i zapewnieniu praw obywatelskich. Przyjemnie było widzieć tę scenę”. Prawdopodobnie Szewczenko jako pierwszemu przeczytał swoje próby literackie poecie Jewhenowi Hrebince. A może i sam Hrebinka zapytał Tarasa po tym, jak opowiedział mu o wierszach i pokazał je Petro Martos. Ten ziemianin z powiatu łochwickiego w latach 1822—1827 uczył się w Niżyńskim Gimnazjum Nauk Wyższych razem z Mykołą Hоholem, Jewhenem Hrebinką, Apolonem Mokryćkim. W 1840 roku wydał on po raz pierwszy „Kobziarza” T. H. Szewczenki, którego rękopis złożył do Petersburskiego Komitetu Cenzury Jewhen Hrebinka. W Petersburgu Hrebinka skupia Ukraińców wokół almanachu „Łastiwka” (Jaskółka), w którym zamieszczono wiele ciekawych artykułów Osnowjanenki, Kotlarewskiego, jego własnych oraz innych utalentowanych poetów. „Ze wszystkich poezji „Łastiwki” pod względem dźwięczności wiersza, głębi myśli i uczucia najbardziej godna uwagi jest „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu” p. Szewczenki. Jakby siwy kobziarz uderzył w struny… Są jeszcze pieśni ludowe i przysłowia dość znaczące. Wspaniały urywek z poematu Szewczenki „Hajdamacy”. Wyobrażam sobie, co to będzie za poemat! Step, mogiły, Dniepr, lasy, kozactwo, Lachowie! O, braciszku, pisz szybciej swoich „Hajdamaków”, pisz i daj mi posłuchać kozackiej rozmowy”. Taką recenzję w „Moskowitianinie” (numer 10 z 1841
rok) dokonał O. Chużbyński. — W tamtym czasie ukraińska diaspora w Północnej Palmirze była drugą pod względem liczebności po niemieckiej — uzupełniła Tetiana Łebedynśka. — 150 absolwentów uczelni Gogola wniosło znaczący wkład w kulturalny rozwój miasta. Ta kobieta wie wszystko o ukraińskim Petersburgu. To właśnie ona we wrześniu 2007 roku została jedną z autorek wystawy-fotoprojektu „Ukraińska nekropolia Petersburga” w Narodowym Muzeum Tarasa Szewczenki w Kijowie, na której zaprezentowano znaczną część materiałów zebranych w ilustrowanym wydaniu o tym samym tytule, które ujrzało światło dzienne w kijowskim wydawnictwie „Stylos”. Tetianę Łebedynśką niepokoi stan ukraińskiej nekropolii w dawnej północnej stolicy Imperium Rosyjskiego. Przez wiele dziesięcioleci Ukraińcy przyjeżdżali tutaj, pracowali, tworzyli, i dla wielu z nich ta ziemia stała się wiecznym schronieniem. Przeważająca większość grobów i pomników jest zaniedbana i niszczeje, pisze autorka w przedmowie. Na końcu badania zamieszczono wykaz pochówków, które znajdowały się na zniszczonych cmentarzach. Wymieniono także pochówki, których nie udało się już odnaleźć. Na cmentarzu Smoleńskim, gdzie pochowano Tarasa Hryhorowycza Szewczenkę, w 1989 roku ustawiono kamień pamiątkowy w umownym miejscu, a w 2000 roku na placu Szewczenki w Petersburgu wzniesiono pomnik autorstwa Leonida Mołodżanina (Leo Mol, Kanada). Tetiana Mykołajiwna gorąco i słusznie narzeka na to, że nie opiekuje się nimi dzisiaj ojczyzna Tarasa. Do miasta nad Newą przyjeżdża wiele oficjalnych i nieoficjalnych delegacji, ale żadna z nich nie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
