Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

TWORZYĆ UKRAIŃSKI ŚWIAT!

Слово Просвіти, №32 за 2011 рік

BŁĘKITNY I ŻÓŁTY KOLORY — ULUBIONE OD DZIECIŃSTWA — O to, czy marzył Pan o niepodległości — nie pytam. Myślę — jednoznacznie… — Oczywiście, wszyscy chcieliśmy niepodległości. Marzyłem o niej od dzieciństwa. Urodziłem się i wychowałem na brzegu Morza Azowskiego, gdzie były step i morze, niebo i step. Wiosną rozkwitały jaskry i przebiśniegi. Dlatego błękitny i żółty kolory — to moje ulubione od dzieciństwa, choć jeszcze nie wiedziałem, że to barwy naszej flagi. Studiując na Uniwersytecie Kijowskim im. Tarasa Szewczenki, my też chcieliśmy niepodległości. Ale nie myśleliśmy, że stanie się to tak szybko. Zawsze starałem się skłaniać zrusyfikowanych kijowian do języka ukraińskiego. Chciałem, żeby Ukraińcy wrócili do języka ojczystego, a przedstawiciele innych narodowości, oprócz swojego, znali jeszcze język kraju, w którym żyją. Nikt przeciwko temu nie protestował, przynajmniej ze mną wszyscy rozmawiali po ukraińsku. Ale te rozmowy, widocznie, stawały się znane wszystkim, dlatego czujne organy od razu zaliczyły mnie do nacjonalistów. Wtedy uważano to za wielki grzech, ale komsorg naszego roku broniła mnie: „Przecież on nieumyślnie, on po prostu tak ma”. Albo jeszcze mówili: „On rozmawia w języku ukraińskim wszędzie, gdzie trzeba i gdzie nie trzeba”. W żadnym normalnym kraju niedopuszczalne są takie rozumowania. Kiedy ukończyłem uniwersytet, dostałem skierowanie do Instytutu Językoznawstwa im. O. O. Potebni NAN Ukrainy. Początkowo kierownik działu historii języka ukraińskiego K. K. Cijłujko przyjął mnie do siebie, ale wkrótce zaliczył do nacjonalistów, ponieważ redagując podręcznik szkolny, zamiast „procenty” napisałem „widsołky”, zamiast „faktory” — „czynnyky”. Jednak miałem szczęście, bo później zaprosił mnie Ołeksandr Sawowycz Melnyczuk, akademik, kierownik działu językoznawstwa ogólnego i słowiańskiego. I kiedy mój poprzedni przełożony go ostrzegał, mówiąc: „Ponomariw to nacjonalista”, odpowiedział: „Mnie to nie interesuje, mnie interesuje, jak on będzie pracował”. W tym dziale pracowałem długo, ale z różnych przyczyn musiałem odejść z Instytutu rzekomo „na własne życzenie”. IWAN DZIUBA DOKONAŁ WTEDY REWOLUCJI W UMYSŁACH! — Jedną z tych przyczyn — rozpowszechnianie w „samizdacie” pracy I. Dziuby „Internacjonalizm czy rusyfikacja”? — Po pierwsze, agitowałem wszystkich za językiem ukraińskim. Kiedy Iwan Dziuba napisał pracę „Internacjonalizm czy rusyfikacja?”, w mieszkaniu Zynowiji Tarasiwny Franko był niby sztab. My tam wyczytywaliśmy, redagowaliśmy, tłumaczyliśmy to dzieło na język rosyjski (żeby przekazać do innych republik), organizowaliśmy przedruk na maszynach do pisania. Z wzruszeniem wspominam, jak to się działo. Miałem znajomą maszynistkę, która pracowała w radiu. Z nazwiska — Rosjanka. Pewnego razu poprosiłem o przedrukowanie „dużego tekstu, najlepiej tak, żeby nikt go nie widział”. Powiedziała: „Proszę przyjść za tydzień”. Już po dwóch dniach telefon: „Ołeksandrze Danyłowiczu, pisałam dzień i noc, na jednym oddechu, nie mogłam się oderwać…”. Potem znowu poszedłem do niej z tym samym zleceniem. Odpowiedziała: „Nie mogę, bo już mi Serhij Płaczynda przyniósł tę pracę”. Iwan Dziuba dokonał wtedy rewolucji w umysłach! Wielu młodych ludzi zaczęło wracać do języka ukraińskiego. Z tą pracą wiązały się dwa okresy: pierwszy — kiedy można było mówić: „Tak, oczywiście, czytałem „Internacjonalizm czy rusyfikację”, czytają ją nawet w tramwajach i trolejbusach”. A już w połowie lat 70., kiedy jeszcze mocniej zaczęto dokręcać śrubę, Mychajłyna Kociubynśka poradziła mi: „Ty nic nie wiesz, nic nie widziałeś, z nikim nie rozmawiałeś”. Do tego była żona jednego mojego kolegi doniosła na niego, że jest nacjonalistą i poskarżyła się, że to ja tak na niego wpływam. Wzywano mnie do KGB dla różnych wyjaśnień i propozycji. Ponieważ na nic nie przystałem, z Instytutu Językoznawstwa musiałem odejść „na własne życzenie”, choć dopiero co obroniłem rozprawę kandydacką. Przez pewien czas byłem bez pracy, nigdzie mnie nie przyjmowali. Potem dzięki wsparciu przyjaciół zatrudniłem się w wydawnictwie „Technika”. Wreszcie w 1979 roku profesor Ałła Petriwna Kowal zaproponowała mi przejście na jej katedrę języka i stylistyki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki. Od tamtej pory tam pracuję, gdzie przeszedłem drogę od asystenta do kierownika, broniąc rozprawę doktorską. Po „chruszczowowskiej odwilży” zaczęły się aresztowania. Pod koniec lat 80. — na początku lat 90. było narodowe uniesienie, kiedy przestaliśmy bać się „kompetentnych organów”, kiedy było studenckie głodowanie w 1990 roku. My, wykładowcy, na wszelkie sposoby wspieraliśmy młodzież. I nagle stało się to doniosłe wydarzenie — ogłoszono Niepodległość. Naiwnie myśleliśmy, że teraz osiągniemy wszystko, czego chcieliśmy. NAROBILIŚMY DUŻO BŁĘDÓW — Dlaczego więc te nadzieje się nie spełniły? — Po pierwsze, do władzy doszli ci sami komuniści, tylko przemalowani. Zresztą nasi demokraci, patrioci narobili dużo błędów. Nie jestem zachwycony L. Krawczukiem, jednym z ideologów komunistów. Ale przecież on wtedy zaproponował Ruchowi współpracę. Wiaczesław Czornowił odmówił. A być może coś by z tego wyszło. Bo na przykład pierwszy sekretarz Kompartii Litwy A. Brazauskas stanął na czele Litwy i doprowadził ją do prawdziwej niepodległości. Za prezydentury L. Krawczuka i na fali narodowego uniesienia zaczął aktywnie odradzać się język ukraiński. Moi dawni studenci z Doniecczyzny i Ługańszczyzny donosili: „Nawet u nas na ulicach coraz częściej można usłyszeć język ukraiński”. Bo na Ukrainie nie ma ludzi, którzy zupełnie go nie znają. Jednak potrzeba jakiejś fali, wskazówki z góry, żeby ludzie włączyli się w proces odrodzenia swojego języka. I taki proces ruszył. Potem do władzy doszedł Łeonid Kuczma, który w swojej „mowie tronowej” obiecał uczynić język rosyjski drugim państwowym. Zrealizować tego nie udało się, bo powstała cała Ukraina. „Proświta” wtedy zorganizowała Ogólnoukraińską konferencję „Język państwowy — język oficjalny”, delegaci zjechali się ze wszystkich zakątków państwa. Ale Zdjęcie Olesia Dmytrenki faktycznie Kuczma dał sygnał wszystkim antyukraińskim siłom, które już przygotowały się były do zaakceptowania niepodległej Ukrainy ze wszystkimi jej atrybutami, w tym także z jedynym językiem państwowym. Sygnał został usłyszany, zaczął się odwrót. Dalej tendencje te się nasiliły, komuniści, którzy początkowo przycichli, ocknęli się. Niestety, wśród naszych komunistów ukraińskich nie ma. Oni albo sami skrócili sobie życie (zastrzelili się M. Chwylowyj, M. Skrypnyk), albo ich rozstrzelano. Wszyscy obecni nasi komuniści są antyukraińscy. Przez długi czas był jeden prawdziwy Ukrainiec — wspaniały poeta Borys Olijnyk, ale w końcu zrozumiał, w jakiej kałuży się znalazł, i odszedł od nich. Przez te lata wiele straciliśmy. Było jeszcze jedno uniesienie — Majdan. Tak uwierzyliśmy w Juszczenkę! Pokładano w nim wiele nadziei, sporo obiecywał, ale w istocie nie zrealizował prawie nic. Miał osiem miesięcy nieograniczonej władzy, wrogowie ukraińskiej Niepodległości przyczaili się: ktoś wyjechał do rajów podatkowych, ktoś do Rosji… Ale W. Juszczenko zmarnował ten czas. Bardzo sprzyjająca sytuacja znów zaistniała po wyborach w 2007 roku. Wiktor Juszczenko — Prezydent, Julia Tymoszenko — premier, Arsenij Jaceniuk — przewodniczący Rady Najwyższej, w koalicji było 228 osób. Układały się stosunki z Unią Europejską, z NATO. Wszystko mogłoby być normalnie. Ale Prezydent razem z W. Bałohą, I. Pluszczem i jeszcze z niektórymi “drogimi przyjaciółmi” rozwalili koalicję. Oczywiście, i J. Tymoszenko, i A. Jaceniuk mają wady, ale trzeba było zjednoczyć się w imię Ukrainy. Niestety, nikt nie zdołał wznieść się ponad swoje ambicje. Można lubić Julię Tymoszenko, można nie lubić, ale w ostatnich wyborach prezydenckich zagłosowała na nią połowa Ukrainy. I gdyby nie “przeciwsi” (głosujący przeciw wszystkim), zwyciężyłaby. Teraz, w szczególności dzięki “przeciwsi”, musimy żyć pod antyukraińską władzą na czele z nowym Prezydentem. Jeśli ktoś nie widzi różnicy między J. Tymoszenko a W. Janukowyczem, to niech przypomni sobie: w rządzie J. Tymoszenko ministrem oświaty i nauki był Iwan Wakarczuk, jeden z najlepszych rektorów uniwersytetów Ukrainy. A teraz — ukrainofob D. Tabacznyk. Ministra oświaty z takimi poglądami na Ukrainę i jej historię nawet za władzy radzieckiej być nie mogło. JESTEM JEDNAK OPTYMISTĄ — Znana jest jego wypowiedź o Galicjanach, którzy “rąk nie myli”. — Nie Tabacznykowi sądzić o poziomie kulturalnym Galicji i Bukowiny. Pod wieloma względami (choć nie we wszystkim) trzeba było nam uczyć się od Galicjan. Albo taki fakt. Błogosławił Prezydenta “na carstwo” nie nasz patriarcha (niechby już choć nie Filaret, to Wołodymyr), a wątpliwej świętości przyjezdny Kirił z Rosji, który teraz nie wychodzi z Ukrainy i pragnie za wszelką cenę tworzyć tu tak zwany “ruski mir”. D. Tabacznyk mu wszelkimi sposobami sprzyja. A w obwodach z językiem ukraińskim jest znacznie gorzej niż w stolicy. W Odessie, gdzie było dwie trzecie szkół z ukraińskim językiem nauczania, nowy mer miasta O. Kostusew wszędzie poodkrywał rosyjskie klasy. Znając sytuację językową w Odessie, można przewidzieć, że tylko część Ukraińców będzie walczyć przeciwko temu, a większości jest wszystko jedno — jaka szkoła, tam pójdą. Czyli zaczęła się nowa rusyfikacja naszej południowej perły. — A co dała Niepodległość osobiście Panu? — Mnie Niepodległość Ukrainy dała wiele. W przeddzień Niepodległości wiosną 1991 roku obroniłem pracę doktorską. Pracowałem na wydziale dziennikarstwa, przychylnie odnosił się do mnie były dziekan Anatolij Zacharowycz Moskałenko, który wiele zrobił dla rozwoju ukraińskiego dziennikarstwa. Nasza katedra w 1991 roku wydała pierwszy niezaangażowany ideologicznie podręcznik “Współczesny język ukraiński” dla studentów wydziałów dziennikarstwa, który doczekał się już pięciu wydań. W 1992 roku wydrukowałem i jeszcze trzykrotnie wznawiałem podręcznik “Stylistyka współczesnego języka ukraińskiego”. Opublikowałem porady językowo-stylistyczne “Kultura słowa” (cztery wydania) z przedmową Iwana Dziuby, któremu jestem bardzo wdzięczny. Iwan Mychajłowycz, mimo wielkiego zajęcia (był akademikiem-sekretarzem Oddziału Literatury, Języka i Sztukoznawstwa), znalazł czas, aby zapoznać się z podręcznikiem i napisać przedmowę. Wiele wydrukowano artykułów publicystycznych w różnych wydawnictwach, w szczególności w “Słowie Proświty”, w czasopiśmie “Urok ukraiński” itd. Mimo wszystko przykro, że niepodległa Ukraina okazała się daleka od tej, o której marzyliśmy. Co mamy teraz robić? Jestem jednak optymistą, choć dla optymizmu obecnie jest bardzo mało podstaw. Przyłączam się do mądrej rady nowego Głowy Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego Światosława Szewczuka: “On (Kirił) przyjeżdża tutaj tworzyć “ruski mir”, a my musimy tworzyć ukraiński świat”. Wszystkim zjednoczyć się, pozbyć się własnych ambicji dla stworzenia pełnowartościowego ukraińskiego świata na swojej odwiecznej ziemi. Rozmawiała Nadija KYRIAN. Ołeksandr PONOMARIW — ukraiński językoznawca, tłumacz, publicysta, działacz społeczny. Doktor nauk filologicznych, profesor. Autor ponad 200 prac naukowych. Zastępca przewodniczącego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. Tarasa Szewczenki. W przeddzień 20-lecia Niepodległości dzieli się swoimi przemyśleniami o znaczeniu tego kamienia milowego w naszej historii.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn