Strona · s. 13strona oryginału ↗
BEZSTRONNA KSIĄŻKA OD KOCHAJĄCEGO SERCA
Слово Просвіти, №32 за 2011 рік
Maria KUCZERENKO Całe życie był spragniony zwykłego ludzkiego, rodzinnego szczęścia, domowego zacisza. Śnił w swoich tułaczkach po Ukrainie o domu „nad samym Dnieprem”… Jednak powrócił do miejsca swoich marzeń, do swojego Dniepru, który stał się dla niego Letą, w chwiejnej drewnianej łodzi. I po ponad półtora wieku nie można bez wzruszenia czytać wspomnień Mychajła Czałego, przyjaciela Szewczenki, pedagoga, jednego z pierwszych biografów Szewczenki, organizatora powtórnego pochówku poety, o tej żałobnej podróży, odmierzonej w wieczność… Most Łańcuchowy na szosę podolską. Panichida w cerkwi Narodzenia Pańskiego. Postoje wozu w celu wygłoszenia mów. I jedna z nich — inspektora 2. Kijowskiego Gimnazjum Mychajła Czałego. Poruszająca, pełna szczerego szacunku wobec poświęcenia poety. To wystąpienie przed społecznością miało konsekwencje dla mówcy. Z jego powodu musiał opuścić Kijów i przenieść się do Białej Cerkwi, obejmując stanowisko dyrektora Białocerkiewskiego Gimnazjum — było to, można powiedzieć, honorowe zesłanie. Książka Mychajła Czałego „Życie i utwory Tarasa Szewczenki” to bezcenne świadectwo swoich czasów, na tle którego z godną podziwu skrupulatnością, z fanatyczną uwagą do szczegółów wyłania się, czy też składa się, jak z oddzielnych puzzli, obraz poety. Książki nie wznawiano od 1882 roku. I dopiero w tym roku, po 150 latach od powtórnego pochówku Tarasa Szewczenki na Czerneczej Górze, ujrzała ona ponownie światło dzienne w wydawnictwie „Weselka”. Temu ważnemu w życiu kulturalnym wydarzeniu musimy być wdzięczni tłumaczce książki, redaktorce Walerii Smilańskiej, a także wsparciu polityka i działacza społecznego Mykoły Tomenki, jego Fundacji „Ridna krajina” oraz sekretarzowi Stałej Komisji Rady Kijowskiej ds. edukacji i nauki Ołeksijowi Dawydence. Choćby szewczenkiana wzbogacała się o nowe fakty z życia poety, to i tak w książce Mychajła Czałego zarówno naukowcy, jak i przeciętni czytelnicy będą szukać odpowiedzi na liczne trudne, być może nawet drażliwe pytania dotyczące losu poety, ponieważ, jak słusznie zauważył we wstępie do książki Mykoła Tomenko, „słowo współczesnych, którzy żyli obok geniusza, oddychali tym samym powietrzem, płonęli tymi samymi ideami, jest doprawdy drogocenne”. Tak, książka Mychajła Czałego daje możliwość znalezienia się w epoce Szewczenki, zaczerpnięcia pełną piersią powietrza tamtych czasów, a nie muzealnego kurzu wyblakłych eksponatów. Przed nami rozpościera się ludzki los właśnie w jego wymiarze czasowym, nie jest on wycięty z niego jak papierowa wycinanka, nie jest zaadaptowany do nowożytnej ludzkiej psychologii (miejscami wypaczonej) — ON JEST TAKI, JAKI JEST — udana próba bezstronnej konstatacji naprawdę kochającego serca. Najwyraźniej autor tej nieprzeciętnej książki był zbyt skromnym człowiekiem, ponieważ ocenił ją jedynie jako „zbiór materiałów do jego biografii”, nie przyznając, że za tą definicją kryją się długie lata pracy, korespondencji z licznymi adresatami, których losy w taki czy inny sposób przecinały się z losem poety, wytrwałe — wprost po okruchach — zbieranie faktów, wydobytych z zakamarków cudzej pamięci, a potem — skrupulatna systematyzacja całego materiału faktycznego, układanie go w niewidzialnych szufladkach przyszłej pracy. Podpisując się w ten sposób pod swoją pracą, nawet nie przypuszczał, że stanie się ona wydarzeniem życia kulturalnego i na długie lata źródłem inspiracji dla szewczenkologów. Mychajło Czały, jak sam wyznawał, zachwycał się Szewczenką jeszcze od pierwszego jego „Kobziarza” z 1840 roku, a potem długi czas marzył o możliwości poznania go. Czyż on, autor przyszłego studium życia i twórczości Tarasa Szewczenki, a wówczas wykładowca Niemirowskiego Gimnazjum, absolwent Uniwersytetu Kijowskiego z czasów, gdy dopiero zaczynały się w nim gromadzić takie twórcze siły jak Kulisz, Biłozerski, Markowycz — przyszli cyrylo-metodyjczycy — mógł wiedzieć, jaki niespodziewany prezent wkrótce przygotuje mu los. A zaczęło się wszystko od znajomości, a potem i wzruszającej przyjaźni ze skromnym wykładowcą rysunku tegoż Niemirowskiego Gimnazjum Iwanem Soszenką, który z czasem odegra ważną rolę w życiu Tarasa Szewczenki. Zostawszy inspektorem 2. Kijowskiego Gimnazjum, Mychajło Czały zabrał swojego przyjaciela do Kijowa. I właśnie tutaj, w mieszkaniu Soszenki przy ulicy Kadetskiej 9 (obecnie Hoholiwśka 9) w 1859 roku doszło do znajomości, która zdeterminowała całe jego dalsze życie. (Z czasem niewielki pokój na drugim piętrze przy ulicy Hoholiwśkiej, gdzie miała miejsce ta historyczna wizyta, stał się domowym muzeum.) Jeśli wcześniej o perypetiach losu Szewczenki Mychajło Czały dowiadywał się z opowieści przyjaciela, to teraz sam z radością zaprzyjaźnił się z poetą. Potem zaczęła się długotrwała korespondencja, w której omawiano kwestie organizacji szkół niedzielnych, rozpowszechniania „Kobziarza” z 1862 roku, wydania „Elementarza południoworosyjskiego”. Szewczenko w listach zapraszał Czałego do wzięcia udziału w wydawaniu czasopisma „Osnowa”. Sam Mychajło Kornijowycz podpisywał się w listach jako Sawa — od Sawy Czałego. O tym wszystkim opowiedział w rozdziale swojej książki „Podróż do Małorosji. Pobyt w Kijowie. Korespondencja w sprawie zakupu posiadłości. Plan domu”. Mychajło Kornijowycz starannie prowadził zapiski o wszystkich wydarzeniach z życia poety, jednak gruntownie badać jego życie i twórczość zaczął dopiero po przejściu na emeryturę. Jeśli do tamtego czasu znano 20 listów Szewczenki, to do książki „Życie i twórczość Szewczenki” weszło 38 jego listów i 70 — do niego. W wydaniu znajdują się rozdziały poświęcone życiu osobistemu poety, jego codzienności, stosunkowi do cerkwi, religii. O poszczególnych etapach życia Szewczenki wiemy jedynie z opowieści Mychajła Czałego (nauka w Petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, podróż do Wilna, odwiedziny Kijowa w 1859 roku). Inne epizody odtworzono ze wspomnień przyjaciół poety, jego znajomych, po prostu naocznych świadków. Jak choćby okres zesłania poety, który w książce opisano na podstawie wspomnień O. Makszejewa. Książkę Mychajła Czałego wysoko oceniono jeszcze za jego życia. Profesor M. Petrow zaznaczał, że „wyróżnia się ona taką obfitością i pełnią informacji biograficznych o Szewczence, że daleko przewyższyła wszystkie znane biografie Szewczenki, w tym najlepszą z nich, opracowaną przez nieżyjącego już Masłowa”. Oddał sprawiedliwość tej pracy także Iwan Franko, choć rozumiał ograniczone możliwości badacza w tamtych warunkach społeczno-politycznych. Zresztą później, za władzy radzieckiej, trudno było oczekiwać naprawdę głębokiego, wszechstronnego wydania, na jakie zasługuje geniusz narodu ukraińskiego. Również po wydaniu książki „Życie i twórczość T. H. Szewczenki” Mychajło Kornijowycz nie porzucił swojej pracy badawczej. Opublikował wiele prac naukowych, korespondencję poety z Warwarą Repniną, Mykołą Szczepkinem, wspomnienia Natalii Uskowej. Marzył o pełnym, gruntownym wydaniu, bo czuł do tego wielki potencjał, jednak nawet do 90 lat, hojnie podarowanych mu przez Boga, nie zdążył fizycznie usystematyzować tej niezwykłej ilości cennych materiałów o poecie, który przeżył zaledwie 47 lat. Bogate archiwum, zebrane przez badacza, po jego śmierci przez długi czas przechowywane było u jego krewnych, dopiero w 1949 roku wszystko to przekazano Państwowemu Domowi-Muzeum oraz Oddziałowi Rękopisów Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy (f. 92), gdzie znajduje się do dziś. Całkowicie oczywiste jest, że wydanie Mychajła Czałego „Życie i utwory T. Szewczenki”, które ujrzało światło dzienne jeszcze w 1882 roku, stało się znaczącym wydarzeniem ówczesnego życia kulturalnego. Co więcej, na tle carskich instrukcji, skierowanych na niszczenie świadomości narodowej Ukraińców, Mychajło Kornijowycz głęboko uświadamiał sobie: pojawienie się Szewczenki — to nie przypadek, ponieważ „…w osobie poety naród uświadomił sobie wreszcie swoje beznadziejne położenie i wysłał go na arenę oświeconego świata, w środowisko cywilizowanych stanów, aby opowiedzieć im swoje szczere myśli, które ciążyły mu przez wieki”. I dziś gorzkim wyrzutem-przestrogą brzmią słowa badacza z epoki Szewczenki o nieostrożności i obojętności poprzednich pokoleń wobec wybitnych postaci. Zwłaszcza dzisiaj, na tle coraz częstszych bezczelnych ataków w stylu a la Buzyna. Tutaj nie wypada lekceważyć. Należy raz na zawsze uświadomić sobie: Szewczenko dla ukraińskości — to jej dusza, a podobne insynuacje — to nic innego jak ataki przeciwko ukraińskiej państwowości.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
