Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

«NASZA DUMA, NASZA PIEŚŃ NIE UMRZE, NIE ZGINIE»

Слово Просвіти, №32 за 2011 рік

Serhij DOWHAL, przewodniczący Dniepropetrowskiego Obwodowego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. T. H. Szewczenki PIERWSZY IMPULS — PLENUM SPU Dobrze pamiętam, jak wszystko się zaczynało. Potrafię nawet przypomnieć sobie, co popchnęło mnie do aktywnej walki o utrwalenie, a w ówczesnych realiach — o ratowanie — języka ukraińskiego. Oczywiście, kolejne Plenum Związku Pisarzy Ukrainy, którego materiały opublikowała «Literaturna Ukrajina». Wtedy, pod koniec lat 80., było ono poświęcone skrajnie niepokojącej sytuacji, jaka wytworzyła się wokół języka ukraińskiego. Występowali pisarze, a ich dusze dosłownie rozrywała rozpacz. Poruszony, zaproponowałem redaktorce dniepropetrowskiej obwodowej gazety młodzieżowej «Prapor junosti» Marii Zobenko prowadzenie na łamach wydawnictwa stałej rubryki poświęconej losom języka ukraińskiego. Otrzymałem zgodę, mimo że wtedy kierowałem działem «nieprofilowym» — młodzieży robotniczej i gospodarki. I za to jestem Marii Oлександrivnie szczególnie wdzięczny. Temat językowy wywołał niemałe zainteresowanie. Według opinii czytelników przez pewien czas przyćmił on wszystkie inne. W końcu dniepropetrowski poeta Anatolij Szklar na łamach «Prapora junosti» zaproponował ideę stworzenia Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego. Przy okazji do agitacji na ten temat powstała też improwizowana platforma — niewielki teren przy pomniku Łomonosowa w Dniepropetrowsku. Nowo mianowany zastępca redaktora «Prapora junosti» Wiktor Czajka właśnie tutaj wcielał w życie ideę dyskusji, komunikacji z czytelnikami na różne tematy. Pewnego razu zaproponowano także temat językowy, który potem stał się najważniejszym. Bo niezależnie od tego, co radzono do omówienia, wszystko wracało do dyskusji o losie słowiczej mowy. A to dzięki wytrwałości byłego więźnia politycznego Ołeksandra Kuźmenki oraz inżyniera Wołodymyra Nedoszytego. To już później odkryłem dla siebie wiele nowego. A przede wszystkim wspaniałego człowieka, prawdziwego patriotę Ukrainy Ołeksandra Kuźmenkę. To jego skromne domostwo przy ulicy Armijskiej w Dniepropetrowsku stało się nieoficjalnym miejscem spotkań szistdziesiatnykiw, wszystkich, którzy w czasach radzieckich wszelkimi sposobami starali się przybliżyć niepodległość naszego państwa. A opowieści dziadka Saszy o historii walki o ukraińską Ukrainę na terenach Siczosławszczyzny można było słuchać godzinami. Mnie chyba najbardziej zapadły w pamięć jego wspomnienia o tym, jak niebezpiecznie było nawet składać kwiaty pod pomnikiem Tarasa Szewczenki na Komsomolskiej (obecnie — Monastyrskiej) wyspie w Dniepropetrowsku, bo niemal za każdym krzakiem takiego bohatera pilnowali «obserwatorzy». Z czasem uformowała się grupa inicjatywna ds. stworzenia Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Pierwsze jej posiedzenie odbyło się 22 lipca 1988 roku. Ten dzień jest dla nas historyczny. Przecież po raz pierwszy wyznaczono dążenie do stworzenia legalnej, że tak powiem, proukraińskiej organizacji społecznej jeszcze na terenach byłego Związku Radzieckiego. Patrzę na skład uczestników tamtego zebrania. Znany ukraiński reżyser Serhij Archypczuk, obecnie członkowie Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Anatolij Szklar, Mychajło Kudriawcew, Ludmyła Łewczenko, Ołeś Zawhorodnij, Wiktor Sawczenko, zasłużony artysta Ukrainy Iwan Szułyk, obecnie znany nie tylko na Ukrainie doktor nauk historycznych, profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, ksiądz Jurij Mycyk, jego koledzy — wykładowcy Dniepropetrowskiego Uniwersytetu Państwowego Jewhen Chwostenko (nawiasem mówiąc, syn jednego z wysokich rangą urzędników komitetu obwodowego partii komunistycznej, który stał się szczerym orędownikiem idei ukraińskiej państwowości), Łeonid Sachno i inni. Z czasem zebrało się 37 osób. I właśnie ich, po bohaterach-szistdziesiatnykach, należy uważać za jednych z pionierów walki o niepodległość państwa ukraińskiego w naszym kraju. Mimo że wśród nich byli etatowi pracownicy ówczesnego komitetu obwodowego partii komunistycznej Kateryna Samareć i Jurij Pawłun, którzy znaleźli się w naszych szeregach «służbowo», skierowani przez swoje kierownictwo, do którego zwróciliśmy się o wsparcie, przecież deklarowaliśmy dążenie do wcielania w życie «zasad leninowskiej polityki narodowościowej». To już teraz możemy wiele opowiedzieć o prawdziwej istocie tych «zasad», a wtedy, w czasach radzieckich, sytuacja wymagała od nas elastycznych działań. Ale i dzisiaj do Kateryny Samareć i do Jurija Pawłuna nie mam żadnych pretensji, raczej przeciwnie — nasze relacje pozostały przyjacielskie. Następne posiedzenie grupy inicjatywnej, już znacznie liczniejsze, odbyło się 12 sierpnia tego samego roku. Wziął w nim udział także obecny wicepremier Ukrainy Serhij Tihipko, wtedy sekretarz Dniepropetrowskiego Komitetu Obwodowego Komsomołu. Serhij Łeonidowycz wtedy jeszcze rozmawiał tylko po rosyjsku, przecież choć był pochodzenia z ukraińskiej wsi w Mołdawii, języka ukraińskiego do tego czasu nie uczył się. Ale obiecał jak najszybciej to zrobić. I słowa dotrzymał. Pod koniec września 1988 roku odbyła się konferencja założycielska Dniepropetrowskiej Organizacji Obwodowej Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego (wtedy nazywaliśmy się właśnie tak). Aula Domu Naukowców ledwo pomieściła wszystkich chętnych. W przyjętej rezolucji konferencji zaznaczono w szczególności, że za początek działalności Towarzystwa na Dniepropetrowszczyźnie należy uznać 22 lipca 1988 roku. Właśnie ten dzień jest dla nas swoistym punktem wyjścia procesów, które doprowadziły do proklamowania w 1991 roku niepodległego państwa ukraińskiego. Tego dnia wybrano kierownika Towarzystwa — ludzie powierzyli funkcję przewodniczącego właśnie mnie. Choć wysuwano kandydatury osób w kraju bardzo szanowanych — ówczesnego przewodniczącego obwodowej organizacji pisarzy Wałentyna Czemerysa, znanych mistrzów słowa Serhija Burłakowa, Wiktora Korża, Ołeksy Wusyka. Jednak wszyscy oni zgodnie odmówili przyjęcia takiej perspektywy. Zostałem tylko ja… Nie miałem moralnego prawa odmówić, ponieważ w tym samym 1988 roku po raz pierwszy w życiu byłem we Lwowie, który wrzał z powodu szalonego oporu władz wobec tworzenia tam Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Wtedy poznałem wielu znanych ludzi — Romana Iwanyczuka, który został pierwszym przewodniczącym lwowskiego Towarzystwa, Rostysława Bratunia, niestety już nieżyjącego, byłych więźniów politycznych braci Horyniów, Mychajła Kosiwa, Iwana Makara, Roksolanę Zoriwczak i wielu innych. To niezwykle zainspirowało mnie do aktywnych działań w Dniepropetrowsku. Pamiętam, że na jednym ze spotkań założycieli Towarzystwa we Lwowie przysiągłem kontynuować ich sprawę w swoim obwodzie. I teraz jestem niezwykle dumny z tego, że właśnie Dniepropetrowszczyzna stała się trzecim regionem na Ukrainie (po Lwowszczyźnie i Połtawszczyźnie), gdzie powstała nasza organizacja społeczna o dawnych historycznych korzeniach. Przewodniczący Połtawskiego Towarzystwa Mykoła Kulczynski, później poseł na Sejm Ukrainy kilku kadencji, był na spotkaniu założycielskim naszej organizacji szczególnie szanowanym gościem. Syn księdza z Nowomoskowska w obwodzie dniepropetrowskim, później stanie się oskarżonym reżimu sowieckiego za ukraińskie przekonania. Chodzi o słynny „List twórczej młodzieży Dniepropetrowska”, który anonimowo wysłano do najwyższych struktur władzy radzieckiej Ukrainy. List, w którym z bólem informowano o prześladowaniach inteligencji, ucisku języka ukraińskiego i innych sprawach. Władza uznała to za zamach na ustrój radziecki. Ostatecznie doszło do procesu sądowego nad Mykołą Kulczynskim, Wiktorem Sawczenką, który już w czasach niepodległej Ukrainy stanął na czele dniepropetrowskiej obwodowej organizacji pisarzy, oraz poetą Iwanem Sokulskim. Ten ostatni ucierpiał najbardziej — odbył dwa wyroki więzienia. Jeszcze kiedy studiowałem na Dniepropetrowskim Uniwersytecie Państwowym, niektórzy wykładowcy ostrzegali przed tym, co zrobił „nacjonalista Sokulski”. Dopiero później uświadomiliśmy sobie, że „dokonaniem” jest jedynie szczera miłość do Ukrainy. Zatem znajomość z Iwanem Sokulskim stała się dla mnie nie tylko wydarzeniem pamiętnym, ale także takim, które wpłynęło na moje dalsze życie. Co więcej, stało się to w pierwszych miesiącach działalności naszego Towarzystwa, kiedy konający system radziecki musiał wypuszczać na wolność wieloletnich więźniów politycznych. Iwan Sokulski, zaledwie znalazłszy się na wolności, wraz ze swoją wierną żoną Orysią od razu przyszedł na posiedzenie Towarzystwa Miłośników Języka Ukraińskiego, które wtedy prowadziliśmy w każdy poniedziałek. Tak stopniowo poznaliśmy się i dużo rozmawialiśmy. Słuchałem pana Iwana z zachwytem i przekonywałem się, jak bardzo jest to wysoce inteligentny, szlachetny, patriotyczny człowiek, moralnie nieporównywalnie wyższy od tych, którzy psuli mu życie, z którego Sokulski, całkowicie wyczerpany wieloletnim więzieniem, odszedł w wieku 52 lat. W tym czasie także z innych regionów zaczęli odzywać się bohaterowie, którzy tworzyli lokalne oddziały Towarzystwa Języka Ukraińskiego, a z czasem brali aktywny udział w umacnianiu ukraińskiej państwowości. To Anatolij Nosenko z Ordżonikidze, Ołeksyj Krestianow, Lidija Kowalczuk z Nikopola, Tamara i Ołeksandr Szarawarowie, Emma Szapowałowa, Mychajło Szelew, Mykoła Lalczuk z Nowomoskowska, Ołeksandr Połowyna, Wasyl Skrypka, Mykoła Skyba, Mykoła Zawhorodnij z Krzywego Rogu, Mykoła Ponomarenko, Stepan Tymoczko, Wiktor Pyrożenko z Pawłohradu, Ołeksandr Iszczenko, Mykoła Tyszczenko z Marhanca, Borys Dowhaluk z Dnieprodzierżyńska, Pyłyp Juryk, Ołeksandr Szworak z Tomakiwki, Hałyna Żuk z Pokrowskiego, Anatolij Sokoryński, Pawło Rozumnyj z Sołonego i wielu innych. Obecnie, w przededniu obchodów 20. rocznicy proklamowania niepodległości naszego państwa, musimy nisko pokłonić się im wszystkim, bohaterom, którzy ponad wszystko postawili służbę Ukrainie. Niezależnie od tego, jaka władza jest w państwie, Dniepropetrowska obwodowa „Proświta” niezmiennie stawia pytanie o to, że w Dniu Niepodległości należy honorować tylko tych, którzy do walki o tę niepodległość i jej umocnienie byli bezpośrednio zaangażowani. Nagradzanie na tę datę różnego rodzaju urzędników, a nawet przodowników produkcji, zamiast tych, którzy naszą państwowość wywalczyli, jest szczytem cynizmu. Dlatego my, proświcianie Dniepropetrowszczyzny, uhonorujemy wszystkich tych, którzy są warci najwyższej wdzięczności. Proświcianie z Dniepropetrowszczyzny na jednym z masowych zgromadzeń naszej organizacji na początku lat 90. sfotografowali się na pamiątkę razem z popularnym obecnie prezenterem telewizyjnym Andrijem Kułykowem (w centrum)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn