Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Z dziejów regulacji językowej we Francji

Слово Просвіти, №32 за 2011 рік

Taras MARUSYK, przewodniczący Rady Koordynacyjnej ds. ochrony języka ukraińskiego przy Towarzystwie „Memoriał” im. W. Stusa Ze względu na nasilanie się rusyfikacji Ukrainy w ciągu 500 dni działalności Prezydenta Wiktora Janukowycza oraz podporządkowanych mu rządu i parlamentu warto wziąć pod uwagę polityki językowe w innych państwach, a zwłaszcza model francuski (jak uczyniono w niektórych krajach europejskich, w tym także w Polsce). Francja jest jednym z najstarszych państw europejskich, porównywalnym z Ukrainą pod wieloma względami. Podstawowa różnica między nimi tkwi jednak w stosunku do własnego języka. Historia regulacji językowej we Francji liczy co najmniej pięć stuleci, a jej rola w kształtowaniu jedności językowej, a w konsekwencji przekształceniu tej jedności w państwo narodowe, jest nieoceniona. Francja jako pierwsza z nielicznych podjęła próbę zdobycia twierdzy łaciny. Pierwsze akty (edykt z Moulins z 1490 roku i edykt lyoński z 1510 roku) dotyczyły przede wszystkim spraw sądowych. Edykt Villers-Cotterêts, podpisany w 1539 roku przez króla Franciszka I, stał się fundamentem pierwszeństwa i wyłączności języka francuskiego w średniowiecznej Francji. W artykule 111 tego edyktu, zatytułowanym „Ogłaszać i sporządzać wszystkie akty w języku francuskim”, mowa jest o następujących sprawach: „Chcemy, aby odtąd wszystkie decyzje, wyroki, a także inne postępowania… śledztwa, kontrakty, testamenty i inne akty prawne i sądowe ogłaszano, sporządzano i wydawano stronom Z smutkiem, wzruszeniem i jednocześnie z oburzeniem przeczytałam wpis wołynianina Petra Herasymenki „AntyUkraińska biblioteka imienia Wernadskiego?” na stronie WO „Swoboda”. Mowa w nim była o chamskim, cynicznym traktowaniu autora przez pracownicę głównej naukowej biblioteki Ukrainy jako osoby rozmawiającej po ukraińsku oraz o „zachodniaku”, jak to określiła ta kobieta, czyli o jego pochodzeniu z Zachodniej Ukrainy. Demonstracyjne chwalenie się przez bibliotekarkę tym, że uczyła się w szkole rosyjskojęzycznej, jej otwarta pogarda dla Ukraińców i dla Niepodległości Ukrainy po prostu przekraczają wszelkie granice. Podczas czytania tego materiału przypomniały mi się słowa Wasyla Stusa: „Trzeba pogodzić się z tym, że masz ojczystą ziemię, ale nie masz ojczystego kraju”. Niestety, fakt opisany przez autora tego wpisu nie jest w realiach ukraińskich odosobniony. Nie tylko w Ługańsku, ale także w stolicy wielokrotnie musiałam namawiać urzędników różnych szczebli, funkcjonariuszy państwowych, pracowników organów ścigania i innych, by szanowali język ukraiński jako państwowy. Brak szacunku dla języka jako głównego atrybutu państwa ze strony tych, którzy zgodnie z Konstytucją są zobowiązani o niego dbać, jest jaskrawą, francuską mową i nie inaczej”. W 1635 roku powołano do życia Akademię Francuską, której głównym celem było utrwalanie stanu języka francuskiego i jego regulowanie. W tym celu rozpoczęto pracę nad słownikiem języka francuskiego, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1694 roku… Kluczowymi aktami normatywno-prawnymi nowszych czasów stały się ustawy o używaniu języka francuskiego z 1975 i 1994 roku, a także uzupełnienie konstytucji Francji w 1992 roku artykułem o państwowym charakterze języka francuskiego. W 2008 roku wprowadzono kolejną poprawkę do konstytucji, zgodnie z którą „języki regionalne są częścią dziedzictwa Francji”. W 1999 roku Rada Konstytucyjna Francji zakazała ratyfikacji Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, powołując się na to, że Karta „narusza konstytucyjne zasady niepodzielności Republiki, równości wobec prawa i jedności narodu francuskiego”. Nawiasem mówiąc, francuska autorka Iwon Bolman w swojej książce „Wojny językowe w Europie” nazwała ten dokument maszyną wojenną. Obowiązująca dziś ustawa z 1994 roku nosi nazwisko ówczesnego ministra kultury i frankofonii Żaka Tubona, który wniósł projekt ustawy językowej do Zgromadzenia Narodowego (we Francji nazwy drażliwych ustaw nadaje się od nazwiska właściwego ministra). W ustawie Tubona ustanowiono kary finansowe za jej naruszenie. Zgodnie z ustawą Tubona język francuski jest językiem nauczania, ...pracy, handlu i usług publicznych. Jest ona uprzywilejowanym środkiem komunikacji między państwami wspólnoty frankofońskiej. Używanie języka francuskiego jest obowiązkowe w opisie dystrybucji i warunków gwarancji mienia, produktu lub usługi, a także w rachunkach i pokwitowaniach. Uregulowano stosowanie języka w różnych sferach życia publicznego, w szczególności w zatrudnieniu i działalności przedsiębiorstw. Na przykład warunki i układy zbiorowe dotyczące pracy oraz umowy przedsiębiorstwa lub instytucji muszą być sporządzone w języku francuskim. Każdy przepis zastosowany wobec pracownika najemnego jest nieważny, jeśli został sporządzony w języku obcym. Kodeks pracy zobowiązuje do zawierania umowy o pracę w formie pisemnej w języku francuskim. Jeżeli stanowisko, będące przedmiotem umowy, może być określone obcym terminem, który nie ma odpowiednika w języku francuskim, to obcy termin musi zostać wyjaśniony po francusku. Regulamin wewnętrzny każdego przedsiębiorstwa, niezależnie od formy własności i rodzaju działalności, sporządza się w języku francuskim. Takie same przepisy dotyczą każdej reklamy pisemnej, ustnej lub audiowizualnej. „Wszelkie napisy lub ogłoszenia w miejscach publicznych lub w transporcie publicznym, przeznaczone do informowania ludności, muszą być sporządzone w języku francuskim”, — czytamy w innym artykule ustawy. Ustawa Toubona reguluje status języka francuskiego w edukacji (językiem nauczania, egzaminów i konkursów, a także rozpraw i referatów w państwowych i prywatnych placówkach jest francuski, z wyjątkiem przypadków, gdy wykładowcy są zaproszeni z państw obcych) oraz w środkach masowego przekazu (publikacje, przeglądy, komunikaty muszą być po francusku lub przynajmniej opatrzone streszczeniami po francusku). Ustawa zobowiązuje rząd do przedstawiania parlamentowi co roku, do 15 września, sprawozdania o stanie języka francuskiego. Obecnie pieczę nad językiem francuskim sprawuje szereg instytucji podporządkowanych prezydentowi lub premierowi. Są to m.in. Najwyższa Rada Języka Francuskiego, Główna Komisja ds. Terminologii i Neologizmów, specjalistyczne komisje terminologiczne Akademii Francuskiej, koordynowane przez komórkę Ministerstwa Kultury, Główny Zarząd ds. Języka Francuskiego. Kontrolę nad przestrzeganiem ustawy powierzono Głównej Dyrekcji ds. Konkurencji, Konsumpcji i Walki z Przemytem, Biuru Kontroli Reklamy, Najwyższej Radzie ds. Telewizji i Radiofonii oraz stowarzyszeniom ochrony języka francuskiego. Takich stowarzyszeń jest wiele. Wymienię niektóre: „Przyszłość języka francuskiego”, „Obrona języka francuskiego”, „Prawo do rozumienia”, „Stowarzyszenie informatyków mówiących po francusku” itd. Nawiasem mówiąc, Francuzi wymyślili „bodziec” dla wysokich urzędników i znanych prywatnych właścicieli, którzy publicznie ignorują język francuski: co roku nadaje im się tytuł „Angielskiego pachołka (najemnika)” lub „Angielskiego pachołka o randze międzynarodowej”. Nawet negatywne odpowiedzi kierowników wszystkich tych instytucji są dokumentami, które świadczą o stosunku przedstawicieli władz do takich przestępstw. A to daje podstawy prawne do stosowania naturalnych środków obrony swoich interesów narodowych, ponieważ środki prawne przy obowiązującym reżimie nie działają. Bez posiadania odpowiednich dokumentów stosowanie naturalnych środków samoobrony narodowego honoru i godności będzie przez społeczność międzynarodową uznane za bandityzm. Znów nałożą na nas etykietę bandytów lub terrorystów, tak jak było z Stepanem Banderą, Symonem Petlurą i innymi”. Najwyraźniej nikt nas nie obroni, poza nami samymi. W tym kontekście przypomnę czytelnikom taki przykład: w 1995 roku Pierwszy sekretarz ambasady USA na Ukrainie John Stepanczuk, na prośbę o poparcie Ukraińców na Ukrainie przed międzynarodowymi sądami, wyjaśnił: „Można by was obronić, i to bardzo łatwo, ale pod jednym warunkiem: gdybyście byli przedstawicielami jakiejś mniejszości narodowej na Ukrainie — Grekami, Niemcami, Żydami czy Rosjanami. Ale przecież wy jesteście Ukraińcami!” Rzeczywiście, dla obywateli cywilizowanych krajów paradoksalny jest fakt, że naród tytularny może nie mieć praw we własnym państwie! Więc walczmy — i zwyciężymy! Walka to sprawa silnych duchem!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn