Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Roksolana: powrót imperatorowej do Czemierowiec

Слово Просвіти, №33 за 2018 рік

XVI wiek pozostawił Ukraińcom postać kobiecą, której imię brzmi Roksolana. Świat szanował ją jako żonę władcy Imperium Osmańskiego Sulejmana Wspaniałego. Poświęcono jej mnóstwo utworów literackich i artystycznych, a lud uzupełnił jej wizerunek w legendach. W nich gubi się także biografia Roksolany, wziętej do niewoli w Galicji w pobliżu miasta Rohatyn. Ale większość mieszkańców rejonu czemierowieckiego wie, że Roksolana (Nastia Lisowska) urodziła się właśnie w Czemierowcach. I w osadzie coraz bardziej aktywna staje się inicjatywa organizacji społecznej „Roksolana. Odrodzenie”, by postawić pomnik i stworzyć muzeum Roksolany. Mychajło CYMBALIUK, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, obwód chmielnicki. Utwory i dokumenty o ojczyźnie Roksolany. Grupa czemierowieckich krajoznawców — Wiaczesław Umnow, Kazimierz i Jurij Soroczani, Jurij Kowalczuk, Witalij Czornyj, Hałyna Moroz i inni — popularyzują ideę uwydatnienia pamięci Roksolany. A jakieś trzydzieści lat temu, kiedy stała się już popularna powieść Pawła Zahrebelnego „Roksolana”, w kręgu miejscowej inteligencji zapoznano się z książką Osypa Nazaruka „Roksolana”. Było w niej napisane, że Roksolana, czyli Nastia Lisowska, pochodzi z Czemierowiec. I na potwierdzenie tego skierował wtedy swoje poszukiwania Mychajło Kundys. O wynikach jego poszukiwań napisała kiedyś gazeta „Hołos Ukrajiny”, Mychajłę Wasylowycza poprosiło o udostępnienie dokumentów o pochodzeniu Roksolany muzeum jej imienia w mieście Rohatyn, w obwodzie iwanofrankiwskim. — Rohatyn uważany jest za ojczyznę Roksolany tylko na tej podstawie, że w debiutanckim utworze Samuela Twardowskiego „Najważniejsze poselstwo polsko-tureckie lat 1621-23” jest wiersz: „Podłego z Rohatyna popa córka, wzięta niewolnicą do seraju”, — nalega czemierowczanka Hałyna Moroz. — Nie ma w utworze ani jej tureckiego imienia Haseki Hürrem, ani jej tytułów, nawet powszechnie używane w Europie imię Roksolana pisze on jako „Rozolana”. Czemierowiecki krajoznawca Jurij Kowalczuk przytacza zaświadczenie archiwalne z Kamieniecko-Podolskiego Miejskiego Archiwum Państwowego o tym, że około 1518 roku córka prawosławnego księdza parafialnego Lisowskiego z Czemierowiec Anastazja Lisowska została wzięta do niewoli przez Tatarów i sprzedana do haremu sułtana Sulejmana. Powieść historyczną w „Eparchialnych Wiadomościach” z 1882 roku publikował podolski badacz starożytności Mychajło Orłowski. Przedstawiciel „szkoły ukraińskiej” w literaturze polskiej Maurycy Gosławski z miasteczka Frampol (obecnie wieś Kosohirka w rejonie jarmolińskim) pisze także o Roksolanie z Czemierowiec (poemat „Podole”, opublikowany w 1828 roku w Warszawie). Fragment tego poematu w języku polskim odczytano na posiedzeniu klubu „W rodzinnym kręgu”. — Mamy sporo miejsc, które śmiało możemy pokazać całemu światu. To znaczy, czas już stawać się centrum turystycznym i identyfikować się jako mała ojczyzna znanej na cały świat tureckiej władczyni. Po prostu prosi się o postawienie pomnika Roksolanie w Czemierowcach, — dowodzi Wołodymyr Letow, który zapoznał czemierowczan z książką o Roksolanie Osypa Nazaruka trzydzieści lat temu. — Tym bardziej, że nasz ośrodek rejonowy powoli staje się podobny do nowoczesnego miasta, jest porządkowany. Labiryntami powieści. W bibliotekach i księgarniach całej Ukrainy pojawiła się historyczno-awanturnicza powieść kamieńczanki Lory Pidhirnej „Cienie nad ciemnością i światłem” (laureatka Międzynarodowego konkursu literackiego „Koronacja słowa” za 2017 rok). Pisarka w jeden z rozdziałów wplata także temat Lisowskich. Początkowo bohaterom-podróżnikom w zamku w Czarnokozińcach opowiadają o Gabrielu Lisowskim: „Jeśli chodzi o przyjaźń z księdzem Lisowskim, którego wam polecam, to znam go gdzieś od półtora roku. Udzielił mi schronienia w swoim domu, kiedy jeszcze był księdzem w Czemierowcach”. Ale w 1517 roku Czemierowce ucierpiały od pożarów podczas najazdu Tatarów i parafia w miasteczku przestała istnieć. I możnowładca opowiada podróżnikom z Włoch Leonardowi i Cesare, że pomógł urządzić się rodzinie Lisowskiego w Kamieńcu. Po pewnym czasie odwiedzili go i poznali samą Nastię. Z gośćmi Hawryło Lisowski rozmawiał po włosku. Zaprosił ich do domu i częstował pierogami. I podczas kolacji do pokoju wbiegła dziewczynka w wieku dziesięciu-dwunastu lat. Rudowłosa, w długiej prostej koszuli. „Ojciec Gabriel coś do niej powiedział, a potem dodał po włosku: — Moja córka Nastunia. Uczę ją wszystkiego, co sam wiem. Choć nie wiem, po co to dziewczynce i czy przyda się w życiu. — Przyda się… — odpowiedział książę Valentino… — Ależ Nastunia to popówna. Córka księdza, który żyje tutaj z łaski i nawet parafii własnej nie ma. Jedna nadzieja, że wkrótce dostanę parafię w Rohatynie i przeprowadzimy się tam. Cesare przywołał dziewczynkę do siebie. Śmiało podeszła. — Jak się nazywasz? — uśmiechnął się. — Anastazja, — odpowiedziała dziewczynka z godnością. — Anastazja Hawryliwna Lisowska”. W ten sposób współczesna literatura kontynuuje obronę ukraińskiego dawnego i odwiecznego. Tutaj autorka zestawiła w Kamieńcu Podolskim Nastię Lisowską i Leonarda da Vinci. Było czy nie było — nikt nie wie. Ale to, co nieznane — nie zawsze jest nierealne. Turecką imperatorową proszą na ojczyznę. Inicjatorzy na swoją korzyść gotowi są wykorzystywać nawet frazy o Roksolanie jako czemierowczance, rzucone w swoich wystąpieniach przez żonę deputowanego Hałynę Herehę. Prawda, włożyć to jej w usta — to niemała praca krajoznawców. Tymczasem w Rohatynie taki pomnik jest. Chociaż żadna z wielu tamtejszych konferencji naukowych, poświęconych Roksolanie, nie odpowiedziała dokładnie o pochodzeniu ulubionej żony Sulejmana. Mimo wykształcenia Anastazji Lisowskiej od młodych lat, mówią, że zaszczepiono jej zdolność wróżenia, wpływania na mężczyznę, a także umiejętność uzdrawiania. „W obcym i wrogim otoczeniu zamiast poddać się okolicznościom, ona kolosalnymi osobistymi wysiłkami zmieniała nie tylko swój los, ale i świat wokół. W XVI wieku rozkochać w sobie „władcę trzech kontynentów” Sulejmana nie mogły nawet najsłynniejsze europejskie piękności-imperatorowe, — opowiada krajoznawca Jurij Kowalczuk. — Pomimo swojego wesołego usposobienia, jej syn Selim, który odziedziczył sułtanat, zachował potęgę Imperium Osmańskiego”. W Czemierowcach nazwisko Lisowscy mają dziesiątki rodzin. Chociaż nosiciele tego nazwiska nie wyróżnili się póki co w staraniach o postawienie pomnika lub znaku pamięci Roksolanie-Lisowskiej. Już dawno w osadzie dojrzewała idea, by chociaż jedną z ulic w centrum osady Czemierowce nazwać na cześć Roksolany. Kilku inspiratorów tych idei już odeszło na tamten świat. Lecz w popularyzacji Roksolany jako pochodzącej z Czemierowiec są też nieżyczliwi lub sceptycy. Jednak nowa fala inicjatywy społecznej już dobija się do świadomości deputowanych, mecenasów i innych aktywnych obywateli.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn